cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ساکالار
یئنه تاریخه بیر باخیش
مادلار آذربایجاندا گوجله نه رک ساکالاریین بیر سیراسینی دوغویا و بیر سیراسینی باتیا طرف یؤنلمه لرینه سبب
ساکا اوخ آتانلاری
بیر سیرا سندلر گؤسته¬ریر کی بابیلده، نیوکد نصر و نیونئید زمانیندا کیممرلر و اسکیت لر، پارسلار اورالاری آلدیقدا اوّل، بابیلین نظامی قوْشونوندا ائتکی یاراتمیشلار. اونلار 5یوزایلینجی ایللرده بابیل مدنیتینه مالیک اوْلموش و اونلارین عنعنه¬لرینی ایشه آپاریرمیشلار. حتا هخامنش قوْشونوندا ساکالاردان یارارلانما خبری ده واردیر.
کوروش هخامنش سولاله¬سی¬نین باشچیسی زامانی، ساکالارین سیاسی وارلیغی ضعیفله میش و حکمدارلاری دا داغیلمیشدیر. آنجاق هله بیر گوج ساییلیردیلار. دئدیگیمیز کیمی ساکالار ایکیه بؤلونموش، بیر سیراسی دوغودا و بیر سیراسی باتیدا یاشاییرلار. کوروش ساکالار بؤیوک یوروشلر باشلاییر؛ هم دوغودا اوْلان ساکالارا و هم باتیدا اوْلان ساکالاری راحت بیراخماییر. اونلار دا بۇ یوروشلار قارشیندا برک دایانیرلار و اؤز وارلیقلاریندان مودافیعه ائدیرلر.
کوروش (م.ق. 555 – 528) ایللری آراسیندا بابل و آشورا قارشی ساواشیر. خزر دنیزی نین دوغوسوندا اوْلان ساکالار هئچ زامان کوروشا باش اگمه دیلر. کوروش بابل و لیدیانی آلاراق، ساکالاری اؤزونه بؤیوک بیر تهلوکه بیلیر و اونا گؤره ده دفعه لرله اونلارا یورویور.
کوروش 547م.ق. یونانا حمله گتیردی. 539 م.ق. بابیله وارد اوْلدو و سوْنرا عمرونون سونونا قده ر ساکالارلا – خزرین دوغوسوندا یاشایان قبیله لرله ساواشدی و نهایت 529 م.ق. ساکالارلا ساواشدا اؤلدو.
هرودوت یازیر: بۇ زمان تومروس آدلی بیر قادین ماساگئت¬لرین شاهی¬ایدی. کوروش اونلارین اؤلکه¬سینی آلماق اۆچون ملکه ایله ائولنمه¬یی ایسته¬ییر. تومروس کوروشون حیله¬سینی دوشونور و بیلیر کی کوروش اونون یوردونو آلماق ایسته¬ییر. آنجاق ساواش باشلانیر و بۇ ساواشدا تومروسون اوغلو اؤلور. تومروس اوغلونون انتقامینی آلماق اۆچون ساواشا چیخیر و بۇ دؤنه کوروش ساواش میدانیندا اؤلور. اونون جسدینی تومروس یانینا گتیریرلر. تومروس دستور وئریر باشینی کسیب بیر طشت ایچینه قویسونلار و باجاردیغی قده¬ر قان ایچسین، بلکه قان ایچمه¬دن دویسون! بونلار هرودوتون یازیدیغیندان قیسا بیر روایت¬دیر. همین روایت 15جی یوزایلده بیر اوروپالی رسّامین تابلوسوندا جان تاپیر. بۇ تابلونو اوستده گؤرورسونوز.
513 م.ق. آنادولویا گیریر. اورالدا عصیانلار قالخمیشدیر و بوتون عصیانلاردا ساکالارین وارلیغی بیلینیر. ساکالار عصیانلارا قاتیلان قبیله لری بیرلشدیریب و بؤیوک باجاریقلا اونلاری گوجلندیریر، حتا ساکالار ثروتلی اوْلدوقلاری اۆچون عصیانکارلارا بؤیوک یاردیملار و هدیه¬لر وئریرلر. داریوش قوْشونو نئچه آیلار و ایللر ساکالار قوْشونونو تعقیب ائدیرلر، آنجاق ساکالار گئجه لر ضربه نی ووروب، گوندوزلر یوخ اولوردولار. داریوش قوْشونو یارالانیر، یورولور و اؤزو ده زیللاها گلیر. چونکی قوْشون دا اونا قارشی دایانیر.
داریوش ائلچی گؤنده¬ریر و ساکالارین حکمداریندان ساواشماغا چاغیریر. اونلار دا اؤز ساواش یوللاری¬نین اوْلدوغوندان دانیشیرلار. ائلچی یه دئییرلر کی داریوشدان قورخمورلار و قارشیسیندا قاچمیرلار، بلکه اونلار ساواش تاکتیک¬لری و استراتژیسی هماندیر. اونلاری بئله سیندیرماق و اؤلدورمک بیزیم یولوموزدور. آنجاق داریوش غضبله نیر و قوْشونو داها آرتیق قیرقینا وئریر. سوْنرا بئله بیر ساواشا حاضسزلیغی-نین اولمادیغینی دویاراق دال قاییدیر. آما قاییدیش یولو دا خطرلی اوْلموش و ساکالارین یوروشلاری کسیلمه میشدیر. ساکالارین تاکتیک و استراتژیک حرکتلری قارشیندا اؤز باجاراقسیزلیغینی بیلدیرمیشدیر. بونو دا آرتیرماق لازیمدیر کی چؤللر قبیله¬لریندن ساییلان بیر چوخ قبیله¬لر تاریخه آیاق قورموشلار و روللارینی تاریخده اوینامیشلار. بۇ قبیله¬لردن سرمت¬لر، ماساژت¬لر و باشقا لارینی آد آپاراراق دئمه¬لی¬ییک کی بونلار هامیسی بیر دیللی و بیر کؤکنلی اوْلموشلار. گاهدان بیر ه بیریله دوست اوْلموش، بیرگه یاشامیشلار و گاهدان بیر – بیرینی قوووب قاچیر میشلار. تاریخی قایناقلار اونلارین وحشیجه داورانیشلاریندان یازماغی دا اونوتمورلار. بونلارلا ساکالار آراسیندا بیر چوخلو باریشیقلی و ساواشلی ایلگی¬لر اوْلموشدور.
آلپ ارتونقادان بیر رسیم
ایسیک گول کتیبه¬سی اورخون الفباسیلا ساکالاردان قالمیش بیر یادگار
ارمنی تاریخچیسی گوگاسیان بۇ دوشونجه¬ده¬دیر کی م.ق. 5جی یوزایلده یاشایان– تاریخ آتاسی آدلانان - هرودوت دان دا قاباق آذربایجاندا تورک دیللی اوْلموش سابیر، آوار، باشقیر طایفالاری اوْلموشلار. گوکاسیان گؤسته ریر کی غیر سامی اوْلان سوبارلار هورری¬لرله قونشو اوْلموش و هورری¬لر ده م.ق. ایکینجی مین ایللیکلرده اورمو گؤلونون غربینده یاشاییرمیشلار. دئمک گوکاسیان فیکریجه هله میلاددان 2000 – 1500 ایل اؤنجه گوتتی لر و لوللوبی لر زمانی سابیرلر آذربایجاندا اوْلموشلار.
هرودوت آراز ساحیلی¬نین داغلیق منطقه¬سینده مادلارلا قونشو اوْلان ساسپئر قبیله لریندن آد آپاریر. گوکاسیان نظریجه بونلار همان سابیرلر اوْلموشلار و بوگون آراز ایله کور چایی¬نین اطریفیندا یاشاییرلار. بؤیو و داهی شاعیریمیز گنجه¬لی نظامی اسکندر نامه اثرینده بوتون آذربایجانین و حتا اسکندر دولانان اوْرتا آسیانین خالقلارینی تورک اندر تورک بیلیر:
ز کوه خزر تا به دریای چین همه ترک بر ترک بینم زمین.
بو شعردن نتیجه آلماق اولور کی اسکندر ایرانی آلان زامان بوتون بۇ یئرلر تورکلرین یوردو اوْلموشدور. دوکتور رحیم رئیس¬نیا اؤز ده¬یرلی اثری آذربایجان در سیر تاریخ ایران اثرینده ساکالارلا علاقه دار گئنیش بحث آچیر. او بۇ کتابلاریندا ساکالارین دیلی و مدنیتی باره¬ده درین معلومات وئره¬رک مۆختلیف عالیملرین ده نظرلرینی آراشدیریر و نهایت ساکالارلا کیممرلری دیلداش بیله¬رک، بۇ نظره قارشی اوْلان نظرلری ده رد ائدیر و علمی باخیملا ایناندیریر.
ایشغوز آدی ساکالارین آشور دیلینده، بابیل دیلینده و عبری دیلینده دوزگون آدی دئییلیر. ایشغوز بیزجه همان ایش اوغوز، یا ایچ اوغوز دئمک دیر. ساکالار ایرانا و آذربایجانا گلدیکده آشورلارلا باغلانیرلار. آشور قایناقلاری اولاری ایشغوز یازیر. عبری¬لر ده و بابیل تاریخچی¬لری ده اونلاری ایشغوز یازیرلار. آنجاق یونان و باشقا دیللی لر اونلارا اسکیت، سرکیت و بئله – بئله آد وئرمکدن منظور همان سؤزدور، آنجاق تلفظ فرقلری گؤرونور. بونلار حتا کیممرلرله ساکالاری ویاخود ایشغوزلاری بیر دیللی و یا بیر – بیریندن آیریلمیش قبیله¬لر کیمی تانییرلار. دوغروسو دا، بونلارین دیللری بیردیر. دیاکونف دا بونلاری – ایشغوزلاری هرودوت دئمیشکن اوْرتا آسیادان دربند یولو ایله آذربایجانا گلمیش ساییر. ایندی گؤره¬ک بۇ ایشغوزلار یا اسکیت لر کلمه سی نین کؤکو و معناسی نه دیر؟
آشور و یا آشوری قایناقلار گؤسته¬ریرلر دؤیوشن ایشغوز – اسکیت لرین رهبری ایشپاکا یا ایسپاکای ایدی. آشور قایناقلاری بۇ آدلاری بئله گؤسترمیشدیر. آذربایجان خالقی¬نین و بوتون تورک دونیاسی¬نین ان اؤنملی داستانلاریندان و اساس کتابلاریندا بیری دده قورقود کتابی¬دیر. بۇ کتابدا ایش غوز (ایچ اوغوز) ائللری¬نین آدی آیدینجاسینا گئدیر. محمود کاشغری دونیانین ایلک جغرافی بیلگینی، دیوان لغات التورک ده اوغوز ائلری نین 22 قولو و اونلارین آدلاریلا برابر دامغالارینی گؤسته¬ریر. او، یازیر کی اوغوزلار قدیم زمانلاردان ایکی بؤیوک قولا بؤلونورلر: 1- ایش اوغوز (ایچ اوغوز) و دیش اوغوز.( بونو دا آرتیریم کی بوگون ده آذربایجانلیلار بیر سیرا چ سسلرینی ش سسینه چئویریرلر. مثلا اوچ = اوش، قاچ = قاش).
ان قدیم زمانلاردان اوغوزلارین آدینا غوز دئییلمیشدیر. بوگون ده ایران تاریخینده غُز یازیلیر. مثلا سلجوقولاری غزلاردان تانییر. پس شوبهه قالمیر کی ایشغوز همان ایچ اوغوز اولاراق، دده قورقود داستانلاریندا اوْلان همان ائل آدی¬دیر و ایشغوزلار همان تورک دیللی ائللر اوْلموشلار کی مۆختلیف قایناقلار اونلارا ساکا، ایسکیت، و باشقا آدلاری یازمیشلار و بۇ دوغال بیر ایشدیر. دئمک ساکا، ایسکیت ائللری¬نین اصیل آدی اوْلموش ایشغوز و شاهلاری¬نین آدی ایسپاکا گؤسته¬ریر کی ایسکیتلر آذربایجانا گلمیش و ماننا – مادلار ایله بیرلیکده آشور شاهی سرحدون لا وورشموشلار. هرودوتون گؤستردیگی کیمی ایشغوزلار اوْرتا آسیادان گلمیش و تورک دیللی اوْلموشلار.
ایسپاکای دا تورکو بیر کلمه¬دیر. بۇ کلمه بوگون تورک دیللرینده او جمله دن باشقیر، قاراچای و قارا قالپاق دیللرینده ایس پاک شخص آدی کیمی ایشلنمکده دیر و معناسی ایزه باخان و ایزه گئدن معنادادیر. آنجاق بۇ کلمه¬نی هند اوروپا دیللریندن حسابا قویدوقدا معناسی ایت و کؤپک معناسیندا اولور کی هئچ بیر شاه بئله آدی اؤزونه قویماز! آنجاق بیر چوخ شاهلار آدی ساکالاردا موجوددور کی بوگون بونلارین هامیسی تورک دیلینده بیلینیر و هئچ شوبهه ده یارانمیر. ساکالارین شاهلاریندا آدلار بئله آد آپارماق اولار: تارقی تای، لیتوسکای، آرپوسکای و کولاکای. بونلاردا تای بای و آقا کلمه¬لری اوْلدوغو اونلاریت اصیل تورک کلمه¬لری اوْلدوغو شوبهه¬سیزدیر. هابئله ایشغوزلارین بیر فعال شاهلاری¬نین آدی مادی اوْلموشدور. بۇ دا مه¬ته، مه¬تی و مئته آدی ایله اویغوندور. بونون دا معناسی چَتین اولاراق م.ق. شخص آدلاری آراسیندا موجوددور. آنجاق آریا سویونو گؤسته¬رن¬لر عیناد گؤسته¬ریب تعصبه قاتیلیرلار و منطقدن اوزاقلاشیرلار و اؤز دئدیکلرینه بیر قایدا – قانون دا تاپا بیلمیرلر.
نهایت ساکا معناسی نه اولمالیدیر؟ عالیملر بونا بئله جواب وئریرلر: ساک و ساق ایشده آییق و زیرک معناسیندادیر. ساکا معناسی دا داغ یاماجی معناسیندا اوْلموشدور. تورک داستانلاریندا گؤرولدویو کیمی تورک ائللری داغا یوکسک قیمت وئرمیشلر و اونا مقدس شئی کیمی باخمیشلار، اونا گؤره میفیک خصوصیت¬لر قایل اولاردیلار. بونو نظره آلاراق ساکانین معناسی داغ یاماجی دوزگون اولا بیلر.
ساکالارین الده ائدیلن اینجه صنت¬لری
دونیا عالیم لری ساکالارین الده ائدیلن ال ایشلری و هنر ساییلان صنت لرینه حیران قادیقلارینی دئمکدن اسیرگه میرلر. دونیا مدنیتینی آراشدیران عالیم لر داها آرتیق بۇ هنرلره وورولموشلار. ارنولد توین بی مدنیت تاریخی کتابیندا ساکالارا بؤیو ک بیر یئر وئریر. عالیم ساکالاری بؤیوک ایقتیصادی عقله مالیک سایاراق، اونلارین هنرلرینه توخونور و بۇ طرذیف ایشلرین – اؤزلری دوزلتسه لر ویاخو باشقا بیر ملته سفارش ائدیب بئله ایشلرین و نسنه لرین دوزلتمه¬سینه ماراق گؤسترمه لری اونلارین باخیشلارینی گؤسته ریر.
حتا اونلارین ایقتیصادی عقله مالیک اوْلدوقلارینی اثبات ائتمک اۆچون بۇ رئال اولایا اشاره ائدیر کی ساکالار اوکراینا یورودوکلری زمان اونلاردان باج آلاراق بوغدا – آرپا آلماغی ترجیح ائدیرلر. اونلار بۇ ایشلریله یونانلیلاری اؤزلرینه باغلاییرلار و ساکالار اونلار آرپا – بوغدالارینی تامین ائدیرمیشلر و اونون قارشیندا گؤزل جواهرلر دوزلتمه¬یی سفاریش ائدیرلرمیش.
عالیم لر ساکالارین تاریخده اوینادیقلاری رولو آراشدیریراق، اونلارین اینجه صنت ده اوْلان اؤنملی روللارینا اشاره ائدیرلر. حتا دوزلتدیک¬لری معمارلیقلارینی دا اونوتمورلار. بینالاردا یاپیلان گوبور نقشلر، مجسمه¬لر، هامیسی ساکالارین یاشاییشلارینا باغلی بیلیرلر. توین بی ایران¬لا ساکالار آراسیندا اوْلان دوشمنلیغا یئر آچیر و بونلار آراسیندا اوْلان دوشمنلیغی درین و حدّتلی بیلیر؛ او جمله ده داریوش زمانینا اشاره ائده¬رک اونون قورخوسونو اسکیت¬لردن یازیر. داریوش هئچ بیر زمان اسکیت¬لریندن قورخوسوندان راحت اولمامیشدیر. همین آراشدیریجی هسیونگ نولاری ساکالارین خلف¬لری کیمی ده یرلندیریر. او یازیر کی چین دولتی باجارسایدی هسیونگ نولاری دا سلف¬لری ساکالار کیمی آرادان آپاریب و یا اونلاری دا اؤزلریندن چوخ اوزاقلارا قوواردیلار.
رمان گیرشمن باشقا بیر عالیم، ایران توپراقلاریندان تاپیلان خزینه¬لره و بزه¬ک دوزه¬ک نسنه¬لرینه توخونور. او ایکی جیلدلیک اثرینی تاریخدن اؤنجه زامانلارا باغلایاراق، هخامنشلردن اؤنجه ایراندا اوْلان قبیله لره توخونور. گیرشمن دئییر ایرانی قبیله لر (هند و اوروپائی¬لر) 1000 مین میلاددان اؤنجه ایرانا گلمیشلر و اوندا قاباق بورالاردا باشقا خلقلر ( التصاقی دیللی¬لر) ساکینلشمیشلر. گیرشمن دن علاوه بیر چوخ آراشدیریجیلار دا ایراندان تاپیلان و قازینتیلاردان الده ائدیلن نسنه¬لری گوتتی¬لر، لوللوبی¬لر، اسکیت¬لر و سیا ساکالار و ماننالارا عایید بیلیرلر. بۇ عالیم¬لردن دومزیل و شوروی عالیم لرینی سایماق اولار. گیرشمن نطرذیجه حسنلودان تاپیلان اشیالار هامیسی هنری ایشلر کیمی ده¬یرلی اولاراق ساکالارین و ماننالارین هنری ساییلا بیلر. او حسنلو تپه¬سیندن تاپیلان اشیالارین هامیسینی ماننالار و ساکالارا باغلیر و داها آرتیریب حسنلو تپه¬سیندن تاپیلانلاری ماننا شاهی منوآ Menua دان اله گلن کتیبه دن دانیشیر. او بونلارین هامیسی ماننالارا باغلیر. هابئله بئله اینانجی یایمادادیر کی قبیرلردن الده ائدیلن آت مجسمه¬لری ساکالاردان قالما بیر دب دیر. اونلار قبیلرده آت مجسمه سینی قویورلار و حتا آتی ایگیدله برابر قویلورلار و بونا اینانیرلار کی ایگیدی او دونیایا آپارمادا همان آت یاردیمچی اولور.
دومزیل ده کوبان مدنیتیندن دانیشاندا (قافقازدا) ساکالارین و کیممرلرین مدنیتیندن سؤز آچماق ایسته ییر. ماد شاهی بؤیوک بیر مهارت ایشه آپارمیش و ماننالارلا، کیممرلر و ساکالاری بیرلشدیرمه یه امکان تاپمیشدیر؛ آنجاق اونلاردان داها ماهر اوْلان آشور اوْلموشدور کی باجارمیشدیر ساکالاری اونلاردان آییریب و اؤزونه چکسین.
ایراندا باشقا قازینتیلار اوْلموش، او جمله دن قیز قاپان تپه سی، توپراق قالا و زیوه تپه سی. گیرشمن یئنه اینانیر کی بونلاردان تاپیلان نسنه لر ده ساکالارین هنرینه باغلی دیر. اما نه یازیق کی بونلاردان تاپیلان خزینه لر ایراندا دئییل، بریتانیا، روسیه و آمریکا موزه لرینده ساخلانیلیر. عالیم لر قبیر داشلاری اوستونده چکیلن حیوانلاری شکسلسنی و یا حیوانلار مجسمه لرینی ده ساکالاردان قالما بیر دب بیلیرلر.
اکباتان شهری نین بیناسی نین قورولماسینی اکثر تاریخچی لر و باستان شناسلار ساکالارا باغلی بیلیرلر. گیرشمن بۇ حاقدا یازیر: اکباتان شهری مادلار الیله، آنجاق ساکالار و کیممرلرین بیرلشمه لریندن یارانا بیلردی. گیسرشمن هخامنش سولاله سینه یاناشدیقدا بئله یازیر: هخامنش هنری نین هئچ بیر کؤکو یوخدور. اونلار آذربایجاندا اوْلان زامانلار اورارتولار حکومتی آلتیندا اوْلموش و اوردان چیخدیقدا فارس اوستانینده مسکونلاشیرلار. اونلار اورارتولاردان یئترلی قده ر مدنیت اؤیره نمیشلر و اؤزلریله فارس اوستانینه آپارمیشلار. بوتون پاسارگاد و تخت جمشید ده اوْلان مدنیت همان اورارتو مدنیتی تاثیری دیر. همین عالیم ساکالارین ایراندا اله گلن نسنه لر و اشیایی دؤرد منطقه دن بیلیر و بیر – بیر بونلاردان آد جکیر. آنجاق گیرشمن باخیشیندا ساکالارا نسبت، اثری نین ایکینجی جیلدینده گؤرونور. گیرشمن بۇ اثرینی پات و یا اشکانیلارا باغلیر و پارتلاری خزر دنیزیندن چین تورکستانیندا قالان ساکالارین داوامی بیلیر. بۇ عالیمین نظرینه گؤره، آسیادا قالان اسکیت یا ساکالار، گئت گئده اؤز قلمرولارینی گئنیشلندیریب و اورادا اوْلان باشقا قبیله لر او جمله دن سیت لر، هونلار و یوئه چه لرله بیرلشیب و هندده کوشانی مدنیتینی و ایراندا اشکانی مدنیتینی یارادیرلار. بیز اشکانی و کوشاهیلاری باشقا بیر یئرده آچیقلامیشیق.
ساکالارین شاهلاری
بندانگشتی|بؤیوک سکا شاهی [[آتاایل سکه‌سی.]] بورادا یاخشی دیر قیسا بیر صورتده ساکالارین شاهلارینی – تاریخده قالانلارین تانیاق. ایلک اؤنجه تارگیتائوس بیر افسانه وی سیما اولاراق، آنجاق ساکالارین فالاتا Phalatae سولاله سی نین باشچیسی کیمی تانینیر.
کولاکسیس Colaxis سلطنت ساکالاری نین بانی سی کیمی تانینیر و قایناقلار اوندان آد آپاریرلار.
اسپارگاپیتس Spargopeithes و اونون اوغلو لیکوس Lycus
گنوروی Gnurus لیکوسون اوغلو دور.
پارتاتوآ بۇ شاه آذربایجان توپراقلاریندا حکومت ائتمیش و مادوئس ایله آرخاداشلیق ائتمیشدیر. اونون حکومت ایللری 630 ایل میلاددان اؤنجه باشلاییب و اوزون مدت حکومت سورموشدور. بۇ شاه آشورلارلا دا ساواشمیش و ماننالارلا بیرلشمیشدیر.
سائولیوس قارداشی آناخارسیس ایله 589 ایل میلاددان قاباق حکومت ائمیش و اونون زمانیندا ساکالار یاخشی گوجلنمیشلر. آناخارسیس ساکالارین ایلک فیلسوفو دا آدلانیر. او، 589 ایلینده بیر ائلچی کیمی یونانا گئتدی و آتن شهرینه وارد اوْلدو و اورادا فیلسوفلار درنه یینه داخیل اوْلوب، یونان فیلسوفلاریلا مباحثه لره گیریشدی و آز بیر زاماندا سیاستدن اوزاقلاشیب فلسفه یه اوز گتیردی. بیر آز زاماندا یونانلی لار دا اونا محبت بسله ییب و سئویرلر.، حتا اونا ساکا فصاحتی کیمی ده لقب وئریرلر. اونون یاشاییشی گؤسته ریر کی ساکالار هنره بسله دیکلری ذوقو دوشونجه یه ده وارلاریمیش. آنارخاسیس شاهزاده اولاراق، خالقا داها یاخینلاشیر و خالق عنعنه – بدلرینه ماراق گؤسته ریر و یوناندا بیر نئچه مراسیملرده اشتراک ائده رک کوریکوس تانریچاسینا علاقه تاپیر. اؤز وطنینه قاییتدیقدا تکلیکده بۇ مراسیمی اجرا ائتمک اۆچون شهردن چؤله چیخیر. آنجاق جاسوسلار اونو بۇ مراسیمی اجرا ائتمه ده گؤروب خبرینی یاییرلار. همین ایش آناخارسیسین اؤلومونه سبب اولور.
ایدانتورسیس ...Idanthysus 5 ایل میلاددان اؤنجه حکومت سوره رک هخامنش شاهی ایله ساواشلار آپارمیش و بۇ ساواشلاری لیدئرلیک ائتمیشدیر. اونون ایکی سرداری اوْلان اسکوپاکیس و تاکساکیس ده شهرتلی سردارلار اوْلموشلار. بۇ زمان ساکالار آراسیندا یونان و روم آدلاری و اونلارین آدلارینا بنزر آدلار چوخالیر و یا یونان قایناقلاری اونلاری بئله آدلارلا یازیرلار.
آراپیت Arapeith بیر یونانلی قادین لا ائوله نیر و یونانلیلارا یاخینلاشیر، بلکه ساکالارین راحاتتلیقلارینی تامین ائده بیلسین.
اسکولس Scyles کاملا یونانا یاخینلاشیر و حتا اونلارین مدنیت لرینی ده قبول ائدیر. آنجاق بۇ حرکت لره گؤره ده اؤز ملتی ایچینده نفرتله اوز – اوزه گلیر و نهایت اؤز خالقی طرفیندن ده اؤلدورولور. بیر سیرا تارخچی لر، اونون آنالیغی ایله ائولنمه سینی اؤز قتلینه سبب اوْلدوغونو یازیرلار.
اوکتوماسادس Octomasades هرودوت ایله چاغداش اوْلموش و هرودوت اونون حاقّیندا دوزگون معلومات وئره بیلمیشدیر.
آرانتوس Arantus بیرینجی شاه دیر کی اؤز ملتینی ساییب و اؤز خلقیندان معلومات الده ائتمیشدیر. آنجاق تارخلرده اونلارین ساییسیندان یازان اولمامیشدیر و تکجه اونون بئله بیر ایشه ال ووردوغونو یازمیشلار. آریستا گوراس Aristagoras 495 ایل میلاددان اؤنجه شاهلیق ائدیب و شاهلیق دورانی ساکالار اۆچون یاخشی بیر زمانلار ساییلیردی.
آگاروس Agarus گنج چاغلاریندا حکومته چاتمیش و ایگیدلیک لر گؤسترمیش، ساکالار او زامان یونانا خراج وئریرمیشلر، آگاروس بۇ قایدانی پوزور و ملتی نی زور آلتیندان چیخاریر. نهایت ساواشاراق و ساواشدا اؤلور. اؤلوم ایلینی 310 ایل میلاددان اؤنجه یازمیشلار.
آذربایجان قادینلاری تاریخده و افسانه¬لرده
آمازون‌لار اوسطوره لرینده مشهور اولاراق تورک و ساکا قادینلاریلا ایلگی¬لی اوْلموش و آذربایجانلا باغلانمیشدیر. آمازون ساواشان قادینلارین آدی دیر کی هئچ بیر کیشینی اؤز آرالاریندا یئر وئرمه¬ییبلر. بۇ ساواشکن قادینلار هرودوت اونلاری androktones و ایلیاددا antianeirai آدلانیرلار.هرودوت یازیر: مۆمکونو بۇ قادینلار تاریخی اولای اولسونلار و اونلاری یئرلرینی سرمت ایله ساکالار سینیرلاری بیلیر (بوگونکو اوکراین اؤلکه¬سی). البتده بیر سیرا تاریخچی¬لر ده اونلارین یوردونو کیچیک آسیا بیلیرلر. بیر سیرا یازارلار حتا گنجه¬لی نظامی اونلاری آذربایجانین بردع شهرینده بیلیر. فردوسی دا بورالاردا بیلیر. بو کلمه¬نین اصیل کؤکو بیلینمه¬سه ده amazoi یوناندا آز ممه¬لی قادینا دئییلیر. افسانه¬لره گؤره قادینلار قیز زامانیندان اؤز ممه¬لرینی کسیرمیشلر یا یانیرارمیشلار بلکه اوخ آتاندا اونلارا زحمت یاراتماسین. اونلارین اصلی سلاحلاری یای ایله اوخ اوْلموشدور. ساواشلارینی دا آت بئلینده ائدرمیشلر. اونلار کیشیلردن اوزاق گزیب، آنجاق هردن بیر نسیل¬لری کسیلمه¬سینه دئیه اونلارلا ازدواج ائدردیلر و تکجه قیزلاری اؤزلری ساخلاییب، اوغلانلاری آتالاری نین یانینا گؤنده¬رردیلر.
آمازون قادینلاری حاقّیندا آذربایجاندا و بیر چوخ ملت¬لر آراسیندا افسانه یاییلمیشدیر. هرکول یونانین افسانه¬لی قهرمانی آمازونا سفربر اولوردو بلکه دوققوزونجو خوانی¬نی اورادا تکمیل ائتسین. بۇ خوان "هیپولیتا قاییشی" آدلانیر. اونون وظیفه¬سی بۇ قاییشی قایتارماق¬دیر کی آرس – ساواش تانریسی اونو آمازونلارا وئرمیشدیر. یونانلیلار آمازونلاری آرس اولادیندان بیلیرلر.
یونان داستانلاریندا هرکولون 12 ماموریتیندن بیری آمازونلارا گئدیب و قاییشی اونلاردان آلیب قاییتماقدیر. بۇ قاییش هیپولیت ملکه¬نین گوج سیمبولودور و اونو اریز اونا گؤندرمیشدیر. هرکولون شهرتی ملکه یه چاتارکن، هرکولو اؤز یانینا چاغیریب، مهربانلیق ائدیر و قاییشی اونا وئریر. سوْنرا دؤیوشچولر سارایا داخیل اوْلوب قاییشی هرکول الینده گؤره¬رک یاواشا گیریرلر. ملکه بۇ ساواشدا بیر اوخ ده-ییب اؤلور. هرکول دا آرادان چیخیر. هرکولون وظیفه¬سی هیپولیتا ملکه¬سیندن قاییشی آلیب دؤنمک اولور. تسوس هرکولا آمازونلارلا ساواشدا یاردیم ائدیر و ملکه هیپولیتانی اوغرولاییب اؤز گلینی اعلات ائدیر. بۇ موضوع آتن اهلی ایله آمازونلار آراسیندا ساواشا سبب اولور و یونان قهرمانلاری اوندا اشتراک ائدیرلار. هرکول بیر آز سوْنرا تسوس (فائدرا) آدلی بیر قادینا وورولور. او دا باشی آشاغی اولاراق آمازونلار یانینا قاییدیر. سوْنرا او بیر اوغول تسوس اۆچون دونیایا گتیریر و پئنسئیلیا اوو زامانی بیر اوخ آلیب و ملکه هیپولیتانین باجبسب اؤلور.
آمازونلارین اصل ملکه¬لری پئنسیلیادیر. او تروا ساواشیندا دا اشتراک ائتمیش و ملکه هیپولیتانین باجیسی¬دیر. ایکی نه¬دن اۆچون ساواشا گیرمیشدیر: بیرینجی¬سی ایستیردی آمازونلارین گوجونو هامیا گؤسترسین و دئسین کی هر زمان احتیاج اوْلدوقدا آمازونلار اوستونده حساب آچسین. ایکینجی ده هیپولیتانی اؤلدودویو اۆچون تانریچالارین اوره¬یینی آلماق ایدی. او، هکتور اؤلدوکدن سوْنرا ساواشا گیردی و تروالیلارا اطمینان وئردی کی حتما آشسلی اؤلدوره¬جک. آشیل ایله اوز – اوزه یاواشیب و آشسل اونا وورولورآ آنجاق اونو اؤلدورور و تاسف یئییر کی اونون گؤزللیگی اۆچون اونونلا ازدواج قیکرینه دوشموشوموش.
اونلار حاقّیندا یازیرلار گاهدان کیشی¬لرله تماس تاپیب، آنجاق بیر آز سوْنرا اونلاری اؤلدورورلر. گاهدان کیشی¬لری قول کیمی ساخلاییب و عمرلریندن بیر دؤنه اونلارلا یاخینلاشیرلار. اونلاردان یارانان قبیله¬لر اوْلموش، او جمله¬دن ساکالار. ساکالارین داستانلاریندا ساواشکن قادینلار اوْلموشدور. اونلار اوزون بیر زامان آذربایجاندا حکومت سورموش و بردع شهری اونلارین باشکندی اوْلموشدور.
آمازونلار آراسیندا تکجه بیر قادین ازدواج حقی تاپاردی کی بیر کیشی¬نی اؤلدورموش اولا. آمازون قادینلاری گوجلو و قورخماز اولورموشلار. بیر ساواشدا یونانلی¬لار سیناغا اوغراییب، اونلاری اوچ ساواش گمی لرینده آپاریرلار. اونلار یولدا عصیان ائدیب و بوتون کیشی¬لری اؤلدورورلر و اوچ گمینی ده الده ائدیب اؤزلرینی ساکالار یوردونا چاتدیریرلار.
اونلار یوللاری اوسته ده¬یرلی آتلار تاپیب مینیرلر و بیر آز سوْنرا گوجلو بیر قوْشون یارادیرلار و باشقا قادینلار اونلارا یاپیشارکن ساکالار یوردونا گئدیرلر.
فردوسی اؤز شاهنامه سینده ساواشکن قادینلاردان دانیشیر و اونلارین اؤلکه سینی هروم آدلاییر. اسکندر بوتون دونیا شهرلری و اؤلکه¬لرینی آلدیقدان اونلارین اؤلکه-سینه یاخینلاشیر و او زامان بیر مکتوب یازیب شهرین حاکیمینه گؤنده¬ریر. اسکندر اونلارین قهرمانلیقلاریندا چوخ داستانلار ائشیتمیش و اونا گؤره احتیاط لا اونلارا توخونور. بیر ساو یوللایاراق اونلارلا ساواش فیکرینده اولمادیغینی یازیر. آنجاق شهرلرینی گؤرمک ایسته¬دیگینی ده یازیر. اونلارین ملکه¬سی اطمینان تاپدیقدان سوْنرا او جهانگیره اجازه وئریر شهرلریندن گؤروشو اولسون.
آمازون کلمه¬سی ایکی بؤلومدن عبارت¬دیر: آ و مازون. مازون ممه معناسیندا و آ نفی کلمه¬سی¬دیر. آمازون ممه¬سیز معناسیندا اولور. یازیچیلار بونا اینانیرلار کی آمازونلار ساغ دؤشلرینی کسیرمیشلر بلکه اوخ آتمادا اونلارا زحمت یاراتماسین. فردوسی ده بونا اشاره ائده¬رک یازیر:
سوی چپ بكردار جوینده مرد كه جوشن بپوشد بروز نبرد. سوی راست پستان بسان زنان بسان یكی نار بر پرنیان.
ترنس بلنچرد
ترنس بلنچرد (اینگیلیسجه: Terence Blanchard) آمریکالی بسته‌چی و موسیقیچی - جاز موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. ترنس بلنچرد ۱۳ مارس ۱۹۶۲ ‏ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب.
ساکالار
آذربایجان قادینلاری تاریخده و افسانه¬لرده
آمازونلارین مشهور خاتونلاری یا ملکه¬لری واردیر کی ان شهرتلیسی حیپولیته، ملکه میرنیا، ملکه اسپاترا، ملکه تومروس و ملکه تالس تریس¬دیرلر. ملکه اسپاترا آذربایجان تورک ساکالارین حاکیمی آمرکس¬ین خاتونودور کی هخامنش کوروش ایله همیشه ساواشدا اوْلموشدور. کوروش ایستردی آذربایجان قیلینج گوجونه اؤز اؤلکه¬سینه آرتیرسین کوروشلا قارشی – قارشیا دوردو و نهایت اسیر اوْلدو. کوروش بیر ساو اسپاترایا گؤنده¬ریب اشی¬نین توتولماسینی خبر وئره¬رک اوندان ایسته¬دی ساواش سیر تسلیم اولسون. آنجاق ملکه اسپاترا 200 مین قادین و 300 مین کیشی قوْشون توپلاییب، قورخولو بیر ساواش یولا سالیب و کوروشو سیناغا اوغراتدی. کوروش توتساق ائدیب و ایکی طرف اسیرلری قایتارماغی قبول ائتدیلر. کوروش دا آمرکس ایله مبادله اوْلدو.
آنجاق بۇ ساواش بۇ ایکی دوشمان اۆچون سون ساواش اولمادی. بۇ ساواشلار تومروس ملکه زامانینا قده¬ر اوزاندی. تومروس ایله کوروش آراسیندا اوْلان بیر ساواشدا ملکه تومروسون اوغلو توتولور و اؤلدورولور. بۇ جنایت تومروسو غضبلندیریر. او ساکالاردان بؤیوک بیر قوْشون توپلاییب کوروشا قارشی حرکت ائدیر و بیر آغیر ساواشدان سوْنرا کوروشو توتدورور. تاریخین یازدیغی اوزره، ملکه تومروس کوروشون کسیک باشینی خانلا دولو بیر طشت ایچینده سالیب و اونا خطاب دئییر: سن اؤز زامانیندا قان ایچمه دن دویمادین. ایندی او قده¬ر قان ایچ تا دویاسان. دئمه¬لی بیر چوخلو آذربایجان شاعیرلری و یازیچیلاری بۇ داستانی شعرلرینده سؤیله¬یه¬رک بیر چوخلو ادبیات یارانمیش و اونلاردا آنا تومروس اۆچون بؤیوک محبت گؤسته ریلمیشدیر.
آنجاق باشقا بیر داستانی دا "کورش و داریوش هخامنشی" کتابیندا اوخوماق اولور. ساکالار وحشی بیر قبیله ایدیلر و پیاده و آت اوستونده ساواشیردیلار. اونلار قادینلاردان اشتراکی اولاراق یارارلانیردیلار؟! اونلار اکینچیلیک ائتمه¬ییب، تکجه حیوانلارین و بالیقلارین اتیندن سیحون چاییندان توتاراق غذا یئییردیلر. اونلارین ایچگی¬لری سود و اوندان دوزه¬لینن قمیز اوْلموشدور.
اورادا بئله داوام ائدیر: کوروش ساکالارلا ساواشا حاضیرلاندی و اونلارین شاهلاری-نین بیوه¬سی ایندی ملکه اوْلموشدو. کوروش ساواش میدانینا گیردیکده، آغیر بیر ساواش باشلاندی. بۇ ساواشدا ملکه¬نین اوغلو اؤلدو. ملکه بوندان خبردار اوْلوب بوتون قوْشونو ایله کوروشا حمله گتیردی. بۇ ساواش کوروشون ان قورخولو و آغیر ساواشی ساییلیردی. ایکی طرف او قده¬ر اوخ آتدیلار تا اوخلاری توکندی. سوْنرا بیر – بیرینه یاخینلاشیب نیزه و قیلینج ایله ساواشدیلار. هر ایکی سرف دایاندیلار. بۇ اورتادا کوروش یارالاندی و ایران شاهی اؤلدو. بۇ قان ایچیجی؟! ملکه دستور وئردی کوروشون باشینی کسدیلر و قان ایچینده بیر طشت ایچینه سالدیلار بلکه ملکه¬نین اوره¬یی سویوسون."
ملکه تالس یا همان ملکه نوشابه آدلی خاتونلاردان ساییلیر کی آذربایجانلیلارین محبتیندن اوزاق اولمامیشدیر. نظامی آذربایجانین بؤیوک شاعیری اونون ایله اسکندر مقدونی آراسیندا اوْلان گؤروشلرینی جانلی صورتده تصویره آلمیشدیر . تاریخجی لرین یازدیقلارینا گؤره آمازون قادینلاری کور ایله آراز چایلاری آراسیندا یاشاییردیلار. محمدعلی تربیت 5جی یوزایلده آذربایجان شاعیری قطران تبریزی حاقّیندا یازاندا، بۇ مساله یه صراحتله اشاره ائدیر و یازیر: کرزن و کوکو ایکی ملت¬دیرلر کی بیری جوزن، کرزوان یا کرمیان¬دیر و هله ده موجوددورلار و او بیرسی ده قافقاز داغلاریندا آخیب گلیب ارس ایله کور چایلاری قیراغیندا یاشاییرلار و بونلارین باشکندی فردوسی¬نین دئدیگینه گؤره هروم شهری¬دیر کی بردع شهری (آذربایجانین شهرتلی شهرلریندن بیری)نین اسکی آدی¬دیر. او، اسکندر قادینلار شهرینه سفر ائدنده ملکه¬یه بئله بیر مکتوب یازدیغیندا دانیشیر:
هی رفت با نامداران روم بدان شارسانی كه خوانی هروم بفرمود تا فیلسوفی ز روم برد نامه نزدیك شهر هروم.
نظامی گنجوی ده اؤز اسکندرنامه سینده قادینلار شهری¬نین اسکی و ابندیکی آدیندان دانیشیر: هرومش لقب بود ز آغاز كار كنون بردعه¬اش خواند آموزگار.
مقدسی جغرافی بیلم و تاریخچی ده بردع شهریندن آذربایجانین باغدادی کیمی آد آپاریر.
ملکه تالس تریس یا همان ملکه نوشابه ایله اسکندرین گؤروشو بۇ نظامی¬نین اثری¬نین ان هیجانلی صحنه¬لریندن¬دیر. البتده نظامی¬دان علاوه باشقا فارس شاعیرلری ده بۇ آذربایجانلی سیمانین گؤزل گئدیشلریندن یازمیشلار. نظامی بۇ پاک و تمیز آذربایجان قادینینی یازاراق اوندا اوْلان عدالت، سیاستده باجاریغی و دونیا گؤروشونو تعریفله¬ییر. اسکندر ده¬ییشیک بیر پالتنارلا اونون یانیندا گئده¬رک، ملکه اونو تانییر و دونیا شاهلاری¬نین شکیللرینی، او جمله¬دن اسکندرین شکیلینی گؤسته¬ره¬رک بیلدیریر کی او اسکندر ائلچیسی یوخ، بلکه اسکندر اؤزودور و آرتیری:
مرا خواندی و خود بدام آمدی نظر پخته‌تر كن كه خام آمدی تاریخچی¬لر و جغرافی بیلن لرین یازدیغینا گؤره آمازون قادینلاری¬نین یوردو بیر زامانلار اژه دنیزی اولورکن، آستا – آستا قارا دنیزه گئدیب و اورادان قافقاز داغلارینا آشمیشلاردیر. اونلار قافقاز داغلاریندان دا کور و ارس چایلاری قیراغینا آخیب و بردع – بوگونکو قاراباغدا یورد سالمیشلار. تاریخچی لر اونلارین تورکوستانا طرف یورودوکلرینی ده خبر وئره¬رک سمرقند و قره قوروم ایله پاکستان و هندوستانا داخیل اوْلدوقلارینی و سوْنرالار فیلیپین و مالزیه داخیل اولمالارینی یازیب و بیر سیراسی¬نین ژاپون، کوره و چینه گئتمه¬لرینی اونوتمامیشلار.
یونان اوسطوره¬لرینده آمازونلار ساواشکن بیر قبیله¬لر اوْلدوقدا، کیشی¬لرین سویطه¬سینی ایسته¬مه¬ییب، بلکه آباد یاشاملارینی قوروموشلار. بونا گؤره ده یونانلیلار آراسیندا گاهدان نفرته اوغراییب و توپلومون اعتبارلارینی پوزماق کیمی ده¬یرلندیرمیشلر. یونان اوسطوره¬لرینده آشیل اونلارا حمله گتیریب اونلارا قیرماق اۆچون حؤمته لایق بیلمیشلر.
ساکالارین گئییم¬لری
قیزیل پالتارلی دؤیوشچی
جوراب اوستونده توخونموش بیر شکیل
قادین دؤشلویو و بیر کیف
بقراط ساکالارین خوش یاشاییشینا اشاره ائدیر و اونلاری خوشبخت بیلیر. اونلار آرابا اوستونده یاشاییب، قادینلار و اوشاقلار امنیتله ساخلانیلیرلار. آنجاق ایگیدلر اونلاری ساخلاماغا گره کلی دیرلر. بونا گؤره همیشه ساواش پالتارلاری اگینلرینده اولاراق، ساواشا آماده قالیرلار. آما قادینلار بیر لحظه ده ارلریندن غافیل اولماییب اونلار راحاتلیق وسایلی و یئیه جک حاضیلاییرلار. بقراط اونلارین شرابا ماراقلی اوْلدوقلارین و رقص ائتمکلری و خوش صحبت دئییب دانیشمالاریندان یازیر. اونلار پالتارلارینی شاد بویالار و گؤزل بزه کلرله بزه ییرلر. اونلار بونا اؤنم بسله ییب و توخوجولوقلار هنر صاحیبی دیرلر.
ساکالاردان بیر دؤش اوستو گئییم
اونلارین پالتارلار اوستونده اوْلان گؤزل شکیللر اونلارین قادینلاریندا نه قده ر توخوجولوق هنری و ال ایشلرینده اوْلان مهارتلرینی گؤسته ریر. بۇ شکیللر شاد و شن بیر عائیله اوْلدوقلارینی دا گؤسترمکده دیر. اونلار خوش بیر یاشاییشا گووه نیرلر. حتا کیشی لرین پالتارلاریندا دا گؤزل توخوجولوقلار ایشه آپاریلمیشدیر و بۇ گؤسته ریر کی ساکالار ال ایشلرینه اؤنم بسله میش و تیکمه و توخوما دا اؤز سلیقه لرینی باشقالاری نین اوزونه چکیرمیشلر.
ساکالاردان قالان پالتارین قولونون آستاری
الده ائدیلن پالتارلار گؤسته ریرکی نئچه قات پالتار گئییب و هر قاتین اؤزونده اؤزل بیر هنرلر ایشه آپاریلمیشدیر، حتا آلت پالتارلار دا بئله بزه ک سیز اولمامیشلار. پازیریک دن بیر قبا اله گلمیشدیر کی مخروطی شکلینده و آستارسیزدیر. آنجاق ائشیکده اونلار یاماقلار تیکیلمیش ئ بزه ک وئریلمیشدیر. بۇ قبا نمددن دوزه لینمیش و قیراقلاریندا خز ده ایشه گئتمیشدیر. بئله قبالار اکثرا اوجا بویلو آداملار اۆچون دار و اوزون اولوردو. قادینلار اۆچون هئچ بیر اوز اؤرتویو اله گلمه میش و بئله آیدین اولور کی ساکا قادینلاری اوزلرینی توتمازمیشلار. حتا بؤرک ده قویمازمیشلار. اونلار توک لرینی اوزادارمیشلار و اونلاری هؤرمک و گؤزل شکیللرده توخوماقلار بزه نرمیشلر. قبیرلردن الده ائدیلن پالتارلار، قادینلارین گؤزل و عئینی حالدا ساده پالتارلاری اونلارین راحاتجا یاشاماقلاریندان حیکایه له نیر. آنجاق پالتارلاری بزه کسیز اولماییب و شاد بویالارلا توخونوب ویاخو تیکیلیبدیر. بئله اوْلدوقدا قادینلارین بئله گئیینه جک لری عائیله نین خوشبخت یاشامینا دلالت ائدیر. قادین پالتارلاری عئینی حالدا نئچه قات اولوردو و هر بیری بیر بویادا و هر بیری نین خاص بیر بزه یی اولمالیدیر. دری دن دوزه لینن پالتارلار آیاق قابلاری و بؤرک لری ده کیشی لره عایید ساییلیردی. قادین پالتالرلاریندا اوستوندن بزه کلر یاپیشمیش اولورسا، کیشی لرین بزه کلری توخونما و تیکیلمه صورتینده اولوردو. هابئله کیشی لرین ده پالتارلاری ندچه قات اولوردو، آیاق قابلاری اوزون چکمه لر کیمی و گئییم لرین اتک لری گئن اولاراق، اوست طرفلری دار و بدنه یاپیشیردی، بلکه حرکتده اونلارا زحمت یاراتماسین.
قبیرلردن تاپیلان قولباقلار، بیلرزیک لر و باشقا بزه ک نسنه لری ساکالارین خوشبخت یاشامی و ثروتلی اوْلدوقلارینا دلالت ائدیر.
آنجاق بیر سیرا آراشدیریجیلار بونا اینانیرلار کی ساکالار آشورلارلا توققوشدوقدان سوْنرا پالتارلارینی بیر بالاجا ده ییشیب و آشورلار پالتاریندان استفاده ائتدیلر. آنجاق بونو آرتیرماق اولور کی ساکالار آشورلارین گئییم¬لرینی بگنسه¬لر و اونلاردان اقتباس ائتسه¬لر ده، پالتارلارینی راحاتلیقلاری اۆچون اؤز یاشاملاریلا اویغونلاشدیریب و بۇ پالتاری آت اوستونده گئیمک اۆچون ده ییشمیشلر. اونلارین پالتارلاری یونانلیلارین پالتاری¬نین ترسینه، بدنلرینه یاپیشیر و ال – آیاقلارینی توتمور. حتا آراشدیریجیلار بونا دا اشاره ائدیرلر کی ساکالارین پالتارلاری او دورومدا و او یاشام اۆچون ائله اویغون ایدی کی چین¬لی¬لر ده ساکالاردان اؤیره نیب و پالنتارلارینی اونلارا تای توخویوردولار. چین¬لی¬لر بۇ پالتاری بوگونه قده ر ده ساخلامیشلار.
ساکالار ائو وسیله¬لرینی ده بزه یزرمیشلر و اونلارین اوستونه پارچا و توخومالار قویارمیشلار. او جمله¬دن کوزه¬لری و ایچگی قابلار و پیاله¬لر اۆچون توخومالار اله گلمیشدیر. سینی اوستونده حتمی صورتده توخومالار واریمیش. کول اوبا دا Kul Oba دا ایکی کوزه اله گلمیشدیر کی بیری گوموشدن ورونژ Vorovzh و باشقاسی Elecrum اوْلموشدور. بۇ ایکی کوزه 400 ایل میلاددان اؤنجه دوزه-لینمیشدیر و بونون اوستونده بیر ساکا اوردوگاهی گؤرونور کی اوردو استراحت حالیندادیر. بلکه ده بیر ساواش آخشامی¬دیر. او بیری سینده بیر کوماندان بیر ساده گنجه اوخ آتماق اؤیره¬دیر. اونلارین ساواش پالتارلاری دا ساکالارین کولتورونو گؤسته¬ریر. دؤیوشچو اوزون چکمه گئیمیش و پالتاری گوده¬سینه یاپیشمیش و راحت بیر پالتار گؤرونور. آنجاق اگنینده کی شالوار دا دار و بؤرکو بوگون باشلاق دئییلن بؤرک کیمی¬دیر. سربازین ساققالی وار و بؤرکو اوجو بیزدیر.
حوله اوستونده توخونان بیر شکیل آنجاق تاریخچیلر میلاددان سوْنرا و یاخود آشورلارلا توققوشمالاریندا ن سوْنرا ساکالارین پالتارلاری¬نین ده¬ییشیلمه¬سی حاقدا سؤز دانیشیرلار. اونلار دئییرلر کی آشورلاردان اؤیره¬نه¬رک ساواش پالتارلاریندا ده¬ییشیکلیک¬لر یارادیرلار بلکه ساواشدا داها راحت اولسونلار. آما هئچ زامان بزه¬ک – دوزه¬گینی آزالتمیرلار. بلکه یئنه اونلارین نقش و نگارلاری یئرینده قالیر. بو زاماندان سوْنرا – میلاددان 300 ایل قاباق کوماندانلار کؤک و ساققالاری داها اوزون اولور.
ساکالارین دینی
میلاددان الده ائدیلمیش قایناقلارا اسایلاناراق ساکالارین گؤگ، گونش و آی کیمی دوغال وارلیقلارا اینانمالارینی بیلیریک. اونلارا طلبیعته ماراقلا توخونمالاری و دوغال وارلیقلاری تاپینئیقلاری دوغال بیر حرکت ده اولا بیلر. اونلارین ان بؤیوک عنعنه¬لری tabiti – vesta آدلاناراق اود تانریچاسی و باشقا طلیعت وارلیقلارینی تاپینمالاری بیزه آیدین¬دیر. اونلار آراسیندا یئر تانریچاسی – Apia fellus، گونش تانریچاسی Oetosyurus – Apollo آی تانریچاسی Artim Peasa و سو تانریچاسی¬نین وارلیغی بیزه آتالاریمیزین تاپیندیقلاری وارلیقلاری جانلاندیریر. بونونلا بئله چوخلو موخ¬لر او جومله¬دن هرودوت ساکالارین معبدلرینده بوتلارین اولمادیقلاریندان تعجوبله¬نیر. آبایف دا ایرانلیلارلا تورانلیلارین دین فرقلرینه دقت ائده¬رک آسلار یا اوستیالارین آراسیندا زردشت دینی¬نین یاییلماسینا تاکید ائدیر. ساکالار میلاددان 2 مین ایل اوّل طبیعت عنصرلری اوْلان گؤگ، گونش و اوْلدوزلاری تاپینیرلاردیر. اونلارین دینی مراسیملرینده ان بؤیوک عنعنه¬لری اود تانریسی Tabiti vesta اوْلموشدور. بۇ تانریجا ال ایشلرینده و صنعتلرینده ده گؤرونور. و یئر تانریسی آپپا فلوس Apia Fellus، گونش تانریسی اویتوسوروس آپولوOetosyrus ApolloT، آی تانریسی آرتیم پئاسا Artimpeasa، سو تانریسی Thamumasadas Nemtun تاپینیرلاردیر. هرودوت ساکالار آراسیندا تاپینما اۆچون مجسمه¬لرین اولمادیغینی خاطیرلاییر. اونلارین یوردوندا هئچ بیر معبد¬ ده تاپیلمامیشدیر. تاریخ آراشدیریجیسی آبایف، توران و ایران خالقلاری ایچینده دینی فرقلری آراشدیراراق آسلار یاخود اوستیا خالقلاری آراسیندا حتا زردوشت نفوذ ائتمه مه سیندن دانیشیر. سرمت¬لر تکجه قبیله¬دیرلر کی زردشت دینینه اینانیرلار و ایرانلیلار مزدیسنا دینینه اینام بسله¬ییرلر.
اؤلو قویلاما مراسیمی
یوخسول عائیله¬لر – آشاغی یئرلرده و بالاجا تپه¬لرده و گاهدان یالقیز قویلانیرلار، حتا آتلاری دا یانلاریندا یوخدور. تکجه بیر پالتار و قاب – قاشیقلارلا قویلانمیشلار.
اؤلونون ساغ الی قیچی اوستونده و سول الی اوره¬یی – کؤکسو اوستونده اولمالی دیر. قبیر اؤلونون نه قده¬ر سوسیال دورومو اوْلدوغو اۆچون بؤیوک و.یا کیچیک اولور. گاهدان بیر نئچه اوتاقدات تشکیل تاپیر و یانینداکی اوتاقلاردا اونون کئشیکچیلری و قراووللاری دا قویلانیلیر. آتلاردا باشقا بیر اوتاقدا قویلانمالی-دیرلار. اوتاق بؤیوک اوْلدوقلار نئچه ستون و دیره¬ک ده لازیم گلیرسه، داشدان و یا تخته و آغاجدان اونا دیره¬ک دوزه¬لینیر. تابانی و یا سقفی باسدیریلیر و اوندان اؤترو سفالدان استفاده اوْلونور و یا داش و کرپیجدن استفاده اوْلوناراق اوستونه توْرپاق تؤکولور. قبیرلرین اوستو صاف و دوزک هامار اولمالیدیر. بۇ قبیلردن بیر چوخلو قیزیل – گوموش و جو.اهرلر الده ائدیلمیشدیر. بیر چوخلو قبیرلردن آتدان علاوه، آرابالاری دا تاپیلمیشدیر. قبیرلر تپه کیمی اوْلموش و اوستو هامارلانیب صاف اولور. قبیرلرین اوستونه چیخماق سوچ ساییلیرمیش. بیر سیرا اؤلولر مومیالانمیش دا تاپیلمیشدیر و یا بوزلی یئرلردن اله گلن جسدلر دوز و سالیم قالمیشدیر. بونلارین آراسیندا بیر جسد ده تاپیلمیشدیر کی گووده¬سینده خال واریدی. بۇ خاللار چوخ گؤزل و آیدین شکیللردن عبارتدیر کی شکیلده گؤرورسونوز.
ساکالارین دیلی
آراشدیریجیلار ایرانلیلارین و تورانلیلارین ایکی فرقلی دیللره مالیک اوْلدوقلارینی دئییرلر. اونلارین دیلی پارسلارلا، حتا مادلارلا دا ده¬ییشیک بیر دیلده دانیشیرلاردیر. هووخشتر ماد شاهی ساکالارا حؤرمتله توخونوب، اونا سیغینان ساکالارلا محبتله توخونور و حتا بیر سیرا ماد اوشاقلارینی تربیه اۆچون اونلارا تاپشیریر. بونا هرودوت تاکید ائدیر. بۇ گؤسته¬ریر مادلا ساکالار دیلی بیر – بیرینه یاخین ایمیش. استرابون دا میلادین ایلک یوزایلینده یاشایان یونان مورخی ساکالارین دیلی¬نین مادلارا یاخین اوْلدوغونو دئییر و اونلارین بیر چوخ داستانلار صاحیبی اودوقلارینی دا یازیر.
اونلارین براهمائی الفباسیندان یارارلانمالارینی ده اونوتمور. بۇ الفبا سولدان ساغا یازیلیب و هر سس¬سیز حرف یانیندا بیر سسلی¬نین اوْلدوغو دئییلیر. اونا خُتن و تخار الفباسی دا دئییلیر.
ساکالارین دیل و ادبیاتی
ساکالار خزرین دوغو و باتیسیندا یاشایان نئچه قبیله¬دن باش توتان بیر اتحادیه¬دیر کی تورک دیلی اونلارین عمومی دیللر تانینیر. اونلاردان الده بیر یازیلار اولماسا دا، قونشو ملت¬لرین اونلار حاقّیندا یازدیقلار معلومات بیزه یئتر. هرودوتون یازدیغینا گؤره هووخشتره ماد پادشاهی اسکیتلری ویاخود ساکالارین الیندن توْرپاقلارینی آلدیقدان سوْنرا اونلارلا مهربانلیق ائدیب و اوغلانلارینی اونلارا تاپشیردی تا اؤز دیللرینی و اوخ آتمانی اونلارا اؤیرتسین. بو عبارت گؤسته¬ریر ساکالارلا مادلاری دیلی بیر اولمالی¬دیر. آنجاق ساکالاردان حاکیم¬لری¬نین آدلاری بیزه اونلارین آنادیللری نه اوْلدوغونو گؤسته¬ریر. بونلار اونلارین تورک دیللی اوْلدوغونو بیلدیریر. هرودوتون یازدیغینا گؤره سسلی حرفلرین چپوخلوغو ساکالارین تورک دیللی اوْلدوغونو بللندیریر، چونکی هئچ بیر دیلده سسلی حرفلر تورک دیللری کیمی چوخلوق داشیمیر. آنجاق بیر چوخلو ایران عالیم¬لری چالیشمیشلار ساکالارین دیلینی ایران دیللی تانیتدیرسینلار. علم بونو گؤسته¬ریر کی ایران دیللی دئمک داها علمی بیر دانیشیق یولو دئییلدیر. ایران بیر توْرپاق یبئری¬نین آدی¬دیر و دیللره عایید اولمور و یا داها دوزگون دئییلسه ایران دیللری مۆختلیف دیللری اولا بیلر و بیر دیله اطلاق اولا بیلمز. بوگون دیلدن دانیشاندا اونون کؤکوندن دانیشماق لازیمدیر مثلا ترکیبی دیللر، التصاقی دیللر و یاخود هیجالی دیللر. یوخسا ایرانی دیللر دئییلنده بوتون ایران توْرپاقلارینا گلن قبیله¬لری¬نین هامیسی¬نین دیلی منظور اولمالیدیر. بۇ دیلی اؤرنک¬لری بوگون کاشخر و خُتن، گورجوستاندا الده گلمکده¬دیر و تورک دیللریندن اوْلدوغو عالیملر آراسیندا هئچ شوبهه یاراتمامیشدیر. ساکالارین الده ائدیلن اثرلری بودائی دینینه باغلیلیغینی بیلدیریر. حتا خُتنده دیوانی یازیلاری بوگون ساکالارین اساس دیلینی بیلدیریر.
سکالارین لیدئری اسیر اوْلموش و زنجیره باغلانمیش داریوش قارشیندا دایانمیشدیر مهشید میرفخرایی دا ساکانین گوجلو معناسی اوْلدوغونو اینانیر. بۇ معنا عئینی حالدا همان تورک اوْلدوغودور. تورک ده گوجلو معناسیندادیر. هخامنش کتیبه-لرینده ساکالار دؤرد قاتا بؤلونورلر: هوم‌نوش، تیزخود، سُغددان یوخاری و دنیز اوستو ساکالار. بونلارین اوچو خزرین ساغیندا و دؤردونجو خزرین سولوندا یاشاییرلار. دیاکونف اونلاری چالاک و اوخ آتان معنا ائتمیشدیر. ساکالارین اؤز دیللرینده ایشکوز دئییلیر و معنادا ایچ اوغوز دئمک دیر. بۇ آد اوغوزنامه¬لرده ده گلمیشدیر و کتاب دده قورقوددا دا بئله آدلانیرلار.
سکالار قبیرلری کاسترومسکایا استانیتزا Kostromskaya Stanitza، کلرمس قبیرلری کوباندا و ملگونوف Melgunov تپه لری روسیه، و سقز تپه-لریندن تاپیلان شئی¬لر اسکی آذربایجان کولتوروندن نمونه لردیر. ملگونوفدان الده ائدیلن قیلینج غلافی و اونون اوستونده اوْلان نقشلر تورک بویلاری¬نین هنری اثرلریندن ساییلیر. بوتون تاپیلان اشیالاردا اوْلان نقش و نگارلار، چکیلمیش و قازیلمیش همین نقشلر تورک کولتورونون ان گؤزل نمونه¬لریدیر. ساکالار اووچولوغو ماراق گؤسته¬ریب و طبیعتدن گؤزل تاثیرلر آلمیشلار و یاراتدیقلاری هنرلرده ده بونو گؤسترمه¬ده¬دیرلر. سیبریدن اله گلن نقاشیلاردا بالیق تصویری ده گؤرونمکده¬دیر. بونلار دا ساکالارین یاشاییش طرزیندن آلینما بیر تصویرلردیر. بونلارلا برابر جیران، مارال تصویرلریله ده دولودور.
ساکالار گوجلو و باجاریقلی بیر ملت اولاراق، تجارت و صنعتده ده اؤز باجاریقلارینی گؤسترمیشلر. اونلار آراسیندا تجارت رونق تاپاراق، صنعت ده بوتون بوداقلاریلا برابر – دمیرچیلیک، گمی دوزلتمه، قیلینج، بالتا، آت یارقلاری، ارابا یاراقلاری، اکینچیلیک، حتا ساواش آلتلری و وسیله¬لری دوزلدیرمیشلر و بوگون بۇ یاراقلاردان ساکالارین یاشاییش و حکومت یئرلریندن تاپیلمیشدیر.
ساکالارین قبیرلریندن دیرلی و قیمتلی اشیالار تاپیلمیشدیر و بونلار اونلارین ثروتلریندن بیر نمونه دیر. اونلاریلر.ن گئییملری ده دقتی جلب ائتمیشدیر. بوگون اونلاردان اله گلن مجسمه¬لر، تاپیلان اشیا و نقاشیلار ساکالارین گئییملرینی ده گؤسته ریر. آنجاق پازیریک قالیسشی اونلار آراسیندا توخومالارین رونق تاپدیغینا هئچ بیر شوبهه یوخدور. بۇ گؤزللیکده قالی نین توخونماسی ساکالار آراسیندا ان اسکی توخونمالارین اوْلدوغونو اینانیریق. اونلارین پالتارلاری و گئییم طرزلری ده همین قالیدان آلینمالیدیر. بونلاردا اوْلان ظریف ایشلر، گؤزل و الوان رنگلر، هابئله اینجه توخومالار گؤسته¬ریر کی ساکالار ان اسکی و گوجلو بیر مدنیته مالیک¬ایدیلر. گئییم طرزلرینی الده ائدیلمیش نقشلردن آلماق اولور. اونلارین قادینلاری چوخ گؤزل و اورتولو گئییملرله توپلومدا چیخیش ائتمیش و ان گؤزل پالتارلار دا قادینلار اوْلموشدور. اونلبار اوزون دون گئیه¬رک، اؤزلرینی باهالی گئییملرله بزخ میش و اؤرتموشلر.
ورونژ Voronezh آدلی معروف کوزه اوزه¬رینده چکیلمیش نقاشی و الکترومی Elecrum کوزه¬سی کول اوبا Kul Oba تاپیلاراق گؤرونموشدور کی ساکالار چوخ گؤزل گئیینیرمیش و اؤزلرینی ان گؤزل پالتارلارلا بزرییرمیشلر. بوندان علاوه ساواش گئییملری ده چوخ قیمتلی و گؤزل¬ایدی.
الده ائدیلن اثرلر ساکالارین روسیه و آذربایجانین قوزئیینده یاشادیقلاری زامانلاردا اکلنچیلیک و صنعتین یوری دولموشدور و خالق کوتله لری اکینچی کله برابر، صنعتده ده باجاریق گؤسترمیش، عئینی حالدا تجارت ده رونق تاپمیشدیر. دونیانین ان گؤزل ساکالار شهری آدلانان نئاپولیش Neapolis کریمه ده اوْلان بیر شهردیر کی اورادا 1945جی ایلده قازینتیلار ایره¬لی آپاریلمیش و چوخلو اشیالار الده ائدیلمیشدیر. بورادا بیر چوخ مفرغلر تاپیلمیش و اونلارلا برابر بزک – دوزک وسایلی ده الده ائدیلمیشدیر.
اورتا آسیادا دا چوخلو قبیرلر تاپیلاراق، ساکالارا عایید اوْلدوغونو ادعا ائتمیشلر. بورالاردا تاپیلان اشیا، ساکالارین درین و زنگین بیر مدنیت صاحیبی اوْلدوقلارینی بیر داها ایناندیریر. اونلارین بؤیوک معدنلری اوْلدوقلاریلا برابر صنعتده ده باجاریقلی اوْلدوقلارینا بؤیوک بیر سندلر کیمی آچیقلانیر.
ساکالارین سلاحلاری
ساکالارین ایکی اساس سلاحلاری اوْلموشدور. بیری بالتا و ایکینجیسی یای ایله اوخ. اونلار یای و اوخلاری ایله شهرت تاپمیشلار. همیشه الرینده بیر یای و کوره¬ک-لرینده اوخ قابی ایله چؤللرده گزیرمیشلر. اوخلارین اوجو دمیردن تؤکولموش و اوجلارینی داش ایله ایتیلدیب دسته¬لری آغاجدان و تخته¬دن اولوردو. قیلینلاری قیسا اوْلوب خنجر کیمی بالاجا اولوردو، گاهدان اوزون قیلینجلاری دا اولورموش. اونلارین ساواش پالتارلاری تیکه¬لرله دولو دمیردن دوزلمیش پولک¬لرله دولو اولوردو. بۇ پالتارلار آغیر اوْلدوقدا چوخ راحات ایدیلر و ال – آیساقلارینی توتموردو. باشلارینا دا بیر بؤیوک قویوب گؤزلری آچیق اولوردو. گاهدان اوزلرینی ده اؤرتوکله توتوردولار. قوللاری و قیچلارینی گون اؤزتوکلرله توتوردولار و اونون اوستوندن ده زره باغلیردیلار. قالخانلاری گیرده و دمیردن اولاراق ان – بویو 60 سانت قده رینده اولوردو. گاهدان قالخان اوستونده شکیللر ده واریدی.
بالتا
ساکالارین ان اؤلدوروجو سلاحلاری بالتا اولوردو. بالتا هم کسرلی و هم آغیر اولوردو، هم کسیردی و هم ازیردی. بۇ بالتالاردا گاهدان بیر ده¬لیک و گاهدان ایکی ده¬لیک اولاراق تخته و یا آغاج دسته لری اوندان کئچیردی. بالتا همیشه بیر ایتیلدن داش ایله ایتیلیردی. ساواشچی همیشه بۇ ایتیلدن داشی بئلینده ساخلاییردی و بالتادان علاوه، پیچاق، قیلینج و باشقا کسیجی آلت لری اونونلا ایتیلدیردیلر. بالتا ساکالارین ده¬یرلی سلاحی ساییلیر و اونلارین اوستونده گؤزل شکیللر چکیلیردی. بالتانی بئلرینه باغلاییب اوستونده بیر قاییش دا باغلاردیلار.
آت یاراقلاری
ساکالارین یانیندا آت ده¬یرلی بیر حیوان و اونون قارداشی کیمی عزیز بیر حیو.ان ساییلیردی. آت ایگیدین قارداشی¬دیر مثلی هله بوگون ده تورکلر یانیندا اؤز اعتبارینی ساخلامیشدیر. اونا گؤره ده آتی یاخشی ساخلاماق، اونو یئمله مک، قشولاماق، تمیزله¬مک و بزه¬مک ایگیدین اساس تکلیف لریندن ساییلیر. آتی ائوین یاخشی بیر یئرینده و مخصوص بیر اوتاقدا ساخلایارلار. اونون اۆچون گؤزل یاراقلار، اوز بزه¬یی، زین، لگام و ذوق ایله دوزه¬لینن یاراقلارلا بزه¬یرلر. بوگون اله گلن یاراقلار، ساکالارین آتا نسبت احترام و ایستک¬لرینی گؤسترمه¬ده¬دیر. حتا اونون اۆچون آلت و اوست پالتارلاری بئله بزک سیز اولمامیشدیر. اونون نالی دا محکم و ده¬یرلی اولمالی¬دیر. هر ایگیدی اونون آدییلا تانییرلار.
قاب – قاجاقلار
ائولرینده اوْلان قاب – قاجاقلار ساکالارین یئمه¬یه عادتلرینی و بگه¬نیلن غذالارینی و هابئله یاشاییش شیوه¬سینی آیدینجاسینا گؤسته¬ریر. اونلاردا اوْلان یئمک نسنه¬لری دوغرودان چوخ اولاراق و دوزگون غذا یئمکلرینه بیر دلیلدیر. هابئله سو و ایچگی قابلاری، ماسالار، راحاتلیق نسنه¬لری، یاتاجاقلاری، هامیسی اونلارین اییی و یاخشی یاشاییشلارینا بیر علامت دیر. حتا آتلاری¬نین یاتاق یئرلری و اونا بسله¬دیگی اؤنم ساکالارین گؤزل و رفاهلا یاشامالارینی گؤسته¬ریر.
گؤزل کوزه¬لر، قاب – قاجاقلار، زینت آلات، پالتارلا، حتا قیلینج و نیزه¬لر اوستونده بزه¬ک – دوزه¬ک¬لر اونلارین حیات سوردوکلرینی بیزه اؤیره¬دیر.
دئدیگیمیز کیمی ساکالارین ائولرینده و قبیرلریندن تاپیلان نسنه¬لر اونلارین چوخ اینجه و ظریف ایشه علاقه¬لرینی گؤسته¬ریر. اونلارین بیشیرمکله علاقه¬لرینی و دادلی غذالارا عادتلرینی گؤزل قاب – قاجاقلاریندا حدس وورماق چتین دئییلدیر. قابلار بالاجادان بؤیوگه قده¬ر هم گؤزل و هم فرقلی¬دیرلر. قازانلاری اونلارین چوخ یئمک بیشیرمه¬لرینی و الوان یئیه¬جک¬لرینی ده بیلدیریر. الوان قابلار الوان یئمک¬لر و بیشیرمه¬لردن بیر نشانه¬دیر. قازانلارین اوستونده ان گؤزل شکسللر وار، اونلاری بؤیوکلوگو گؤسته¬ریر کی گاهدان اوندا بوتون بیر حیوانی دا بیشیرمک اولار. قازان آغیر اوْلدوغو اۆچون اود اوسته مستقیم قویماق اولماز؛ اونا گؤره نئچه پایالی اوستوللار وار؛ اوچ و یا دؤرد ستونلو اوستوللار اود اوستونه قویولوب و قازانلار اونلارین اوستونده قورولور. بۇ اوستوللار دمیردن اوْلموشدور.
ائو نسنه¬لری
ائوده راحاتلیق نسنه¬لری لازیم¬دیر. بۇ نسنه¬لر یورقان – دؤشک¬دن توتوب، بالیش – متکا، قالی، پرده، حوله، آینا، چراق، ائو بزه¬ک¬لری و باشقا نسنه¬لردن عبارتدیر. بالیش اوستو، پرده¬لر گؤزل نقش و نگارلارلا دولو اوْلموش، یئره سالینان پالاز و قالیلار ان اسکی زامانلاردان ساکالی لارین هنرلرینی دونیایا تانیتدیرمیشدیر. پازیریک قالی¬سی دونیانین ان شهرتلی قالیسی اولاراق، ساکالی لارا باغلی دیر. اوندا ایشه گئده¬ن بویالار، شکیللر و ایشه آپاریلان یون و پانبوق، هابئله ایپک دونیا شهرتینه مالیک¬دیر. قالیلاری نقش¬لری بوگون ده هامینی حیران قویمادادیر. الیمیزه چاتان حوله¬لر، پرده¬لر و بزه¬کلی پارچالار ساکالی¬لارین توخوجولوقدا هنرمند اوْلدوقلارینی بیلدیریر. پرده¬لرین دوزولمه¬سی و اوستلرینده اوْلان شکیللر هر گؤره-نین گؤزونو بوگون ده قاماشدیریر. بونلار هامیسی ساکالارین آغیر بیر مدنیت صاحیبی اوْلدوقلارینی گؤسته¬ریر.
صنعت
ساکالاردان الده ائدیلن ال ایشلری و اینجه صنعتلر گؤسته¬ریر کی ساکالار یاخشی و اییی بیر یاشاییشا مالایک اولاراق، اؤز قادینلاری¬نین بزه¬ک – دوزه¬ک¬لرینه اؤنم بسله¬میش و قادینلار دا ارلری¬نین راحات یاشامالارینا زمینه یاراتمادا هئچ بیر چالیشمادان اسیرگمه¬میشلر.
ساکالارین قافقاز و آذربایجانلا ایلگیلری یوز ایلدن داها آرتیق اولاراق، بۇ یوردون هنری¬نین و ال ایشی نمین گلیشمه سینده آیدیندیر کی بؤیوک رول اوینامیشلار. سؤز یوخدور کی اونلار هنری ایشلره ماراق بسله¬میش و بئله زینت نسنه¬لرینی اله گتیرمک اۆچون باشقا قبیله¬لر و ملت¬لرین هنر و ال ایشلریندن آلیب – ساتیرمیشلار و بئله¬لیکله ده اونلارین ال ایشلرینده ائتکی بیراخمیشلار. بیر چوخلو بالتا، قیزیل و دمیردن اونلارین یاشاییش یئرلریندن اله گلمیشدیر. بونلارین اوستونده حیوانلار شکیللری ایله دولو اوْلدوغو ساکالارین حیوانلارا ماراقلارینی دا گؤسته¬ریر. رئال شکیللر اونلارین بوتون یاشاییش وسایلینده او جمله¬دن قاب – قاجاقلاریندا گؤرونور. هابئله پالتاری¬نین اوزونده چکیلن و توخونان شکیللر ده بئله اوْلموشدور. یئنه ده آلتلارینا سالان فرش و قالیلار، اؤرتوک¬لر، آت یاراقلاریندا و قیلینجلارینا بۇ حیوان شکیللری بوللو – بوللو ایشه آپاریلمیشدیر. کوباندا، کوسترومیسکایا Kostromskaya دا تاپیلان قبیرلرده بیر چوخلو مجسمه¬لر الده ائدیلمیشدیر کی قیزیلدان و گو.موشدن اولاراق ان گؤزه¬ل شکیللر ده اونلارین اوشتونده نقش باغلامیشدیر. شوبهه یوخدور کی اونلارین یاشاییشلاریندا حیوانلار بؤیوک رول اوینامیش و بونلارین شکیللری ده بوتون یاشاییش شیوه¬لرینده حؤرمتله ایشه آپاریلمیشدیر. بیر چوخلو سینی، بوشقاب و یئیه¬جک قابلاری الده ائدیلمیشدیر کی اوستلرینده حیوانلارین ساواشمالاری و یا اوولانمالاری شکیللری قازیلمیشدیر. بۇ قابلار و سینی-لر روس موزه¬لریندن علاوه بوگون اوزبکستان، قیرقیزیستان و قزاقستان موزه لرینده دولودور. حتا بیر چوخلو پارچالار و قالی¬لار اله گلمیشدیر کی اونلارین اصلی متنی و یا قیراقلاریندا حتا گؤگ تۆرکجه‌ یازیسی ایله یازیلار واردیر. حیوانلارین شکیللری بوتون قالیلارین حاشیه¬لرینی اؤزونو ساخلامیشدیر. بوگون ده هله تامامقالیلارین حاشیه¬لری حیوانلار، شکیللرینده اوْلموشدور.
قیلینج غلافی ماگونوف دان الده گله¬رک اوزونده ساکالار و آشورلارین هنرلری گؤرولمکده دیر. هابئله بونلاردا باشقا ملت¬لرین هنرلری¬نین ائتکیسی ده گؤرونور. بۇ آلت¬لرین جنسی ده گاهدان قیزیل، گوموش و گاهدان مس و مفرغ دن اولور. دمیر آلت¬لر ده تاپیلماقدادیر. اله گلن قولباقلار و بویونباقلار داها آرتیق ساکالارین هنرینی گؤسته ریر و بیر چوخلو آراشدیریجیلار اعتراف ائدیرلر کی بونلار ساکالار صنعتکارلاری¬نین اولماسا دا، ساکالارین سفاریشلریله دوزه¬لینمیشدیر و اونلارین ذوق و سلیقه¬لرینی بیلدیریر.
مدنیت لری
قایناقلار ساکالارین 500 ایل میلاددان اؤنجه شهرلر تیکیب و سوسیال حیاتا گیریشمه¬لری آیدین¬دیر. یئر قازینتیلاری گؤسته¬ریر کی روسیانین گونئی طرفلرینده یاشایان ساکالار مدنیت صاحیبی اولاراق کندلر و شهرلر قورورلار. اونلارین یاشاییش یئرلرینده بیر چوخلو تپه¬لر اوزه چیخیبدیر کی گؤزل شهرلر و کندلر ایمیشلر. اونلاردا اوْلان ائولر چوخ گؤزل و دوزگون حالدا بؤلونموش اوتاقلار واردیر. بونلارین بیری کامنسکویه Kamenskoe تانینیر. بۇ محل دنیپرین سول طرفینده و نیکوپولون Nicopl قارشیندا موجوددور. بۇ ائولر اوچ طرفدن طبیعی حصارلارلا توتولموش و تکجه بیر طرفدن گل – گئت اولا بیلر. بۇ ائو تیکینتیسی گؤسته¬ریر کی ساکالار ائولری¬نین امنیت و راحاتلیغینا دا اؤنم وئریرمیشلر.