cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تورکجه سؤزلوکلر
اؤزبکیستان
اؤزبکیستاندا سؤزلوک چالیشمالاری گئچمیشدن گونوموزه‌جه گوجلو اولوب. شوروی بیرلیگی داغیلمادان اؤنجه میلادی ۱۹۸۱-جی ایلده ایکی جیلدده «اؤزبک تیلینیڭ ایضاحلی لغتی» شوروی اؤزبکیستان خلق جمهوریتینین فنلر آکادئمیاسی نظارتینده نشر اولموشدور. میلادی ۱۹۸۳-جو ایلده فن نشریاتی طرفیندن «علیشیر نوایی اثرلری تیلینیڭ ایضاحلی لغتی» دؤرد جیلدده نشر ائدیلمیشدیر. آدیندان بللی اولدوغو کیمی بو سؤزلوکده توپلانان سؤزجوکلر بؤیوک تورک شاعیری امیر علیشیر نوایی اثرلریندن استخراج اولوبلار؛ اونون اۆچون ده چوخلو فارسجا و عربجه لغتلر بو سؤزلوکده یئر آلمیشلار. اؤزبک تورکجه‌سینده ایضاحلی سؤزلوکلردن علاوه قارشی آنلاملی سؤزلر سؤزلوگو، ائش آنلاملی سؤزلر سؤزلوگو و متجانس سؤزلر سؤزلوگو ده نشر اولموشدور. «اؤزبک تیلی آنتونیملرینیڭ ایضاحلی لغتی» میلادی ۱۹۸۰-جی ایلده اوقیتووچی نشریاتی طرفیندن یاییملانمیشدیر. اؤزبک دیلینین متجانس سؤزلر سؤزلوگو میلادی ۱۹۸۴-جو ایلده تاشکنت شهرینده اوقیتووچی نشریاتی طرفیندن نشر ائدیلمیشدیر. قارشی آنلاملی سؤزلر سؤزلوگو ایسه ۱۹۷۴-جو ایلده یئنه تاشکنتده و اوقیتووچی نشریاتی طرفیندن یاییملانمیشدیر. آدی سورولن سؤزلوکلره علاوه اؤزبک تورکجه‌سی ائتیمولوژیک سؤزلوگو ده ۲۰۰۰-جی ایلده نشر اولموشدور.
روسیه
روسیه اشغالی آلتیندا اولان، تاتاریستان، باشقوردیستان، تووا، آلتای و باشقا بؤلگه‌لرده سؤزلوک چالیشمالاری گونوموزده دوام ائتمکده دیر. ۲۰۱۵-جی میلادی ایلده قازان شهرینده «تاتار تیلینیڭ آڭلاتمالی سؤزلیگی» تاتاریستان فنلر آکادئمیاسی طرفیندن نشر اولونموش دور. تاتار دیلینین اتیمولوژیک سؤزلوگو ده ایکی جلدده ۲۰۱۵-جی ایلده قازان شهرینده معارف-وقت نشریاتی طرفیندن نشر اولموشدور. تاتار تورکجه‌سی ساحه‌سینده بونلارا علاوه تاتار تورکجه‌سی-آنادولو تورکجه‌سی سؤزلوگو ۱۹۹۷-جی ایلده قازان و موسکو شهرلرینده انسان نشریاتی طرفیندن نشر اولموشدور. بو سؤزلوکده ایگیرمی ایکی میندن آرتیق سؤزجوک ایکی تورکجه لهجه‌لری آراسیندا قارشیلاشدیریلیبلار. بو سؤزلوگون حاضیرلانماسینا فؤاد غنییئو، خلیل آچیق گؤز، آسیا رحیمووا و رفقت احمدیانوف چالیشیبلار. باشقورد تورکجه‌سی ساحه‌سینده ۲۰۱۱-جی ایلده اوفا شهرینده «باشقورت تیلینیڭ آڭلاتمالی هؤزلیگی» کیتاب نشریاتی طرفیندن نشر اولموشدور. بو سؤزلوک «آباغا» سؤزو ایله باشلاییب و «یاهاو» سؤزو ایله سونا چاتیبدیر. خاطیرلانماسی گرک دیر باشقورد تورکجه‌سینده «س» حرفی «ه» تلفظ اولونار. اونون اۆچون ده «هؤزلیک» و «یاهاو»، تورکجه‌نین شرق لهجه‌لرینین ادبی دیلینده «سؤزلیک» و «یاساو» ایله برابر دیرلر. باشقورد تورکجه‌سینین متجانس سؤزلر سؤزلوگو ۲۰۰۶-جی ایلده اوفا شهرینده یئنه کیتاب نشریاتی طرفیندن نشر اولموشدور. بو سؤزلوگون اونونلا نشر اولان آدی «آذاش هؤذذر هؤزلیگی» (یا آداش سؤزلر سؤزلیگی) دیر. باشقورد تورکجه‌سینده قارشی آنلاملی سؤزلر سؤزلوگو اولاراق، اؤنجه‌کی سؤزلوگون یازارینین یازارلیغی ایله و ناشیرینین نشری ایله ۲۰۰۹-جو ایلده «باشقورت تیلینیڭ آنتونیمدر هؤزلیگی» (یا باشقورد دیلینین آنتونیملر سؤزلوگو) باشقوردیستانین اوفا شهرینده ایشیق اوزو گؤرموشدور. کیتاب نسریاتی طرفیندن نشر اولونان بیر باشقا سؤزلوک باشقورد تورکجه‌سی-آنادولو تورکجه‌سی سؤزلوگو دور. بو سؤزلوک ۱۹۹۶-جی ایلده اوفا شهرینده نشر اولموشدور. روسیه اشغالیندا یاشایان باشقا تورک ملّت، نوغایلار دیرلار. ۱۹۵۶-جی ایلده موسکو شهرینده ایگیرمی میندن آرتیق لغته احتفا ائدن روسجا-نوغایجا سؤزلوک نشر ائدیلمیشدیر. روسیه ترکیبینده اولان تووا جمهوریتینده یاشایان تیوالار لهجه‌سینده ۱۹۶۸-جی ایلده ایگیرمی ایکی مین لغتلی سؤزلوک، ا. ر. تئنیشییئو چالیشماسی ایله ایشیق اوزو گؤرموشدور.
چین
شرقی تورکیستان تورک دیل و ادبیاتینا بؤیوک اثر بوراخان بؤلگه‌لردن دیر لکن میلادی ۱۹-جی عصردن چین اشغالینا گئچمیشدیر. اویغور تورکلری اشغال اولونموش توپراقلاریندا دیل و ادبیاتلارینا خدمت ائتمه‌یه دوام ائدیبلر و سؤزلوک یازما ساحه‌سینده دَیَرلی ایشلر گؤروبلر. شرقی تورکیستاندا حاضیرلانان سؤزلوکلردن بیری «چاغاتای تیلینیڭ ایضاحلیق لغتی» دیر. بو سؤزلوک محمد تورسون بهاءالدین، غنیزاد غیورانی، اسماعیل قادری و عبدالحمید احد چالیشمالاری ایله ایشیق اوزو گؤرموشدور. بو سؤزلوکده جاغاتای تورکجه‌سینده ایشله‌نن سؤزجوکلردن علاوه تاریخی اثرلرده ایشله‌نن عربجه و فارسجا لغتلر ده بیر آرایا ییغیلیب و سؤزلوک مقدمه‌سینده ایگیرمی میندن آرتیق لغته احتوا ائتدیگینی بیلدیریبلر. شرقی تورکیستاندا نشر اولونان باشقا بؤیوک سؤزلوک «اویغور تیلینیڭ ایضاحلیق لغتی» دیر. بو سؤزلوک اوندان آرتیق نفرین اوزون سوره چالیشمالارینین نتیجه‌سی دیر و آلتی جیلدده ترتیب ائدیلمیش دیر. بو سؤزلوکده آلتمیش میندن آرتیق لغت، ترکیب و عبارت یئرلشمیدیر.
افغانیستان
ه.ش. ۱۳۸۸-جی ایلده تورکمنجه-فارسجا راسخ سؤزلوگو نشر اولموشدور. بو سؤزلوگون حاضیرلایانی آدلیم ادبیاتچی محمد صالح راسخ ییلدیریم دیر.
قایناقلار
بؤلمه:تورک ادبیاتی
پریووراژنی
پریووراژنی (Priovrazhny Приовражный) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و ولقوقراد اوبلاستیندا یئرلشیب.
سال روبینک
سال روبینک (اینگیلیسجه: Saul Rubinek) کانادالی فیلم یؤنئتمنی, فیلم یاپیمجی‌سی و اوْیونچو.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Saul Rubinek»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
والیدروقی
والیدروقی (لهیستانجا: Walidrogi) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و اوپوله اوستانینده یئرلشیر.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Walidrogi»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
شارلی دیویس
شارلی دیویس (اینگیلیسجه: Charlie Davies) (دوْغوم:June 25, 1986 Manchester, New Hampshire) بیر فوتبالیست. آمریکا میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بژوزکا (ماسوویان)
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Brzózka, Masovian Voivodeship»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قریسون، لوئیزیانا
قریسون (اینگیلیسجه: Grayson, Louisiana) آمریکانین لوئیزیانا ایالتینده یئرلشن بیر کند. ۲۰۱۸-جی ایلده وئریلن معلوماتا گؤره اهالیسینین سایی ۵۱۶ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
رابرت هنری ریقمی
رابرت هنری ریقمی (Robert-Henri Regamey) بیلیم اینسان. اوْ جانلی بیلیم ساحه‌سینده چالیشیب.
قایناق‌لار
بؤلمه:عالیم
دیفید بال (شارکیچی)
دیفید بال (شارکیچی) (اینگیلیسجه: David Ball) شارکی یازیچی، شارکیچی و موسیقیچی - کانتری موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. دیفید بال (شارکیچی) ۹ ژوئیه ۱۹۵۳ ‏ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
لاقوچیلین
لاقوچیلین (Lagochilin) بیر اورقانیک بیلشیک. کریستال و برک جیسم حالتینده تاپیلار. و اتر کیمی تانینیر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Lagochilin»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیمی
آلدریچ، میزوری
آلدریچ (اینگیلیسجه: Aldrich, Missouri) آمریکانین میزوری ایالتینده یئرلشن بیر کند. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۸۰ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
تیموتی دالتون
تیموتی لئونارد دالتون لگت (؛ د. ۲۱ مارس ۱۹۴۶، کولوین بی، ولز) — ولزلی بیر اویونچو. دالتون جیمز باند فیلم سری‌لرینین یاشایان گۆن ایشیقلاری (۱۹۸۷) و اؤلدورمک اوچون ایجازه (۱۹۸۹) فیلم‌لرینده اوغورلو چیخیش ائدیب.
جراردو سندووال
جراردو سندووال (اینگیلیسجه: Gerardo Sandoval) آمریکالی سیاستچی ، دموکرات حزبینین عوضوو. ۱۹۶۲ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۶۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار
ویلیام اس. قروزبک
'''ویلیام اس. قروزبک''' (اینگیلیسجه:William S Groesbeck) آمریکالی سیاستچی ، سناتور و دموکرات حزبینین عوضوو ایدی. کیندرهوک شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب. سینسیناتی شهرینده دۆنیاسین دَییشیب. میامی بیلیم‌یوردو دا درس اوْخویوب.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۱۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۸۹۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:کیندرهوک، نیویورک دوغوملولار بؤلمه:سینسیناتی سیاستچیلری بؤلمه:۱۹. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
ایران
ایران و یا رسمی آدی ایله ایران ایسلام جۇمهۇریَّتی — باتی‌آسیا دا بیر دؤولت و اؤلکه‌دیر. قوزئی‌دن ائرمنیستان (۳۵ کیلومتر)، آذربایجان جومهوریتی (۶۱۱ کیلومتر) و تورکمنیستانلا (۹۹۲ کیلومتر)، دوغودان افقانیستان (۹۳۶ کیلومتر) و پاکیستانلا (۹۰۹ کیلومتر)، باتی دان عراق (۱۴۵۸ کیلومتر) و تورکیه (۴۹۹ کیلومتر) ایله سینیرداش‌دیر.
قوزئی‌دن خزر دنیزی ایله، گونئی‌دن فارس کؤرفزی و عومان دنیزی ایله ایحاطه اوْلونموش‌دور.
اراضی‌سی ۳۱ اوستانا بؤلونموشدور. اوستانلارا رهبرلیگی داخیلی ایشلر ناظیری طرفیندن تعیین ائدیلن اوستاندارلار ائدیر. اوستانلار اؤز نؤوبه‌لرینده شهریستانلارا (بؤلگه‌لره) بؤلونورلر. شهریستانلارین ترکیبینه شهرلر و دیگر اراضیلر داخیلدیرلر. شهریستانا رهبرلیک ائدن مأمورلار بعضاً تعیین اوْلونور بعضاً ده سئچیلیرلر. عالی حاکیمیت دینی لیدئره و یا ایجرا ائدیجی شورایا مخصوصدور. قانون‌وئریجی حاکیمیت مجلیس مخصوصدور. موعاصیر ایراندا جومهوری (پرزیدنت و پارلامئنتین سئچیلمه‌سی) و تئوکراتیک ایداره فورماسی‌نین جیزگیلرینی تاپماق اولار. ۱۹۷۹-جو میلادی ایلینده و اوندان سوْنرا قبول اولونموش اساس قانون گؤره حیاتین بوتون طبقه‌لری‌نین اساسیندا ایسلام اصللری دورمالیدیر، بونا گؤره ده اؤلکه‌نی یالنیز دینه عاید اوْلان اینسانلار- عولمالار ایداره ائده بیلرلر. عالی دینی حاکیم (عؤمورلوک سئچیلیر) اؤلکه‌ده غئیری-محدود حاکیمیته مالیکدیر. دینی رهبر داخیلی و خاریجی مسئله‌لر اوزره ان عادیل حاکیم حساب اوْلونور. عالی دینی رهبر همچینین اوردویا رهبر تعیین ائتمه، موحاریبه و یا صولح اعلان ائتمه کیمی صلاحیتلره مالیکدیر.
تاریخی
بوگونکو ایران اؤلکه‌سینده، اسکی زامانلاردان تاریخی دؤولتلر و تمدّۆن‌لر قورولموش‌دور، او جومله‌دن عیلامی‌لر، ماننالیلار، اورارتولار و باشقا تاریخی دؤولتلر و تمدّۆن‌لر کی بوگونکو ایران توپراقلاریندا قورولموشدورلار.
ایسلام‌دان اؤنجه‌کی دؤور
ایران اراضی‌سی‌نی مسکونلاشماسی آلت پالئولیت دؤورونه عاید دیر. میلاددان ۲۲۰۰ ایل اول‌لرینده ایرانین جنوبی-قربینده ایلک صینیف‌لی جمعیتلر مئیدانا گلمیش، اولجه آیر-آیری شهر دؤولتلری یارانمیش، سوْنرالار ائلات و عیلام، و میلاددان ۳ مینیللیک اول دورین یاریسیندا لولوبیلرین (Lullubilər) ائرکن قولدارلیق دؤولتلری مؤوجود اولموشدور. تقریباً ۲۲۰۰ ایل میلاد دان قاباق، کوتیلر (Kutilər)، عیلامیلر ، سومئر (Sumer) و آکد ایمپراتورلوغوی (Akkad) مووقتی ضبط ائتمیش کاسیلر (Kassilər) ایسه میلاددان اَوَل (قاباق) ۱۸-جی _ میلاددان اَوَل (قاباق) ۱۶-جی عصرلرده بابیل و بین النهرینی اله کئچیره‌رک میلاددان اول ۸-جی عصرین سوْنونا کیمی بورادا حؤکمرانلیق ائتمیشلر.
میلاددان اَوَل ۲-جی مین ایل‌لیک سونودان ایران اراضیسینه هیند-ایران دیل‌لرینده دانیشان هیند-آوروپا طایفالاری‌نین ایران قروپوندان اوْلان آریائی-فارس طایفالاری گله‌رک باتی و مرکزی رایونلاردا مسکونلاشدیلار. ایندیکی ایرانین خوزیستان و لوریستان اراضی‌سی‌نی ایحاطه ائدن ویلایتلرله یاناشی میلاددان اول ۷-جی عصره قدر ایرانین اساس اکینچیلیک رایونلاریندا صینیفلی جمعیتلر مئیدانا گلمیش‌دیر.
میلاددان اَوَل تقریباً ۶۷۳–۶۷۲-جی ایلده آشوریا (آشور) علیه‌اینه باغلانمیش عوصیان نتیجه‌سینده ایران یایلاسی‌نین قوزئی‌باتی‌سیندا ماد ایمپراتورلوغو دؤولتی یاراندی. میلاددان قاباق ۶۱۶–۶۰۵-جی ایل‌لرده، میدیا بابیلیستانلا ایتیفاقدا آشوریا، ماننا، اورارتونو و ایران یایلاسی‌نین چوْخ حیصه‌سینی ایشغال ائتمیشدیر.
میدیانین تابع‌لیگینده اوْلان پارس (پارشیا، پارس، موعاصیر فارس سؤزو بوراداندیر) پادشاهلیغی ایله موحاریبه (میلاددان اول ۵۵۳–۵۵۰) نتیجه‌سینده، حاکیمیّت اهمه‌نیلر (هاخامانیشلر) سولاله‌سی‌نین الینه کئچدی. میلاددان اول ۷-جی عصرین سوْنوندا کوروش و اونون واریثلری‌نین ایشغال‌لاری نتیجه سینده اهمه‌نیلر دؤولتی‌نین سرحدی سیند چاییندان اژه دنیزین و کیچیک قافقاز داغلاریندان نیل چایینا قدر گئنیشلندی. اهمه‌نیلر دؤولتی بیرینجی دارانین حاکیمیتی دؤورونده (میلاددان اول ۵۲۱–۴۸۵) داها دا گوجلندی. تیجارت یول‌لاری اوزرینده حؤکمرانلیق غرب ایله شرق آراسیندا گئدن موباریزه اهمه‌نیلر دؤولتینی یونانیستانلا اوزون سورن موحاریبه‌لره سؤوق ائتمیشدیر. میلاددان اول ۳۳۰-جو ایلده مقدونیه‌لی ایسگندر ایرانی ایشغال ائتدی.
میلاددان اول ۳۱۲-جی ایلده ایران سئلوکیلر (Selevkilər) دؤولتی‌نین ترکیبینه قاتیلدی (ایسگندرین اؤلوموندن سوْنرا موستقیل‌لیک قازانان آتروپاتئنا دؤولتی یالنیز میلاددان اَوَل ۲-جی عصرین ۲۰-جی ایل‌لری‌نین سونلاریندا سئلئوکی حؤکمداری اۆچونجو آنتیوخوس حاکیمیتینی تانیمیشدیر). میلاددان سوْنرا ۲-جی عصرین اورتالاریندا ایندیکی ایران و تورکمنیستان سرحددینده یارانمیش اشکانیلر پادشاهلیغی میلاددان اول ۲-جی عصرین اورتالاریندا بوتون ایرانی حاکیمیت آلتینا آلمیشدیر. اشکانیلری مغلوب ائدن، آسیلی اوْلان فارس حؤکمداری بیرینجی اردشیر ۲۲۴-جو ایلده اشکانیلرین آخیرینجی پادشاهی بئشینجی آرتابانی مغلوب ائده‌رک، ساسانیلر دؤولتی‌نین اساسینی قویموشدور. ساسانیلر ایراندا فئودال موناسیبتلر یارانماغا باشلادی. ساسانیلر ایراندا مؤحکملندیک‌دن سوْنرا یمن، سوریا، فلسطین، میصر، آتروپاتئنا، آلبانیا (قافقاز)، ائرمنیستان و ایبئریانی اله کئچیردی. ساسانی حؤکمدارلاری هله اهمه‌نیلر دؤورونده یئریدیلن خطی- دؤولت آپاراتیندا و اوردودا فارسلارا اوستونلوک وئریلمه‌سی، اونلارین وئرگیلردن آزاد ائدیلمه‌سی سیاستینی داها دا گوجلندیرمیش، زردوشتلوگو دؤولت دینی اعلان ائتمیشلر.
۵۰۰-جو میلادی ایللردن سوْنرا گؤی تورک خاقانلیغی ایرانین سینیرلارینا یاخین اوْلدو، و ایرانین گوجلو قونشوسو اوْلدو. گؤی‌تورک خاقانلیغی ایله بیزانس ایمپیراتورلوغو بیربیرلریله بیرلیک عهدی باغلامیش‌دیرلار و ساسانیلرین علیه‌اینه ساواشیردیلار، اونلارین بیرلیگی ساسانیلرین ضعیفلشمه‌سینه سبب اوْلموشدو. یاخلاشیق ۶۰۰-جو میلادی ایللردن سوْنرا، خزر تورکلری قودرته یئتیشیب و خزر خاقانلیغی نی قوردولار. خزرلر قافقازی فتح ائتدیلر و آذربایجان سینیرلارینا یئتیشیب، بالا بالا آذربایجان و ایران سینیرلارینا داخیل اوْلدولار و ایرانین قوزئی‌ده اوْلان بعضی بؤلگه‌لرین فتح ائتدیلر. ساسانیلر دؤولتینده صینیفی ضیدیتلرین کسکینلشمه‌سی و فئودال سئپاراتیزمی‌نین گوجلنمه‌سی، همچینین خزرلر و بیزانسلا آپاریلمیش اوزون سورن موحاریبه‌لر ۷. یوز ایل ده عربلرین ایرانی ایشغال ائتمه‌سینی آسانلاشدیردی؛ ایسلام دینی و عرب دیلی یاییلماغا باشلادی.
ایسلامدان سوْنراکی دؤور
عربلر ایرانی فتح ائدن‌دن سوْنرا، ایران اومویلر خیلافتی و سوْنراسی دا عباسی خلافتی نین اللرینه گئچدی.
ایراندا عرب حؤکمرانلیغی ۷. میلادی یوز ایل ین ۸۰-جی ایللرینه کندلی عوصیانلارینا سبب اوْلدو. ۷۴۷ مروده ابو-موسلیمین باشچیلیغی ایله اومویلر خیلافتینه قارشی خالق حرکاتی بوتون ایرانی بورودو. عابباسیلر حؤکمرانلیغی دؤورونده ماک سومباتین (۷۵۵)، اوستاد سیسین (۷۶۷) و آذربایجاندا بای‌بک‌ین باشچیلیغی‌ایله خالق عوصیانلاری باش وئردی. شووبیییه حرکاتی (شعوبیه) گئنیش ووسعت آلیردی. بوتون بونلار خیلافتین سوقوتونو سورعتلندیریردی. ۴-جو عصر دن ۶-جی عصره‌قدر ایراندا یالنیز فورمال صورتده خیلافتدن آسیلی اوْلان امیرلیکلر وار ایدی.
۹۰۰-جو ایلده خوراسان و ایرانین شرق حیصه‌سی سامانیلر دؤولتی‌نین ترکیبینه داخیل اوْلدو (۹۹۹-آ قدر). ایرانین قوزئی‌ینده و غربینده و عیراقدا، بووئیهیلر دؤولتی (۹۳۵-۱۰۵۵) یاراندی، آذربایجان اراضی‌سینده ایسه ۴-جو عصرین سوْنوندان ۶-جی عصره‌جن ساجیلر، سالاریلر و رووادیلر دؤولتلری یاراندی.
۱۰-جو میلادی عصر ده شهرلرین و ترانزیت تیجارتی‌نین اینکیشافی عرب حؤکمرانلیغینا سوْن قویولماسی ۱۰. یوز ایل ایراندا ایقتیصادی و معنوی یوکسه‌لیشه شرایط یاراتدی. سامانیلر دؤولتی‌نین سوقوتوندان سوْنرا، غزنوی‌لر ایش اوستونه گلدیلر. غزنویلر ایش اوستونه گلمک‌دن سوْنرا، ایرانین شرقی و مرکزی قیسمتلری، اورتا آسییانین بیر حیصه‌سی و ایندیکی افقانیستان اراضی‌سی، غزنوی‌لر دؤولتی‌نین ترکیبینه داخیل اوْلدو. ۱۰۴۰-جی میلادی ایلده سلجوق (اوغوز) تورکلری ایرانی و اونونلا هم‌سرحد اؤلکه‌لری فتح ائده‌رک بؤیوک سلجوقلو ایمپیراتورلوغو نو یاراتدیلار. ۱۲. میلادی یوز ایل ین اَوَللرینده بؤیوک سلجوق دؤولتی ، نئچه کیچیک سولطانلیقلارا پارچالاندی؛ سولطانلیقلار ایچریسینده آتابیلرین حاکیمیتی یاراندی.
مرکزی الموت قالاسی اوْلان ایسمایلیلر دؤولتی (۱۰۹۰-۱۲۵۶) ، هابئله ائلدگزلر دؤولتی (۱۱۳۶-۱۲۲۵) ایرانین خئیلی حیصه‌سینی اله کئچیرمیشدیر. بو آرادا بیر مودت‌ده ایران و ایرانین اطراف اؤلکه‌لری خارزمشاهلار دؤولتی نین الینه گئچدیلر. ۱۲۲۰-۱۲۵۶-جی میلادی ایللرده، ایران موغول‌لار طرفین‌دن ایشغال ائدیلدی. ۸-جی هیجری عصرین اورتالاری ۱۴. میلادی یوز ایل ده ایران ائلخانیلر دؤولتی‌نین ترکیبینه داخیل‌ایدی، قازان خانین (۱۲۹۵-۱۳۰۴) کئچیردیگی ایصلاحاتلار ایرانین ایقتیصادی اینکیشافینا شرایط یاراتدی. ائلخانیلر دؤولتی‌نین سوقوتوندان سوْنرا ایران اراضیسی جلایریلر، موظففریلر (۱۴. یوز ایل ین ۴۰–۵۰-جی ایللرینده) و فئودال دؤولتلری‌نین ترکیبینه داخیل اوْلدو. فئودال ظولمو و موغول حؤکمرانلیغی خوراساندا سربدارلار عوصیانینا (۱۴ نجو اسرین ۳۰–۸۰-جی ایللرینده) سبب اولموشدور، همچینین مازانداران و گیلاندا سئییدلر حرکاتینا (۱۳۵۰) سبب اولموشدور.
۱۳۸۰-۱۳۹۳-جو میلادی ایللرده تئیمور ایرانی فتح ائتدی. اونون اؤلوموندن سوْنرا ایران تئیموریلر و قاراقویونلو دؤولتی آراسیندا بؤلوشدورولدو. ۱۴۶۸-جی میلادی ایلده موش دؤیوشو ندا قاراقویونلو دؤولتی‌نی، آغ‌قویونلولار مغلوب ائتدیلر و آغ‌قویونلولار دؤولتی‌نی قوردولار.
قیزیلباشلارا آرخالانان ایسماعیل، صفوی خالق کوتله‌لری‌نین عومومی نارازیلیغیندان و داخیلی چکیشمه‌لریندن ایستیفاده ائده‌رک آذربایجاندا حاکیمیتی‌نی مؤحکملندیردی و آغ‌قویونلو دؤولتینه سون قویولدو. ۱۵۰۱-ده او تبریزه داخیل اولاراق اؤزونو شاه اسماعیل اعلان ائتدی. ۱۵۰۲-ده ایسه شیعه مذهبی‌نی دؤولت دینی و دؤولت مذهبی اعلان ائتدی. ۱۵۱۰-آ قدر ایران صفویلرین حاکیمیتینه کئچدی. ۱۵۱۴-جو ایلده صفویلر آذربایجان، عیراق، کوردوستان و جنوبی قافقاز اوغروندا عثمانلی ایمپئرییاسی ایله اوزون سورن موحاریبه‌لر آپارمیشلار. ۱۶. یوز ایل آخیرلارینا قدر صفویلر دؤولتی خاراکتئر اعتیباریله آذربایجانلی و تورک دؤولتی‌ایدی. لاکین سوْنرالار تدریجاً دؤولتین ایداره‌سینده اوستونلوک فارسلارا کئچدی. قیزیلباشلارین سیاسی مؤوقعیّتی محدودلاشدیریلدی.
۱۷۰۹-۱۷۲۲-جی ایللرده عوصیان ائتمیش افقان طایفالاری، صفویلرین باشکندی ایصفاهانی اله کئچیردیلر (۱۷۲۲ میلادی). افقان خانلیقلاری‌نین قیسا مودتلی حؤکمرانلیغی علئیه‌اینه خالق حرکاتلاری باش وئردی. افقانلار علئیه‌اینه موباریزه‌یه و عثمانلی تورکلرین اؤلکه‌دن قووولماسینا باشچیلیق ائدن نادیر شاه افشار بؤیوک فئودال ایمپئرییاسی یاراتدی (باخ-افشارلار). لاکین او اؤلدورولدوکدن سوْنرا (۱۷۴۷) بۇ دؤولت سوقوت ائتدی. کریم خان زندین حاکیمیت دؤورو (۱۷۶۰-۱۷۷۹) ایستیثنا اوْلماقلا، ایرانین ۱۸. یوز ایل تاریخی فاصیله‌سیز فئودال چکیشمه‌لری‌ایله خاراکتئریزه اوْلونور. زندیلرله-قاجارلارین اوزون سورن موحاریبه‌سی، قاجارلار سولاله‌سی‌نین (۱۷۹۶-۱۹۲۵) حاکیمیته گلمه‌سی‌ایله باشا چاتدی. ۱۷۹۵-۱۷۹۷-جی ایللرده آغا محممد شاه قاجارین باشچیلیق ائتدیگی ایران اوردوسوْنون گونئی قافقازا (او جومله‌دن قاراباغا) باسقینلار بؤیوک داغینتیلارا و قیرغینلارا سبب اوْلدو. ۱۸ نجی عصرین آخیرلاری ۱۹-جو عصر اَوَللری بؤیوک بریتانییا، روسیه و فرانسه نین ایرانی اسارت آلتینا آلماق جهدلری اؤلکه‌ده کاپوتیلیاسییا رژیمی‌نین یارادیلماسی ایرانلا بیر سیرا آوروپا دؤولتلری آراسیندا غئیری-برابر موقاویله‌لر ایمضالانماسی‌ایله نتیجه‌لندی.
اوللر ایرانین تابئچیلیگینده اوْلان گونئی قافقاز تورپاقلاری روسیه-ایران موحاریبه‌لری نتیجه‌سینده روسیه ایمپئرییاسینا داخیل اوْلدو (گولوستان، تورکمنچای موقاویله‌سی). ایرانین آوروپا اؤلکه‌لری‌نین صنایع ماللاری اۆچون ساتیش بازارینا چئوریلمه‌سی، سوسیال ضیدیتلرین داها دا کسکینلشدیردی و آنتی-فئودال بابی عوصیانلارینا (۱۸۴۸-۱۸۵۲) سبب اوْلدو. فئودال مولکدار دایره‌لری بؤحراندان چیخیش رولونو مرکزی حاکیمیتی و دؤولتین موستقیل‌لیگینی مؤحکملتمکده و بیر-سیرا ایصلاحاتلار کئچیریلمه‌سینده گؤروردولر. میرزا تقی خان (امیرکبیر)، ناصرالدین شاه قاجار ین باش‌وزیری‌ایدی، ناصرالدین شاه قاجارین فرمانی‌ایله و میرزا تقی خان‌ین چالیشمالاری‌ایله اؤلکه‌ده بعضی ایصلاحاتلار ایجرا اوْلوندو. اونلارین ایصلاحاتلاری (۱۹-جو عصرین اورتالاریندا) نتیجه‌سینده ایقتیصادیات و مدنیت ساهه‌سینده موعین ایره‌لیلیگیش اوْلدو. ۱۹-جو عصرین سوْنو-۲۰ نجی عصرین اوللرینده ایران ایمپئریالیست دؤولتلرین (بؤیوک بریتانییا، روسیه) یاریم موستملکه (مستعمره) سینه چئوریلمیشدیر. ۲۰ نجی عصرین سوْنوندان میلّی شوور توسعه ائدیر، بورژا-میلتچیلیک ایدئیالاری یاییلیر، (مولکوم خان، ه. تالیبوو، ریا زینالابدین ماراغایی (زین‌العابدین مراغه‌ای)، آغاخان کیرمانی و باشقالاری..) بورژوا طلبلری ایره‌لی سورن گیزلی جمعیتلر یارانیردی.
۲۰-اینجی عصرین سونلاریندان ایراندا باشلایان صنایئعلشمه و ۱۹۰۵-۱۹۱۱ ایران مشروطه اینقیلابی، قاجارلاری داها دا ضعیف‌لتدی. ۱۹۱۹-جو ایلده بؤیوک بریتانییا ایراندا اؤز پروتئکتاراتینی قورماغا چالیشسادا آلینمادی، نتیجه‌ده ۱۹۲۱-جی ایلده مخصوص حربی سوواری بریقادانین رهبری رضا خان (سوْنرادان رضا شاه) اینگیلیس و دیگر آوروپا دؤولتلری‌نین دستگی‌ایله ایراندا یوخاری منصب‌لره یئتیشدیردی. ۱۹۲۵-جی ایلده رضا پهلوی (رضا شاه) اؤزون شاه اعلام ائتمک ایسته‌ییردی، بونا گؤره‌ده مجلیسی فیشار آلتینا قویماقلا، ۱۹۲۵-جی ایلده مجلیس قاجارلاری قودرت‌دن عزل، و رضا شاهی یئنی سولاله-پهلویلرین ایلک حؤکمداری کیمی تانیتدی. رضا شاه‌ین دؤورونده ایفراط فارس میلیتلیک سیاستی آپاریلدی و گئنیش میقیاسلی یئنیلنمه‌لر آپاریلدی، صنایعئ اینکیشافی اؤلو نؤقطه‌دن ترپندی، یئنی دمیریول‌لاری چکیلدی، میلّی تحصیل سیستئمی یالنیز فارس دیلینده تشکیل تاپدی.
ایکینجی دونیا موحاریبه‌سی زامانی ایران اؤز " نئیتراللیغینی " اعلان ائتسه‌ده اؤلکه‌ده چوْخ گوجلو فاشیست کشفیاتی واردی. بونو بیلن سووئتلر و اینگیلیس اؤز قوشونلارینی ایرانین اراضی‌سینه یئریتدیلر. شوروی قوشونلاری ایران آذربایجانینا گیردی. سسری (شوروی) ایرانین اراضی‌سینه گیرمه‌سینی ۱۹۲۲-جی ایلده ایران و شوروی آراسیندا اوْلان موقاویله‌ایله ایضاح ائتدی (همین موقاویله‌یه گؤره اگر بیر دؤولتین تهلوکه‌سیزلیگینه قارشی شرایط یارانارسا، دیگر طرف اونون اراضیسینه قوشون یئریده بیلر). شوروی و بریتانیا  ایرانی ايشغال ائتمه‌یه باشلادیلار، اونلار ایرانی ایشغال ائدن‌دن سوْنرا رضا پهلوی‌نی سلطنت‌دن خلع ائدیب و عزل ائتدیلر، و اونون اؤز اوْغلون محممد رضا پهلوی نی سلطنته یئتیردیلر. شوروی و بؤیوک بریتانییا قوشونلاری ایران اراضیسینده ۱۹۴۶-جی ایله کیمی قالدیلار. بۇ قوشونلارین اساس مقصدی فارس کؤرفزی و خزر دنیزینی بیرلشدیرن نقلیات یوللارینی مودافیعه ائتمه‌لی ایدی. موحاریبه قورتاردیقدان سوْنرا سووئت (شوروی) قوشونلاری نین بیر حیصه‌سی، همچینین قوشونلا بیرگه گئتمیش اوْلان آذربایجانلیلار، ایران آذربایجانیندا مسکونلاشدیلار.
۱۹۴۵-جی میلادی ایلده آذربایجاندا بیر میلی حؤکومت یاراندی و آذربایجان، ایراندان آیریلماق ایسته‌ییردی، بو حؤکومتین آدی آذربایجان میلی حوکومتی ایدی و سید جعفر پیشه‌وری باشچی‌لیغی‌ایله اعلان اوْلموشدور. آذربایجان میلی حؤکومتی، دئموکراتیک بیر حؤکومتی‌ایدی و چوخلو آزادلیقلار و حوقوقلار آذربایجان خالقینا وئرمیشدی، او جومله‌دن خالقین آنادیلی اوخول‌لاردا تدریس اوْلوندو و قادینلارا سئچکی حوقوقو وئریلدی. اَوَّل‌ده شوروی حؤکومتی، آذربایجان میلی حؤکومتیندن حیمایت ائتدی، امّا محمدرضا پهلوی شورویه ایمتیازلار وئرن‌دن سوْنرا، شوروی داها آذربایجان میلی حؤکومتیندن حیمایت ائتمه‌دی. ۱۹۴۶-جی میلادی ایلده، پهلوی قوشونلاری بیریتانیا و شوروی‌نین ریضایت‌ایله و بیریتانیا (اینگیلیس) یاردیمی‌ایله آذربایجانا هوجوم ائتدیلر و آذربایجان میلی حؤکومتی سوقوت ائتدی.
ایکینجی دونیا ساواشیندان سوْنرا، ۱۹۴۶-جی میلادی ایلده ایران اؤلکه‌سی، اینگلیس و شوروی اؤلکه‌لرینه چوخلو ایمتیازلار وئرمیشدی، و بو ایکی اؤلکه، ایرانین داخیلی ایشلرینه دخالت ائلییردیلر.
۱۹۵۱-جی ایلده دئموکراتیک میلتچی محممد موصدیق (محمد مصدق) ایراندا یارانمیش اوْلان وضعیته قارشی قالخدی و باش ناظیر سئچیلدی. باش‌ناظیر کیمی او اؤلکه‌نین نئفت ثروتلرینه نظارتی اله کئچیرمه‌یه و آنقلو-ایران نئفت کومپانییاسی‌نی (ایندیکی ب.پ) میلّیلشدیرمه‌یه جهدی، باتی اؤلکه‌لرین ناراحات ائتمه‌یه باشلادی. موحمد موصدیق بونونلادا ایرانین " نئیتراللیغینی " قوروماغا چالیشیردی. بونون جاوابیندا ایسه بریتانییا ایرانا ائمبارقو قویدو. تئزلیکله آمریکا-دا بریتانییایا قوشولدو. نتیجه‌ده اؤلکه‌ده چئوریلیش اوْلدو- ناظیرلر کابینئتی قووولدو، موصدیق حبس ائدیلدی. شاه آمریکا و بؤیوک بریتانییانین دستگی‌ایله اؤلکه‌یه قاییتدی.
نئفتدن گلن گلیرلر شاها قیسا زاماندا حربی گوجو آرتیرماغا و چوْخ سایلی ایصلاحاتلار آپارماغا شرایط یاراتدی. یئنی یوللار تیکیلدی، لیمانلاری گئنیشلندیریلدی، کندیلرین خئیرینه ایصلاحاتلار، قادینلارا سئچکی حوقوقو وئریلدی و ایره‌لیلیشلر باش وئردی.
شاه خاریجی سییاستده ایسه غربی ؤنوملو سیاست آپاریردی. ۱۹۶۰-جی ایللرین اورتالاریندان باشلایاراق شاه‌ین موستقیل سیاست آپارماق ایستگی، غربین هئچ خوشونا گلمه‌دی. تئزلیکله غربده اونون آوتوریتار ایدارئتمه ده، اینسان حاقلارینی پوزماقدا ایتتیهام ائتدیلر. ۱۹۷۷-جی ایلده ابش-دا حاکیمیته گلمیش اوْلان پرزیدنت کارتئر و اونون ایحاته‌سی ایرانا قارشی ضید مؤوقعیّتی توتماغا و ایرانا ضید گوج‌لرله یاخینلاشماغا باشلادی. بۇ مودت عرضینده ایسه ایران داخیلینده سئید روح‌الله خمینی آرتیق اؤز اطرافیندا آنتی‌شاه قووه‌لر توپلایا بیلمیشدی. خومئینی دیندار-شیعه‌لرین دستگینه آرخالانیردی. خومئینی شاه‌ین داخیلی و خاریجی سییاستینی همچینین آقرار ایصلاحاتلاری، قادینلارا وئریلمیش سئچکی حوقوقونو تنقید ائدیردی. بۇ فعالیّتلرینه گؤره او ۱۹۶۳ و ۱۹۶۴-جو ایللرده حبس ائدیلمیش و اؤلکه خاریجینه چیخاردیلیمیشدیر. بو ایتیفاقلاردان سوْنرا، خومینی‌نی خاریجه تبعید ائتدیلر. کویت و سوْنرادا عراق، خومینی‌نین تبعید اوْلدوغو یئرلر ایدی. سوْنراکی فعالیتینی عراقدا داوام ائتدیرن خومئینی بورادا دا ایراندا خیلی قووه‌لرله علاقه ساخلاییردی، خومینی‌نی عراقدان تورکیه یه، و اوراداندا فرانسه یه تبعید ائتدیلر، اما او یئنه‌ده اوزاخدان اؤز فعالیّتلرینه داوام وئریردی. ۱۹۷۸-جی ایله کیمی شاه رژیمی اؤلکه داخیلی وضعیتی، گیزلی پولیسین حسابینا قورویوب ساخلایا بیلیردی. بۇ واختا قدر اؤلکه اراضیسینی آنتی شاه نوماییشلری بورودو. بۇ آکتیولیک تکجه خومئینی و اونون طرفدارلاریندان گلمیردی. ایران موجاهیدلری و ایران فدائیلری تشکیلاتلاری دا بۇ ایشده سسری، فلسطین آزادلیق تشکیلاتی و رادیکال عرب رژیملری‌نین دستگی‌ایله فال ایشتیراک ائدیردیلر. ایقتیصادیات سارسیلمیشدی. تئزلیکله نوماییشکارلارا قارشی قویولموش اوردو ۱۹۷۹-جو ایل فئوریه‌نین ۱۱-ده اؤز نئیتراللیغینی اعلان ائتدی، بونونلادا پهلویلرین طالیعی حلل ائدیلدی و پهلویلر حؤکومتی سوقوت ائتدی.
موعاصیر ایران
ایرانا قاییتمیش خمینی دینی و سیاسی رهبر کیمی قارشیلاندی. مووقتی حؤکومتین لیدئری مهدی بازارقان (مهدی بازرگان) ین ایشتیراکی ایله ۱۵ نفردن عیبارت ایسلام اینقیلابی شوراسی یارادیلدی. ۱۹۷۹-جو ایلین ۱ آوریلینده اؤلکه ایران ایسلام جومهوریتی، داها سوْنرا ایسه خومینی عؤمورلوک لیدئر اعلان ائدیلدی.
۱۹۸۰-جی ایلده مجلیسه کئچیریلمیش سئچکیلر نتیجه سینده ایسلام جومهوریتی پارتیاسی (خومینی و اونون طرفدارلاری) اوتکو قازاندی. تئزلیکله اؤلکه پرزیدنتی ابوالحسن بنی صدر و ایسلام جومهوریتی پارتیاسی آراسیندا آچیق موباریزه باشلادی. بنی‌صدر و ایران موجاهیدلری تشکیلاتی اؤلکه‌نین کلئریکال (دین اؤلکه سییاستینه تأثیر) ایداره مئتودونون عکسینه چیخیردیلار. ۱۹۸۱-جی ایلین ژوئنینده موجاهیدلر عوصیانا قالخدی، خومینی‌نین گؤستریشی ایله مجلیس اؤلکه پرزیدنتینه ایمپیچمئنت اعلان ائتدی، پرزیدنت وظیفه‌سیندن گئتدی. یئنی پرزیدنت کئچمیش باش ناظیر رجایی اوْلدو، باش ناظیر پوستونا محمد جواد باهونر گلدی. ایل‌یاریمدان سوْنرا موجاهیدلرین عوصیانی یاتیریلدی. آقوستدا رجایی و باهونر بومبا پارتلاماسی نتیجه سینده هلاک اوْلدو. یئنی پرزیدنت سید علی خامنه‌لی اوْلدو، باش ناظیر پوستونا میر حوسین موسوی سئچیلدی. ۱۹۸۴-جو ایلده مجلیسه کئچیریلن سئچکیلرده ایسلام جومهوریتی پارتیاسی یئنیدن قالیب گلدی. ۱۹۸۵-جی ایلده کئچیریلمیش سئچکیلرده خامنه‌ای یئنیدن پرزیدنت سئچیلدی. اؤلکه‌ده گئدن پروسئسلر یوزلرله زادگان عاییله‌سینی خاریجه موهاجیرت ائتمگه مجبور ائتدی.
ایراندا باش وئرن شیعه اینقیلابی‌نین اؤلکه شیعه‌لرینه تأثیرینی آزالتماق، همچینین فارس کؤرفزینده یئگانه حاکیم اولماق ایستگی عراقی ۱۹۸۰-جی ایل ایرانا قارشی موحاریبه باشلاماغا مجبور ائتدی. هر ایکی طرفین ضعیفله‌مه‌سینده منافع گودن غرب موختلیف واختلاردا ایرانی و عراقی دستکله‌دی. عومومی زیان ۳۰۰ میلیارد دولارا چاتدی. ایرانین جنوبداکی نفت زیرساختارلاری حدسیز زیان دیدی. ۱۹۸۸-جی ایلده ایران بیرلشمیش میلت‌لر تشکیلاتی‌نین دستگی ایله کووئیت و سعودیه عربیستانی ایله دیپلوماتیک علاقه‌لره باشلادی. ۸ ایل داوام ائدن موحاریبه نتیجه سینده هئچ بیر طرف قالیب گلمه‌دی.
۱۹۸۰-جی ایللرین سوْنوندا ایراندا موحافیظه‌کارلار و ایصلاحاتچیلار آراسیندا باش وئرن حاکیمیت داخیلی قارشیدورما ایسلام جومهوریتی پارتیاسی‌نین بوراخیلماسی ایله نتیجه‌لندی، یئنی سئچکیلرده ایصلاحاتچیلار قالیب گلدیلر. اؤلکه‌داخیلی و بین‌الخلق سیاستده رادیکال دینی سیاست مولاییملشدی.
خومینی ۱۹۸۹-جو ایل ژوئن ۳-ده وفات ائتدی. آنایاسا دییشیکلیکلر ائدیلدی، عؤمورلوک لیدئر خامنه‌ای سئچیلدی، باش ناظیر پوستو لغو ائدیلدی. پرزیدنت مجلیسین دانیشانی اکبر هاشمی رفسنجانی سئچیلدی. یئنی حؤکومتین ترکیبینه ایصلاحاتچیلارلا یاناشی موحافیظه‌کارلار دا داخیل اولدولار.
۱۹۹۰-جی ایلده عراق کووئیته هوجومو ایله علاقه‌دار ایرانلا صولح باغلاییب، دیپلوماتیک علاقه‌لره باشلادی. بونا باخمایاراق ایران کووئیته هوجومو پیسله‌دی، بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی‌نین تحریم‌لرینه عمل ائتدی. غرب قوشونلاری‌نین کووئیتده اولماسینی آرزولامایان ایران اونلارین فارس کؤرفزیندن چیخاریلماسینی طلب ائدیردی. ۱۹۹۱-جی ایلده کووئیتدن عراق قوشونلاری‌نین چیخاریلماسی ایله ایران-عراق موناسیبتلری یئنیدن گرگینلشدی. بونونلا یاناشی رفسنجانی ایران نفتی‌نین قربه ائکسپورتونو تأمین ائتدی.
بونا باخمایاراق اؤلکه‌داخیلی گرگینلیک رفسنجانیه ایصلاحاتلار آپارماغا همچینین آمریکانین سیاستینی داها دا مولاییملشدیرمگه مانع اوْلدو. نتیجه‌ده اؤلکه ایقتیصادیاتی‌نین برپاسی اۆچون لازیم اوْلان خاریجی اینوئستیسییا ایرانا گلمه‌دی. ۱۹۹۳-جو ایلده رفسنجانی یئنیدن پرزیدنت سئچیلسه ده بۇ مۆشکیللری حل ائده بیلمه‌دی. آرتیق دینی دایره‌لرده اونون سیاستی‌نین تنقید ائتمگیه باشلادی. نتیجه‌ده ۱۹۹۷-جی ایلده کئچیریلمیش سئچکیلرده سید محمد خاتمی اوتکو قازاندی، غربله موناسیبتلر یاخشیلاشدی.
۱۹۹۷–۱۹۹۸-جی ایلده دونیا بازارلایرندا نفتین قییمتی‌نین آشاغی دوشمه‌سی ایران ایقتیصادیاتینا منفی تأثیر گؤستردی.
خاتمی ایصلاحاتلارین و غربله یاخینلاشمانین طرفداری ایدی. بۇ دا ایصلاحاتچیلار و موحافیظه‌کارلار آراسینداکی موناسیبتی کسکینلشدیردی. بۇ موناسیبت خامنه‌ای و خاتمی آراسیندا ضیدیته سبب اوْلدو. ۱۹۹۹-جو ایلین یاییندا طلبه نوماییشلری اوْلدو. ۲۰۰۰-جی ایلین ماییندا خاتمی نین قارداشی - محمد رضا خاتمی‌نین رهبرلیک ائتدیگی ایصلاحاتچیلار سئچکینی قازاندیلار. قربله ایران آراسیندا ایستیلشمه موشاهیده اولوندو. ۲۰۰۱-جی ایلده کئچیریلن سئچکیلرده خاتمی یئنیدن قالیب گلدی.
آمریکاداکی " ۱۱ سئپتامبر " حادیثه‌لریندن سوْنرا ایرانین نووه تئخنولوگیالارینی توسعه ائتدیرمک نیتی اونو آمریکانین دوشمنلری سیراسینا آید ائتدی. آمریکانین " نظارتی آلتیندا " " Freedom house "، " سوروس فوندو " و دیگر تشکیلاتلار ایرانداکی سئپئراتچی قروپلاری مالییلشدیریر.
۲۰۰۳-جو ایلده یئرلی ایداره‌ائتمه اورقانلارینا و ۲۰۰۴-جو ایلین فئوریه-مای مجلیس سئچکیلرده موحافیظه‌کارلار قالیب گلدیلر. ایران عراقداکی آنتی‌ناتو قوه‌لرینه دستک وئرمگه باشلادی. ایراندا داوام ائدن موحافیظه‌کار-ایصلاحاتچیلار موباریزه‌سینده کئچمیش پرزیدنت رفسنجانی‌نین رئیتینقی قالخدی. اونو ساغ‌مرکزچی قوه‌لر دستکله‌ایردیلر. ۲۰۰۵-جی ایل مجلیسه کئچیریلن سئچکیلرده موحافیظه‌کارلار اکثر یئرلری توتدولار. ایراندا کئچیریلن سون ۱۷ ژوئن ۲۰۰۵-جی ایل تاریخلی سئچکیلرین ایلکین مرحله‌سینده رفسنجانی غلبه چالسادا، ایکینجی توردا گؤزله‌نیلمه‌دن تهرانین کئچمیش شهرداری، قاتی-موحافیظه‌کار ماحمود احمدی‌نژاد ۶۲٪ سسله قالیب گلدی. ۶ آقوست ۲۰۰۵-جی ایلده ایناوروقاسییا اولوندو. احمدی‌نژاد ایسلام اینقیلابی ایده‌آل‌لارینی برپا ائتمگی، حاکیمیتی روشوت‌خورلاردان تمیزله‌مگی، اؤلکه‌ده ایسلام اصل‌لرینه اویغون سوسیالیزم قورماغی سؤز وئریب. آمریکا و ایسرایل سئچکیلرین نتیجه‌لرینی تانیمادیقلارینی بیان ائتدیلر.
اهالی‌سی
اهالی‌نین ۵۱٪ی شهر اهالیسی‌دیر. ان بؤیوک شهری تهران دیر. تهرانین اهالیسی ۱۹۲۶-۱۹۸۶-جی ایللرده ۲۱۰ مین نفردن ۶٫۵ میلیونا چاتمیشدیر. ۱۹۶۰-جی ایللرین اوَّللریندن باشلایاراق اوربانیزاسییا پروسئسی داها دا سورعتلنمیشدیر. ایندی تهراندا (تهران اوستانیندا) ۱۵ میلیون اهالی یاشاییر.
اتنیک قوروپلاری
thumb|ایران اتنیک قوروپلاری‌نین خریطه‌سیاتنیکلرین خریطه‌ده رنگلری: {{legend|#78eebd|فارسلار و تاتلار}} {{legend|#c591f0|آذربایجان تورکلری و خلج تورکلری}} {{legend|#fed867|کوردلر}} {{legend|#6eb5e8|لورلار}} {{legend|#fab672|قشقایی تورکلری و بیچاقچی تورکلری}} {{legend|#bac12f|خوراسان تورکلری و تورکمنلر}} {{legend|#ea6ff3|مازندرانلیلار}} {{legend|#39b739|گیلکلر}} {{legend|#9cb9a8|عربلر}} {{legend|#ea7425|بلوچلار}} {{legend|#d5a846|تالیشلار}} {{legend|#b36526|سیستان فارسلاری و دیگر خالقلار}} {{legend|#fde5d3|اهالیسی اولمایان و یا آز مسکونلاشان اراضیلر}}
اکثر اهالی‌نین ائتنیک منشأیی تورکلردن و فارسلاردان (ایراندا مسکونلاشمیش آریایی طایفالاری نین نوماینده‌لرینده) عیبارت دیر. آریایی‌لر اؤز تاریخلرین ایراندا ۱۰۰۰-ایل میلاد دان قاباق بیلیرلر و اؤز باخیشلارینا گؤره مین ایل میلاد دان قاباق بوگونکو ایران آدلانان اؤلکه‌نین توپراقلاریندا ساکین اولوبلار و ایراندا اسکی تاریخلری وار. بونا باخمایاراق تورکلر بۇ اراضیلره گلمه‌سی، تاریخچی‌لرین چوخونلوغونون گؤروشونه گؤره یوز ایل ایسلامدان قاباغا یئتیشیر، یانی یاخلاشیق ۵۰۰-جو میلادی ایللرینده، بوگونکو ایران آدلانان اؤلکه‌نین قوزئی قیسمتلرینده ساکین اولوبلار. یوز ایل ایسلامدان قاباق، گؤی تورک خاقانلیغی ایرانین قوزئی‌ده اوْلان بعضی بؤلگه‌لرین فتح ائتدی، گؤک‌تورک‌لردن سوْنرا دا خزر تورکلری ایرانین قوزئی و قوزئی باتی قیسمتلرینده ساکین اولوب و خزر خاقانلیغی‌نی قوردولار. امّا ایسلامدان سونرا دا عرب خیلافتی ایرانی فتح ائله‌مه‌گیندن سوْنرا، عربلر ایرانا گلدیلر. عرب خیلافتیندن سوْنرا دا گینه تورک-مونقول طایفالاری مرکزی، باتی و بیر نئچه قوزئی رئگیونلاردا اهالی‌نین ائتنیک منشایینه تأثیر ائتمیشدیر. ایندی بونا باخمایاراق بۇ اراضیلرده یاشایان اهالی‌نین نوماینده لرینده: فارسلاردا، کوردلرده، لورلاردا، بختیاریلرده، مازاندارانلیلاردا و تالیشلاردا آری-ایران ائتنیک منشأیی دومینیونلوق تشکیل ائدیر. شیمالدا یاشایان خالقلاردا تورک جیزگیلری اؤزونو کسکین بیروز وئریر.
عومومیلیکده اؤلکه اراضی‌سینده ۳۰-آ یاخین خالق وار. سای باخیمیندا بیرینجی اوْلان خالق فارسلار و یا پارسیلار دیر-۴۰٪ ، فارسلارین سایی‌سینی دقیق دئمک مۆمکون دئییلدیر، لاکین رسمی فارسلار دایره‌لرینده بۇ رقم ۵۱٪-دیر، امّا دونیا رسمی آمارلاریندا همن ۴۰٪ یازیلیر، ایکینجی یئرده آذربایجانلیلار یا دا آذربایجان تورکلری و یا تورکلر ۳۷٪  دورور. نؤوبتی یئرلرده کوردلر ۷٪، عربلر ۳٪ ، لورلار ۲٪، گیلکلر و مازاندارانلیلار هر بیری ۳٪، تورکمنلر ۱٫۱٪، خلجلر، ائرمنیلر، خزریلر و شاهسئونلر هر بیری ۰٫۵٪، چارامایکیلر و گورجولر هر بیری ۰٫۴٪، آشورلار ۰٫۳٪ تشکیل ائدیرلر. بوندان علاوه اؤلکه اراضیسینده یاشایان خالقلارا میثال چیقانلاری، قازاخلاری، قاجارلاری، یزیدلیلری، تاجیکلری، قاراپاپاقلاری، قئربیلری (زرتوشتیلیک دینینه اینانجلاری اولان)، کنگرلیلری، تئیمورتاشلاری، براهویلری و یهودیلری گؤسترمک اولار.
دین و مذهب
اؤلکه اهالیسی نین ۹۸٪ موسلماندیر. اهالی نین ۹۰٪-ای ایسلام شیعه طریقتینه مخصوصدور. موسلمان شیعه‌لردن ۸۵٪ ایمامیلردیر (اثنی عشری)، قالانلاری باشقا شیعه طریقتلرینه منسوبدورلار- ایسماعیل‌لیلر و علی اللهی. اؤلکه اهالیسی نین ۹٪- موسلمان سوننودور (اؤزللیکله کوردلر و تورکمنلر و بلوچلار).
۱۸۰۷-جی ایلده فرانسه
بۇ مقاله ۱۸۰۷-جی ایلینده فرانسه‌ده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
پوستوا
پوستوا (ایتالیاجا: Postua) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۵۶۸ نفر ایمیش. و پیمونت اوستانیندا دا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Postua»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
۱۸۰۷-جی ایلده فرانسه
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۰۷-جی ایلده فرانسه
ایران
دین و مذهب
مسیحی لردن گریگوریان (ائرمنیلر)، نئستوریان (آشورلار)، روما-کاتولیک همچینین اینگیلتر و باشقا پروتئستانت کیلیسالاری‌نین نوماینده‌لری مؤوجوددور. اؤلکه‌ده همچینین بهایی‌لیک، یهودیلیک و زردوشتلوک دینلرینه منسوب اینسانلاردا مؤوجوددور.
ایقتیصادیاتی
ایران نفت صنایعی یئکسک توسعه ائتمیش آقرار-صنایع اؤلکه‌سیدیر. اؤلکه اراضیسینده نفت اعمالی و نفت-کیمیا موسیسه‌لری فعالیت گؤستریر. طبیعی ثروتلردن نفت، گاز، کؤمور، پاخیر، دمیر، مانقانلی و سینک-قورغوشون فیلیزلری ایصطهلاک ائدیلیر. اؤلکه‌ده همچینین ماشینقاییرما و مئتال‌ایشله‌مه، قیدا و تئکستیل صنایعی توسعه ائتمیشدیر. خالچالارین کوستار اوصوللا ایستحصالی گئنیش یاییلمیشدیر. بوغدا، آرپا، پاخلا، پامبیق، شکر چوغونودورو و شکر قامیشی، توتون، چای، فیندیق، پوسته گئنیش بئجریلیر. اهالی قویون، گئچی، ایری بوینوزلو مال، دوه ساخلاییر.
اساساً خام نفت و نفت محصوللاری، مئتال فیلیزلری، کند-تصروفاتی محصوللاری نین ایخراجی اوستونلوک تشکیل ائدیر.
اؤلکه‌یه خاریجدن آغیر ماشینقاییرما و کیمیا صنایعی، ماشین، دمیر، پولاد، تئکستیل ماللاری، کاغیذ ایدخال اوْلونور.
اساس تیجارت امکداشلارینا تورکیه، بیرلشمیش عرب امیرلیکلری، آلمان، بؤیوک بریتانیا، ایتالیا، ژاپون داخیلدیر.
گاز
ایران بوتون دونیادا طبیعی گاز احتیاطی‌نین ۱۶٪-نه مالیکدیر. اساس قاز یاتاقلاری کؤرفز شئلفینده همچینین اؤلکه‌نین شیمالی-شرقینده یئرلشیر.
۲۰۱۰-جو ایلدک گاز حاصیلاتی‌نین ایلده ۲۹۰ معکب متره چاتاجاغی گؤزله‌نیلیر. بوندان سوْنرا گاز ایخراجی تام گوجویله فعالیته باشلایاجاق. ایندی گاز ایخراجی اساساً تورکیه‌یه-دیر، شیمالی-فارس آدلی گاز یاتاغیندان چیخان گازین گاز-سیخیجی زاوودلارا چاتماسی اۆچون اؤتوروجو بورولار اینشا ائدیر.
نفت
ایران کونستیتوتسیاسینا اساساً میلی نفت حاصیل ائدن موسیسه آکسیالاری‌نین خاریجی کومپانیالارا ساتیلماسی و یا اونلارا نفت حاصیل ائتمه‌یه ایجازه وئریلمه‌سی قاداغاندیر. نفت یاتاقلاری‌نین کشفینی ایران میلی نفت کومپانیاسی آپاریر. ۱۹۹۰-جی ایللرین سونلاریندان باشلایاراق نفت سئکتورونا خاریجی اینوئستورلار گلمیش‌دیر (فرانسه-توتال و Elf Aquitaine، مالئزی-Petronas، ایتالیا- Eni همچینین چین میلی نفت کومپانیاسی). اونلار «کومپئنساسیا ائدیلمیش کونتراکتلار» اساسیندا حاصیل ائدیلمیش نفتین بیر حیصه‌سینی الده ائدیرلر، مودت بیتدیکدن سوْنرا ایسه یاتاقلاری ایران میلی نفت کومپانیاسی‌نین نظارتینه وئریرلر.
خاریجی لینکلر
بؤلمه:6th-century BC establishments بؤلمه:آسیا اؤلکه‌لری بؤلمه:Developing 8 Countries member states بؤلمه:جی ۱۵ اؤلکه‌لر بؤلمه:Iranian Plateau بؤلمه:Islamic republics بؤلمه:Member states of OPEC بؤلمه:ایسلام ایش‌بیرلیگی تشکیلاتی اؤلکه‌لری بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر بؤلمه:اوْرتا دوْغو اؤلکه‌لری بؤلمه:Iranian countries and territories بؤلمه:یاخین شرق اؤلکه‌لر بؤلمه:فارس‌جا دانیشان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر بؤلمه:States and territories established in the 6th century BC بؤلمه:۱۹۷۹ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر بؤلمه:غربی آسیا اؤلکه‌لری بؤلمه:ایران یایلاسی بؤلمه:Places in the Deuterocanonical books
کیتاآکیتا، آکیتا
کیتاآکیتا (北秋田市? Kitaakita-shi) ژاپوندا آکیتا اوستانیندا بیر شهردیر.بو شهرین 2015 اینجی ایلین سئپتامبر آییندا 33,054 باش یاشامی اولوردو.28.7 نفر بیر کؤب متیرده.اسکی چاغدا دیوا اوستانیندان بیر بؤلوم اولوردو.
قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Kitaakita یوخلاما مئی 2017
بؤلمه:ژاپون
کلانی (شارکیچی)
{{Infobox person }} }} }} }} }}
کلانی (شارکیچی) (اینگیلیسجه: Kehlani) آمریکالی موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. کلانی (شارکیچی) ۲۴ آوریل ۱۹۹۵ ‏ تاریخینده اوکلند شهرینده حیاتا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
انیس بوسعیدی
انیس بوسعیدی (اینگیلیسجه: Anis Boussaïdi)تونیسلی فوتبال اوْیونچوسو. تونیس میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
سینت برنیس، ایندیانا
سینت برنیس، ایندیانا (اینگیلیسجه:Saint Bernice, Indiana ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۱۷۶ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و ایندیانا ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Saint Bernice, Indiana»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
ماونت‌های، آلاباما
ماونت‌های، آلاباما (اینگیلیسجه:Mount High, Alabama ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و آلاباما ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Mount High, Alabama»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
۱۸۷۵-جی ایلده هیندوستان
بۇ مقاله ۱۸۷۵-جی ایلینده هیندوستاندا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
هرین، ایلینوی
هرین، ایلینوی (Herrin, Illinois) آمریکانین ایلینوی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲۵٫۷۸  کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۲۵۰۱ نفر و اها‌لی سیخلیغی ۵۱۴٫۲۴ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
۱۸۷۵-جی ایلده هیندوستان
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۷۵-جی ایلده هیندوستان بؤلمه:۱۸۷۵-جی ایلده اؤلکه‌لر
هرین، ایلینوی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Herrin, Illinois»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایلینوی ایالتین شهرلری
ساموئل ایده
ساموئل ایده (Sam Eyde) بیلیم اینسان. ۲۹ اوْکتوبر ۱۸۶۶ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۲  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۱ ژوئن ۱۹۴۰ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Sam Eyde»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم بؤلمه:نوروژلی دیپلوماتلار بؤلمه:نوروژلی موهندیسلر
ویلیام تی. پریس
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۲۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۸۸۶-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:۱۹. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
۸۱ (سایی)
۸۱ یوْخسا سکسن‌بیر، ۸۰-دن سوْنرا و ۸۲-دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر.
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:بۆتؤو ساییلار
راویندرا پرابات
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ravindra Prabhat»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:هیندوستان یازیچیلاری
ویلیوی چایی
ویلیوی چایی (Vilyuy River، ، Wiljui، Viliouï، Вилюй) اۇزونلوغو 2650 km دیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:چایلار
جارباریا
جارباریا (اینگیلیسجه:Jharbaria) هیندوستان اؤلکه‌سینده بیر کند دیر. بۇ کنده هیندی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
فهد ابو جابر
فهد ابو جابر (اینگیلیسجه: Fahad Abo Jaber) (دوْغوم:March 21, 1986 عربیستان) بیر فوتبالیست. هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری بؤلمه:۱۹۸۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:الصقور کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:الوطنی کولوبونون اویونچولاری
تیخول (هیندوستان)
تیخول (هیندوستان)(اینگیلیسجه:Tikhol) هیندوستان اؤلکه‌سینین مهاراشترا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده مراتی دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
آرو, جامو آند کاشمیر
آرو, جامو آند کاشمیر(اینگیلیسجه:Aru, Jammu and Kashmir) هیندوستان اؤلکه‌سینده بیر کند دیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
آماسرا
&&&&
آماسرا (ایتالیاجا: Amasra) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Amasra»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
والویتسه
والویتسه (لهیستانجا: Walewice) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و ووتسکی اوستانینده یئرلشیر.
گؤرونتولر
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Walewice»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
آلفارا دل پاتریارکا
آلفارا دل پاتریارکا (ایسپانجا: Alguazas) Alfara del Patriarca ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و والنسیا اوستانینده یئرلشیب. ۳۵ متر دنیز سویه‌سیندن اۇجالیقی وار. بۇ شهرین مساحتی ۱٫۹۸ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره ۳۳۴۸ نفر دیر.
آرنسبورق
آرنسبورق (Ahrensburg) آلمانین  شلسویق-هولشتاین ایالتینده یئر آلان بیر شهردیر و ۴۶ متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۱۶۵۲ نفر دیر. بۇ شهرین ۳۵٫۳ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.
ائشیک باغلانتی‌لار
www.ahrensburg.de آرنسبورق شهرین رسمی وب سایتی
قایناق‌لار
http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp - آلمانین آمار  ایداره سی
کوره ساواشی
{{Infobox military conflict In جنوبی کوره: ({{lang|ko|한국전쟁, 6·25 전쟁}}) In قوزئی کوره: ({{lang|ko|조국해방전쟁}}) {{small|({{Age in years, months, weeks and days|month1=6|day1=25|year1=1950|month2=7|day2=27|year2=1953}})}} {{Flagcountry|First Republic of Korea|1949|size=23px}}{{refn | name = nbUNforces | group = lower-alpha | On 9 July 1951 troop constituents were: US: 70.4%, ROK: 23.3% other UNC: 6.3% }}
{{Flagdeco|United Nations|size=23px}} United Nations:{{refn | name = nbUNforces | group = lower-alpha}}
بؤلمه:ساواشلار بؤلمه:کوره ساواشی بؤلمه:اوستورالیانین ساواش‌لاری بؤلمه:کانادانین ساواش‌لاری بؤلمه:بلژیکین ساواش‌لاری بؤلمه:چین خالق جومهوریتینین ساواش‌لاری بؤلمه:اتیوپینین ساواش‌لاری بؤلمه:فرانسه‌نین ساواش‌لاری بؤلمه:یونانین ساواش‌لاری بؤلمه:نیوزیلندین ساواش‌لاری بؤلمه:گونئی آفریقانین ساواش‌لاری بؤلمه:تایلندین ساواش‌لاری بؤلمه:تورکیه‌نین ساواش‌لاری بؤلمه:هولندین ساواش‌لاری بؤلمه:فیلیپینین ساواش‌لاری بؤلمه:شوروینین ساواش‌لاری بؤلمه:بؤیوک بریتانیانین ساواش‌لاری بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ساواش‌لاری بؤلمه:جنوبی کوره‌نین ساواش‌لاری
فیرست مسا، آریزونا
فیرست مسا، آریزونا (اینگیلیسجه:First Mesa, Arizona ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۵۵۵ نفر ایمیش و ۴۰٫۷۸ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۱۷۷۱ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و آریزونا ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«First Mesa, Arizona»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
تی.آی.
تی.آی. (اینگیلیسجه: T.I.) آمریکالی فیلمین سناریو یازاری, یازیچی, فیلم یاپیمجی‌سی و اوْیونچو. ۲۵ سپتامبر ۱۹۸۰ ‏ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. 1996–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«T.I.»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
گؤرونتولر
بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار
مروارید (زنجان)
مرواريد (زنجان) کندی زنجان بؤلگه‌سینین، زنجان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو و بناب قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر.
جوْغرافیایی موْقع
بۇ کند زنجان اۇستانیندا یئرلشیبدیر.
اهالی
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۴۵۹ نفر اهالیسی و ۱۱۸ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۲۱۷ نفری کیشی و ۲۴۲ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۲۹۴ نفری ساوادلی و ۱۰۷ نفری ساوادسیزدیرلار.
قایناقلار
بؤلمه:زنجان اوستانی‌نین کندلری بؤلمه:زنجان بؤلگه‌سی‌نین کندلری
کورگه(سویوق‌بولاق)
کورگه مهاباد بؤلگه‌سینین خلیفان بؤلومونده‌کی کانی بازار قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.
اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۵۴ نفر(۹ عائیله) اهالیسی واردیر.
ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.
دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.
خاریجی کئچیدلر
غربی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی
رونی کوپ
رونی کوپ (اینگیلیسجه: Ronnie Cope) (دوْغوم:October 5, 1934 کرو، چشر) بیر فوتبالیست. مودافع موقعیتینده اوْیناییب.
اداک
اداک (اینگیلیسیجه: Adok) سودان اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.
رونی کوپ
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
اداک
قایناقلار
بؤلمه:آفریقا شهرلری
پساروو
پساروو (چک‌جا: Psárov) چک اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۴۴۳ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۳۹ نفر ایمیش و گونئی بوهم اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چک‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخ
چک جومهوریتی شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Psárov»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:چک شهرلری
۱۹۹۹-جو ایلده افغانیستان
بۇ مقاله ۱۹۹۹-جو ایلینده افغانیستاندا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
سینتیا لومیس
سینتیا لومیس (اینگیلیسجه:Cynthia Lummis) آمریکالی سیاستچی ، سناتور و جومهوری حزبینین عوضوو.
۱۹۹۹-جو ایلده افغانیستان
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۹۹-جو ایلده افغانیستان
سینتیا لومیس
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۵۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی قادین سیاستچیلر بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی قادین سیاستچیلر بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:شاین، وایومینق سیاستچیلری بؤلمه:وایومینق جومهوریتچیلر
۱۸۷۴-جو ایلده هیندوستان
بۇ مقاله ۱۸۷۴-جو ایلینده هیندوستاندا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
تراپ، مریلند
تراپ (اینگیلیسجه: Trappe, Maryland) آمریکانین مریلند ایالتینده یئرلشن بیر شهر. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۹۹۷ نفر ایدی.
۱۸۷۴-جو ایلده هیندوستان
دوْغوملار
بؤلمه:۱۸۷۴-جو ایلده هیندوستان بؤلمه:۱۸۷۴-جو ایلده اؤلکه‌لر
تراپ، مریلند
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
الی متسون
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
استنلی پورتوس
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Stanley Porteus»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بریان بؤلگه‌سی، جورجیا
بریان بؤلگه‌سی (اینگیلیسجه: Bryan County, Georgia) آمریکانین جورجیا ایالتینده یئرلشن بیر بؤلگه‌. بۇ یاشاییش یئرین اساسی ۱۷۹۳ -جو ایلده قۇیولموش‌دور. ۲۰۱۱-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۳۸۱۰۹ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:بریان بؤلگه‌سی، جورجیا بؤلمه:آمریکا شهرلری
سولتانقولووو
سولتانقولووو (Sultangulovo Султангулово) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و باشقیردیستاندا یئرلشیب. بۇ جومهوریت‌ده باشقورت تورکلری ياشايير و دينی اينانجلارينا گؤره سونّو مۆسلماندیرلار.
قایناقلار
بؤلمه:باشقیردیستان کندلری
آرلینقتن، کنتاکی
آرلینقتن، کنتاکی (Arlington, Kentucky) آمریکانین کنتاکی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۲۴ نفر و  اها‌لی سیخلیغی ۳۳۶٫۳ اینسان  کیلومتر موربّع دیر. آرلینقتن دنیز سئوییه‌سیندن ۱۰۷ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر. کنتاکی ایالتی، آت یاریشی، داش کؤمور و اوتومومبیل تولیدی کیمی (تویوتا کمری،شورلت و فورد) تانینیر. غنی توْرپاغا گؤره چوْخلو یئرلری چمن‌لی‌دیر. ایقتیصادیسی اکینچی‌لییه وابسته‌دیر. ائو آتی، اینک، تۆتون، سۆت، دوموز و سویا تیجارت‌ده بؤیوک نقش اوْیناییر. داش کؤمور، دمیر و نفت چیخاریلیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:کنتاکی ایالتین شهرلری
جی. سی. دبلیو. بکام
'''جی. سی. دبلیو. بکام''' (اینگیلیسجه: J. C. W. Beckham) آمریکالی سیاستچی ، دموکرات حزبینین عوضوو ایدی. کنتاکی بیلیم یوردا تحصیل ائله‌ییب. ۱۸۶۹ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۴۰ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
ویل.آی.ام
ویل.آی.ام (اینگیلیسجه: Will.i.am) آمریکالی موغنی, فیلمین سناریو یازاری, فیلم یاپیمجی‌سی و اوْیونچو. ۱۵ مارس ۱۹۷۵ ‏ ایلینده کالیفورنیا ایالتینده دۆنیایا گؤز آچیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Will.i.am»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
گؤرونتولر
بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار
نیکولاس کاتزنباچ
نیکولاس کاتزنباچ (اینگیلیسجه:Nicholas Katzenbach) آمریکالی سیاستچی و دموکرات حزبینین عوضوو.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۲۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۲۰۱۲-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:فیلادلفیا دوغوملو وکیللر بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:فیلادلفیالی نیظامیلر بؤلمه:نیوجرسی دموکراتلاری بؤلمه:فیلادلفیا سیاستچیلری بؤلمه:ترنتون سیاستچیلری بؤلمه:نیوجرسی دوغولان یازیچیلار بؤلمه:فیلادلفیا دوغولان یازیچیلار بؤلمه:پرینستون، نیوجرسی دوغوملولار