دوغو_تورکیستان_ایسلام_جومهوریتی
قۇمول اینقیلابی
200px|بندانگشتی|خواجه نیاز حاجی شرقی تۆرکیستاندا ۱۷-ایل ظۆلم ایله حؤکم سۆرن یانگ‌زینگ‌شینـین میلادی ۱۹۲۸-جی ایلده پئن‌یاونئن طرفیندن اؤلدورولدوگوندن سوْنرا، جین‌شۇرین ایش باشینا چیخدی. جین شۇرین چین دؤولتی‌نین سیاستینی دییشمه‌دن ظۆلم و عدالت‌سیزلیگه داوام ائتدی. قۇمول اینقیلابی بۇ ظۆلم و حق‌سیزلیک قارشی‌سیندا شکیل‌لنمیشدیر. قۇمول شرقی تۆرکیستانین قوزئی دوْغوسوندا (شرقی شۇمالیندا) تانری داغلارینین اتگینده یئرلشن بیر ویلایت‌دیر. آرا تۆرک، آزغان بولاق، باری‌گؤل، تاراتۇ، داش‌بالیق، دۇزگؤل، خوْتۇنتام، قوْرای، شوْپۇل، نوْم، نارین قیر و قۇمول بۇ ویلایتین شهرلری‌دیر. بۇ ویلایت مانجۇ دؤوروندن باشلایاراق، جین‌شۇرین چاغیناجا «وانگ»لار واسیطه‌سییله ایداره اوْلونموشدو. میلادی ۱۹۱۱-جی ایلده٬ قۇمول خلقی آغیر ظۆلم قارشی‌سیندا تؤمور خلپت باشچی‌لیغیندا آیاغا قالخیب، عۆصیان ائتمیشدیلر لکن وانگ حاکیملری چین دؤولتینه دایاناراق بۇ قالخینیشی یالان و آلداتماق واسیطه‌سییله باسدیرمیشدیلار. میلادی ۱۹۲۸-جی ایلده وانگ‌لار ایشدن چیخاریلیب قۇمول ویلایتی اۆچ بؤلگه‌یه بؤلونوب ایداره‌سی اۆچون گئنه چینلی‌لردن حاکیم سئچیلدی. جین‌شۇرین اوْ ایلده طبیعی حادیثه اۆچون ائوسیز قالان چینلی‌لری جمعیت قۇرولوشونو دییشمک سیاستلرییله بیر جهتده قۇمول ولایتینه کؤچوردوب، اوْنلاری یئرلی خلقدن تارتیلان ائولرده یئرلشدیریب، قۇمول خلقیندن اۆستون وضعیته قوْیدو. بۇ ایشلرله ویلایتده ظۆلم حدّیندن آشیب، شرایط بیر قالخینیش اۆچون حاضیرلاندی. میلادی ۱۹۳۰-جی ایلین ۵-جی آیی‌نین ۱۹-جو گۆنو شوْپۇل به‌یی سالی دوْرغا یانینا ۴۰-۵۰ سیلاحلی توپلانیب بیر گئجه‌ده سس‌سیزجه یامۇنا هۆجۇم قیلیندی. بۇ هۇجوم‌لا حاکیم و نئچه چینلی عسگر اؤلدورولوب، چوْخلو سیلاح اینقیلابچی‌لار الینه دۆشدو. بۇ خبرین قۇمولدا یاییلماسی ایله میلّت سالی دوْرغایا قاتیلیب، نتیجه‌ده بؤیوک بیر گۆج توْپلاندی. اینقیلابچی‌لار دؤولت گۆجلریندن آماندا قالماق اۆچون قۇمول داغلارینا سیغیندیلار. بۇنونلا بیر چاغدا جین‌شۇرین، اینقیلابی باسدیرماق اۆچون اؤز عسگرلرینی قۇمول داغلارینا یوْللادی، آمّا سالی دوْرغانین اوْخچولاری جین‌شۇرین گۆجلرینه آغیر خسارت دَیدیریب، چین عسگرلری‌نین چوْخو اؤلوب قالانی قۇمولا قاچدیلار. بۇ اوْلای اینقیلابچی‌لاری قوْرخمازلادیب، قۇمول شهری‌نین بۆتون اطرافی‌نین قوْلا گئچیریلمه‌سینه سبب اوْلدو. جین‌شۇرین بۇ خبرین تۆرکیستانین باشقا یئرلرینه یئتشمه‌سیندن قوْرخوب، بۆتون گۆجویله اینقیلابچی‌لار اۆستونه قوْشون چکدی. بۇ قوْشون قۇمول و باری‌گؤل اینقیلابچی‌لارینا بیر چاغدا هۆجۇمونو باشلادی. بۇ هۆجۇم نتیجه‌سینده سالی دوْرغا گۆجلری داغلارا قاییتدیلار. ناحیه بَی‌لریندن بیری اوْلان خواجه نیاز حاجی، چینلی‌لرین اۆستونلوگو میلّتین قیریلماغییلا باشا چاتاجاغینی دۆشونمک‌له، بۆتون آوچی‌لاری ییغیب بیر قایتارما یۆروشو ایله چینلی‌لری قاچدیردی. بۇنونلا و بۇنون آردیندان گلن قازانجلارلا اینقیلاب باشچی‌لیغی خواجه نیاز حاجی قوْلونا دۆشدو. چوْخلو ساواشلارلا، جین‌شۇرین چالیشمالاری نتیجه‌سیز قالیب، قۇمول ویلایتینده داغلیق یئرلر اینقیلابچیلار و دۆزه یئرلر دؤولت گۆجلری الینده قالدی. بۇ آرادا بعضی تونگانلار (موسلمان چینلی‌لر) خواجه نیازلا بیرلیک‌لرینی اعلان ائتدیلر. بۇ تونگانلارین باشچی‌سی ماجونگ‌یینگ، بۇ بیرلیکدن آماجی شرقی تۆرکیستانین قۇرتولوشو یوخ، اؤزونون جین‌شۇرین ایله ساواشماسی و چینلی‌لری غارت ائتمک‌له مال قازانما ایدی. ماجونگ‌یینگ، خواجه نیاز یاردیمی ایله ساواشلاردان چوْخلو سیلاح قازانمیشدی اما خواجه نیاز عسگرلرینه هئچ بیر سیلاح وئرمه‌دن اؤز یۇردونا قاییتدی. خواجه نیاز تونگانلارین نیّتیندن آرخایین اولغاچ اوْنلارلا بیرلیگینی پوْزوب داها اوْنلارا اعتیماد ائتمه‌دی. چینلی‌لر خواجه نیاز گۆجلری‌نین سیلاح‌سیزلیغینی گؤرمکله، هۆجۇم ائدیب خواجه نیازی شرقده قارلیق داغلارینا چکدیردیلر. ۱۹۳۱-جی میلادی ایلین ۱۲-جی آییندا باری‌گؤل بؤلگه‌سینده قازاقلار باری ملا آدلی بَیین باشچیلیغیندا ساواشا باشلاییب بۆتون باری‌گؤلو اله گئچیردیلر لکن تئزلیکجه جین‌شۇرین اوْنلارا غلبه ائتدی. اینقیلاب اوْدونو سؤندوره‌بیلمه‌ین جین‌شۇرین شرقی تۆرکیستاندا باشقا اینقیلابلارین یوْلا دۇشمه‌سیندن قوْرخاراق٬ رۇسلاردان یاردیم دیله‌ییب، ایقتیصادی ایمتیازلار قارشی‌سیندا سیلاح و باشدا، حربی اۇچاق آلدی. بۇ اۇچاقلار خواجه نیازین داغلی یئرلرده اوْلماسی اۆچون وضعیتی دییشه‌بیلمه‌دیلر. خواجه نیاز اؤزونو اۆستون گؤرمکله تۇرفانی قۇرتارماغا حاضیرلاندی.