صفی‌الدین_اورموی
حیاتی
شرق دونیاسی‌نین ان مشهور موسیقیچی و موسیقیشوناسلاریندان ساییلان سفی اد-دین ابدولمؤمین ابن یوسیف ابن فاخیر اورموی آذربایجانین قدیم مدنیت مرکزی اورمیا شهرینده ۱۲۱۶-جی ایلده آنادان اولموش‌دور. ایبتیدای تحصیلینی اؤز وته‌نینده آلمیش، موسیقی ساوادی‌نین الیفباسینی و اوددا چالماغی دا بورادا اؤیرنمیش‌دیر. سونرادان عرب خیلافتی‌نین پایتاختینا، بوتون یاخین و اورتا شرقین علم و مدنیت مرکزی اوْلان افسانوی باغداد شهرینه گله‌رک، دورونون ان یاخشی اونیوئرسیتئت‌لرین‌دن ساییلان "موستنسریه"ده تحصیلینی داوام ائتدیرمیش‌دیر. او، بورادا فلسفه‌نین، منتیقین، تیببین، ریاضیاتین، آسترونومیانین و دیل‌لرین اساس‌لاری ایله تانیش اولور. موسیقی صنعتینی اؤیرنمکده داوام ائدن سفیددین خطاط‌لیقدا دا بؤیوک اوغور قازانیر. تصادۆفی دئییل کی، اولجه او، موسیقی ساحه‌سینده دئییل، خطاط کیمی شؤهرت تاپیر و عباسی‌لر سولاله‌سی‌نین سون نماینده‌سی خلیفه ال-موستسیمین سارایینا دعوت اولونور. آز واختدا خلیفه‌نین یاخین اهاته‌سینه داخیل اوْلان صنعتکار بیر مدت‌دن سوْنرا سارای کیتاب‌خاناسی‌نین رهبری و باش خطاط تعیین اولونور. کیتاب‌لارین اوزونو کؤچورمک و کیتاب‌خانا رهبرلیگی سفیددینی موسیقی تحصیلینی داوام ائتدیرمک‌دن یاییندیرمیر، عکسینه زنگین کیتاب خزینه‌سینده او، اؤز بیلیگینی آرتیریر، ائله‌جه ده سارای‌داکی قبول‌لار زامانی اود چالماسی ایله هامی‌نین رغبتینی قازانیر. اونون اود چالغی‌سی باره‌ده بیر نئچه افسانه وار. بیر افسانه‌ده دئییلیر کی، قیرخ گون سوسوز قالان دونی آرخا بوراخیرلار. بۇ زامان تصادفن سفیددین اورالاردا اود چالیرمیش. دوه آرخا چاتهاچاتدا اودون سسینی ائشیدیب آیاق ساخلاییر. سفیددین چالغی‌سینا آرا وئردیکجه، دوه سویا دوغرو دارتینیر، او، چالغی‌سینی داوام ائدینجه، دایانیر. آرتیق اۆچونجو موسیقی پارچاسی چالیناندا دوه‌نین گؤزلرین‌دن یاش آخیردی. دانیشیلان باشقا بیر اهوالات سفیددی‌نین مشهور باغداد باغلاریندان بیرینده اود چالماغی حاقیندادیر. او، چالدیقجا باغدا اوچان بولبول قاناد ساخلاییر. یاخین‌لیق‌داکی بوداق‌لاردان بیرینه قونوب اودون باغرین‌دان قوپان سئهرلی سس‌لره سانکی قولاق کسیلیر. موسیقی بولبولو ائله تسیرلندیریر کی، او داها دا یاخین‌لاشاراق اوخوماغا، قانادلارینی موسیقی‌نین هاواسینا اویغون چیرپماغا باشلاییر. بیر آز سوْنرا ایسه بولبول قورخوسوز-هورکوسوز آدام‌لارین آراسیندا جه-جه وورماغا باشلاییر. سفیددین اؤزونو هم ده ایستعدادلی پئدوقوق کیمی تانیتمیشدی. بوتون شرق عالمینده اونلو سنتچی‌لر کیمی آد چیخارمیش بیر چوخ موسیقیشوناس‌لار اونون شاگیردلری اولموش‌لار. مشهور آذربایجان موسیقیشوناسی (XIII-XIV عصرلر) ابدولقادیر ماراغایی اؤزونون "مقاسیدول-الهان" اثرینده یازیردی کی، ابدولمؤمین سفیددین اورموی بیر چوخ گؤرکم‌لی شخصیت‌لرین معلمی اولموش‌دور. بون‌لارین سیراسیندا شمس اد-دین سؤهروردی، علی سیتان، حسن ظفر و هوسام اد-دین قوتلوق بوغا کیمی تانینمیش موسیقیشوناس‌لارین آدلاری چکیلیر. سفیه‌دان ایکی یئنی موسیقی آلتی یاراتمیشدی-"نوزهه" و "موغنی". نوزهه مۆعاصیر آرفا (چنگ) و کانونا بنزییردی. بۇ آلتین ۸۱ سیمی واردی. سؤیود، سرو و یا شومشاددان دؤردبوجاق شکلینده دوزلدیلیردی. موغنی‌نین ۳۳ سیمی واردی و خاریجی اوخشارلیق باخیمین‌دان روبابا بنزییردی. ساده‌جه چاناغی ایری ایدی. موغنی اریک آغاجین‌دان دوزلدیلیردی. بون‌دان باشقا سفیددین هم ده ایستعدادلی بستکار ایدی. اونون صنعتی‌نین بۇ جهتی حاقدا دا افسانه دولاشماقدادیر. دئییرلر کی، باغداددا لیززهخان آدیندا بیر موغنّی یاشاییرمیش. او، تئز-تئز سفیددینله گؤروشر، بیرلیکده چالیب-اوخویارمیش‌لار. سفیددین اونا موسیقی درسی کئچرمیش. بیر گون، سارای قبول‌لاری‌نین بیرینده لیززهخان گؤزل بیر ماهنی اوخویور. ماهنی هامییا خوش گلیر و خلیفه اونون مؤلفی‌نین آدینی سوروشور. بستچی‌نین سفیددین اولدوغونو بیلنده اونو قبولا دعوت ائدیر و بوتون قوناق‌لار صنعتکارین اوددا چالدیغی موسیقی‌لردن فئیزیاب اولورلار. ۱۲۵۸-جی ایلده چینگیز خانین نوه‌سی هولاکو خانین سرکرده‌لیک ائتدیگی مونقول قوشون‌لاری باغدادی توتور. خلیفنی عائله‌سی ایله بیرلیکده اعدام ائدیرلر و بونونلا دا ۶۰۰ ایللیک عرب خیلافتینه سون قویولور. خلیفه‌نین یاخین آدام‌لاری آختاریلیردی و سفیددی‌نین ده آدی بون‌لارین سیراسیندا ایدی. اونو شخصاً تانیمیش تاریخچی‌لردن حسن اربه‌لنی همین حادثه‌لری بئله تصویر ائدیر: سفیددی‌نین یاشادیغی محله هولاکو خانین قوشون‌لاری ایله اهاته اولونموشدو. محله جامااتی، خصوصیله ده سفیددین اؤلوم تهلوکه‌سی آلتیندا ایدی‌لر. قوشون سرکرده‌لرین‌دن بیری اوتوز نفرلیک دسته ایله سفیددی‌نین یاشادیغی مولکون قاپی‌سینی سیندیرماغا باشلادی. ائو ییه‌سی جسارتله دؤیوشچولرین قارشی‌سینا چیخاراق، اونلاری ادب-ارکانلا ائوه دعوت ائدیر. سارایدا یاخشی دیپلوماتیا مکتبی کئچمیش سفیددین "قوناق‌لار"لا اومومی دیل تاپا بیلیر. چوخ سؤز-صحبت‌دن سوْنرا دسته باشچی‌سی محله جامااتینا توخونمادان، سفیددینی گؤتوروب، هولاکو خانین حضورونا گتیریر. صنعتکار اودونو کؤکله‌ایب، هزین بیر مئلودیا چالیر، ضیا آدلی موغنّی ایسه اوخوماغا باشلاییر. خانین یانین‌داکی‌لارین هامی‌سی سفیددی‌نین اوستالیغینا و آغلینا اهسن دئییرلر. هولاکو خان اونا اؤز ساراییندا ایش تکلیف ائدیر، محله جامااتی ایسه تهلوکه‌دن قورتولور. هولاکو خانین وزیری شمس اد-دین جووئینی (تانینمیش تاریخچی الاددین جووئینی‌نین قارداشی) سفیددینی اؤز حمایه‌سی آلتینا آلیر. اوغلان‌لاری بهاددینله شرفددی‌نین تربییه‌سینی اونا هواله ائدیر. سفیددین اونلارا هرترف‌لی تحصیل وئرمه‌یه چالیشیر. لاکین طبیعی کی، موسیقی درس‌لرینه خصوصی فیکیر وئریر. شرافددین تحصیل‌دکی اوغورلاری ایله معلمی‌نین هوسن-رغبتینی قازانیر و اورموی تبریزده قلمه آلدیغی بئش حیسه‌لیک مشهور "ریسالئیی-شرفی" آدلی موسیقی ریساله‌سینی اونا اتحاف ائدیر. جووئینی‌لر عائله‌سی حؤکمدارین نظرین‌دن دوشدوک‌دن سوْنرا سفیددین اؤمرونون سون ایللرینی یوخسوللوق ایچینده کئچیریر و ۱۲۹۴ -جو ایلده باغدادداکی بورج‌لولار هبس‌خاناسیندا دونیاسینی دییشیر.