cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پوتزیلی
پوتزیلی (ایتالیاجا: Pozzilli) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۳۴۲ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۲۳۵ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. و مولیزه اوستانیندا دا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Pozzilli»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
وناب (طارم)
وناب (طارم) کندی طارم بؤلگه‌سینین، طارم بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو و درام قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر.
جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.
اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۱۲ نفر اهالیسی و ۴ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۵ نفری کیشی و ۷ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن
قایناقلار
بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری بؤلمه:طارم بؤلگه‌سی‌نین کندلری
مایز لندینق، نیوجرسی
مایز لندینق، نیوجرسی (اینگیلیسجه:Mays Landing, New Jersey ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۱۳۵ نفر ایمیش و ۴٫۸۸۱ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۴ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و نیوجرسی ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Mays Landing, New Jersey»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
کووبژک
کووبژک (لهیستانجا: Kołobrzeg) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر 25.67 کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. و باتی پومرانی اوستانیندا یئرلشیر.
گؤرونتولر
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kołobrzeg»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
۲۰۰۸-جی ایلده لوکزامبورق
بۇ مقاله ۲۰۰۸-جی ایلینده لوکزامبورقدا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
مارک ریزو
مارک ریزو (اینگیلیسجه: Marc Rizzo) آمریکالی شارکی یازیچی و موسیقیچی - پاپ، هوی متال موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. مارک ریزو ۲ آقوست ۱۹۷۷ ‏ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
چارلی کریست
چارلی کریست (اینگیلیسجه:Charlie Crist) آمریکالی سیاستچی ، سناتور و دموکرات حزبینین عوضوو. آلتونا شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۵۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:فلوریدا دموکراتلاری بؤلمه:فلوریدا جومهوریتچیلر بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:آلتونا، پنسیلوانیا سیاستچیلری بؤلمه:سن پترزبورق، فلوریدا سیاستچیلری
ترخیزبینکا
ترخیزبینکا (Trekhizbinka Трехизбинка) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و هشترخان ویلایتینده یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:هشترخان کندلری
هریتیج لیک، ایلینوی
هریتیج لیک، ایلینوی (اینگیلیسجه:Heritage Lake, Illinois ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۵۲۰ نفر ایمیش و ایلینوی ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Heritage Lake, Illinois»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
ژان-کلود سوئدو
ژان-کلود سوئدو (اینگیلیسجه: Jean-Claude Suaudeau) کئچمیشده بیر فرانسه‌لی فوتبال اوْیونچوسو و ایندیلیکده بیر مشقچی اوْلاراق چالیشیر. فرانسه میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
هیرمند چایی
هیرمند چایی (Helmand River، ، Hilmend، Helmand (rivière)، نهر هلمند، Helmend Nehri، Гильменд (река)) اۇزونلوغو 1150 km دیر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Helmand River»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:چایلار
جرج ماستراس
جرج ماستراس (George Mastras) یازیچی -
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«George Mastras»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:یازیچیلار
نتلتون، میسیسیپی
نتلتون (اینگیلیسجه: Nettleton, Mississippi) آمریکانین میسیسیپی ایالتینده یئرلشن بیر شهر. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۱۹۳۱ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
حسن باوندی
حسن باوندی (اینگیلیسی‌جه: Hasan II (Bavandid ruler)) بیر شاهزاده ایدی. ۱۳۳۴–۱۳۴۹ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا کیا افراسیاب چلاوی واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.
بؤلمه:شاهلار
آسیکادو
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
جورج اچ. موزز
'''جورج اچ. موزز''' (اینگیلیسجه: George H. Moses) آمریکالی سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو ایدی. دارتموث بیلیم یوردا تحصیل ائله‌ییب. ۱۸۶۹ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۴۴ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
رودلف فیففر
رودلف فیففر آلمانلی بیلیم اینسانی. ۲۰ سپتامبر ۱۸۸۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۹  ایل عومر ائله‌ییب و ۵ مئی ۱۹۷۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. رودلف فیففر لودویق ماکسیمیلیان مونیخ بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلری هومبولت برلین بیلیم‌یوردو، هامبورق بیلیم‌یوردو، فرایبورق بیلیم‌یوردو, لودویق ماکسیمیلیان مونیخ بیلیم‌یوردو و آکسفورد‌دیر.
جورج اچ. موزز
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۶۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۴۴-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:لوبک، مین دوغوملولار بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین یونانداکی سفیرلری بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین مونتینیقروداکی سفیرلری
رودلف فیففر
قایناقلار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Rudolf Pfeiffer»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
مایکل چکلیس
مایکل چکلیس (اینگیلیسجه: Michael Chiklis) آمریکالی فیلم یاپیمجی‌سی و اوْیونچو. ۳۰ آقوست ۱۹۶۳ ‏ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Michael Chiklis»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار
کالیکولین
کالیکولین (Calyculin) بیر اورقانیک بیلشیک.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Calyculin»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیمی
بانر، ویسکانسین
بانر (اینگیلیسجه: Banner, Wisconsin) آمریکانین ویسکانسین ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
بیلافرانکا دل پندس
بیلافرانکا دل پندس (ایسپانجا: Vilafranca del Penedès) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و بارسلون اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۱۹٫۶ کیلومتر موربّع دیر. ۲۲۳ متر دنیز سویه‌سیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره ۳۹۲۲۱ نفر دیر.
بیرده باخ
ایسپانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
ایسپانیا ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Villafranca del Panadés»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
Demography
excellent transport links and by the strength of the local economy (particularly the wine industry).
قرینوود، نبراسکا
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
فرانک مکلوزکی
Armed Services, 1983 to 1995; Small Business, 1983 to 1985; Post Office and Civil Service, 1985 to 1995; Foreign Affairs, 1989 to 1995
ماتیج پرک
ماتیج پرک (Matjaž Perc) بیلیم اینسان.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Matjaž Perc»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
دمیترووایسکای، روسیه
دمیترووایسکای، روسیه (Dmitrovsky District, Moscow Дмитровский район) روسیه اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سیدیر
قمینا توشوف نارودووه
قمینا توشوف نارودووه (لهیستانجا: Gmina Tuszów Narodowy) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر 89.51 کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. و پودکارپاتسکیه اوستانیندا یئرلشیر.
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Gmina Tuszów Narodowy»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
پرنسس بامبی مونروو
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Bambi Monroe»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
توکالیکادو
توکالیکادو(اینگیلیسجه:Thokkalikkadu) هیندوستان اؤلکه‌سینین تامیل نادو ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده تامیل دیلی دانیشیلیر.
سوخدول (کوتنا هورا)
سوخدول (کوتنا هورا) (چک‌جا: Suchdol (Kutná Hora District)) چک اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۱۴۲ نفر ایمیش. گئنیش‏لیگی ۱۹٫۲۹ کیلومتر موربّع ایدی و مرکزی بوهم اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چک‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخ
چک جومهوریتی شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Suchdol (Kutná Hora District)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:چک شهرلری
ایستیپلز
ایستیپلز (اینگیلیسجه: Staples Inc.) اؤزل شیرکت و یا خوصوصی شیرکت. بۇ شیرکت خیردا ساتیش ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. چالیشان ایشچی‌لرینین سایی‌سی ۶۱٬۵۰۳ نفر اوْلوب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Staples Inc.»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیرکت‌لر
مالی میلّی فوتبال تیمی
مالی میلّی فوتبال تیمی (فرانسه دیلی: Équipe nationale de football du Mali) مالینین بین‌الخلق فوتبال اویونلارینین نوماینده‌سی‌دیر.
خوزه ماسکارل
خوزه ماسکارل (اینگیلیسجه:Jose Mascarel) آمریکالی سیاستچی لوس‌آنجلس شهرینده دۆنیاسین دَییشیب.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:۱۸۱۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۸۹۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
اندرو مک‌کاوی
اندرو مک‌کاوی (اینگیلیسجه: Andrew McCowie) (دوْغوم:January 6, 1876 Old Monkland) بیر فوتبالیست. هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
حمام شط
حمام شط (اینگیلیسیجه: Hammam Chott) تونس اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۳۱۸۵۸ نفردیر.
اندرو مک‌کاوی
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
حمام شط
قایناقلار
بؤلمه:آفریقا شهرلری
قرودنقا ماوا
قرودنقا ماوا (لهیستانجا: Grudynia Mała) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و اوپوله اوستانینده یئرلشیر.
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Grudynia Mała»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:لهیستان شهرلری
هری سندئیجر
هری سندئیجر (اینگیلیسجه: Harry Sandager) آمریکالی سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو ایدی. جورج واشینقتن بیلیم یوردا تحصیل ائله‌ییب. ۱۸۸۷ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۵۵ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۸۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۵۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:پراویدنس سیاستچیلری بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
جورج ادموند فوزس
جورج ادموند فوزس (اینگیلیسجه: George Edmund Foss) آمریکالی سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو ایدی. هاروارد بیلیم یوردا تحصیل ائله‌ییب. ۱۸۶۳ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۳۶ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
زبیقنیف بونیک
{{Infobox officeholder }} }} }} زبیقنیف کاژیمیژ بونیک (اینگیلیسجه: Zbigniew Kazimierz Boniek) (دوْغوم:{{Birth date and age|1956|3|3|df=y}} Bydgoszcz) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. لهیستان میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب. پله طرفیندن "یاشایان اَن یاخشی ۱۰۰ فۇتبالیست"دن بیری اوْلاراق سئچیله‌رک "فیفا ۱۰۰" لیستینده یئر آلیب.
جورج ادموند فوزس
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۶۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۳۶-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
زبیقنیف بونیک
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری بؤلمه:۱۹۵۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:زاویشا بیدقوشچ کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:ا.اس. رم کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:یوونتوس کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:۱۹۷۸ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری بؤلمه:۱۹۸۲ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری بؤلمه:۱۹۸۶ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
بایرام یئلی
بایرام یئلی یا وعده یئلی آذربایجاندا، بایرامدان قاباق اسـَن یئل دیر. بو یئلین اسمه‌سی اؤنملی بیر حادیثه سانیلیر. آذربایجان فولکلوروندا، بو یئلین اسمه‌سیندن اون‌یئددی گون سونرا ایلین تحویلی (کؤهنه ایلین تزه ایله دَییشیلمه‌سی) سانیلار. اونا گؤره ده، اونو "بایرام یئلی" و یا "وعده یئلی" (موژده وئرن یئل) آدلاندیریرلار.
بایرام یئلی فولکلوردا
بایرام یئلی‌نین، باشقا یئل‌لر (آغ‌یئل و مئه) کیمی اولسون دئیه، معیّن بیر کاراکـتئری یوخ دیر آنجاق اونون حادیثه‌لنمه‌سی اؤنملی ساییلار. نيیه‌کی، قاسیرغالی اودوقدا هرزادی دَییشـَر. خالق اینانیر کی، بو یئل اسنده "حلال اوشومز آما حرام اوشویـَر" (حلال أتلی حئیوان‌لار اوشومز آما حرام اتلی حئیوان‌لار اوشویر.) انسان دا حرام اتلی اولدوغو اۆچون بو یئل اسنده اوشویـَر.
بایرام یئلی آذربایجان ادبیاتیندا
"بایرام یئلی چارداخ‌لاری ییخاندا
آغ بولودلار کؤینک‌لرین سیخاندا
بیزدن ده بیر یاد ائلیـیه‌ن ساغ اولسون
دردلریمیز قوی دیکـَلسین داغ اولسون"
قایناق‌لار
بؤلمه:آذربایجان فولکلورو
۲۰۰۹-جو ایلده تایوان
بۇ مقاله ۲۰۰۹-جو ایلینده تایواندا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
راشد احمد
راشد احمد (اینگیلیسجه: Rashed Ahmed) (دوْغوم:August 6, 1986 ایمارات) بیر فوتبالیست. الشارجه فوتبال کولوبوندا چیخیش ائدیب و قولر موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری بؤلمه:۱۹۸۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:الشارجه کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:فوتبال قولرلری
باکی
باکی (Bakı – ) — آذربایجان جومهوریتنین باشکندی، قافقاز بؤلگه‌سینده ان بؤیوک تیجارت، مدنیت و علم مرکزی، خزر دنیزینده ان بؤیوک لیمان.
شهرین ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰ km² -دیر. باکی آبشرون یاریم‌آداسی‌نین گونئی ساحلین‌ده یئرلشیر. شهر اؤز گدیملیینه، اراضی‌سینین بؤیوکلویونه و اهالی‌سینین سایینا گؤره شرقین ان ایری شهرلرین‌دن بیریدیر.
۱۹۱۸-جی ایلدن جومهوریت تابعلی شهردیر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونا و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلونوب. شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی، ایچری شهر و قیز قالاسی ۲۰۰۰-جی ایلده یونسکو-نون عوموم‌دونیا ارثی سیاهی‌سینا داخیل ائدیلمیشدیرلر.
باکی آذربایجانین علمی، مدنی و صنایع مرکزی‌دیر. آذربایجانین بیر چوْخ ایری شیرکت‌لرینین باکی‌دا باش دفترلری وار. اونلارین آراسین‌دا آردنش ده وار، بۇ شیرکت دونیانین ۱۰۰ ان ایری شیرکت‌لرین‌دن بیری‌دیر. باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینین باشلانغیج نقطه‌سی باکی‌دا یئرلشیر.
اؤتک (تاریخ)
آبشرون یاریم‌آداسی توپراقلاریندا تاپیلمیش آرخئولوژی ماتئریال‌لار بورانین اسکی یاشاییش مسکنی اوْلدوغونو ثبوت ائدیر. پیراللاهی، زیغ گؤلو اطرافی، شوولان، مردکان، بینقدی، امیرجان و س. یئرلرده ائ.ا. III-I مین‌ایللیکلره عایید آرخئولوژی عابده‌لر تاپیلمیش‌دیر.
تاریخاً باکی شرقین ایری شهرلرین‌دن اوْلوب. شهر ایقتیصادیندا نفت و دوز ایستحصالی اساس یئر توتوب. عرب سییاحی ابو دولفین (۱۰. یوز ایل) معلوماتینا گؤره، باکی‌داکی ایکی نفت یاتاغین‌دان ایلده تقریباً ۷۲۰ مین دیرهم گلیر الده ائدیلیرمیش. فئودال موناسیبت‌لرین، آل وئرین و صنعت‌کارلیغین اینکیشافی شهرین چیچکلنمه‌سینه شرایط یارادیب. اۇلوسلارآراسی آلیش - وئریشین یول‌آیریجین‌دا یئرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسین‌داکی تیجارت علاقه‌لرین‌ده اؤنملی رول اویناییب. باکییا خزر، سلاویان، بیزانس ایمپیراتورلوغو، چین، عراق، سوریا، گئنویا، ونسیا، ایران، هیندیستان تاجیرلری گلیب. باکی‌دان ایران، عراق و س. اؤلکه‌لره نفت ایخراج اوْلونوب.
I۱۰. یوز ایلین ۲-نجی یاریسین‌دا عباسی‌لر خیلافتینین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزی حاکمیت‌دن اوزاقلاشماق میل‌لرینین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لرده بیر سیرا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده شیروانشاهلار دؤولتی ایدی. باکی ۱۰. یوز ایلین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.
باکی ۱۰. یوز ایلدن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، ۱۳. یوز ایلین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. ۱۱۹۱-نجی ایلده قیزیل آرسلان شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه I آخسیتان موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.
قیز قالاسی دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. ۱۲۳۲-۱۲۳۵ ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.
۱۳. یوز ایلین ۳۰-نجو ایللرین‌ده مونقول‌لار باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. ۱۴. یوز ایلین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. ۱۴. یوز ایلدن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، اورتا آسیایا و خزرلرین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. ۱۴. یوز ایلین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – بوخارا کاروانساراسی (۱۴. یوز ایل)، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-۱۶. یوز ایللر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.
صفوی حؤکمداری I طهماسیب ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی صفوی‌لر دؤولتینه بیرلشدیردی. صفوی-عثمانلی محاربه‌لری زامانی ۱۵۷۸-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. ۱۶۰۷-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی ۱۷. یوز ایلین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X۸. یوز ایللرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X۸. یوز ایللره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.
باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X۸. یوز ایلین اول‌لرین‌دن اعتباراً روسیه‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری I پیوتر خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. ۱۷۲۳-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، روسیه و ایران آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه (۱۷۳۵) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.
X۸. یوز ایلین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن باکی خان‌لیغی یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X۸. یوز ایلین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین آغا محمد شاه قاجارین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. ۱۷۹۶-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. ۱۷۹۷-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. ۱۹. یوز ایلین اولین‌ده I آلئکساندر خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. ۱۸۰۵-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. ۱۸۰۶-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی حوسین‌قولو خانلا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. ۱۸۰۷-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. ۱۸۱۳-نجو ایلده باغلانمیش گولوستان صولحو ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.
بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. ۱۸۴۷-نجی ایلده باکینین بیبی‌هیبت ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. ۱۸۷۹-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، ۱۹۰۰-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.
نفت داشلاری
نفت داشلاری – دونیان‌دا ایلک نفت پلاتفورماسی‌دیر. بونؤوریسی ۱۹۴۷-جی ایلده قویولموش‌دور. جیمز باندین مشهور سرگوذشتین‌دن بیری اوْلان "دونیا کیفایت دئییل" فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلارین‌دا لئنته آلینمیش‌دیر.
نفت داشلاری شهر تیپ‌لی قصبه‌دیر و باکینین خزر رایونونون اراضی‌سینه داخیل‌دیر. خزر دنیزی سطحین‌دن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافین‌دا تیکیلمیش‌دیر. آبشئرون یاریم‌آداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرق‌ده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرک‌لرین اوستون‌دکی ائستاکادادا دنیز سطحین‌دن بیر نئچه متر هوندورلوک‌ده تیکیلمیش‌دیر.
ایچری‌شهر
باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.
باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.
ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.
ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.
ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.
یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.
باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور. ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی. بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور. بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.
باکی خانلارینین ائولری
شیروانشاهلار دؤولتینین سوقوطون‌دان سوْنرا ۱۷-جی عصرده آذربایجان اراضی‌سینده یارانان خان‌لیقلار دؤورون‌ده، باکی خانلاری شاماخی قاپی‌سینین سول طرفین‌دکی اراضی‌ده یئرلَشن سارای‌دا یاشامیش‌لار. باکی خان‌لیغینا ۳۹ آبشئرون کندی ده داخیل ایدی. ۱۷۴۷-جی ایله کیمی باکی خان‌لیغی ایران شاهلیغین‌دان آسیلی اوْلموش‌دور. باکی خان‌لاری شهری ۱۷۴۷-جی ایلدن ۱۸۰۶-جی ایله قدر سربست ایداره ائتمیش‌لر. ۱۸۰۶-جی ایل روس‌لارین باکینی ایشغالین‌دان سوْنرا خان سارایین‌دا روس حربی قارنیزونو یئرله‌شدیریلمیش‌دیر. سووئت-سوْنرا دؤورون‌ده ایسه بۇ اراضی‌ده حربی پولیس ایداره‌سی یئرلشیردی. واختیله بۇ اراضی‌ده حووض‌لو گول-چیچک‌لی باخچا وار ایمیش. بۇ عظمت‌لی سارای‌دان حال-حاضردا ساده‌جه گیریش پورتالی و برپا اوْلونموش کیچیک مسجید سالامات قالمیش‌دیر. خان سارایینین اراضی‌سینده قالا دیوارلارینین دیبین‌ده یئرالتی حامام هله ده توْرپاق آلتین‌دا دورور. سون اوْرتا عصرلرده باکی شهرینین قالا دیوارلارین‌دان کناردا دا خان باغی و خان سارایی مؤوجود ایمیش. ۱۹۸۵–۸۶-جی ایللرده باکی خان سارایینین اراضی‌سینین بیر حیسه‌سینده آرخئولوژی قازینتی‌لار آپاریلمیش‌دیر. بورادان کول‌لی میقداردا مادی-مدنیت نومونه‌لری ایله یاناشی سو کهریز سیستمی و یئرالتی معمارلیق تیکی‌لیلری ده آشکار اوْلونموش‌دور. باکی خان‌لارینین سارایین‌دا آشاغی‌داکی خان‌لار یاشامیش‌لار: ۱۷۴۷–۱۷۶۵ – ۱-جی میرزه محمد خان (درگاه‌قولو خانین اوْغلو)؛ ۱۷۶۵–۱۷۸۴ – ملیک محمد خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛ ۱۷۸۴–۱۷۹۱ – ۲-جی میرزه محمد خان (ملیک محمد خانین اوْغلو)؛ ۱۷۹۱–۱۷۹۲ – محمد قولو خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛ ۱۷۹۲–۱۸۰۶ – حسین قولو خان (حاجی علی‌قولو آغا خانین اوْغلو).
جوغرافیاسی و ایقلیمی
آبشئرون یاریم‌آداسی دونیا اوقیانوس سوییه‌سین‌دن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونون ایقلیمی مولاییم- ایستی، یاریم‌صحرا و چؤل ایقلیمی اوْلوب یالنیز آبشئرونا خاص اوْلان کولک‌لرله سجیوی‌دیر. «خزری» دئییلن قوزئی کولیی یای‌دا هاوانی سرینلشدیریر، قیش‌دا ایسه حدسیز درجه‌ده سویودور. «گیلاوار» دئییلن گونئی کولیی یای‌دا ایستی گتیریر، قیش‌دا ایسه سویوغو بیر قدر مولاییملشدیریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقلیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
شهر رایون‌لاری
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.
اهالی‌سی
؛ قئید
ایقتیصادیاتی
thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو باکی گونئی قافقازین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. ۱۸۴۸-جی ایلده باکی‌دا، بیبیهئیبت یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «قارا قیزیلین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر. بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[۱۹. یوز ایل]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. ۱۹. یوز ایلین سونو و۲۰. یوز ایلین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.
۱۹۴۹-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان نئفت داش‌لاریندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولاراق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. ۱۹۹۹-جو ایل ۱۷ آوریلده باکی-سوپ‌سا نئفت کمری و گورجوستانین قارا دنیز ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «چیراق» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین سوپ‌سا لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق آذربایجان نئفتی قوزئیا یوخ، باتیه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، ماشینقاییرما، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.
مالیه ساحه‌سی
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
جاورا سینقا
جاورا سینقا(اینگیلیسجه:Jaura Singha) هیندوستان اؤلکه‌سینین پنجاب ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده پنجابی دیلی دانیشیلیر.
باکی
مالیه ساحه‌سی
باکی فوند بیرژاسی- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان ماناتی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.
جاورا سینقا
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
باکی
حربی صنایع کومپلئکسی
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو، "ایقلیم" علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی، "آویا-آقرئقات" زاوودو، "سنایئجیهاز" علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی، "رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو، "تئلئمئخانیکاً زاوودو، "آلوو" زاوودو و دیگرلری وار.
نقلیات
باکی آذربایجانین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، آبشئرون یاریماداسی ایله داغ‌لیق شیروانی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و دمیریولو ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق هاوا لیمانی و دنیز لیمانی یئرلشیر.
متروپولیتئن
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.
فونیکولیور
باکی فونیکولیورو ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.
ایدمان
شهرده، بوتون آذربایجانین اراضی‌سینده اوْلدوغو کیمی، ان پوپولیار ایدمان نؤوو فوتبول‌دور. پرئمیئر-لیقادا شهری آشاغی‌داکی کلوب‌لار تمثیل ائدیرلر:
آبشئرون میلی پارکی
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵ ساحه (هئکتار): ۷۸۳ اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی. قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.
باکی مطبخی
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.
آرسیتا (ایتالیا)
آرسیتا (ایتالیا) (ایتالیاجا: Arsita) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۴۷۰ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا 961 نفر ایمیش.
کیمبال، باتی ویرجینیا
کیمبال (اینگیلیسجه: Kimball, West Virginia) آمریکانین باتی ویرجینیا ایالتینده یئرلشن بیر شهر. ۲۰۱۸-جی ایلده وئریلن معلوماتا گؤره اهالیسینین سایی ۱۵۹ نفر ایدی.
آرسیتا (ایتالیا)
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Arsita»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
باکی
باکی مطبخی
بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.
کیمبال، باتی ویرجینیا
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
حس ابرها
قایناق‌لار
بؤلمه:شاهلار
باکی
تحصیل
باکی آذربایجانین ان واجیب تحصیل مرکزلرین‌دن بیری‌دیر. بورادا چوخ‌لو تحصیل اوبیئکت‌لری یئرلشیب.
دؤولت بایراغی میدانی
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.
باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.
۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر. گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.
باکی تئلئقوله‌سی
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، ۱۹۸۵-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.
قایناقلار
بؤلمه:باکی بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری بؤلمه:اوروپا باشکندلری بؤلمه:آسیا بؤلمه:آسیا پایتختلری بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری بؤلمه:Baku بؤلمه:Baku Governorate بؤلمه:آسیا باشکندلری بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan بؤلمه:Districts of Azerbaijan بؤلمه:Port cities in Azerbaijan بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan بؤلمه:Weather extremes of Earth بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری
کالیکوسین
کالیکوسین (Calycosin) بیر اورقانیک بیلشیک.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Calycosin»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیمی
کارل قاردنر
کارل قاردنر (اینگیلیسجه: Carl Gardner) آمریکالی شارکیچی و موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. کارل قاردنر ۲۹ آوریل ۱۹۲۸ تاریخینده تایلر، تکزاس شهرینده حیاتا گؤز آچیب و ۱۲ ژوئن ۲۰۱۱ میلادی تاریخینده پورت سنت لوسی، فلوریدا شهرینده وفات ائدیب.
تروبنی، هشترخان ویلایتی
تروبنی، هشترخان ویلایتی (Trubny, Astrakhan Oblast Трубный) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و هشترخان ویلایتینده یئرلشیب.
کارل قاردنر
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
تروبنی، هشترخان ویلایتی
قایناقلار
بؤلمه:هشترخان کندلری
لیتقوو، یئنی گونئی ولز
لیتقوو اوسترالیانین یئنی گونئی ولز اوستانی‌نین اورتا تیبل‌لندز بؤلگه‌سینده یئر‌لشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۱,۱۴۳ نفر جمعیتی واردیر.
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:اوسترالیا شهرلری
fa:
ولی بیگ
ولی بیگ، کوردیستان اوستانی نین بیجار بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر کنددیر. ۱۳۸۵-جی ایلین آمارلارینا گوره ۱۵۲ نفر جمعیتی واریمیش.اهالی‌سینی آذربایجان تورکلری تشکیل ائدیر.
کورونقالور
کورونقالور (اینگیلیسجه:Kurungalore) هیندوستان اؤلکه‌سینین تامیل نادو ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده تامیل دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
Kurungalore
کاپرتزو
کاپرتزو (ایتالیاجا: Caprezzo) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۷۰ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۵۳۰ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. و پیمونت اوستانیندا دا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Caprezzo»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
ایستیو تارینجر
ایستیو تارینجر (اینگیلیسجه:Steve Tharinger) آمریکالی سیاستچی و دموکرات حزبینین عوضوو.
قایناقلار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:واشینقتون دموکراتلاری بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
رابرت ویلیام قالوین
رابرت ویلیام قالوین (Bob Galvin) بیلیم اینسان. ۹ اوْکتوبر ۱۹۲۲ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۹  ایل عومر ائله‌ییب و ۱۱ اوکتوبر ۲۰۱۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. رابرت ویلیام قالوین نوتردام بیلیم‌یوردو و Illinois Institute of Technologyدا درس اوْخویوب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Bob Galvin»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
میچل مککویج
میچل مککویج (اینگیلیسجه: Michèle McQuigg) آمریکالی سیاستچی قادین ، جومهوری حزبینین عوضوو ایدی. ۱۹۴۷ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۲۰۱۷ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۴۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۲۰۱۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:وودبریج، ویرجینیا دوغوملولار بؤلمه:بی شور، نیویورک دوغوملولار
آندره‌آ مارتین
آندره‌آ مارتین (Andrea Martin، دوْغوم تاریخ:January 15, 1947) آمریکالی یازیچی اوْیونجو کومدیچی موغنّی مؤلف
یاشاییش
بۇ آمریکا یازیچی پورتلند میندا آنادان اوْلوب.
اوْینادیغی فیلم‌لر
قایناقلار ==
ائشیگه باغلانتیلار
بؤلمه:آمریکا یازیچیلاری
قرچک بؤلگه‌سی
قرچک بؤلگه‌سی تهران اوستانی‌ نین بؤلگه‌لریندن بیریدیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی قرچک شهریدیر. ۱۳۸۵-جی شمسی ایلین آمارلارینا گوره قرچک بؤلگه‌سی‌نین ۳۰۰,۰۰۰ نفر جمعیتی واردیر.
اؤلکه بؤلمه‌لری
بؤلوم‌لر
شهرلر
قصبه‌لر
کندلر
بایرامچیلیق
بایرامچیلیق جبار باغچه‌بانین 1290-جی ایلده ایروان شهرینده و آذربایجان تورکجه‌سینده یازدیغی شعرد دیلینده داستان کیتابی. بو کیتاب «قیزیللی یاپراق» کیتابی ایله عئینی واختدا یاییلیبدیر. باغچه‌بان آذربایجان تورکجه‌سینده 12 کیتاب یازیبدیر.
قایناقلار
بؤلمه:آذربایجان تورکجه‌سینده کیتاب بؤلمه:تورک ادبیاتی بؤلمه:تورکجه اثرلر بؤلمه:جبار باغچه‌بانین کیتابلاری
جرج فارکئور
جرج فارکئور (George Farquhar) یازیچی -
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«George Farquhar»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
اوستیس، نبراسکا
اوستیس (اینگیلیسجه: Eustis, Nebraska) آمریکانین نبراسکا ایالتینده یئرلشن بیر کند. ۲۰۱۸-جی ایلده وئریلن معلوماتا گؤره اهالیسینین سایی ۳۷۵ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
کلی سیتی، کنتاکی
کلی سیتی، کنتاکی (Clay City, Kentucky) آمریکانین کنتاکی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲٫۸ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۰۷۷ نفر و  اها‌لی سیخلیغی ۳۸۴٫۷ اینسان  کیلومتر موربّع دیر. کلی سیتی دنیز سئوییه‌سیندن ۱۸۹ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر. کنتاکی ایالتی، آت یاریشی، داش کؤمور و اوتومومبیل تولیدی کیمی (تویوتا کمری،شورلت و فورد) تانینیر. غنی توْرپاغا گؤره چوْخلو یئرلری چمن‌لی‌دیر. ایقتیصادیسی اکینچی‌لییه وابسته‌دیر. ائو آتی، اینک، تۆتون، سۆت، دوموز و سویا تیجارت‌ده بؤیوک نقش اوْیناییر. داش کؤمور، دمیر و نفت چیخاریلیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:کنتاکی ایالتین شهرلری
ماتسودو، چیبا
ماتسودو، چیبا (Matsudo ; 松戸市) ژاپون اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر شهردیر و چیبا اوستانینده یئرلشیب ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 483796 نفر دیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:ژاپون شهرلری
استیون سیقال
استیون سیقال آمریکالی فیلمین سناریو یازاری, فیلم یؤنئتمنی, فیلم یاپیمجی‌سی, موسیقی‌چی و اوْیونچو. ۱۰ آوریل ۱۹۵۲ ‏ ایلینده میشیقان ایالتینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۱۹۸۲–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
ته دره (طارم)
ته دره (طارم) کندی طارم بؤلگه‌سینین، طارم بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو و درام قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر.
جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.
اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۱۹۷ نفر اهالیسی و ۴۸ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۸۷ نفری کیشی و ۱۱۰ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۱۱۴ نفری ساوادلی و ۶۳ نفری ساوادسیزدیرلار.
قایناقلار
بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری بؤلمه:طارم بؤلگه‌سی‌نین کندلری
استیون سیقال
قایناقلار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Steven Seagal»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار
برانقتسا سوخووولسکا
برانقتسا سوخووولسکا (لهیستانجا: Branica Suchowolska) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و لوبلین اوستانینده یئرلشیر.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
استنلی فالکو
استنلی فالکو (Stanley Falkow) بیلیم اینسان.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Stanley Falkow»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
۱۷۵۱-جی ایلده کانادا
بۇ مقاله ۱۷۵۱-جی ایلینده کانادادا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
اؤلوملر
بؤلمه:۱۷۵۱-جی ایلده اؤلکه‌لر بؤلمه:۱۷۵۱-جی ایلده کانادا
سیکانست آیلند، ماساچوست
سیکانست آیلند، ماساچوست (اینگیلیسجه:Seconsett Island, Massachusetts ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۰۰ نفر ایمیش و ۰٫۲۸ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۵ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و ماساچوست ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
دواسامودرا
دواسامودرا (اینگیلیسجه:Devasamudra) هیندوستان اؤلکه‌سینین کارناتاکا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده کانادا دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
پراولوو
پراولوو (چک‌جا: Pravlov) چک اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۱۹۰ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۵۲۱ نفر ایمیش و گونئی موراویا اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چک‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخ
چک جومهوریتی شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Pravlov»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
فیثاغورس
فیثاغورِس ، پیساگوراس یوخسا پیتاگُراس قدیم یونان لی فیلسوف و ریاضیچی ایدی.
ائشیک باغلانتیلار
بؤلمه:فیثاغورس بؤلمه:فلسفه تاریخی بؤلمه:ریاضیات تاریخی بؤلمه:علم تاریخی
انیتا سایمونچینی
انیتا سایمونچینی (اینگیلیسجه: Anita Simoncini) شارکیچی و موسیقیچی - پاپ موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. انیتا سایمونچینی ۱۴ آوریل ۱۹۹۹ ‏ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب.
سباستین باک
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
کالیستاتین آ
کالیستاتین آ (Callystatin A) بیر شیمیایی ماده.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Callystatin A»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیمی
تورولا
تورولا (لهیستانجا: Turowola) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و لوبلین اوستانیندا یئرلشیر.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Turowola»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
شوتو، ویسکانسین
شوتو (اینگیلیسجه: Shoto, Wisconsin) آمریکانین ویسکانسین ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
نیژنوتیاشوو
نیژنوتیاشوو (Nizhneutyashevo Нижнеутяшево) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و باشقیردیستاندا یئرلشیب. بۇ جومهوریت‌ده باشقورت تورکلری ياشايير و دينی اينانجلارينا گؤره سونّو مۆسلماندیرلار.
قایناقلار
بؤلمه:باشقیردیستان کندلری