شعوبیه
شعوبیه تاریخده
امویلر دئورینده عربلره موخالیف بیر حرکت حاقّیندا شعوبی و یا شعوبییه لفظی نین قوللانیلدیغی گؤرولمه میشدیر. یالنیز اۆچونجو خلیفه عوثمان بعضی ایشلرین ایداره سینی اموی سویوندان گلن اقربالارینا بوراخماسی بیر عصبییت ظوهور ائتمه سینه فورصت حاضیرلامیشدی. فقط بو عصبییت عربلرله مأوالی آراسینداکی کیمی عیرقه دایانان بیر عصبییت دئییل، هاشیمیلرله خلیفه نین طرفی امویلر آراسینداکی بیر قبیله عصبییتی ایدی کی، نتیجه ده خلیفه عوثمانین اؤلدورولمه سینه سبب اولدو. امویلر بیر قانون ایجاد ائده رک عربلرین عربیستان یاریماداسی خاریجینده اؤزلرینه اراضی آلمالارینا ایذن وئردی. بو ایستک ابوبکیر و عؤمر دؤنمینده یاساقلانمیشدی. بو قانونون اوزریندن اللی ایل کئچدیکدن سونرا عربلر میصیر، سورییه، عیراقی-عرب و عیراقی-عجمده (ایراندا) ان وئریملی اراضیلره صاحیب اولدولار. قیسا سوره ده عربلر فئوداللارا دؤنوشدولر. بو دوروم عرب اولمایان اهالینی نین غضبینه سبب اولدو. اموی دوشمنلری گوندن گونه آرتماغا باشلادی. شعوبییه نین عباسیلر دئورینده کی فعالیتی و اؤنجولری، امویلر دئورینده کی حاضیرلیق دئوره سیندن سونرا اورتایا چیخمیش و گئنیش بیر ادبی، سیاسی، دینی موجادیله نین قاپیلارینی آچمیشدیر. اموی ایداره سی نین سون ایللرینده ایسلامییتین برابرلیک فیکرینه، قوران و حدیثده بو فیکری دستکله ین ایلکه لره دایاناراق اهلی-تسوییه (برابرلیک طرفداری) آدی ایله یاواش-یاواش یوکسلن شعوبییه پروپاقانداسی عباسی خلیفه سی سففاهین خیلافت گونلریندن هارون اولرشید دئوری نین سونونادک چوخو فارس اولان طرفدارلاری سایه سینده سونسوز بیر هیجانلا سسینی دویورما تلاشی ایچینه گیرمیش و ایمکان داخیلینده ایره لیله میشدیر.ما مون و مؤعتصم دئورینده ایسه هر یؤنو ایله قوووتلنمیشدیر. بعضن خلیفه لرین ده دستگی ایله مأوالی نین عربلردن اینتیقامینی آلماق ایسته میشدی. سادجه عیرقی دئییل، عئینی زاماندا علمی عقیده گؤرونومونده اولان شعوبییه، عصرلرجه سورن موجادیله سینه داوام ائتمیشدیر. بو حرکتین آماجی عربلره قارشی توپلومدا نیفرت دویقوسو اولوشدورماق ایدی. ایسلامی دا اؤز چیخارلارینا گؤره آچیقلاییردیلار. عربسیز فارس ایسلامیندان یانایدیلار. بو حرکت اؤزونو "شعوبییه" اولاراق تانیملاییردی. شعوبییه دئییلینجه عربلرین فتح ائتدیکلری یئرلرده حوقوقی، سیاسی تهککومه و اوستونلوکلرینه قارشی چیخان بیر آخیم و منسوبلارینی ایفاده ائدر. آنجاق جاهیلییه دئورینده بیر شعوبیلیک فیکری عربلرده مؤوجود دئییلدی. چونکو ایجتیماعی، دینی، ایقتیصادی و سیاسی عامیللر هله شعوبییه حرکتی نین اولوشماسینا اریشه جگی بیر هاوایا گیرمه میشدی. قناعتیمیزجه بو دا فارسلارا قارشیلیق وئرمک اۆچون عربلرین ایسلامی دئویرده آنلاشیلدیغی معنادا بیر میلت اولمامالاریندان ایره لی گلیردی. شعوبییه امویلرین دئوریلمه سینده بؤیوک رول اوینادی. اونلار اؤزلرینی عربلردن اوستون بیلیردیلر. عربلرین عرب اولمایانلارا مأوالی (ایکینجی درجه لی اینسان) موعامیله سینه قارشی فارسلاردا اورتایا چیخان بیر آنتیتئز ایدی. مأوالییه، عرب اونصورون سیاسی و حوقوقی تحککومو امویلر دئورینده سون حددینه واردی. عرب اولمایان موسلمانلار ایسلامین دینی و سوسیال ائشیتلیک پرینسیپینه رغمن، اصلا عربلرله موساوی ساییلمیر، اونلارین کؤله سی قبول ائدیلیردیلر. ساسانیلر دؤنمینده فارسلارین عربلرله اولان بوتون موناسیبتلری افندی نین کؤله ایله موناسیبتلرینه بنزه دیله بیلر. چونکو فارسلارین او دئویرده کندیلریندن باشقالارینی آشاغیلایان اؤرنکلره راستلانیلماقدادیر. فارسلار عربلر اۆچون عبد (کؤله) لفظینی قوللانیردیلار. و فارسلار بونو اونوتمامیشدیلار. اسکیدن کؤله اولاراق نیته له دیکلری عرب قؤومو ایندی اونلارین افندیسی اولموشدو. امویلر عربلیک یؤنوندن سون درجه تعصصوب ایچینه گیردیکلریندن مأوالییه کؤتو و حقارت دولو نظرلرله باخدیلار. بو دا ایسلامین آنا ایلکلرینه قارشی توتوم ایدی. "پئیقمبر ایسلامن عدالت و موساوات ایلکه لری چرچیوه سینده، عیرقی نه اولورسا اولسون، بوتون موسلمانلاری بیرلشدیرمگی؛ اؤزللیکله عربلرده یایقین اولان تعصصوب و قبیله قروپلاشماسینی اورتادان قالدیرماغی هدف آلمیشدی. بو حدیثده دئییر: "کیم عصبییته چاغیراراق یاخود عصبییتدن دولایی باشقاسینا قیزاراق غئیری-موعین بیر جماعتین بایراغی آلتیندا ساواشیرسا، اونون اؤلومو جاهیلییه ده کی اؤلوم کیمیدیر." ایسلام پئیقمبری نین نزدینده قارا دریلی بیلال حبشی عربلرله عئینی حاقا صاحیب اولموشدو. امویلرین ییخیلماسینا ندن اولان بو پولیتیکانین ترس اوزو عباسیلر دؤنمینده ده داوام ائتدی. حتّی 775-753 ایللری آراسیندا حؤکم سورن خلیفه منصور زامانیندان اعتیباراً فارسلار اوستونلوک ایدیعالارینا باشلادیلار. شعوبییه آدی وئریلن عرب علئیه داری بیر فیرقه قوردولار. بو فیرقه منسوبلاری عرب اولمایان موسلمانلارین عربلره ائشیت اولدوغونا دئییل، عکسینه فارسلار و سورییه لیلرله موقاییسه ائدیلدیگی زامان هر باخیمدان عربلرین گئری و ایلکل بیر عیرق اولدوغونا قانع بولونورلاردی. بو حرکت مامون دئورینده) بؤیوک بیر سوسیو-پولیتیک آخیم نیته لیگینی قازاناراق سیاسی حیاتدا ائتکیسینی گؤستردی. فقط عباسیلرین سامیره حیاتی دؤنمینده تورکلر اؤن پلانا چیخماغا باشلادی. "فارسلارین عباسی خیلافت ساراییندان کنارا چکیلمه لریندن و تورکلرین ایش باشینا گلمه لریندن سونرا عربلرین اوتوردوقلاری بؤلگه لرده شعوبییه نین فعالیتی ضعیفله میشدی. آنجاق فارسلارین قالابالیق اولدوغو خوراساندا اؤزللیکله طاهیریلر، صففاریلر، سامانیلر دؤنمینده حؤکمرانلیق ائدن فارسلار بو حرکتی کندی گوجلری ایله جانلی توتموشدولار. "