cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
۱۹۸۸-جی ایلده ولز
بۇ مقاله ۱۹۸۸-جی ایلینده ولزده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۸۸-جی ایلده اؤلکه‌لر
۲۰۰۱-جی ایلده گونئی آفریقا
بۇ مقاله ۲۰۰۱-جی ایلینده گونئی آفریقادا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۲۰۰۱-جی ایلده اؤلکه‌لر بؤلمه:ایللرینه گؤره گونئی آفریقا بؤلمه:گونئی آفریقانین تاریخی
یوبی سوفت ریفلکشنز
یوبی سوفت ریفلکشنز (اینگیلیسجه: Ubisoft Reflections) یان قۇرولوش و یا تابعه شیرکت. بۇ شیرکت ویدئو اوْیون ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. باش مرکزی نیوکاسل شهرینده یئرلشیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:شیرکت‌لر
سایدپور, کاپورتالا
سایدپور, کاپورتالا(اینگیلیسجه:Saidpur, Kapurthala) هیندوستان اؤلکه‌سینین پنجاب ایالتینده بیر کند دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۳۱٫۴۱۹۴۵ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. بۇ کنده پنجابی دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
چسا
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Cesa»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
پس گر(اندیمشک)
پس گر (فارسجا: پس گر), کندی خوزیستان اوستانینین اندیمشک بؤلگه‌سینین، الوارگرمسیرئ بؤلومو و  قیلاب قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر.
جوْغرافیایی موْقع
پس گر کندی خوزیستان اوستانیندا یئرلشیبدیر.
نوفوس
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین * نفر اهالیسی و * عایله‌سی وار. بۇنلاردان * نفری کیشی و * نفری خانیم دیر. بۇ کندین اهالیسیندن * نفری ساوادلی و * نفری ساوادسیزدیرلار.
دیل و دۆشونجه
بۇ كندين اهالیسی فارسجا دانيشيرلار و اهالی‌نین چوْخو مسلمان و شیعه دیرلر.
ائشیگه باغلانتی
کمیته تخصصی آد و جغرافیا ایران آد بیرلشدیرمه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:اندیمشک بؤلگه‌سی‌نین کندلری
الکساندر ایوانف (فوتبالیست، دوغوم ۱۹۷۲)
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
ادوارد ایسکوفیلد
ادوارد ایسکوفیلد (اینگیلیسجه: Edward Scofield) آمریکالی سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو و ویسکانسین ایالتین سناتور ایدی. ۱۸۴۲ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۲۵ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۴۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۲۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:اوکانتو، ویسکانسین دوغوملولار
ییدیس، کنتاکی
ییدیس (اینگیلیسجه: Yeaddis, Kentucky) آمریکانین کنتاکی ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
آتوکا، تنسی
آتوکا (اینگیلیسجه: Atoka, Tennessee) آمریکانین تنسی ایالتینده یئرلشن بیر شهر. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۹۳۹۷ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
ماری آلیس هربرت
ماری آلیس هربرت (اینگیلیسجه:Mary Alice Herbert) آمریکالی سیاستچی.
قایناقلار
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:۱۹۳۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی قادین سیاستچیلر
رایموند کوکس
رایموند کوکس (اینگیلیسجه: Raymond Cox) آمریکالی ایش آدامی و سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو ایدی. سینت الاف بیلیم یوردا تحصیل ائله‌ییب. ۱۹۵۱ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۲۰۱۷ میلادی ایلینده سرطان نوخوشلوق سبب ایله حیاتین دَییشدی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۵۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۲۰۱۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:نورثفیلد، مینه‌سوتا دوغوملولار بؤلمه:استوکتون، کالیفورنیا دوغوملولار
آدلفی، اوهایو
آدلفی (اینگیلیسجه: Adelphi, Ohio) آمریکانین اوهایو ایالتینده یئرلشن بیر کند. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۳۷۴ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
سری رنقا نارایانا پورام
سری رنقا نارایانا پورام (اینگیلیسجه:Sri Renga Narayana Puram) هیندوستان اؤلکه‌سینده بیر کند دیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
تامی استروناخ
بندانگشتی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Tami Stronach»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
شوتو کیتاقاوا
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
سانت خاومه د انبخا
سانت خاومه د انبخا (ایسپانجا: Sant Jaume d'Enveja) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و تاراقونا اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۶۰٫۸ کیلومتر موربّع دیر. ۷ متر دنیز سویه‌سیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره ۳۵۵۵ نفر دیر.
بیرده باخ
ایسپانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
ایسپانیا ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«San Jaime de Enveija»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایسپانیا شهرلری
اؤتن گونلریم
اؤتن گونلریم، گنجعلی صباحینین یازدیغی روْمان شیوه‌سینده خاطیره‌لری. بۇ اثر دۆنیا یایین ائوی طرفیندن 1372-جو ایل تهران شهرینده یاییلیبدیر. کیتاب عزیز محسنی نین اؤن سؤزو ایله یازیچی نین وفاتیندان سونرا چاپ ایمکانی تاپابیلمیشدیر.
فارسجایا چئویرمه
اؤتن گونلریم روْمانی ایکی فرقلی چئویرمن و یایین ائوی واسیطه‌سی ایله فارسجا چئوریلیبدیر:
بیرده باخ
بؤلمه:آذربایجان تورکجه‌سینده رومان بؤلمه:تورک ادبیاتی بؤلمه:تورکجه اثرلر
بؤلمه:گنجعلی صباحی‌نین یازیلاری
دومینیکا
گؤرونتولر
بؤلمه:اؤلکه‌لر بؤلمه:اورتا آمریکا اؤلکه‌لری بؤلمه:اینگیلیسی‌جه دانیشان اؤلکه‌لر بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر بؤلمه:قوزئی آمریکا اؤلکه‌لری
لیسا آرچ
لیسا آرچ (اینگیلیسجه: Lisa Arch) آمریکالی کومدین و اوْیونچو ۲۳ نوْوامبر ۱۹۷۱ ‏ میلادی تاریخینده کالیفورنیا ایالتینده دۆنیایا گؤز آچیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Lisa Arch»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
نور-سلنیی
نور-سلنیی (Nur-Seleniye Нур-Селение) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و بوریاتیادا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:بوریاتیا کندلری
چیمنوشیه
چیمنوشیه (لهیستانجا: Ciemnoszyje) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و پودلاسکی اوستانینده یئرلشیر.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ciemnoszyje»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
مارک مارقولیس
مارک مارقولیس (اینگیلیسجه: Mark Margolis) آمریکالی اوْیونچو. آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. اؤز تحصیلینی تمپل بیلیم‌یوردودا بیتیرمیش.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Mark Margolis»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار
سنت تامس، میزوری
سنت تامس، میزوری (اینگیلیسجه:St. Thomas, Missouri ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۶۳ نفر ایمیش و ۲٫۵۴ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۲۳۶ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و میزوری ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«St. Thomas, Missouri»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
تشلوژنیتسه
بیرده باخ
چک جومهوریتی شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Čeložnice»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:چک شهرلری
تالس هیل
تالس هیل (اینگیلیسی‌جه: Tulse Hill) بریتانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر بۇ شهر اینگیلیس اؤلکه‌سینده یئرلشیب.
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیا شهرلری
جان تراولتا
جان تراولتا آمریکالی موغنی، فیلمین سناریو یازاری، رقاص، فیلم یاپیمجی‌سی و اوْیونچو. آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. ۱۹۷۲–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلم‌لر
قایناقلار ==
بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار بؤلمه:جان تراولتا بؤلمه:۱۹۵۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی کیشی اویونچولار بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی شارکیچیلار بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی کیشی اویونچولار بؤلمه:American aviators بؤلمه:American former Christians بؤلمه:American male dancers بؤلمه:آمریکالی کیشی فیلم اویونچولار بؤلمه:American male musical theatre actors بؤلمه:American male singers بؤلمه:American male television actors بؤلمه:American people of Irish descent بؤلمه:American people of Italian descent بؤلمه:American people of Sicilian descent بؤلمه:American pop singers بؤلمه:American Scientologists بؤلمه:Best Musical or Comedy Actor Golden Globe (film) winners بؤلمه:Converts to Scientology from Roman Catholicism بؤلمه:David di Donatello winners بؤلمه:Dwight Morrow Hig
قوت (هیندوستان)
قوت (هیندوستان) (اینگیلیسجه:Gothe) هیندوستان اؤلکه‌سینین کارناتاکا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کندین اۆز اؤلچومو ۴۹ کیلومتر موربّع دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۵۵۹ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. بۇ کنده کانادا دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
پترووکا، آمور اوبلاستی
پترووکا، آمور اوبلاستی (Petrovka, Amur Oblast Петровка) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و آمور اوبلاستیندا یئرلشیب.
بردلی، گونئی داکوتا
بردلی (اینگیلیسجه: Bradley, South Dakota) آمریکانین گونئی داکوتا ایالتینده یئرلشن بیر شهر. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۷۸ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
مادی واترز
مادی واترز (اینگیلیسجه: Muddy Waters) آمریکالی موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. ۳۰ آوریل ۱۹۸۳ میلادی تاریخینده وستمونت، ایلینوی شهرینده وفات ائدیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
۱۹۵۲-جی ایلده مالزی
بۇ مقاله ۱۹۵۲-جی ایلینده مالزیده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قوزولارین سسسیزلیغی (فیلم)
قوزولارین سسسیزلیغی (The Silence of the Lambs, Kuzuların Sessizliği, ) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش جینایی دراماتیک فیلم. فیلمین باش روْللارینی تد لواین، اسکات قلن، جودی فاستر جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین هاوارد شور یارادیب.
۱۹۵۲-جی ایلده مالزی
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۵۲-جی ایلده اؤلکه‌لر
قوزولارین سسسیزلیغی (فیلم)
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۹۱-جی ایلین فیلملری بؤلمه:آمریکا فیلملری بؤلمه:اوسکار اؤدولی آلان فیلملر بؤلمه:اینگیلیسجه فیلملر بؤلمه:جاناتان دمینین فیلملری بؤلمه:آمریکانین آرشیو فیلملری
فیض‌الله میرزا قاجار
فیض‌الله میرزا قووانلی-قاجار (15 دسامبر 1872 - 1920) — قاجار شاهزاده‌سی، تزار اوردوسونون و آذربایجان دموکراتیک جومهوریتی اوردوسونون حربچیسی، ژنرال-مایور. قاجار سولاله‌سی نین واریثی.
یاشاییشی
شاهزاده میرزا فیض‌الله قاجار 1872-جی ایلین دسامبرین 15-ده آذربایجان ین شوشا شهرینده آنادان اولوب. ایران تاخت-تاجینا یئگانه آدای اولان شفیع-خانین (قاجار) (1853-1909) (1) تک اوغلو ایدی.
عومومی تحصیلینی تیفلیس موداویم کورپوسوندا آلیب. حربی خیدمته 1891-جی ایلین آقوستون 30 نیکولایئوسک سوواری پئشه مکتبینه تحکیم اولاراق باشلاییب. پئشه مکتبینی بیتیردیکدن سونرا 1893-جو ایلین آقوسوتون 7-ای کورنت روتبه‌سینده 43-جو توئر دراقون آلایینا گؤندریلیر.
حربی حیاتی‌نین باشلانغیجی
1899-جو ایلین مارسین 15-ای لئیتنانت روتبه‌سی آلیر. 1901-جی ایلین 20 نوامبریندا آلایین سیلاحدار و سیراخاریجی کوماندا رئیسی وظیفه‌سینه تعیین اولونور. 1903-جو ایلین مارسین 15-ده قرارگاه روْتمیستری روتبه‌سینی آلیر.
روس-ژاپون ساواشی
روس-ژاپون ساواشی باشلادیقدان سونرا 43-جو توئر دراقون آلایی نین قرارگاه روتمیستری فیض‌الله میرزا قاجار 1904-جو ایلین مارسین سونوندا پودیئساول روتبه‌سی آلاراق پولکوونیک حسین خان ناخچیوانسکی طرفیندن یئنی فورمالاشدیریلان 2-جی داغیستان آتلی آلایینا گؤندریلیر.
آلایین ترکیبینده دؤیوش عملیات‌لاریندا، همچنین 1905-جی ایلین ژانویه‌نین 14-ده باش وئرمیش مشهور 2-جی داغیستان آتلی آلایی نین سوواری سیراسی ایله لاندونقوو کندی یاخینلیغیندا ژاپون باتارئیاسینا هوجوموندا ایشتیراک ائدیب. بیرینجی یوز دؤیوشچونو ژاپون باتارئیاسی نین اوستونه آپاران فیض‌الله میرزا قاجار ساغ آیاغیندان آغیر یارالانیر.
1912-جی ایلین آوریلین 8 ژنرال-مایور حسین خان ناخچیوانسکی نین روس ایمپراتورونون حربی-صحرا کانسئلیاریاسی‌نین ریسی کنیاز و.ن. اورلووا مکتوبوندان:
1904-جو ایلین نوامبرین 3-ده " ایگیدلییه گؤره "  یازیسی اولان 4-جو درجه لی موقدس آننا اوردنی ایله تلطیف ائدیلیب.
ژاپون ایله ساواش زامانی  " موختلیف فرقلنمه‌لره "  گؤره 1905-جی ایلین ژانویه‌نین 9-او قیلینج و بانتلی 3-جو درجه لی موقدس استانیسلاو اوردنینه لاییق گؤرولوب. 1905-جی ایلین ژوئیه‌نین 11-دن آقوستون 10-دک بئنسیخو اراضیسینده دؤیوش فرقلنمه لرینه گؤره قیلینج و بانتلی 3-جو درجه لی موقدس آننا اوردنی ایله تلطیف ائدیلیب. " ژاپون‌لارا قارشی ایشلرده فرقلنمه‌لره "  گؤره 1905-جی ایلین ژانویه‌نین 14-ده یاساوول روتبه‌سی آلیب.
ساواش  بیتدیکدن سونرا 1906-جی ایلین مارسین 21-ده روتمیستر روتبه‌سینده 43-جو توئر دراقون آلایینا قایتاریلیر.نوامبرین 16-دا 4-جو اسکادرونون کوماندیری تعیین ائدیلیر. 1907-جی ایلین ژانویه‌نین 28-ای ایرانین 3-جو درجه لی آسلان و گونش اوردنی تاخماسینا ایجازه وئریلیر. ژانویه‌نین 29-دان آلای محکمه‌سی‌نین عوضوو اولور.
1912-جی ایلین آقوستون 26-دا خیدمتینده فرقلنمه‌لره گؤره پولکوونیک-لئیتنانت روتبه‌سی آلیر.
تزارین 1913-جو ایلین آوریلین 18-ای وئردیگی امری ایله پولکوونیک-لئیتنانت فیض‌الله میرزا قاجار 10-جو نووقورود ویرتمبرق کرالی آلایینا تحکیم ائدیلیر. اورادا کیچیک قرارگاه ظابیطی وظیفه‌سینده چالیشیب.
بیرینجی دونیا ساواشی
1914-جو ایلین نوامبرین 27-ده شاهزاده میرزا فیض‌الله قاجار قافقاز یئرلی سوواری آلایینا تحکیم ائدیلمک اوچون لوووا ژنرال-لئیتنانت حسین خان ناخچیوانسکی نین رهبرلیک ائتدیگی 2-جی کاوالریا کورپوسونا گؤندریلیر.
شنون، جورجیا
شنون، جورجیا (اینگیلیسجه:Shannon, Georgia ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۸۶۲ نفر ایمیش و ۱۳ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۲۱۲ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و جورجیا ایالتینده یئرلشیب.
فیض‌الله میرزا قاجار
بیرینجی دونیا ساواشی
1914-جو ایلین آقوسوتون 31-ده باش وئرمیش دؤیوشده " فرقلندیگینه گؤره " 1915-جی ایلین ژانویه‌نین 5-ده پولکوونیک روتبه‌سینه لاییق گؤرولور. ژانویه‌نین 31-ایسه گونئی-باتی جبهه‌سی نین باش کوماندانی، آرتیللریا ژنرالی ن.ای.ایوانووون امری ایله قیلینجلی 2-جی درجه لی موقدس استانیسلاو اوردنی ایله موکافات‌لاندیریلیر. بندانگشتی|300x300پیکسل|میرزا فیض‌الله قاجار  " وحشی دیویزیانین "  ظابیط‌لری آراسیندا عالی امر ایله قافقاز یئرلی سوواری آلایی نین تاتار آلایینا تحکیم ائدیلمیش شاهزاده میرزا فیض‌الله قاجار چچن آلایی‌نین کوماندیری تعیین اولونور.
شنون، جورجیا
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Shannon, Georgia»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
فیض‌الله میرزا قاجار
بیرینجی دونیا ساواشی
مارسین 17-ده روستوکی کندی‌نین یاخین‌لیغیندا باش وئرمیش دؤیوشه گؤره قیلینج و بانتلی 4-جو درجه لی موقدس ولادیمیر اوردنی ایله تلطیف ائدیلیر. سپتامبرین 9 ایسه کوسکووچی کندی‌نین یاخین‌لیغیندا باش وئرمیش دؤیوشه گؤره قیلینجلی 2-جو درجه‌لی موقدس آننا اوردنینه لاییق گؤرولور.
1915-جی ایلین اوکتوبرین 17-ده شاهزاده میرزا فیض‌الله قاجار 4-جو درجه لی موقدس قالیب گروگی اوردنی ایله تلطیف ائدیلیر.
اوردن تقدیماتیندان:
1916-جی ایلین دسامبرین 9-دا رومانی‌نین والی-سالچی کندی‌نین یاخینلیغینداکی دؤیوشده آغیر یارالانیر و روسیه‌یه تخلیه ائدیلیر.
یوخاری قاطار
یوخاری قاطار کندی (روستای قطار علیا) موغان بولگه سی نین، اونگوت بولومو و دوغو اونگوت قصبه سي نده یئرلیشیب.
فیض‌الله میرزا قاجار
بیرینجی دونیا ساواشی
1917-جی ایلین فوریه‌نین 17-ده اوردو سیرالارینا قاییداراق چچن آلایینا رهبرلیک ائدیر. 1917-جی ایلین مه‌یین 17-ده ژنرال-مایور روتبه سی آلیر، مایین 30-او ایسه قافقاز یئرلی سوواری آلایی نین 2-جی بریقاداسی نین کوماندیری تعیین ائدیلیر.
یوخاری قاطار
اهالي
یوخاری قاطار کندی 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 145 نفر اهالي سي وار. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانيشيرلار.
فیض‌الله میرزا قاجار
آذربایجان خالق جومهوریتینده خیدمتی
1918-جی ایلین یاز و یایینی آذربایجان کورپوسوندا خیدمت ائدیب. آذربایجان کورپوسو بوراخیلدیقدان سونرا اونون حیصه‌لری یئنی گلمیش تورکیه‌نین 5-جی قافقاز و 15-جی چاناق‌قالا دیویزیالاری ایله نوری پاشانین رهبرلیک ائتدیگی یئنی یارادیلمیش قافقاز ایسلام اوردوسونون ترکیبینه قاتیلیر.
یوخاری قاطار
ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
فیض‌الله میرزا قاجار
آذربایجان خالق جومهوریتینده خیدمتی
ژنرال-مایور میرزا فیض‌الله قاجار کاوالریا اینسپکتورو وظیفه‌سینه تعیین ائدیلیر. 1918-جی ایلین دسامبرین 23-او آذربایجان دموکراتیک جومهوریتی‌نین (ادج) سوواری دیویزیاسی‌نین کوماندیری تعیین ائدیلیر. 1919-جو ایلین ژانویه‌نین 9-او آدج-این حربیه ناظیری آرتیللریا ژنرالی مهماندارووون امری ایله گنجه قارنیزونونون کوماندیری تعیین ائدیلیر.
معلوماتلارا گؤره، آذربایجانین شوروی ایشغالینا اوغراماسیندان سونرا و گنجه ده باش وئرمیش آنتی‌شوروی عوصیانین یاتیریلماسیندان سونرا میرزا فیض‌الله قاجار بولشویکلر طرفیندن گوللله‌نیر.
ژرژ کلود
ژرژ کلود (Georges Claude; 24 September 1870 – 23 May 1960 (aged 89)) فرانسه لی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.
فیض‌الله میرزا قاجار
اتک یازی‌لار
بؤلمه:ژنراللار بؤلمه:قاجارلار بؤلمه:قاجاریه
میل ملوی
میل ملوی (Maile Meloy) آمریکالی یازیچی - .۱ ژانویه ۱۹۷۲ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. اوْ، اثرلرینی اینگیلیس دیلینده یازیب.
یوخاری قاطار
قایناقلار
بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
نیزه وسطی
نیزه وسطی ساری‌داش بؤلگه‌سینین وزینه بؤلومونده‌کی گورک نعلین قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.
مانسارباس
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
ادوارد ایسکول
ادوارد ایسکول (اینگیلیسجه: Edward Scull) آمریکالی وکیل و سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو و پنسیلوانیا ایالتین سناتور ایدی. ۱۸۱۸ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۰۰ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۱۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۰۰-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:۱۹. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:آمریکالی بانکچیلار
ژرژ کلود
قایناقلار
بؤلمه:کیمیا‌چیلار بؤلمه:فرانسه‌لی موهندیسلر بؤلمه:فرانسه‌لی موخترعلر
شئیدان (سالماس)
شئیدان (فارسجا،شیدان ‌)-غربی آذربایجان اوستانی‌‌ نین ‌سالماس بؤلگه‌سی‌ نینمرکزی بؤلومو نون کۆره‌سۆننۆ قصبه‌سی‌ نده یئرلشن کند.
اهالیسی
۱۳۸۵ -جی ایل نوفوس ساییمینا اساساً کندده ۴۷۹نفر (۷۸ عاییله) یاشاییر.
اتک یازی‌لار
بؤلمه:سالماس بؤلگه‌سی بؤلمه:سالماس بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
۱۸۹۹-جو ایلده کانادا
بۇ مقاله ۱۸۹۹-جو ایلینده کانادادا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
اؤلوملر
بؤلمه:۱۸۹۹-جو ایلده کانادا
نیزه وسطی
اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره * نفر(* عائیله) اهالیسی واردیر.
ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.
دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.
قایناقلار
بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
میل ملوی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Maile Meloy»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
شاکتولیک، آلاسکا
شاکتولیک، آلاسکا (Shaktoolik) آمریکانین آلاسکا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲٫۷۱ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۵۱ نفر و  اها‌لی سیخلیغی ۹۵٫۱۳ اینسان  کیلومتر موربّع دیر. شاکتولیک دنیز سئوییه‌سیندن ۷ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر.
میل ملوی
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:آمریکا یازیچیلاری
شاکتولیک، آلاسکا
قایناق‌لار
بؤلمه:آلاسکا شهرلری
برایان چالرزوورت
برایان چالرزوورت (Brian Charlesworth) بریتانیالی بیلیم اینسانی. ۲۹ آوریل ۱۹۴۵ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. برایان چالرزوورت کمبریج بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Brian Charlesworth»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
اۆچونجو خارکیف دؤیوشو
''اۆچونجو خارکیف دؤیوشو (اینگیلیسجه: Third Battle of Kharkov) آلمان و شوروی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.ایکینجی دۆنیا ساواش‌سینده شرق جبهه‌سینین بیر قیسمی‌دیر. اوکراین شوروی سوسیالیست جومهوریتی و شوروی یئرینده اوز وئرمیش‌دیر بۇ وۇروشون سوْنو آلمان غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Third Battle of Kharkov»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ساواشلار بؤلمه:شوروینین دؤیوشولری بؤلمه:بلقورودین تاریخی
لوران فابیوس
لوران فابیوس (فرانسه دیلی:Laurent Fabius) (دوغوم :۲۰ آگوست ۱۹۴۶ پاریس) سیاستچی و اسکی فرانسه جومهور باشقانی و خاریجه ایشلر وزیری اولموش.
۱۹۷۴ده فرانسه‌نین سوسیالیست پارتیسی ایله سیاست ایشینه باشلادی. پارتی سئچیملرینده پارلیمان وکیلی اوْلدو و سون ایللر جومهور باشقانلیغی و خاریجه ایشلر وزیرلیگین قازاندی.
یهودی
یهودی عاییله‌ده دونیایا گلمیشدیر. اوْنون آتاسی و آناسی هر ایکیسی یهودی ایدیلر. لوران فابیوس مسیحی اوْلموشدور.
پارلیمان
۱۹۹۸-۲۰۰۰ ایللرینده پارلیمان وکیلی سئچیلمیشدیر و سوسیالیست پارتیسی ایله دؤولت ایشلرینی دولاندیردی.
قایناق
فارسجا ویکی پدیا یوخلاما 2017 مارس
بؤلمه:سیاستچیلر بؤلمه:فرانسه‌لی سیاستچیلر بؤلمه:پاریسلی سیاستچیلر
۲۰۰۲-جی ایلده ایمارات
بۇ مقاله ۲۰۰۲-جی ایلینده ایماراتدا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
تامی ارین
تامی ارین (اینگیلیسجه: Tami Erin) آمریکالی موغنی، رقاص، مانکن و اوْیونچو ۱۹۸۲–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Tami Erin»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
جان ائی. کلیهر
'''جان ائی. کلیهر''' (اینگیلیسجه: John A. Keliher) آمریکالی سیاستچی ، دموکرات حزبینین عوضوو و ماساچوست ایالتین سناتور ایدی. ۱۸۶۶ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۳۸ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
ادوارد ایشرودر بروکس
ادوارد ایشرودر بروکس (اینگیلیسجه: Edward Schroeder Brooks) آمریکالی سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو ایدی. ۱۸۶۷ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۵۷ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
جان ائی. کلیهر
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۶۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۳۸-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
ادوارد ایشرودر بروکس
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۶۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۵۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر
وایتمور هات اسپرینقز، کالیفورنیا
وایتمور هات اسپرینقز، کالیفورنیا (اینگیلیسجه:Whitmore Hot Springs, California ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۲۱۳۹ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و کالیفورنیا ایالتینده یئرلشیب.
آی
آی (سیمگه: ) یئر کوره‌سی ‌نین تک دوغال اۇیدوسودور. گۆنش سیستمی ایچینده بئشینجی بؤیوک طبیعی قمردیر. دۆنیاایله آی آراسیندا اوْرتا حیسابلا مرکزدن مرکزه مسافت ۳۸۴٫۴۰۳ کیلومتر، یانی دۆنیانین قوْطرونون تخمینا اوْتوز قاتی قدردیر. آیین قوْطرو ۳٫۴۷۴ کیلومتردیر، بۇدا دۆنیا قوْطروندان دؤردده بیریندن بیرآز چوْخدور. بۇ سببدن آیین حجمی دۆنیانین حجمی‌نین ۲٪ایدیر. کۆتله‌سی (جِرمی) دۆنیا کۆتله‌سیندن ۸۱٬۳ قات داها آشاغیدیر. سطحینده کۆتله جاذبه تأثیری یئر جاذبه‌سی‌نین تخمینا ۱۷٪ دیر. آی، دۆنیانین مداریندا بیر تۇرونو ۲۷ گۆن ۷ ساعاتدا تاماملاییر. دۆنیا، آی و گۆنش هندسه‌سینده گؤرولن پریودیک دَییشیکلیکلر نتیجه سینده هر ۲۹٬۵ گۆنده تکرار ائدن آیین مرحله‌لری باشا چاتیر.
وایتمور هات اسپرینقز، کالیفورنیا
قایناق‌لار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
آی
آی اینسانلار اۆستونده اَیله‌شه بیلن تک گؤی جیسمیدیر. یئر جاذبه قوّه‌سیندن خیلاص اوْلوب کهکیشانا چیخان و آیین یاخینلیغیندان کئچن ایلک مصنوعی شی سوْوتلر بیرلیگی‌نین لۇنا ۱ ماهواره‌سیدیر. آی سطحینده ایلک اینسانی آپاران شئی لۇنا ۲ ماهواره‌سیدیر. نوْرمالدا گؤرونمه‌ین آیین اوبیری سطحی‌نین ایلک فوْتوعکسلرینی ایسه لۇنا ۳ ماهواره‌سی چکمیشدیر. بۇ اۆچ ماهواره‌ده ۱۹۵۹ ایلینده کهکیشانا بواخیلمیشدیر. آی سطحی‌نین ایلک یۇموشاق اَیله‌شه بیلن کهکیشان وسیله‌سی لۇنا ۹ و آی مدارینا گیرن ایلک اینسانسیز کهکیشان وسیله‌سی لۇنا ۱۰ دیر. بۇ ایکی ماهواره‌ده ۱۹۶۶دا کهکیشانا گؤندریلمیشدیرلر. آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین آپوللو برنامه‌سی ۱۹۶۹ و ۱۹۷۲ ایللری آراسیندا ۶ باشاریلی اَیله‌شمکله، گۆنوموزه قدر اینسانلی وظیفه‌لری باشاران تک کهکیشان برنامه‌سیدیر. آیین بلاواسیطه اینسانلار طرفیندن اؤیره‌نیلمه‌سی آپوللو برنامه‌سی سوْناچاتماقلا سوْن وئریلمیشدیر.
آیین ایکی اوزو
آی، دونیانین اوربیتینده عئینی‌واخت‌لی اولاراق دونمک‌ده‌دیر، یعنی هر زامان عئینی اوزو دونیایا دونوکتور. آی‌ین مئیدانا گلمه‌سی‌نین اول‌لرینده دونوشو یاواش‌لادی و دونیانین کوتله‌سی (جرم) سببی‌له عبارت اوْلان قابارما-چکیلمه دئفورماسیون‌لارینا باغ‌لی سورتونمه (اصطکاک) تأثیرلری‌نین نتیجه‌سی اولاراق گونوموزدکی مووقئعینده کیلیدلندی. چوْخ اۇزون زامان اول‌لر آی داها سۆرعتلی دؤنرکن، قابارما-چکیلمه تپنی دۆنیا-آی خطّی‌نین قارشیسیندا دؤنوردو چۆنکی قابارما-چکیلمه تومسکلری (برجستگی‌ها) کیفایت قدر سۆرعتلی اوْلاراق دۆنیا ایله عئینی خطّه یۇخاری قالخیردی. بۇ خطّین خاریجینه چیخان تومسک سببی‌ایله عیبارت اوْلان تورک (گشتاور) آیین دؤنوشونو یاواشلاتدی. آیین دؤنوشو مدار سۆرعتینه برابر گله‌جک قدر یاواشلادیغیندا قابارما-چکیلمه تپنی دۆنیانین تام قارشیسینا گلدی و بۇ سببله تورک (گشتاور) اورتادان ایتدی. بۇ سببه گؤره آی، دۆنیا مداریندا دؤندوگو سۆرعتله اؤز اطرافیندا ده دؤنر و یئردن هر زامان آیین عئینی اۆزو گؤرونر.
آیین گؤروندوگو بۇجاغین کیچیک دَییشمه‌لری (آی ساللانتی‌سی) سببیله آی سطحی‌نین ۵۹ فاییزی گؤرونر.
آی‌ین دونیایا قارشی اوْلان اوزونن آیین گورونن اوزو، دیگر طرفینه ده آی‌ین او بیری اوزو دئییلیر. او بیری اوز آی‌ین قاران‌لیق اوزو ایله قاریشدیریلمامالی‌دیر. آی‌ین قاران‌لیق اوزو هر هانسی بیر آندا گونش طرفین‌دن آیدینلاتیلمایان یاری‌کوره‌سی‌دیر. آیدا بیر دفعه بۇ اوز یئنی‌آی مرحله‌سینه آیین گورونن اوزو اولار. آی‌ین او بیری اوزو ایلک اولاراق ۱۹۵۹-جو ایل‌ده سووئت کوسموس سونداسی لونا ۳ طرفین‌دن فوتوشکلی چکیلدی. آی‌ین او بیری اوزونون آییردائدیجی خوصوصیت‌لرین‌دن بیری آی دنیزی (لاتینجا: (mare, چوخ‌لوغو maria) آدی وئریلن دوزلوک‌لرین آز قالا هئچ اولماماسی‌دیر.
آی دنیزلری
چیلپاق گوزله راحت‌لیق‌لا گورونن آی سطحینده اوْلان قاران‌لیق آی دوزلوک‌لرینی آی دنیزی دئییلیر. چونکی آنتیک دوور گوی عالیم‌لری بون‌لارین سوی‌لا دولو اوْلدوق‌لارینی ظن ائدیردی. ایندیکی واخت‌دا بون‌لارین قاتیلاشمیش بازالت اوْلدوغو بیلینمکده‌دیر. بازالت تشکیل لاو، آی اوزونه مئتئوریت‌لر و قویروق‌لواولدوزلارین (ستاره‌های دنباله‌دار) چارپماسی نتیجه سینده یارانان کراتئر (چالا/چاله) دوزلوک‌لرینی دولدورموش و قاتیلاشاراق بۇ بازالت مئیدانا گتیرمیش‌دیر (اوجئانوس پروجئل‌لاروم کراتئر دوزلوگو دئییل و بۇ قایدایا اهمیت‌لی بیر استثنا تشکیل ائدیر) آی دنیزلری تکجه و یالنیز آیین گورونن اوزونده اولور. آیین او بیری اوزونون یالنیز% ۲سینی بیر نئچه داغیلمیش کیچیک دوزن‌لیک واردیر. آیین گورونن اوزونده ایسه بۇ نیسبت% ۳۱دیر. بۇ فرق‌لی‌لیگین ان آغلا اویغون شرحی، لونار پروسپئجتور کوسموس سونداسی‌نین گامما شوعاسی ایسپئکترومتره‌سی (طیف‌سنجی) ایله الده ائدیلن ژئوکیمیاسال خریطه‌لرده گوستریلدیگی اوزره آی‌ین گورونن اوزونده ایستی‌لیک چیخاران ائلئمئنت‌لرین داها یوکسک کونسئنتراسیادا (غلظت) اولماسی‌دیر. قالخان تیپی وولکان‌لار و کوببه‌مسی‌داغ‌لار گورونن اوز اوزرین‌دکی آی دنیزلرینده راست گلینن خوصوصیت‌لردیر.
آی داغ‌لاری
۱۹۹۴-جو ایلده رئال‌لاش‌دیریلان کلئمئنتینه (Clementine) وظیفه‌سین‌دن آلینان ویزوال‌لار آی‌ین قوزئی قوطب‌ونده اوْلان ۷۳ ک. م گئنیشلیگین‌دکی پئاری کراتئری‌نین اطرافین‌داکی دورد داغ‌لیق بؤلگه‌نین بوتون آی گونو بویونجا گون ایشیغی آلدیغی گورولموش‌دور. گون‌ایشیغینین داوام‌لی آیدینلاتیغی بۇ بؤلگه‌لر، آی‌ین حبسه موستوی‌سینه اوْلان اوْلدوقجا کیچیک ائکسئنئل ائغیکلیغی سببی‌له مۆمکون‌دور. گونئی قوطب‌ونده بنزر بؤلگه‌لره راست گلینمه‌میش‌دیر، آنجاق شاکلئتون کراتئری (Shackleton) آی گونونون ۸۰٪-ی بویونجا گون ایشیغی آلتیندادیر. آیین کیچیک ائکسئنئل اییک‌لیگی‌نین بیر باشقا نتیجه‌سی ده قوطب بؤلگه‌سینده کراتئرلرین دیبینده داوام‌لی کولگه‌ده قالان بؤلگه‌لر اولماسی‌دیر.
کراتئرلر (چالالار)
آیین سطحینده گوی جیسیم‌لری‌نین چارپماسی نتیجه سینده یارانان بیر چوخ کراتئر (چالا) مووجوددور. دیامتری ۱ ک.م. 'دئییل بویوک تخمیناً یاریم میلیون کراتئر آی سطحینه مئتئوریت‌لرین (شهاب‌سنگ‌ها) و قویروق‌لواولدوزلارین (ستاره‌های دنباله‌دار) توققوشماسی نتیجه سینده مئیدانا گلمیش‌دیر. کراتئرلر تکجه ثابیت بیر نیسبت‌له مئیدانا گلدیگی اۆچون واحید ساحه‌ده اوْلان کراتئر سایی سطحین یاشینی تخمین ائتمک اۆچون ایستیفاده ائدیله بیلر. آتموسفرین، هاوا حادیثه‌لری‌نین و یاخین کئچمیشده گئولوژی تدبیرلرین اولماماسی سایه‌سینده بۇ کراتئرلر، دونیاداکی‌لرین عکسینه اوْلدوقجا یاخشی قورونموش‌دور.
آی سطحی‌نین و گونش سیستمی‌نین بیلینن ان بویوک کراتئری گونئی قوطب و - آیتکئن دوزلوغودور. بۇ چارپما حووزه‌سی آیین او بیری اوزونده گونئی قوطب و ایله ائکواتور آراسیندا ایشتیراک ائدر؛ ۲۲۴۰ ک.م. سویه‌سینده و ۱۳ ک.م. درینلیگینده‌دیر. آیین گورونن اوزونده باش‌لیجا کراتئرلر مارئ ایمبریوم(Mare Imbrium)، ماری سئرئنیتاتیس(Mare Serenitatis)، ماری کری‌سیوم(Mare Crisium)، و مارئ نئکتاریس (Mare Nectaris)دیر.
سو وارلیغی
آی سطحینه داوام‌لی ده‌یه‌ن گوی‌داش‌لاری و قویروقلواولدوزلار  سببی‌له کیچیک میقدارلاردا سو بویوک احتیمال لا سطحه علاوه اوْلونموش‌دور. بۇ وضعیت‌ده گون ایشیغی سویو ائلئمئنت‌لرینه یعنی هیدروژئن و اوکسیژئن آییراجاق، بون‌لار دا آیین ضعیف کوتله‌چکیمی سببی‌له زامان‌لا سطح‌دن قاچاجاق. آنجاق آیین دونمه اوخونون حبسه موستوی‌سینه یالنیز ۱٫۵ ° کیمی چوخ کیچیک بیر اییک‌لیک ائتمه‌سی سببی‌له قوطب‌لر یاخینیندا اوْلان بعضی درین کراتئرلر هئچ بیر زامان بیرباشا گون ایشیغی گوتورمدیگین‌دن و داوام‌لی کولگه‌ده قالدیغین‌دان بورا دوشن سو مولکول‌لاری اوزون زامان مۆدت ‌لری بویونجا دایانیق‌لی‌لیغینی قورویاجاق.
کلئمئنتینه وظیفه‌سی گونئی قوطب‌ونده کولگه‌ده قالمیش بئله کراتئرلری خریطه‌لن‌دیردی، و کومپوتئر (کامپیوتئر) سیمولیاسیالاری تخمیناً ۱۴٫۰۰۰ ک. م ² قدر بیر بؤلگه‌نین داوام‌لی کولگه‌ده قالدیغینی گوستریر. کلئمئنتینه وظیفه‌سی‌نین بیستاتیک رادار تجروبه‌سی کیچیک دونموش سو جیب‌لرینه ایشاره ائدر و لونار پروسپئجتور وظیفه‌سین‌دن گلن معلومات‌لار قوطب بؤلگه‌لری یاخین‌لاریندا رئگولیتین اوست حیسه‌لرینده حدین‌دن آرتیق درجه‌ده یوکسک هیدروژئن کونسانتراسیون‌لارینی گوسترر. عومومی سو بوزو میقداری‌نین بیر کیلومتر کوپ اوْلدوغو تخمین ائدیلمکده‌دیر.
سو بوزو قازیلاراق توپ‌لانا بیلر و نووه ژئنئراتورلار یا دا گونش پانئل‌لریله تجهیز ائدیلمیش ائلئکتریک ایستانسیالاری طرفین‌دن هیدروژئن و اوکسیژئن‌ه آیری‌لا بیلر. آی اوزرینده ایستیفاده ائدیله بیله‌جک میقداردا سو اولماسی، آیی یاشانیلابیلیر قیلماق اۆچون اهمیت‌لی‌دیر چونکی دونیادان سو داشیماق مۆمکون اولا بیلمه‌یه‌جک قدر باهالی اولاجاق. آنجاق سون زامان‌لاردا آرئجیبو پلانئت راداری ایله ائدیلن موشاهیده‌لر، کلئمئنتینه رادارینین سو بوزو اوْلدوغونا دایر ایشاره ائتدیگی معلومات‌لارین اصلینده نیسبی‌لیک یئنی کراتئرلرین مئیدانا گلمه‌سینده آتیلان قایالارین نتیجه‌سی اولا بیلجه‌اینی گوسترمیش‌دیر. آی اوزرینده نه قدر سو اوْلدوغو سوالینین جاوابی هله بیلینمه‌مکده‌دیر.
ایچ قورولوش
اوربیت‌دن ائدیلن ژئوکیمیاسال خریطه‌لمه آیکابوغونون ماقما اوقیانوسو فرضیه‌سی ایله اویغون بیر شکیلده اوْلدوقجا آنورتوسیتیک بیر قورولوشدا اوْلدوغونو گوستریر. آیکابوغو اساس اوکسیژئن، سیلیکون، ماقنئزیوم (مگنزیوم)، دمیر، کلسیوم، و آلومینیوم ائلئمئنت‌لرین‌دن مئیدانا گلمیش‌دیر. ژئوفیزیک‌سل تئکنیکالارا اساس‌لاناراق آیکابوغونون قالین‌لیغینین اوْرتا حساب‌لا ۵۰ ک.م. اطرافیندا اوْلدوغو تخمین ائدیلمکده‌دیر.
آیین مانتوسوندا عبارت اوْلان قیسمی اریمه آی دنیزلرینده اوْلان بازالت‌لارین سطح‌ه پوسکورمه‌سی‌نه سبب اوْلدو. بۇ بازالت‌لارین آنالیزی مانتونون اولیوین، اورتوپیروکسئن و کلینوپیروکسئن مینئراللریندئن مئیدانا گلدیگینی و آی مانتوسوْنون دونیا مانتوسون‌دان دمیر باخیمین‌دان داها زنگین اوْلدوغونو گوسترر. بعضی آی بازالت‌لاریندا ایلمئنیت مینئرالی ایچینده قارشی‌لاشیلان یوکسک نیسبت‌ده تیتانیوم مضمونو مانتونون ترکیبی‌نین اوْلدوقجا یوکسک هیدروژئن اوْلدوغونو گوستریر. آی سطحین‌دن تخمیناً ۱٫۰۰۰ ک. م درینده، مانتودا آی سارسینتی‌لاری اوْلدوغو تاپیلمیش‌دیر. آی‌دان عیبارت اوْلان بۇ سارسینتی‌لار آیین دونیا اطرافیندا خاریجی مرکزلی اوربیتده دونمه‌سی سببیله عبارت اوْلان قابارما-چکیلمه ایسترئسلرینی باغلانمیش‌دیر.
آی ۳٫۳۴۶٬۴ ک. ق / م³-لیک اوْرتا سیخلیغییلا، گونش سیستمی‌نین ایودان سوْنرا ایکینجی سیخ طبیعی پئیکی‌دیر. آنجاق بعضی دلیل‌لر آی نووه‌سی‌نین تخمیناً ۳۵۰ ک.م. 'لیک یاریچاپییلا اوْلدوقجا کیچیک اوْلدوغونا ایشاره ائدر. بۇ بویوک‌لوک آیین یالنیز% ۲۰اینه برابر گلیر، حال‌بوکی بیر چوخ گوک‌جیسمینده نووه‌نین نیسبتی% ۵۰ اطرافیندادیر. آی نووه‌سی‌نین ترکیبی تام اولاراق موعه‌ایه‌ن اوْلونا بیلمه‌میش‌دیر، اما آز بیر میقداردا کوکورد و نیکئل خلیته‌لی مئتالیک دمیردن مئیدانا گلدیگی سانیلماقدادیر. آیین زامانلا ده‌ایشن‌لیک گوسترن چئوری‌لی‌نین آنالیزی نووه‌نین هئچ اولماسا قیسمن اریمیش اوْلدوغونو گوستریر.
توپوگرافیا
آیین توپوگرافیاسی خوصوصی‌له یاخین زامان‌دا ائدیلن جئلئمئنتینه وظیفه‌سی‌نین تأمین ائتدیگی، لازئر آلتیمتری و ایستئرئو گورونوش آنالیزی اوصول‌لاری‌لا الده ائدیلن دئیتا سایه‌سینده اولچولموش‌دور. ان چوخ گورونن توپوگرافیک خوصوصیت او بیری طرف‌ده مووجود اوْلان و آیین ان آلچاق نوقطه‌لرینی ساخلایان گونئی قوطب‌و - آیتکئن دوزلوغودور. ان یوکسک نوقطه‌لر بۇ دوزلوگون درحال قوزئی-شرقینده یئرلشیر. بورانین گونئی قوطب‌و - آیتکئن دوزلوغونون مئیدانا گلمه‌سینه سبب اوْلان گوی جیسمی چارپماسی نتیجه سینده یئر ده‌ایشدیرمیش قالین لای‌لار سبب‌ایله مئیدانا گلدیگی تکلیف ائدیلمیش‌دیر. دیگر بویوک کراتئرلر مارئ ایمبریوم، مارئ سئرئنیتاتیس، مارئ جری‌سیوم، مارئ سمیتهیی، و مارئ اوریئنتال 'ده ده اوْلدوقجا آلچاق نوقطه‌لر و اطراف‌لاریندا یوکسک نوقطه‌لر وار. آی شکلی‌نین دقت چکیجی بیر نوقطه‌سی ده اورتالاما یوکسک‌لیک‌لری او بیری یوزده، گورونن-اوزه گوره ۱٬۹ ک. م داها یوکسک اولماسی‌دیر.
کوتله چکیم ساحه‌سی
آیین کوتله‌چکیم ساحه‌سی (مئیدان گرانشی)، اوربیت‌دکی کوسموس واسیطه‌لری‌نین یایدیغی رادیو دالغالاری‌نین ایزلنیلمه‌سی نتیجه سینده تعیین اوْلونموش‌دور. ایستیفاده ائدیلن پرینسیپ دوپپلر ائتکیسینه باغ‌لی‌دیر. کوسموس واسیطه‌سی‌نین دونیاگوروشو ایستیقامتین‌دکی ایومئسی رادیو دالغالاری‌نین ایستیقامتینی آز-آز ده‌ایش‌دیره‌رک و کوسموس واسیطه‌سین‌دن دونیا اوزرین‌دکی ثابت بیر نوقطه‌یه اوْلان اوزاق‌لیغی ایستیفاده ائده‌رک موعه‌ایه‌ن ائدیلیر. آنجاق آیین عئینی‌واخت‌لی دونمه‌سی سبب‌ایله، کوسموس واسیطه‌سی کنار طرف‌ده‌ایکن ایزلنمدیگیندن اوتری، او بیری طرفین کوتله‌چکیمی ساحه‌سی چوخ یاخشی بللی اولماییب. آیین کوتله‌چکیم ساحه‌سی‌نین ان اهمیت‌لی خصوصیت‌لرین‌دن بیری نهنگ کراتئر دوزلوک‌لر ایله علاقه‌لی اوْلان گئنیش موثبت کوتله‌چکیم‌سل آنومالیالاری وارلیغی‌دیر. بۇ آنومالی‌لر کوسموس واسیطه‌لری‌نین اوربیتینی اهمیت‌لی اولچوده تأثیر ائدر بۇ سبب‌له اینسان‌لی یا دا اینسان‌سیز اوچوش‌لارین پلانلاشدیریلماسی آیین دوغرو کوتله‌چکیم‌سل مودئلی لازیم‌لی‌دیر. کوتله‌چکیم‌سل سیخلیغین اوْلدوغو بؤلگه‌لرین سببی قیسمن، کراتئر دوزلوک‌لرینی دول‌دوران سیخ بازالت تشکیل لاوا آخیشینین وارلیغینا باغ‌لی‌دیر. آنجاق بۇ لاوا وساییط‌لری‌نین حرکتی تک باشینا کوتله‌چکیم‌سل ایجازه هامی‌سینی آچیقلایا، آیکابوغو ایله مانتو آراسین‌داکی قارلی‌لیق‌لی تأثیره ده گرک واردیر. لونار پروسپئجتور 'ون کوتله‌چکیم‌سل مودل‌له‌مه‌لری بازالتیک وولکان‌لارین تأثیری سبب‌ایله مئیدانا گلمه‌دیگی سانیلان بعضی کوتله‌چکیم‌سل سیخ‌لیق‌لاری وارلیغینی گوسترر. اوجئانوس پروجئل‌لارومدا نهنگ وولکان قایناق‌لی بازالت‌لار اولماسینا باخمایاراق کوتله‌چکیم‌سل آنومالی گوزلملنممکده‌دیر.
ماقنیت ساحه‌سی
آیین خاریجی ماقنیت ساحه‌سی (مئیدان مغناطیسی) بیر ایله اوز نانوتئسلا آراسیندادیر یعنی ۳۰–۶۰ میکروتئسلا بویوکلوگون‌دکی یئرین ماقنیت ساحه‌سین‌دن یوز قات داها کیچیک‌دیر. دیگر اهمیت‌لی فرق‌لی‌لیک‌لر نووه‌سین‌دکی ژئودینامو طرفین‌دن چیخاریلمیش بیر دیپولار ماقنئتیک آلینی یوخ‌دور و مووجود اوْلان ماقنئتیک ساحه‌لرین قایناغی تامامیله آیکابوغودور. بیر فرزیه‌یه گوره آیکابوغونداکی مانیئتیکلئشمئلرین آی داها گنجکن و نووه‌سینده بیر ژئودینامو اولارکن میدانا گلدیگی‌دیر. آنجاق آی نووه‌سی‌نین کیچیک‌لیگی بۇ فرضیه‌نین دوغرولوغو قارشی‌سیندا بیر مانیعه مئیدانا گتیرمک‌ده‌دیر. آلترناتیو فرضیه‌لر آراسیندا، آی کیمی هاواسی اولمایان گوی جیسیم‌لرینه سورک‌سیز ماقنئتیک ساحه‌لر بویوک گوی جیسیم‌لری‌نین چارپماسی اولور. بۇ هیپوتئزی دستکله‌یه‌جک شکیلده ان گئنیش آیکابوغو مانیئتیکلشمه‌لری‌نین نهنگ کراتئرلرین تام قارشی‌سیندا آی سطحینده گئرچکلشدییی‌نین فرقینه واریلماسی‌دیر. بئله بیر فئنومئنین ووروشما نتیجه سینده یارانان پلازما بولودونون موحیطده بیر ماقنئتیک ساحه اولارکن سربست اولاراق یاییلماسین‌دان قایناق‌لانا تکلیف ائدیلمیش‌دیر.
رود نمان
رود نمان (Neman) (Неман) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر شهردیر و کالینینقراد اوبلاستینده یئرلشیب. ۲۰۱۰-جی ایلین نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۱۷۹۸ نفر دیر.
آی
آیین آتموسفری
آیین آتموسفری ائله اینجه‌دیر کی یوخ بئله ساییلا بیلر. عومومی آتموسفریک کوتله‌سی ۱۰۴ ک.ق. دیر.
آتموسفری‌نین قایناق‌لارین‌دان بیری آیکابوغوندا و مانتودا عیبارت اوْلان رادیواکتیولیک نتیجه سینده اورتایا چیخان رادون کیمی قازلارین سالینیمی‌دیر. دیگر اهمیت‌لی بیر قایناق ایسه میکروگوی‌داش‌لاری، گونش کولیی ایون‌لاری، الکترون و گونیشیغینین بومباردمانی نتیجه سینده یارانان پوسکوردون پروسسی باش وئریر. پوسکوردون یولو ایله سالینان قازلار یا تکرار رئگولیت ایچینده هاپسولور، یا دا گونش رادیاسیا تضییقی و یا یونیزه اوْلموش‌لارسا گونش کولیی ماقنئتیک ساحه‌سی سبب‌ایله کوسموسا قاچار. دونیا اوزرین‌دن ائدیلن ایسپئکتروسکوپیک اصول‌لارلا ناتریوم (سدیوم) (Na) و کالیوم (پتاسیوم) (K) کیمی ائلئمئنت‌لرین وارلیغی تثبیت ائدیلمیش‌دیر. رادون-۲۲۲ (۲۲۲Rn) و پولونیوم-۲۱۰ (۲۱۰Po) کیمی ائلئمئنت‌لر ایسه لونار پروسپئجتور 'ون آلفا پارچاجیق ایسپئکترومترئسی ایله تثبیت ائدیلمیش‌دیر. آرقون-۴۰ (۴۰Ar)، هئلیوم-۴ (۴He)، اوکسیگئن (O۲) و / و یا مئتان (CH۴)، آزوت (N۲) و / و یا کاربون مونوکسیت (CO)، و کاربون دیوکسید (CO۲) آپوللو آستروناوت‌لاری طرفین‌دن یئرلش‌دیریلن دئتئکتورلاری طرفین‌دن موعه‌ایه‌ن ائدیلمیش‌دیر.
رود نمان
قایناق‌لار
بؤلمه:روسیه شهرلری
آی
سطح ایستی‌لییی
آی گونو بویونجا سطح ایستی‌لییی اورتالاما ۱۰۷ °C، آی گئجه‌سی بویونجا دا اورتالاما -۱۵۳ °C اطرافیندادیر.
یارانما
آیین مئیدانا گلمه‌سینی آچیقلایان موختلیف فرضیه‌لر تکلیف ائدیلمیش‌دیر. آیین گونش سیستمی‌نین مئیدانا گلمه‌سین‌دن ۳۰–۵۰ میلیون ایل سوْنرا، گونوموزدن ۴٬۵۲۷ ± ۰٫۰۱۰ میلیارد ایل اول مئیدانا گلدیگینه اینانیلماقدادیر.
بو فرضیه‌لرین اهمیت‌لی بیر آچیغی دونیا و آی سیستمی‌نین یوکسک بوجاق مومئنتومونون آسانجا آچیقلایامامالاری‌دیر.
آی ماقما اوقیانوسو
هم نهنگ چارپما حادیثه‌سی زامانی هم ده بونو ایزله‌یه‌ن دونیانین اوربیتینده مادّه‌نین ییغیلماسینا چوخ بؤیوک میقدارلاردا انرژی سالیندیغی اۆچون آی‌ین اهمیت‌لی بیر قیسیمی‌نین باشلانغیجدا اریمیش اوْلدوغو دوشونجه‌سی مشهوردور. آیین او سیرادا اریمیش خاریجی سطحینه آی ماقما اوقیانوسو آدی وئری‌لر و درین‌لیگی‌نین ۵۰۰ ک. م ایله آیین رادیوسو آراسیندا ده‌ایشدیگی تخمین ائدیلمکده‌دیر.
ماگما اوقیانوسو سویودوکجا قیسمن کریستال‌لش‌دی و لای‌لارا آیریلاراق ژئوکیمیاسال اولاراق آیری اوْلان آی‌قابوغو و مانتو مئیدانا گلدی. مانتو اولیوین، کلینوپیروکسئن و اورتوپیروکسئن مینئرال‌لاری‌نین چؤکل‌مه‌سی نتیجه سینده مئیدانا گلدیگی دوشونولمکده‌دیر. ماگما اوقیانوسوْنون دؤردده اۆچونون کریستال‌لش‌مه‌سی تاماملاندیق‌دان سوْنرا آشاغی سیخ‌لیغی (تراکم کم) سببی‌له آنورتیت مینئرالی چؤکلمیش و سطح‌ه چیخیب آی‌قابوغونو مئیدانا گتیرمیش‌دیر.
ماگما اوقیانوسوْنون کریستال‌لاشان سون مایع حیسه‌سی آی‌قابوغو ایله مانتو آراسیندا سیخیش‌میش‌دیر و ایستی‌لیک چیخاران، بیر-بیری‌له اویغون اولمایان ائلئمئنت‌لری ایحاطه ائدیر. بۇ ژئوکیمیاسال قاریشیغی کالیوم (پتاسیوم) (K)، سوی توْرپاق ائلئمئنت‌لری (عناصرلری) (اینگیلیسجه: rare earth elements - REE) و فوسفور (P) ایشاره‌لرینی عبارت اوْلان قیسالتما کرئئپ آدی وئری‌لر و گؤرونن اوزده اوجئانوس پروجئل‌لاروم ایله مارئ ایمبریومون چوخونو ایحاطه ائدن کیچیک ژئولوژی بؤلگه‌ده توپلانمیش گؤرونمکده‌دیر.
ژئولوژی تکامولو
آیین ماقما اوقیانوسو سوْنراسی ژئولوژی تکامولو گؤی جیسیم‌لری‌نین چارپماسی ایله مئیدانا گلمیش‌دیر. آی‌ین ژئولوژی دؤورلری نئجتاریس، ایمبریوم، اوریئنتال کیمی بؤیوک کراتئرلرین (چالالارین) مئیدانا گلمه‌سینه سبب اوْلان چارپما حادیثه‌لرینه گؤره آیریلمیش‌دیر. چارپما نتیجه سینده یارانان بۇ یاپی‌لار (ایستروکتورلار/سازه‌لر) یوخاری آتیلان مادّه‌نین مئیدانا گتیردیگی چوخ‌لو حالقالاری ایله موشاهیده ائدی‌لر. بۇ حالقالارین دیامتری عومومیت‌له یوزلرله کیلومتردن مین‌لرله کیلومتره قدر اوزانار. هر چوخ‌لو خالقا دوزونده رئگیونال ایستراتیگرافیک اوفوغو تشکیل پوسکوردون لای‌لاری ایله علاقه‌لی‌دیر. یالنیز بیر نئچه چوخ‌لو خالقا دوزلوگو قطعی اولاراق تاریخ لندیریلدیسه ده ایستراتیگرافیک لای‌لار سایه‌سینده نیسبی یاش‌لارین تثبیتینده فایدالی‌دیر. داوام‌لی اولاراق گؤی جیسیم‌لری‌نین چارپماسی نتیجه سینده رئگولیت مئیدانا گلر.
آی سطحی‌نین مئیدانا گلمه‌سینی تأثیر ائدن دیگر اهمیت‌لی بیر ژئولوژی مۆدت ی آی دنیزلری‌نین مئیدانا گلمه‌سی‌نین تملین‌دکی وولکانیک ائتکین‌لیک‌دیر. پروجئل‌لاروم کرئئپ لای‌یندا ایستی‌لیک چیخاران ائلئمئنت‌لرین توپلانماسی نتیجه سینده آلتیندا قالان مانتونون ایستیلنیب سوْنوندا قیسمن اریدیگی دوشونولمکده‌دیر. اری‌یه‌ن ماگمانین بیر قیسیمی سطح‌ه چیخاراق پوسکوردولدو و آیین گؤرونن اوزونده اوْلان آی دنیزی بازالت‌لارینی مئیدانا گتیردی. آیین بۇ ژئولوژی بؤلگه‌سینده اوْلان بازالت‌لارین چوخو ۳٬۰–۳٬۵ میلیارد ایل اول ایمبریان دؤورونده پوسکوردولدو. یئنه ده ان کؤهنه تاریخ‌لنمیش نومونه‌لر ۴٬۲ میلیارد ایله اوزانارکن ان یئنی پوسکوردون یالنیز ۱٬۲ میلیارد ایل اول مئیدانا گلمیش‌دیر.
آی سطحی‌نین زامان‌لا ده‌ایشیک‌لیک گؤستریب گؤسترمه‌دیگی مؤوضوع‌سوندا بعضی آنلاشیلمازلیق‌لار وار. بعضی موشاهیده‌چی‌لر کراتئرلرین (چالالارین) اورتایا چیخدیغینی یا دا اورتادان ایتدیگینی و یا دیگر کئچیجی فئنومئن‌لرین مئیدانا گلدیگینی ایددیعا ائتدی. ایندیکی واخت‌دا بۇ ایددیعالارین چوخونون یانیلساما اوْلدوغو و فرق‌لی ایشیق شرط‌لری، ضعیف آسترونومیک موشاهیده، یا دا غئیری-کافی کؤهنه شکیل‌لر سببی‌له مئیدانا گلدیگی دوشونولمکده‌دیر. یئنه ده قاز چیخماسی کیمی فئنومئن‌لرین هردنبیر مئیدانا گلدیگی و بون‌لارین ایددیعا ائدیلن کئچیجی آی فئنومئن‌لرین‌دن سبب وئرمیش معلوم‌دور. بۇ یاخین‌لاردا، تخمیناً بیر میلیون ایل اول قازین سربست قالماسی سببی‌له کوبودجا ۳ ک. م چاپلی (دیامترلی / قطر) بیر بؤلگه‌نین سطح شکلی‌نین ده‌ایشمیش اولا بیلجه‌ای تکلیف ائدیلمیش‌دیر.
آی‌داش‌لاری
آی‌داش‌لاری ایکی آنا کاتئقوریادا آراشدیریلیر؛ آی دنیزلرینده و آی داغ‌لاریندا اوْلان آی‌داش‌لاری. آی داغ‌لاریندا اوْلان آی‌داش‌لاری اوچ تاخیم‌دان (کوماندادان / تیم‌دن) عبارت‌دیر: دمیر آنورتوسیت سیرا، ماقنئزیوم کومانداسی، و قلوی کومانداسی. دمیر آنورتوسیت تاخیمی داش‌لار آز قالا تامامیله آنورتیت مینئرال‌دان مئیدانا گلمیش‌دیر و آی ماقما اوقیانوسو اوزرینده اوزه‌رک توپ‌لانان پلاژیوکلازدان گلدیگینه اینانیلماقدادیر. رادیومتریک اصول‌لارلا دمیر آنورتوسیت‌لرین تخمیناً ۴٬۴ میلیارد ایل اول مئیدانا گلدیگی ائتمیش‌دیر.
آی دنیزلرینده آز قالا یالنیز بازالت اولور. دونیا بازالت‌لارینا بنزه‌سه ده چوخ داها چوخ دمیر ساخلایارلار و سو اساس‌لی ده‌ایشیک‌لیک محصول‌لاری باریندیرمازلار. آیریجا چوخ میقداردا تیتانیوم دا ائحتیوا ائدرلر.
آستروناوت‌لار (فضانوردلر) سطح‌دکی توزون قار کیمی هیسس و یانیق باریت‌ی وئردیگینی بیلدیرمیش‌دیر. توز اصل اولاراق آی سطح‌ینه چارپان گوی‌داش‌لاری سببی‌له مئیدانا گلمیش اوْلان سیلیکون دیوکسید شوشه‌سین‌دن (SiO۲) عبارت‌دیر. عئینی زاماندا کالسیوم و ماقنئزیوم دا ائحتیوا ائدر.
دونیا مداریله ایرتیباطی
آی ثابیت اوْلدوزلارا گوره دونیا مدارین‌دا هر ۲۷٬۳ گون‌ده بیر تام تور آتار. آنجاق دونیادا اوزو مدارین‌دا گونشین چئوره‌سین‌ده دوندویو اۆچون آیین ائوره‌لری‌نین دونوشومو اۆچون بیرآز داها اوزون بیر زامان، ۲۹٬۵ گون گره‌کیر. دئیر گزگن‌لرین اویدولاری‌نین آقسینه آی دونیانین ائکوادور دوزله‌می اوزرین‌ده دئییل، توتولوم دوزله‌می یاخین‌لارین‌دا مدارین‌دادیر. گزگه‌نی‌نین بویوت‌لارینا گوره گونش سیستمی ایچین‌ده ائن بویوک دوغال اویدودور. (جهارون جوجه گزگن پلوتون‌دان داها بویوک‌دور).
دونیا اوزرین‌ده گورولن گل‌گئت ائتکی‌لری‌نین چوغو آیین کوتل چکیم آلانی نئدنییل اولوش‌ماق‌دادیر، گونشین ائتکی‌سی چوق آزدیر. گل‌گئت ائتکی‌لری نئدنییل دونیایه آی آراسین‌داکی اورتالاما اوزاق‌لیق هر یوز ایده ۳٬۸ متر آرت‌ماق‌دادیر. آچیسال مومنتومون قورونومو نئدنییل آیین یاری بویوک ائکسئنی‌نین آرت‌ماسی‌ایله بیرلیک‌ده دونیانین دونوشو یوز ایلده ۰٬۰۰۲ ثانییه قدر یاواش‌لاماق‌دادیر.
دونیا و آی سیستمی بعضاً گزگن-اویدو سیستمی اولاراق دئییل، چیفته گزگن سیستئی اولاراق دیرلن‌دیریلیر. بونون نئدنی آیین چئوره‌سین‌ده دوندویو گزگنه گوره اوْلدوق‌جا بویوک اوْلان بویوت‌لاری‌دیر. آیین چاپی دونیانین دوردده بیری، کوتله‌سی‌ده ۸۱ده بیری‌دیر. آنجاق سیستمین اورتقا کوتله مرکزی یئر اوزونون ۱٫۷۰۰ کیلومتر. یانی دونیا یاری چاپی‌نین دوردده بیری قدر آلتین‌دا اولماسی نئدنییل بۇ گوروش بازی‌لاری طرفین‌دن ائلشتیریل‌مکده‌دیر. آی اوزی دونیانین اون‌دا بیرین‌دن آزدیر و دونیانین قارا آلانی‌نین یاقلاشیق دوردده بیری قدادیر.
۱۹۹۷ده آسترویت ۳۷۵۳ جرویتهنه‌نین دونیاایله باغلانتی‌لی اولاغاندیشی بیر آتنالی مداری اوزرین‌ده اوْلدوغو بولوندو. آنجاق گوکبیلیمجی‌لر بۇ آسترویتی دونیانین ایکینجی دوغال اویدوسو اولاراق قبول ائتمه‌مکده‌دیر؛ چون‌کو مداری اوزون دونمد قارارلی دئییل‌دیر. داها سوْنرا جرویتهنه‌ایله بنزر مداردا بولونان دونیایا یاخین اوچ آسترویت داها بولونموش‌دور: (۵۴۵۰۹) ۲۰۰۰ په۵، (۸۵۷۷۰) ۱۹۹۸ اوپ۱ و ۲۰۰۲ آا۲۹.
گل‌گئت
دونیا اوزرین‌ده اوقیانوس‌لاردا گورولن گل‌گئت آی کوتل چکیمی‌نین ائتکی‌سی‌ایله اولوشور. کوتل چکیمسل گل‌گئت قوووت‌لری‌نین اولوش‌ماسی‌نین سببی دونیانین آی قارشی‌سین‌دا بولونان اوزونون مرکزین و آرقا اوزونه گوره آیین کوتل چکیمین‌دن داها چوخ ائتکیلن‌مه‌سی‌دیر. کوتل چکیمسل گل‌گئت، اوقیانوس‌لاری دونیانین مرکزین‌ده اوْلدوغو بیر ائلیپس شکلین ائسن‌دیر. بونون ائتکی‌سی بیریسی آیا دوغرو باخان اوزده، اوبیریسی‌ده بونون زیت اوزونده اولوشان تومسک یانی دنیز سوییه‌سی‌نین یوکسلمه‌سی اولاراق گورولور.
دونیا اوزو ائکسه‌نی اطرافین‌دا دونرکن، بۇ ایکی تومسک‌ده دونیا چئوره‌سین‌ده بیر گون‌ده دوندویو اۆچون اوقیانوس سولاری سورک‌لی اولاراق حرکت ائدن بۇ ایکی تومسه‌یه دوغرو آخار. بۇ ایکی تومسکین و اون‌لارا دوغرو گئدن بویوک اوقیانوس آخینتی‌لاری‌نین ائتکی‌سی؛ دونیانین دونوشو نئدنییل اوقیانوس تابان‌لارین‌دا اولوشان سویون سورتون‌مه ائتکی‌سی، سو حرکتی‌نین اییل‌مه‌سیزلییی، قارایا یاقلاشتیق‌جا سیغ‌لاشان اوقیانوس تابان‌لاری و دییشیک اوقیانوس تابان‌لاری آراسین‌داکی سالینیم‌لار کیمی نئدنلرل داهادا بویور.
آی‌ایله اوقیانوس‌لار آراسین‌داکی کوتل چکیمسل باغ آیین مداری ائتکی‌لر. آی‌دان باقیلدیغین‌دا گل‌گئت تومسک‌لری دونیانین دونوشویله ایلریی دوغرو تاشین‌دیغین‌دان دوغرودان آیین قارشی‌سین‌دا دئییل‌دیر. کوتل چکیمسل ائشلش‌مه دونیانین دونوشون‌دن کینتیک ائنرجی و آچیسال مومنتومو ائمر. بونا قارشین آیین مدارینا آچیسال مومنتوم ائکله‌نیر. بودا آیی داها اوزون پئرییوتلو داها یوکسک بیر مداری ای‌تر. بونون سونوجون‌دادا هر ال ایکی گوک جیسمی آراسین‌دا کی اورتالاما اوزاق‌لیق ۳٬۸ جم. آرتار. دونیاایله آی آراسین‌داکی گل‌گئت ائتکی‌لرین اونم‌سیز حالا گلن قدر آی یاواش یاواش اوزاق‌لاش‌مایا دوام ائدجک‌دیر و بۇ دوروم‌دا مداری قارارلی اولاجاق‌دیر.
آی و گونش توتولمالاری
۲۱ فئوریه ۲۰۰۸ آی توتولماسی
گونش، دونیا و آی عئینی خطط اوزرینده سیرالانینجا، بۇ وضعیت دونیادا آی و گونش توتولماسی اولاراق موشاهیده ائدی‌لر. گونش توتولماسی یئنی آی مرحله‌سینده، آی گونش‌ایله دونیانین آراسیندا ایکن مئیدانا گلر. بونا قارشی آی توتولماسی بوتؤو آی مرحله‌سینده دونیا گونش‌ایله آیین آراسیندا اوْلدوغوندا مئیدانا گلر.
آی‌ین اوربیتی‌نین یئرین گونش اطرافین‌داکی اوربیتینه نظرن تخمیناً ۵ ° اه‌یری اولماسی سببی‌له هر یئنی آی و بوتؤو آی‌دان توتولمالار اولماز. بیر توتولمانین اولماسی اۆچون آی‌ین هر ایکی اوربیت دوزله‌می‌نین کئسیشیمینه (تقاطع) یاخین بیر یئرده اولماسی لازیم‌دیر.
آی و گونش توتولمالاری‌نین زامان‌لامالاری تخمیناً ۶٫۵۸۵٬۳ گونده‌لیک (۱۸ ایل ۱۱ گون ۸ ساعت) بیر پئریوتا صاحب اوْلان و بابیل‌لی‌لر زامانیندا اوْلان ساروس چئوریمی‌ایله تعیین اوْلونا بیلر
آی‌ین و گونش‌ین دونیادان گؤرولن بوجاق (زاویه) دیامترلری ده‌ایشیک‌لیک‌لرله اوست-اوسته گله‌بیلدیگی اۆچون هم تام، هم ده یاریم گونش توتولماسی عمله گله بیلر تام گونش توتولماسین‌دان آی گونش دیسکینی تامامیله باغلایار و گونش کوروناسی (تاجی) چیلپاق گؤزله گؤرونن حالا گلیر. آی ایله دونیا آراسین‌داکی مسافه زامان‌لا آز دا اولسا آرتدیغی اۆچون آیین بوجاق دیامتری آزالیر. بۇ یوزلرله میلیون ایل اول آی‌ین توتولمالاردا گونش‌ین بوجاق دیامتری دا ده‌ایشمزسه آی آرتیق گونش دیسکینی تامامیله اؤرتمه‌یه‌جک و یالنیز یاریم توتولما مئیدانا گله‌جک.
توتولما ایله علاقه‌دار بیر باشقا فئنومئن «اؤرتولمه» دیر. آی داوام‌لی اولاراق سمادا ۱/۲ درجه گئنیشلیگینده دایروی بیر ساحه‌نی اؤرتر. پارلاق بیر اوْلدوز یا دا پلانئت آی‌ین آرخاسین‌دان کئچسه اؤرتولر یعنی گؤزدن ایتر. گونش توتولماسی گونش‌ین اؤرتولمه‌سی‌نین. آی دونیایا یاخین اوْلدوغو اۆچون تک-تک اوْلدوزلارین اؤرتولمه‌سی عئینی زاماندا و هر یئردن گؤروله بیلمز. آی اوربیتی‌نین یالپالاماسی (تلوتلوخوردن) نتیجه سینده هر ایل فرق‌لی اوْلدوزلار اؤرتولر.
ان سون آی توتولماسی ۲۰ فئوریه ۲۰۰۸-جی ایلده اوْلان تام توتولمانین. گونئی آمریکا و قوزئی آمریکانین چوخو یئرین‌دن ۲۰ فئوریه‌ده موشاهیده ائدیلن توتولما باتی آوروپا، آفریقا و باتی آسیادان ۲۱ فئوریه‌ده موشاهیده ائدیلمیش‌دیر. گونئی آمریکا ایله آنتارکتیکانین (قطب گونئی) بعضی حیسه‌لرین‌دن موشاهیده ائدیلن ۱ آوقوست ۲۰۰۸-جی ایل‌ده سوْنراکی گونش توتولماسی ۱۵ ژانویه ۲۰۱۰-جو ایلده.
گؤزلم‌سل تاپینتی‌لار
ان پارلاق اوْلدوغو بوتؤو آی مرحله‌سینده آیین گؤرونر قدیر (قدر ظاهری apparent magnitud) درجه‌سی تخمیناً -۱۲٬۶ 'دیر. موقاییسه ائدیله‌جک اولسا گونش‌ین گؤرونن قدیر درجه‌سی -۲۶٬۸ 'دیر. آی‌ین دؤردون مرحله‌لرینده پارلاق‌لیغی بوتؤو آی ائورسینده‌کی (فاز-مرحله) پارلاق‌لیغینین یاری‌سی دئییل آنجاق اوندا بیری‌دیر. بونون سببی آی سطحی‌نین موکممل بیر لامبئرت یانسیتیجی‌سی (بازتابنده لامبرت) دئییل. دولون‌آی (ماه کامل) ایکن موشاهیده‌چی‌نین آرخاسین‌دان گلن ایشیق سببی‌له اوْلدوغون‌دان پارلاق گؤرونن آی دیگر مرحله‌لرده سطح‌ه دوشن کؤلگه‌لر سببی‌له تانینمیش ایشیغین میقداری آزالار.
آی اوفوقه یاخین‌کن داها بؤیوک اولاراق گؤرونر. لاکین بۇ تامامیله، آی ایلوزیونو (وهم) اولاراق بیلینن، پسیخولوژی بیر تأثیردیر.
آی آشاغی آلبئدوسونا باخمایاراق سمادا اوْلدوقجا پارلاق بیر گؤی جیسمی اولاراق گؤرونر. آی گونش سیستمینده اوْلان ان پیس یانسیتیجی‌دیر (انعکاس دهنده) و اوزرینه دوشن ایشیغین یالنیز% ۷ ینی عکس ائتدیرر. بۇ نیسبت بیر پارچا کؤمورون عکس ائتدیرمه نیسبتی ایله آز قالا عئینی‌دیر.
ویزوال سیستم‌لرده رنگ ثابت‌لیگی بیر نسنه‌نین (اوبیئکتین/شی‌ین) رنگی‌له اطرافین‌داکی‌لارین رنگی آراسین‌داکی علاقه‌نی نیظام‌لار، بۇ سبب‌دن ده نیسبی‌لیک قاران‌لیق اوْلان سمادا گونشین ایشیقلاندیردیغی آی پارلاق بیر اوبیئکت حساب ائدیلیر.
گونش کیمی آی‌دا بعضی آتموسفریک تأثیرلره سبب اولا بیلر. بون‌لارین آراسیندا ۲۲ ° 'لیک هاله حلقه‌سی و اینجه بولودلار آراسین‌دان گؤرونن داها کیچیک کورونا (تاج) حلقه‌لری ساییلا بیلر.
ایلک دوور موشاهیده‌لر
م. اؤ ۵. -اینجی عصرده اوْلان بابیل موشاهیده‌چی‌لرین آی‌ین دؤنگولرینی (چرخه‌سینی) آراشدیردیغینی، هیندیستان‌دا بنزر تاپینتی‌لارین وارلیغینی، چین‌لی شی شئنین (Shi Shen) م. اؤ ۴. -اینجی عصرده آی و گونش توتولمالاری‌نین (خسوف و کسوف) تاریخ‌لرینی حسابلاما اوصولو توسعه ائتدیردیگینی بیلیریک.
بالموچیا
بالموچیا (ایتالیاجا: Balmuccia) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۹۴ نفر ایمیش. و پیمونت اوستانیندا دا یئرلشیب.