cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پیتر سوبر
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Peter Suber»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
مارتانو
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
تورا برچ
تورا برچ (اینگیلیسجه: Thora Birch) آمریکالی اوْیونچو ۱۱ مارس ۱۹۸۲ ‏ میلادی تاریخینده کالیفورنیا ایالتینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۱۹۸۸–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Thora Birch»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
قریبتسووو
قریبتسووو (Gribtsovo Грибцово) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و وولوقدا اوبلاستیندا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:وولوقدا کندلری
رمزی، کمبریج‌شر
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیا شهرلری
کینقمن بریوستر.جی.
کینقمن بریوستر.جی. (اینگیلیسجه: Kingman Brewster Jr.) آمریکالی سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو ایدی. ییل بیلیم یوردا تحصیل ائله‌ییب. ۱۹۱۹ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۸۸ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۱۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۸۸-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:لانقمیدو، ماساچوست دوغوملولار بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین بریتانیاداکی سفیرلری
گول موغان
گول موغان کندی اردبیل بولگه سینین، مرکزی بولومو و بالیقلی قصبه سی نده یئرلیشیب.
اهالي
1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا بو کندین 6094 نفر اهالي سي وار.
ائشیک باغلانتی‌لار
اردبیل اوستانی‌نین پورتالی
قایناقلار
بؤلمه:اردبیل بؤلگه‌سی بؤلمه:اردبیل بؤلگه‌سی‌نین کندلری
تریدویندز، تکزاس
تریدویندز، تکزاس (اینگیلیسجه:Tradewinds, Texas ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۸۰ نفر ایمیش و ۲٫۸ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۶ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و تکزاس ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Tradewinds, Texas»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
آبویل، میسیسیپی
آبویل (اینگیلیسجه: Abbeville, Mississippi) آمریکانین میسیسیپی ایالتینده یئرلشن بیر شهر. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۴۳۳ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
بندر انزلی بؤلگه‌سی
بندر انزلی بؤلگه‌سی ، ایرانین گیلان اوستانی ندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بۇ بؤلگه‌نین مرکزی بندر انزلی شهریدیر. ۱۳۹۰-جی ایلین آمارلارینا گؤره بۇ بؤلگه‌نین ۱۳۰,۸۵۱ نفر جمعیتی واردیر.
ایداری بؤلونوش
شهر: بندر انزلی
قایناقلار
بؤلمه:گیلان اوستانی‌نین بؤلگه‌لری بؤلمه:بندر انزلی بؤلگه‌سی
جیلوان قومز
جیلوان قومز (اینگیلیسجه: Gilvan Gomes) (دوْغوم:April 9, 1984 Pinheiro, Maranhão) بیر فوتبالیست. هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
ویلیام استیرن
ویلیام استیرن (William Styron) آمریکالی رومانچی و یازیچی - .اوْ، اثرلرینی اینگیلیس دیلینده یازیب.
جیلوان قومز
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
ویلیام استیرن
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«William Styron»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:آمریکا یازیچیلاری
بنوخلف
بنوخلف ساری‌داش بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونده‌کی بریاجی قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.
اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۳۹۴ نفر(۶۹ عائیله) اهالیسی واردیر.
ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.
دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.
ترانس‌نفت
ترانس‌نفت (اینگیلیسجه: Transneft) سهامی عام و یا خالقا آچیق شیرکتدیر. بۇ شیرکت پترولیوم و نفت ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. چالیشان ایشچی‌لرینین سایی‌سی ۱۰۶٬۰۰۰ نفر اوْلوب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Transneft»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیرکت‌لر
مینلرله دلقک
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۶۵-جی ایل فیلملری بؤلمه:آمریکانین کومدی-درام فیلملری بؤلمه:آمریکا فیلملری بؤلمه:موستقیل آمریکا بیرلشمیش ایالتلری فیلملری بؤلمه:آمریکادا دوزلمیش آغ-قارا فیلملر بؤلمه:اینگیلیسجه فیلملر بؤلمه:ان یاخشی ایکینجی پلان نفر رولونا گؤره اوسکار اؤدولی غالیبلری‌نین چیخیش ائتدیکلری فیلملر بؤلمه:نیویورک حاقیندا فیلملر
پورت ایزابل، تکزاس
پورت ایزابل، تکزاس (Port Isabel, Texas) آمریکانین تکزاس ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و 36.5 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 5006 نفر و اها‌لی سیخلیغی 288.3 اینسان  کیلومتر موربّع دیر.
ائشیگه باغلانتیلار
بؤلمه:تکزاس ایالتین شهرلری
آربیرد، میزوری
آربیرد، میزوری (اینگیلیسجه:Arbyrd, Missouri ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۵۰۹ نفر ایمیش و ۲٫۵۹ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۷۶ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و میزوری ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Arbyrd, Missouri»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
کوما، بوریاتیا
کوما، بوریاتیا (Koma, Republic of Buryatia Кома) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و بوریاتیادا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:بوریاتیا کندلری
پاولووکا، پرم دیاری
پاولووکا، پرم دیاری (Pavlovka, Perm Krai Павловка) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و پرم دیارینده یئرلشیب.
چارنقا (قمینا چارنقا)
چارنقا (قمینا چارنقا) (لهیستانجا: Czarnia, Gmina Czarnia) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و ماسوویان اوستانینده یئرلشیر.
پاولووکا، پرم دیاری
قایناقلار
بؤلمه:پرم دیاری کندلری
چارنقا (قمینا چارنقا)
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Czarnia, Gmina Czarnia»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
۱۸۹۹-جو ایلده ایتالیا
بۇ مقاله ۱۸۹۹-جو ایلینده ایتالیادا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۹۹-جو ایلده ایتالیا بؤلمه:۱۸۹۹-جو ایلده اؤلکه‌لر
رمزی، جزیره من
رمزی، جزیره من (اینگیلیسی‌جه: Ramsey, Isle of Man) بریتانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره 7309 نفر دیر.
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیا شهرلری
سزا
سزا (اینگیلیسجه: SZA) آمریکالی موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. سزا سنت لوئیس شهرینده حیاتا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
کیت لارسن
کیت لارسن (اینگیلیسجه: Keith Larsen) آمریکالی اوْیونچو. ۱۷ ژوئن ۱۹۲۴ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۲  ایل عؤمر ائله‌ییب و ۱۳ دسامبر ۲۰۰۶ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Keith Larsen»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
گؤرونتولر
بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار
کارتیج، میسیسیپی
کارتیج، میسیسیپی (Carthage, Mississippi) آمریکانین میسیسیپی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲۴٫۳  کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۵۰۷۵ نفر دیر. بۇ شهر ۱۰۷ متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Carthage, Mississippi»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:میسیسیپی ایالتین شهرلری
واکسن سهقانه
واکسن سهقانه (DPT vaccine, 百白破疫苗، لقاح ثلاثي، Адсорбированная коклюшно-дифтерийно-столбнячная вакцина) بیر شیمیایی بیلشیک دواء.
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:دواء
واریک بیلیم‌یوردو
واریک بیلیم‌یوردو (University of Warwick, ، جامعة ورك)اینگیلیسنین کاونتری شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسه‌سی. و ۲۳٬۵۰۵ لیسانس و لیسانس‌دان یۆکسک اؤیره‌نجی‌سی واردیر. واریک بیلیم‌یوردو ۱۹۶۵ -جی میلادی ایلده قۇرولوب. عۆمومی و دؤولتی‌ اؤیره‌تیم قۇرومودیر و بودجه‌‌سینی دؤولت و بؤیوک شیرکت‌لر و خالقدان آلدیغی اعانه‌لرله تامین ائدیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:بیلیم‌یوردلار
پاتیواراس
پاتیواراس(اینگیلیسجه:Pattiwaras) هیندوستان اؤلکه‌سینین پنجاب ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده پنجابی دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
سالارپور, بوداون
سالارپور, بوداون(اینگیلیسجه:Salarpur, Budaun) هیندوستان اؤلکه‌سینین اوتار پرادش ایالتینده بیر محله‌دیر. بۇ محله‌ده هیندی دیل دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
توبی وینق
توبی وینق (اینگیلیسجه: Toby Wing) آمریکالی اوْیونچو ۸۵  ایل عؤمر ائله‌ییب و ۲۲ مارس ۲۰۰۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Toby Wing»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
کوین، پنسیلوانیا
کوین (اینگیلیسجه: Queen, Pennsylvania) آمریکانین پنسیلوانیا ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
هلن وئینزتئین
قایناقلار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:۱۹۵۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی قادین سیاستچیلر
گول پاشین (اورمو)
گول پاشین کندی اورمو بولگه‌سینین، مرکزی بولومو و بکشلو قصبه‌سی نده یئرلیشیب.
اهالی
۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 266 نفر اهالی سی و 69 عائیله سی وار.
خاریجی کئچیدلر
باتی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی
جو مورفی
جو مورفی (اینگیلیسجه: Joe Murphy (footballer, born 1873)) (دوْغوم:1873 استاکتون-آن-تیز) بیر فوتبالیست. هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری بؤلمه:هیبرنین کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:آرسنال کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:استوک سیتی کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:۱۸۷۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
هالیوود رکوردز
هالیوود رکوردز (اینگیلیسجه: Hollywood Records) بیر شیرکت دیر. شیرکت Michael Eisner طرفیندن قۇرولموش‌دور.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Hollywood Records»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیرکت‌لر
رالف اچ. کامرون
'''رالف اچ. کامرون''' (اینگیلیسجه: Ralph H. Cameron) آمریکالی سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو ایدی. ۱۸۶۳ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۵۳ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۶۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۵۳-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر
الجونه ایستادیومو
الجونه ایستادیومو (اینگیلیسیجه: El Gouna Stadium) اوْت اؤرتویو طبیعی چمندیر.
قایناقلار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«El Gouna Stadium»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایستادیوملار
آغاباجی رضایئوا
آغاباجی اسماعیل قیزی رضایئوا (15 دسامبر 1912، باکی – 5جولای 1975، باکی) — آذربایجان ین ایلک قادین بسته‌کاری، آذربایجان ین امکدار اینجه صنعت خادیمی (1960).
یاشاییشی
آغاباجی اسماعیل قیزی رضایئوا 15 دسامبر 1912-جی ایلده باکی دا موسیقی‌یه درین حؤرمت بسله‌نیلن ضیالی عاییله‌سینده آنادان اولموشدور. آتاسی اسماعیل ایختیصاصجا ایقتیصادچی اولسا دا، موغام‌ لارین سیرلرینه یییه‌لنمیش، اونلاری تار دا چالماغی اؤز آتاسی، مشهور تارزن میرزه فرجدن (15 مارس 1847 – 26 مارس 1927) اؤیرنمیشدی.
ساتوشی توکیزاوا
ساتوشی توکیزاوا (اینگیلیسجه: Satoshi Tokizawa) کئچمیشده بیر ژاپونلو فوتبال اوْیونچوسو و ایندیلیکده بیر مشقچی اوْلاراق چالیشیر و قوْلر موقعیتینده اوْیناییب.
آغاباجی رضایئوا
یاشاییشی
آغاباجی باباسی نین وفاتیندان سونرا اوّلجه پداقوژی تخنیکومو بیتیریب (1929)، بیر نئچه ایل سارای، کورده‌خانی و ماشتاغا کندلرینده موعلیم‌لیک ائدیر. لاکین او، اوشاق‌لیقدان سئودیگی موسیقیدن هئچ جور آیریلا بیلمیردی. یاخشی سسی اولان قیزلاری باشینا ییغیب کور یارادیر، اؤزو ده اونلاری تاردا موشاییعت ائدیردی. ماشتاغا دا یئرلی رادیو قووشاغی یارادیلارکن گنج موعلیمه‌نین تشبّوثو و یاخیندان ایشتیراکی ایله خبرلر آراسیندا موسیقی نؤمره‌لری ده وئریلردی. اونو دا قئید ائتمک لازیم‌دیر کی، آ. رضایئوا موسیقی-معاریفچی‌لیک ایشینی عؤمرونون سونونا کیمی داوام ائتدیرمیشدی.
ساتوشی توکیزاوا
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
آغاباجی رضایئوا
یاشاییشی
1934-جو ایلده اوّلجه کونسرواتوریانین نزدینده خالق موسیقیسی شؤعبه‌سی تشکیل اولونارکن اوزئییر بیگ آغاباجی ایله باجیسی روقیه‌نی اؤز یانینا چاغیرتدیریب، عادتی اوزره بیغلارینی تومارلایا-تومارلایا دئییر:  " قوچاق قیزلارسیز، هئچ کس اؤز قیزینی تار چالماغا قویمور، اؤزوموزونکولر گلسه، باشقالاری دا باخیب هوسه دوشرلر ".
آغاباجی خانیم نوت چالغیسی اوزره عالی تحصیللی تارزن و بسته‌کار سعید رستموودان، موغام اوزره میرزه منصور منصوروودان درس آلیر.
آذربایجان دؤولت کونسرواتوریاسیندا اوزئییر حاجی‌بیگو وون کومپوزیسیا صینیفینده تحصیل آلمیش، اونون ان سئویملی طلبه‌لریندن بیری اولموشدور. موسیقی-نظری فنلردن ایسه اونا او.حاجی‌بیگوو، ه.بدل‌بیلی و ج.حاجی‌یئو درس دئییرلر. بیر ایل سونرا او، اوزئییر حاجی‌بیگووون یاراتدیغی ایلک نوتلو خالق چالغی آلت‌لری اورکسترینه قبول اولونور، 1938-جی ایلده ایسه موسکودا کئچیریلن آذربایجان اینجه صنعتی دِکاداسیندا ایشتیراک ائدیر. او، هم آذربایجاندا، هم ده بوتون شرقده پئشه‌کار موسیقی تحصیلینی آلمیش ایلک قادین-بسته‌کاردیر.
باربویدیس بالیق
باربویدیس Barboides بارب بالیغی و شوعاع اوزگجلی بالیقلاردان. چکی بالیغی کیمیلردن دیر. باتی و اورتا آفریقا دا شیرین سولاردا یاشاییر.
آغاباجی رضایئوا
یاشاییشی
اونون بسته‌له‌دیگی ایلک اثر  " گنج وطنپرورلر مارشی "  اولموشدور. ماهنی و رومانس آ.رضایئوا یارادیجی‌لیغی نین آپاریجی ساحه‌سینه چئوریلیر. ایلک قادین بسته‌کاریمیز کلاسیک و موعاصیر شاعیرلریمیزین، آشیق‌لارین و دیگر خالق‌لارا مخصوص شعر اوستالاری نین یارادیجی‌لیغینا موراجیعت ائتمیشدیر. بونلار آراسیندا نظامی، نسیمی، فضولی، م.ش.واضح، م.ع.صابر، آشیق حسین، قاراجا اوغلان، اشرف اوغلو، ن.رفیع‌بیلی، ای.صفرلی، ش.قوربانوو، م.راحیم، ز.جبارزاده، ز.خلیل، م.دیلبازی، ت.ائلچین، م.آراز، ت.مطلبوو و باشقالاری نین شعیرلری اونون بسته‌کار قلبینی ایلهاملاندیرمیشدی. بوندان باشقا، بعضاً آغاباجی رضایئوا اؤزو ده شاعیرلیگه مئیل ائتمیش، بعضی ماهنی‌لاری اؤز سؤزلرینه بسته‌له‌میشدیر –  " دورنا قاتارلی قیزلار ".
باربویدیس بالیق
قایناق
بؤلمه:بالیق
آغاباجی رضایئوا
یاشاییشی
آ.رضایئوا باشقا همکارلاریندان فرقلی اولاراق، اوزئییر حاجی‌بیگووون اؤلومونون ایل‌دؤنومو ایله علاقه‌دار حسین‌عباس‌زاده نین سؤزلرینه " سنین خاطیره‌ن "  آدلی غزل-رومانس یازیر و اونودولماز موعلیمی نین عزیز خاطیره‌سینی عملی یارادیجی‌لیق ایشیله آناراق، اونا قارشی بسله‌دیگی صمیمی حیس‌ّلرینی ایفاده ائدیر.
بؤیوک وطن موحاریبه‌سی ایل‌لرینده صنعتکارین روبابی سوسمامیش، خالقیمیزین قهرمان‌لیق شوجاعتینی و وطنپرورلیک حیس‌ّلرینی ترنّوم ائتمیشدیر؛ " وطن " ،  " پارتیزان اوغلو " ،  " قهرمان آنانین قهرمان اوغلو " ،  " سئوگیلیم عسگر گئدیر " ،  " گؤزله‌یه‌جگم، سئوگیلیم "  دوغما وطنه درین محبت حیس‌ّلری ایله آشیلانمیشدیر.
بسته‌کارین قهرمان نفتچی‌لریمیزین امک شوجاعتینی ترنّوم ائدن " نفتچی قوربان " ، آتا-آنالارین گؤزلرینی سئوینجدن یاشاردان  " ائویمیزه گلین گلیر " ،  " اوخوما گؤزل " ،  " چوبان قارا " ، بالاجا قیزلارین گؤزلری قارشیسیندا شیرین و مؤعجیزه لی بیر عالم آچان " کوکلا " ،  " قارانقوش " ،  " آغ گؤیرچینیم " ،  " صاباحین اوستالاری " ،  " بالاجا کاپیتان " ،  " قرنفیلم من "  و س. اثرلری میلّی مدنیتیمیزده لاییقلی یئر توتور. ایلک دفعه  موسکودا اوخونان  " کوکلا "  ماهنیسی اونا خالقین رغبتینی قازاندیرمیشدیر.
آغاباجی رضایئوا بیر چوخ ماهنی و رومانس‌لارین، همچنین " هؤجت ائله‌مه "  (1965، اسماعیل قولی‌یئوله بیرگه) موسیقیلی کومدی‌سی‌نین،  " اؤگئی آنا "  درامی، خالق چالغی آلت‌لری اورکستری، سیملی کوارتِت اوچون پیئس‌لرین، سیمفونیک اثرلرین،نسیمی نین سؤزلرینه 7 رومانسین و س. اثرلرین مؤلیفی‌دیر. ایفا اولونمامیش اثرلری اینجه صنعت آرشیوینده ساخلانیلیر.
آ.رضایئوانین کؤنول ترانه‌لرینی ایفا ائتمیش موغنّی‌لری سادالاماقلا بیتمز – بولبول، ر.بهبودوف، ش.علی اکبر اووا، ر.مرادووا، گ.محمدوو، ف.مهرعلی‌یئوا، م.سلمانوو، ت.علی‌یئوا، ت.اسماعیلووا، ل.ایمانوو و ب. او، گئنیش کوتله‌لره عونوانلانان بیر سیرا اثرلرینی کور اوچون بسته‌له‌میشدی ( " چیچکلنن یوردوم " ،  " آذربایجان " ،  " بختییار ائل‌لر " ،  " دیلبریم " ). آذربایجان جاز-موغام صنعتی نین اساسینی قویموش اونودولماز پیانوچو واقف مصطفی‌زاده ده زامان-زامان بسته‌کارین ماهنی‌لارینا موراجیعت ائتمیش، مثلا، " ائی پری "  و  " ائویمیزه گلین گلیر "  کیمی مشهور ماهنی‌لارینا بنزرسیز مؤهور وورموشدور.
آ.رضایئوا اؤز یارادیجی‌لیغی نین ژانر دیاپازونونو گئنیشلندیرمگه ده جان آتمیشدیر. بو معنادا اونون موسیقیلی صحنه اثرلرینی ( " گونش عشقی " ،  " هؤجت ائله‌مه " )، واریاسیالارینی، ایکی سوناتاسینی، قابوی، تار و کامانچا آلت‌لری اوچون یازدیغی پیئس‌لری، خالق چالغی آلت‌لری اوچون  " شنلیک "  سویتاسینی دا قئید ائتمک اولار. خالق چالغی آلت‌لری اورکستری‌نین ترکیبینه کلارنت آلتی‌نین سالینماسی دا آغاباجی رضایئوانین آدی ایله باغلی‌دیر.
آغاباجی رضایئوا جومهوریتین ایجتیماعی حیاتیندا دا فعال ایشتیراک ائتمیشدیر. او، بیر نئچه چاغیریش آذربایجان س‌س‌ر عالی سووئتی نین دپوتاتی اولموش، 2 دفعه   " قیرمیزی امک بایراغی "  اوردنی، " شرف نیشانی "  اوردنی و موختلیف مدال‌لارلا تلطیف اولونموشدو. 1960-جی ایلده اونا امکدار اینجه صنعت خادیمی فخری آدی وئریلمیشدیر. 5 جولای 1975-جی ایلده (63 یاشیندا) باکیدا وفات ائتمیش بسته‌کار 2-جی فخری خیاباندا تورپاغا تاپشیریلمیشدیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:موسیقی بؤلمه:آذربایجان موسیقی‌سی بؤلمه:قادینلار بؤلمه:قادین‌لار
سلرز، ایلینوی
سلرز (اینگیلیسجه: Sellers, Illinois) آمریکانین ایلینوی ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
اسکالا (کومونه)
اسکالا (کومونه) (ایتالیاجا: Scala, Campania) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۴۹۸ نفر ایمیش. و کامپانیا اوستانیندا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Scala, Campania»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
۱۷۴۴-جو ایلده روسیه
بۇ مقاله ۱۷۴۴-جو ایلینده روسیه‌ده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۱۷۴۴-جو ایلده روسیه ایمیپراتورلوغو
آلونزو تی. واشینقتون
'''آلونزو تی. واشینقتون''' (اینگیلیسجه:Alonzo T Washington) آمریکالی سیاستچی و دموکرات حزبینین عوضوو. واشینقتون شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب.
آلمون دبلیو. بابیت
'''آلمون دبلیو. بابیت''' (اینگیلیسجه:Almon W Babbitt) آمریکالی سیاستچی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۱۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۸۵۶-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:ایلینوی دموکراتلاری بؤلمه:یوتا دموکراتلاری بؤلمه:چشر (ماساچوست) دوغوملولار بؤلمه:۱۹. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
کینشو اونو
کینشو اونو (اینگیلیسجه: Kenshō Ono) ژاپونلی موسیقیچی - پاپ، جی پاپ موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. کینشو اونو ۵ اوْکتوبر ۱۹۸۹ ‏ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
بالاش آذراوغلو
بالاش آذراوغلو آدی ایله تانینان بالاش آبی زاده آذربایجانین تانینمیش و آدلیم شاعیرلریندندیر. ۱۹۲۱ م. (۱۳۰۰ گ.) ایلینده باکی شهرینده دونیایا گلدی. ۱۶ یاشی اولاراق اردبیل شهرینه گلدی. ۱۳۲۵-جی ایل میلّی حوکومتین سوقوطوندان سونرا باکی شهرینه قاییدیب فیلولوژی ریشته سینده تحصیلین قورتاردیر. ۲۰۱۱-جی ایلده شاعیر دونیاسین دَییشدی. ۱۳۲۱-جی ایلده حزب توده ایراندا عضو اولدو. بالاش آذراوغلو ۱۳۲۲-جی ایلده اردبیلده قورولان 'ضدفاشیست جمعیتی‌نین' قوروجولاریندان اولاراق جمعیتین یایدیغی 'ضدفاشیست' آدیندا هفته لیگی ۱۳۲۴-جو ایلیین مئی آیینا قدر رداکته ائدیردی. ۱۳۲۵-جی ایلده گرمی بؤلگه‌سیندن میلّی مجلیسه نماینده سئچیلدی. ۱۳۲۵-جی ایلده تهران شهرینده ایران یازیچیلاری‌نین بیرینجی قورولتاییندا جنوبی آذربایجان شاعیرلری طرفیندن ایشتیراک ائتمیشدیر. ۱۳۲۸-جی ایلدن شاعیر آذربایجان یازیچیلار جمیعیتی‌نین صدری سئچیلمیشدیر.
یارادیجیلیغی
بالاش آذراوغلونون ایلک شعری غربه گونش دوغرو باشلیغی ایله تبریز شهرینده یاییلان وطن یولوندا روزنامه سینده یاییلمیشدی. شاعیر ضدفاشیست و جودت کیمی درگیلرین رداکتورو اولموشدور. بو درگیلردن علاوه آذربایجان، ینی شرق، شفق، دموکرات درگیلرینده ده شعرلرین یاییردی.
یاییلان کیتابلاری
روس دیلینده ده ایکی کیتابی چاپ اولونموشدور.
آنادیلی آدلی بیر شعری
بیرگون اسیر دوشموش بیر قهرمانی سورغویا، سؤالا چکنده جللاد سیزین الینیزده اؤلمرم دئدی - منی زامان- زامان یاشادار حیات... دئدیلر: گؤزونو اویاریق سنین، گؤره بیلمزسن دئدی: یاشارام دئدیلر: قولونو قیراریق سنین، سیلاحین، کسرین دوشر الیندن دئدی: یاشارام دئدیلر: قیچینا کونده ووراریق، گزه بیلمزسن باشیندا ائله بیر تونقال قوراریق دؤزه بیلمزسن دئدی: یاشارام دئدیلر: نه یین وار آپاراریق بیز، بیرده کئچمیشینه دؤنه بیلمزسن دئدی: یاشارام! دئدیلر: دیلینی قوپاراریق بیز، .دانیشا بیلمزسن، دینه بیلمزسن سوسدو قهرمان، نه یاشارام دئدی، نه اؤللم دئدی. سؤیله دی: نه بیلسن ائله، ای جلاد! دوران سنیندیر، دیوان سنیندیر...
بالاش رومانلاردا
بالاش، اردبیللی یازیچی، محمدرضا بایرامی نین یاشیل باغین اؤلولری آدلی رومانیندا، شخصیتلریندن بیریسی دیر.
فرد روتس
فرد روتس ، (دوغوم: ۵ جولای ۱۹۲۳ - اؤلوم: ۱۸ اوکتوبر ۲۰۱۶) بیر کانادالی جوغرافیاچی، موعلیم و کاشیف ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:کانادالی کاشیفلر
مالوی اوکسیلووو
مالوی اوکسیلووو (Maloye Oksilovo Малое Оксилово) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و وولوقدا اوبلاستیندا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:وولوقدا کندلری
آبیشوو، اودمورتیا
آبیشوو، اودمورتیا (Abyshevo, Udmurtia Абышево) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و اودمورتیادا یئرلشیب.
پیتر سنق (پروفسور)
پیتر سنق (پروفسور) (Peter Stone (professor)) آمریکالی بیلیم اینسانی. ۱۳ ژولای ۱۹۷۱ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. پیتر سنق (پروفسور) کارنقی ملون بیلیم‌یوردو و شیکاقو بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.
قایناق‌لار
بؤلمه:عالیم
ویلیام اس. باروز
'''ویلیام اس. باروز''' (William S. Burroughs) یازیچی - ۵ فوریه ۱۹۱۴ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۳  ایل عومر ائله‌ییب و ۰۲ اوت ۱۹۹۷ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«William S. Burroughs»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:یازیچیلار بؤلمه:آمریکالی یاغیلار
ونینو
ونینو (ایتالیاجا: Veniano) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۸۵۹ نفر ایمیش. و لومباردیا اوستانیندا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Veniano»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
کامیانکی لاتسکیه
کامیانکی لاتسکیه (لهیستانجا: Kamianki Lackie) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و ماسوویان اوستانینده یئرلشیر.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kamianki Lackie»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
لیورپول بیلیم‌یوردو
لیورپول بیلیم‌یوردو (University of Liverpool, ، جامعة ليفربول)اینگیلیسنین لیورپول شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسه‌سی. بۇ بیلیم‌یوردو شهرین حومه‌سینده‌دیر. عۆمومی و دؤولتی‌ اؤیره‌تیم قۇرومودیر و بودجه‌‌سینی دؤولت و بؤیوک شیرکت‌لر و خالقدان آلدیغی اعانه‌لرله تامین ائدیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:بیلیم‌یوردلار
University of Liverpool
والفجر ۴ عملیاتی
''والفجر ۴ عملیاتی (اینگیلیسجه: Operation Dawn-4) ایران عیراق ساواشینین بیر قیسمی‌دیر. عراق کوردیستانی یئرینده اوز وئرمیش‌دیر بۇ وۇروشون سوْنو ایران غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Operation Dawn-4»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ساواشلار
باقاوانقولا
باقاوانقولا(اینگیلیسجه:Bhagawangola) هیندوستان اؤلکه‌سینین باتی بنقال ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده بنقال دیلی و اینگیلیس دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
ابوالفضل رزاق‌پور
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
صمد صباحی‌
صمد صباحی (دوغوم: ۱۲۹۳ گنجه شهری - اؤلوم: ۱۳۵۷ تهران شهری) گنجعلی صباحی‌نین قارداشی، تانینمیش کارگردان، فیلمنامه یازان، سینما اویونچوسو.
یاشاییش
صمد صباحی ۱۲۹۳-نجو ایلین بهمن آییندا آذربایجان جومهوریتی‌نین گنجه شهرینده دونیایا گؤز آچدی. صمد آذربایجان تورکجه‌سی‌نین آتاسی ساییلان گنجعلی صباحی‌نین کیچیک قارداشیدیر. ۱۳۱۷-نجی ایلده تحصیلاتین باکی شهرینین تکنیکوم تئاتریندا قورتاراندان سونرا ایرانا قاییدیر. ایرانا گلدیکدن سونرا مراغه و مرند کیمی شهرلرده بیر نئچه نمایش صحنه‌یه چیخاردیر. ۱۳۲۰-نجی ایلده جعفر جبارلی یازیسی اساسیندا اوْد گلینی نماییشین تبریز شهرینده صحنه‌یه چیخاردیر. ۱۳۲۱-نجی ایلدن ۱۳۲۵-نجی ایله‌جن آرشین مال آلان، مشدی عیباد، قاچاق نبی و... نمایشلری کارگردانلیق ائدیر. میلّی حوکومت داغیلاندان سونرا اوچ ایل مودتینده چالیشماقدان اوزاق قالاراق ۱۳۲۸-نجی ایل تهران شهرینه کؤچه‌رک پارس تئاتریندا کارگردانچیلیقلا مشغول اولور. همین ایللرده گنجعلی صباحی‌نین الیندن توتاراق چتین ایقتیصادی دورومدان قورتاریر.
فیلم کارگردان چیلیغی
كارگردانچیلیق:۱۰ مورد
بازیگرچیلیق
بازيگرچیلیق :۱۹ مورد
آلما هرناندز
آلما هرناندز (اینگیلیسجه:Alma Hernandez) آمریکالی سیاستچی و دموکرات حزبینین عوضوو.
قایناقلار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:آریزونا دموکراتلاری بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:توسان سیاستچیلری
کوزمودمیانسک
کوزمودمیانسک (Kozmodemyansk) (Козьмодемьянск) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر شهردیر و ماری الده یئرلَشیب. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 21257 نفر دیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:روسیه شهرلری
جان ام. رابینسون
'''جان ام. رابینسون''' (اینگیلیسجه: John McCracken Robinson) آمریکالی وکیل و سیاستچی ، دموکرات حزبینین عوضوو ایدی. ۱۷۹۴ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۸۴۳ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۷۹۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۸۴۳-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:کارمی، ایلینوی دوغوملولار
۱۹۰۷-جی ایلده سوئد
بۇ مقاله ۱۹۰۷-جی ایلینده سوئده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۰۷-جی ایلده سوئد بؤلمه:۱۹۰۷-جی ایلده اؤلکه‌لر
پورت لاواکا، تکزاس
پورت لاواکا، تکزاس (Port Lavaca, Texas) آمریکانین تکزاس ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و 14.8 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 12248 نفر و اها‌لی سیخلیغی 465.9 اینسان  کیلومتر موربّع دیر.
ائشیگه باغلانتیلار
بؤلمه:تکزاس ایالتین شهرلری
لاش لاریو
لاش لاریو (اینگیلیسجه: Lash LaRue) آمریکالی اوْیونچو. ۱۵ ژوئن ۱۹۱۷ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۸  ایل عؤمر ائله‌ییب و ۲۱ مئی ۱۹۹۶ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 1944–1951 ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Lash LaRue»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
گؤرونتولر
بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار
رمزبری
رمزبری (اینگیلیسی‌جه: Ramsbury) بریتانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره 1989 نفر دیر. بۇ شهر اینگیلیس اؤلکه‌سینده یئرلشیب.
کارترویل، ایلینوی
کارترویل، ایلینوی (Carterville, Illinois) آمریکانین ایلینوی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱۳٫۷۲  کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۵۴۹۶ نفر و اها‌لی سیخلیغی ۴۳۲٫۸۱ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
رمزبری
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیا شهرلری
اوکرنفتا
اوکرنفتا (اینگیلیسجه: Ukrnafta) سهامی عام و یا خالقا آچیق شیرکتدیر. بۇ شیرکت پترولیوم و نفت ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. چالیشان ایشچی‌لرینین سایی‌سی ۱۰٬۰۰۰ نفر اوْلوب.
کارترویل، ایلینوی
قایناق‌لار
بؤلمه:ایلینوی ایالتین شهرلری
اوکرنفتا
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ukrnafta»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیرکت‌لر
رده مدن (آبادان)
رده مدن (فارسجا: رده مدن), کندی خوزیستان اوستانینین آبادان بؤلگه‌سینین، مركزئ بؤلومو و  بهمنشیرشمالی قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر.
جوْغرافیایی موْقع
رده مدن کندی خوزیستان اوستانیندا یئرلشیبدیر.
نوفوس
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین 694 نفر اهالیسی و 132 عایله‌سی وار. بۇنلاردان 268 نفری کیشی و 256 نفری خانیم دیر. بۇ کندین اهالیسیندن 524 نفری ساوادلی و 99 نفری ساوادسیزدیرلار.
دیل و دۆشونجه
بۇ كندين اهالیسی فارسجا دانيشيرلار و اهالی‌نین چوْخو مسلمان و شیعه دیرلر.
ائشیگه باغلانتی
کمیته تخصصی آد و جغرافیا ایران آد بیرلشدیرمه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:آبادان بؤلگه‌سی‌نین کندلری
آبئیویل، کولورادو
آبئیویل (اینگیلیسجه: Abbeyville, Colorado) آمریکانین کولورادو ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
تیشیتسه
تیشیتسه (چک‌جا: Tišice) چک اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۸۹۲ نفر ایمیش. گئنیش‏لیگی ۱۲٫۷۱ کیلومتر موربّع ایدی و مرکزی بوهم اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چک‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخ
چک جومهوریتی شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Tišice»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:چک شهرلری
اورابیناهاتی
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
اوکژیا
اوکژیا (لهیستانجا: Okrzeja) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و لوبلین اوستانینده یئرلشیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا 1800 نفر ایمیش.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Okrzeja»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
وامیک، اورقن
وامیک، اورقن (اینگیلیسجه:Wamic, Oregon ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۳۶ نفر ایمیش و ۳٫۱ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۵۱۱ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و اورقن ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Wamic, Oregon»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
هاروی، آیووا
هاروی، آیووا (Harvey, Iowa) آمریکانین آیووا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱٫۷۶ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۳۵ نفر و  اها‌لی سیخلیغی ۱۳۳٫۴ اینسان  کیلومتر موربّع دیر. هاروی دنیز سئوییه‌سیندن ۲۲۰ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر.
ام. کریستینا وایت
ام. کریستینا وایت (M. Christina White;  – ) آمریکالی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.
قایناقلار
بؤلمه:کیمیا‌چیلار
آرشین
آرشین اوزونلوق، یوز اؤلچومو و حجم اؤلچوبیریمی‌دیر. میلتلر آراسی بیریملر سیستئمی‌ندن اؤنجه گئنیشلیکلله قافقاز، آنادولو و سیبری ده ایشله‌نیلردی. هر آرشین تقریبا ۰.۶۸ مئتردیر. آرشین عموما پارچا، یئر و سو اؤلچمک اۆچون چوخ ایشله‌نردی ائله کی ان آدلیم آرشین مال آلان اوپئراسی آدیندا گلن آرشین بو سؤزجوگو خاطیرلاییر.
(آراج=تار****آرقاج=پود)
بؤلمه:بیریملر/واحیدلر
پیتر سنجی
پیتر سنجی (Peter Senge) بیلیم اینسان. پیتر سنجی ماساچوست تکنولوژی انستیتوسودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری ماساچوست تکنولوژی انستیتوسو‌دیر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Peter Senge»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
بیر اولدوز دوغولدو (فیلم، ۲۰۱۸)
بیر اولدوز دوغولدو (A Star Is Born, Bir Yıldız Doğuyor (film, 2018), ) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش دراماتیک رومانتیک فیلم. فیلمین باش روْللارینی سام الیوت، دیو چپل، اندرو دایس کلی، لیدی قاقا جانلاندیریب.
قایناقلار
بؤلمه:۲۰۱۸-جی ایلین فیلملری بؤلمه:آمریکا فیلملری بؤلمه:آمریکانین ملودرام فیلملری بؤلمه:اینگیلیسجه فیلملر بؤلمه:وارنر بروس فیلملری
واکسن دیفتری
واکسن دیفتری (Diphtheria vaccine, 白喉疫苗، لقاح الخناق، ) بیر شیمیایی بیلشیک دواء.
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:دواء
سمنتسوو، روسیه
سمنتسوو، روسیه (Sementsevo Семенцево) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و وولوقدا اوبلاستیندا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:وولوقدا کندلری
واشینقتون ایالتی
واشینقتون اوستانی — آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه‌سی‌نین ایالتلریندن بیری.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Washington (state)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
کاجولورو
کاجولورو(اینگیلیسجه:Kajuluru) هیندوستان اؤلکه‌سینین آندرا پرادش ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده تلوقو دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
لیورا دینا
لیورا دینا (اینگیلیسجه: Leora Dana) آمریکالی اوْیونچو ۱ آوریل ۱۹۲۳ میلادی تاریخینده نیویورک شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۰  ایل عؤمر ائله‌ییب و ۱۳ دسامبر ۱۹۸۳ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 1956–۱۹۸۳ ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Leora Dana»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
بریتین، ویرجینیا
بریتین، ویرجینیا (اینگیلیسجه:Britain, Virginia ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و ویرجینیا ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
والفجر ۸ عملیاتی
''والفجر ۸ عملیاتی (اینگیلیسجه: Operation Dawn 8) ایران عیراق ساواشینین بیر قیسمی‌دیر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Operation Dawn 8»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ساواشلار
بون
بون (Bonn) آلمانین نوردراین-وستفالن ایالتینده یئر آلان بیر شهردیر و ۶۰ متر دنیز سئویه سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 311287 نفر دیر. بۇ شهرین 141.06کیلومتر موربّع ساحه سی وار.
قایناق‌لار
بؤلمه:آلمان شهرلری
قاری ایستیوارت
قاری ایستیوارت (اینگیلیسجه: Gary Stewart) آمریکالی شارکی یازیچی و موسیقیچی - کانتری موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. قاری ایستیوارت ۲۸ مئی ۱۹۴۴ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب و ۱۶ دسامبر ۲۰۰۳ میلادی تاریخینده Fort Pierce شهرینده وفات ائدیب.
یامهیل بؤلگه‌سی، اورقن
یامهیل بؤلگه‌سی (اینگیلیسجه: Yamhill County, Oregon) آمریکانین اورقن ایالتینده یئرلشن بیر بؤلگه‌. بۇ یاشاییش یئرین اساسی ۱۸۴۳ -جو ایلده قۇیولموش‌دور. ۲۰۱۱-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۱۰۷٬۰۰۲ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:یامهیل بؤلگه‌سی، اورقون بؤلمه:آمریکا شهرلری
مارتن تورنر
مارتن تورنر (اینگیلیسجه: Martin Turner) اینگیلیسلی شارکی یازیچی، شارکیچی و موسیقیچی - هارد راک موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. مارتن تورنر ۱ اوْکتوبر ۱۹۴۷ ‏ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
والئی هی، اوهایو
والئی هی (اینگیلیسجه: Valley Hi, Ohio) آمریکانین اوهایو ایالتینده یئرلشن بیر کند. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۲۱۸ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
قاورینو، روسیه
قاورینو، روسیه (Gavrino Гаврино) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و ولادیمیر اوبلاستیندا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:ولادیمیر کندلری
سن جیورجیو دی مانتوا
سن جیورجیو دی مانتوا (ایتالیاجا: San Giorgio di Mantova) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۹۳۸۳ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۲۱ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. و لومباردیا اوستانیندا دا یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«San Giorgio di Mantova»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
توه
توه ساری‌داش بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونده‌کی بریاجی قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.
اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۱۲۳ نفر(۲۹ عائیله) اهالیسی واردیر.
ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.
قایناقلار
بؤلمه:ساری‌داش بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
ادیسون، نیوجرسی
قایناقلار
بؤلمه:ادیسون، نیوجرسی بؤلمه:توماس ادیسون بؤلمه:آمریکا شهرلری
هیوندای اویل‌بانک
هیوندای اویل‌بانک (اینگیلیسجه: Hyundai Oilbank) یان قۇرولوش و یا تابعه شیرکت.
قایناق‌لار
بؤلمه:شیرکت‌لر
۲۰۱۸-جی ایلده اوقاندا
بۇ مقاله ۲۰۱۸-جی ایلینده اوقاندادا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۲۰۱۸-جی ایلده اوقاندا بؤلمه:۲۰۱۸-جی ایلده آفریقا بؤلمه:۲۰۱۸-جی ایلده اؤلکه‌لر
ورمونت ایالتی
ورمونت آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکه سینین بیر اوستانی دیر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Vermont»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
هولوکاست
هولوکاست (یونانجا: holokauston)، «holos» (بۆتۆن) و «kaustos» (یانمیش، کؤز اوْلمۇش) سؤزلرینین بیرلشمه‌سین‌دن دۆزلیر و تامامیله یانمیش، یانیب کۆل اوْلمۇش معناسینی وئریر یهودی سوی‌قیریم یا دا ها-شوْآ (عبریجه: فلاکت) — آلمانییانین فاشیزم دؤورۆن‌ده تؤرتدیگی، تخمیناً ۶ میلیون نفرین سیستئم‌لی شکیل‌ده اؤلدۆرۆلدۆیۆ قتلی‌عاما وئریلن آددیر. هولوکاست سؤزۆ هم ده یهودی دینی مراسیملری زامانی یاندیریلاراق تانرییا تقدیم ائدیلن بیر محصولون آدی‌دیر.
یهودیلر باش‌دا اوْلماقلا سینتلر، روْمانلار و دیگر «قاراچی» قبول ائدیلن اینسانلار، فاشیزمه قارشی آلمانلار، علیل‌لر، هوموسئکسوال‌لار و دؤیوش اسیرلری بو قتلی‌عامین قۇربانی اوْلمۇشلار. بیر چوْخ عالیم ایسه بو قروپلاری هولوکاستا داخیل ائتمه‌یه‌رک، هولوکاستی یالنیز یهودی سوی‌قیریم اوْلاراق قبول ائتمیشلر. فاشیستلر هولوکاستی «یهودی سوْرۇنۇنا سوْن چؤزۆم» اوْلاراق گؤرۆردۆلر. بۆتۆن هولوکاست قۇربانلاری حسابا آلینارسا حیاتینی ایتیره‌نلرین سایی بعضی عالیملره گؤره ۱۷ میلیون نفره قدر قالخا بیلر.
بو اینسانلارین اؤلدۆرۆلمه سببلری فاشیزم دؤورۆن‌ده سوْن حدده چاتمیش یهودی نیفرتینین و فاشیزم ایرقچیلیگینه گؤره «یاشاماق حاقّی اوْلمایان آشاغی ایرقلر» اوْلاراق گؤرۆلمه‌لری ایدی.
تاریخچه‌سی
۱۹۳۳-جۆ ایلده یهودیلرین حقوقلارینین آزالدیلماسی ایله آددیم-آددیم باشلایان فلاکت سوْن‌دا فاشیست حکومتینین الینه کئچن بۆتۆن آوروپا یهودیلرینی اؤلدۆرمه‌سی ایله نتیجه‌لن‌دی. بو مۆددتی اۆچ دؤوره آییرماق اوْلار: یهودیلرین حقوقلارینین آلینماسی و یۆکسک روتبه‌لردن اوزاقلاشدیریلمالاری. یهودیلرین ماللارینین و مۆلکلرینین اللرین‌دن آلینماسی و گئتتولاردا یاشاماغا مجبور اوْلۇنماقلاری. «سوْن چؤزۆم»، توْپلانیب اؤلۆم دۆشرگه‌لرینه آپاریلمالاری و اورادا سیستئم‌لی شکیل‌ده قاز اوْتاقلارینا یا دا فرق‌لی شکیل‌ده اؤلدۆرۆلوب جسدلرینین یاندیریلماسی.
۱۹۳۳-۱۹۳۹-جۆ ایللرده یهودیلر
آدولف هیتلئرین ۱۹۳۳-جۆ ایلده حاکمیته گلمه‌سی ایله یهودیلرین حقوقلارینین محدۇدلاشدیریلماسی تطبیق اوْلۇنماغا باشلادی. ۱۹۳۳-جۆ ایل ۱ آوریل تاریخین‌ده آدولف هیتلئر آلمان خالقینی یهودی دۆکانلارینا قارشی بایکوتا دعوت ائتدی. بو بایکوت یهودی دۆکانلارینین سؤکۆلمه‌سی، غارت ائدیلمه‌سی و صاحیبلرینین دؤیۆلمه‌سی ایله نتیجه‌لن‌دی.
۱۹۳۵-جی ایلده یهودیلرین وضعیتی یئنه پیسلش‌دی. یهودیلرین حکیم‌لیک، اجزاچی‌لیق، عسگرلیک و بیر چوْخ ایشلرده چالیشماسی قاداغان ائدیل‌دی. ۱۹۳۵-جی ایلده ایون آیین‌دا بئرلین‌ده تکرار یهودی دۆکانلارینین سؤکۆلمه‌سی ایله یئنی‌دن بیر دیرچلمه رئاللاش‌دی. ۱۵ سپتامبر ۱۹۳۵-جی ایل تاریخین‌ده «نورنبئرگ قانونلاری» قبول اوْلۇن‌دو. بو قانونا گؤره آری ایرق‌دن اوْلمایانلار «آشاغی صینیف» اینسانلاردیر و عالی ایرقه عایید اینسانلارلا عائله قورمالاری قاداغان اوْلۇن‌دۇ.
۱۹۳۶-جی ایلده بئرلین‌ده کئچیریلن اوْلمپیک اوْیۇنلاری ایله بۆتۆن دونیانین دقتینین آلمانییایا یؤنلمه‌سی سایه‌سین‌ده بیر مۆدت اۆچۆن یهودی نیفرتی، آنتی‌سئمیتیزم تتبیقئتمه‌لری آرخا پلان‌دا قالیر. اما ۱۹۳۸-جی ایلدن اعتباراً آنتی‌سئمیتیزم اوولکین‌دن داها شیددت‌لی شکیل‌ده گئری دؤنۆر. ۱۹۳۸-جی ایلین ژانویه‌سین‌دن اعتباراً یهودیلرین یالنیز یهودی آدلارین‌دان و سوی آدلارین‌دان ایستیفاده ائتمه‌سی حاقّین‌دا یئنی قایدا قبول اوْلۇن‌دۇ. یهودی اوْلان بیر کس آرتیق دؤولت‌دن سوسیال یاردیم آلا بیلمز. یهودیلره یئنه بیر چوْخ پئشه قاداغان اوْلۇن‌دو. یهودی طلبه‌لر و شاگیردلر آلمانلاردان آیری تحصیل آلمالی ایدیلر. بئرلین‌ده ۱۶۰۰ یهودی توْپ‌لاناراق باغلی دۆشرگه‌لره آپاریلیر. بو خبر یاییلدیقدان سوْنرا ایشسیز یهودیلردن و ان کاسیبلارین‌دان بیر قیسمی خاریجه گئتمه‌یه مجبور قالیرلار. قیسا بیر زامان سوْنرا یهودیلرین قاچماقلاری دا چتینلشیر — بیر چوْخ اؤلکه یهودی کؤچلرینی گئری قایتارماغا باشلامیش‌دیلار.
آلمان ناسیونال سوسیالیست فهله پارتییاسی (آنسفپ) ۱۹۳۸-جی ایلین نووامبرین‌دا بیر چوْخ قیام تشکیل ائتدی. ان شیددت‌لی قیام ۹-۱۰ نووامبردا حیاتا کئچیریلن «کریستال گئجه»دیر. بو قیام‌دا یوزلرله ایللیک تاریخی اوْلان سیناقوقلار، یهودیلرین دۆکانلاری، ائولری و دیگر مولکلری یاندیریل‌دی و ۴۰۰ یهودی اؤلدۆرۆل‌دو. دیگرلری دؤیول‌دو و آلچالدیل‌دی. بون‌دان سوْنراکی بیر نئچه گون ایچین‌ده ۳۶.۰۰۰ یهودی خصوصی دۆشرگه‌لره کؤچورول‌دو. بو قیاملارین مقصدی، اصلین‌ده خالقین نه رئاک‌سییا وئرجیینی تثبیت ائتمک ایدی. هیتلئرین ساغ قولو گوئببئلس بو قیاملاردان سوْنرا قزئتلره بو باش‌لیقلا خبر یازدی: "خالقین روحو قاینادی و سوْنون‌دا داش‌دی". بون‌دان سوْنرا یهودیلرین بعضی دیگر حاقلاری دا اللرین‌دن آلینمیش‌دیر. آرتیق یهودیلره تیجارت ائتمک و بیر چوْخ دیگر شئی قاداغان ائدیل‌دی. آرتیق بیر یهودی صیرف ایشچی اوْلاراق ایشله‌یه بیلر.
۱۹۳۹: سیستئم‌لی قتلی‌عامین باشلانغیجی
۲-جی دونیا مۆحاریبه‌سی ایله عئینی زامان‌دا، ۱ سپتامبر ۱۹۳۹-جو ایلده یهودی سوی‌قیریم باشلامیش‌دیر. آدولف هیتلئر اصلین‌ده بو قرارینی — یهودیلرین کؤکۆنۆ کسمک قرارینی ۱۹۲۵-جی ایلده یازدیغی "مئین کامپف" (منیم موباریزه‌م) آدلی کیتابین‌دا چوْخ‌دان آچیقلامیش‌دی.
۱۹۳۹-جو ایلده آلمانییادا اوْلان بۆتۆن یهودیلرین توْپلانیب پولشادا گئتتولارا یئرلشدیریلمه‌لری قراری وئریلمیش‌دیر. ۱۹۴۰-جی ایلده پولشاداکی گئتتولارین سایلاری سۆرعتله آرتماغا باشلاییر. بو گئتتولاردا آجلیق‌دان، سوْیۇق‌دان و ائپیدئ‌مییالاردان چوْخ اینسان اؤلۆردۆ. گئتتولاردا اؤلۆم آرتیق او قدر طبیعی بیر شئی ایدی کی، سکیلرده آجلیق‌دان اؤلمک اۆزره اوْلان اینسانلارلا و جسدلرله کیمسه ماراقلانمیردی.
۹ اوکتوبر ۱۹۴۱-جی ایلدن اعتباراً بۆتۆن یهودیلرین یاخشی گؤرۆنه‌ن شکیل‌ده داوود اۇلدۇزۇ سیمگه‌سینی اۆزه‌رلرین‌ده داشیمالاری مجبور ائدیلیردی. آلمانییادا یاشایان یهودیلرین ائولرینه «بۇردا بیر یهودی یاشاییر» دئیه بیر یازی یا دا داوود اۇلدۇزو شکلینی یاپیش‌دیریردیلار. بو زامانا قدر ۶۵ یاش‌دان چوْخ یاش‌لی یهودیلر ده دۆشرگه‌لره آپاریلیردیلار. ۱۹ اوکتوبر ۱۹۴۱-جی ایلدن سوْنرا بو قوْنۇ حاقّین‌دا خبر یایماق قاداغان ائدیل‌دی. آلمانییاداکی سوْن یهودیلره ات، بوغدا، سۆد، بال کیمی قئیدالار وئریلمه‌سی قاداغان ائدیل‌دی. داها سوْنرا خسته یهودیلره درمان وئرمک بئله قاداغان ائدیلیر. یهودیلرین بیر محکمه‌یه مراجعت ائتمه حاقلاری دا اللرین‌دن آلیندیق‌دان سوْنرا آرتیق آلمانییادا قالان ان سوْن یهودیلر اوولانماغی گؤزله‌یه‌ن قۇربانلاردان فرقلری قالمامیش‌دی.
اؤلۆم دۆشرگه‌لری
ایلک اؤلۆم دۆشرگه‌لری ۱۹۳۳-جو ایلده مونهئن‌ده داچائو کندین‌ده اینشا ائدیلمیش‌دی. بو دۆشرگه ایلک اول صیرف سیاسی محبوسلاری آرادان قال‌دیرماق مقصدی ایله اینشا ائدیلمیش‌دی. یعنی فاشیست حکومتینی ناراحات ائد‌ن سوسیال-دئموکراتلار، پاسیفیست و دیگر فاشیزم قارشیلاری، جاسوسلاری بورادا ساخلانیلیردی.
هله قیرغینین ان باشلارین‌دا پولشادا تطبیق ائدیلن توْپ‌لو حال‌دا گۆل‌له‌له‌مه قتلی‌عامی فاشیستلرین فیکرینه گؤره آز تأثیرلی ایدی و بونا گؤره بؤیۆک بیر «تمیزله‌مه» اۆچۆن یئنی باش‌چیلار آختاریلیردی. ۱۹۴۱-جی ایلین پاییزین‌دان اعتباراً "قازلاما یۆک ماشینلاری"دان ایستیفاده ائدیلمه‌یه باشلان‌دی. یهودیلر بو یۆک ماشینلارینا باشقا بیر دۆشرگه‌یه گئده‌جکلرینی دۆشۆنۆردۆلر لاکین اونلار بورا دوْلدۇرولدوق‌دان سوْنرا یوک ماشینینا قازین وئریلمه‌سی نتیجه‌سین‌ده اونلار بوْغۇلاراق اؤلۆردۆلر.
۱۹۳۹-۱۹۴۱-جی ایللرده روحی و فیزیکی علیللر «قاز اوْتاقلارینا» دوْل‌دۇرۇلاراق اؤلدۆرۆلۆردۆلر. قتلی‌عامین بو دؤورۆن‌ده فاشیست حکیم‌لر علیل قۇربانلار اۆزه‌رین‌ده چوْخ سای‌دا یئنی اؤلدۆرمه مئتودلاری یوخلامیش‌دیلار. بو تجرۆبه‌لرده قازانیلان تجرۆبه‌لر قیرغینین داوامین‌دا فاشیستلرین چوْخ ایشینه یارادی.
قاز یۆک ماشینلاری ایله اؤلدۆرمه مئتودو دا فاشیستلرین گؤزلدیکلری تأثیری وئرمه‌یینجه نهایت فابریک اوصولو ایله صنایع‌سی قۇرۇلماغا باشلان‌دی. «اؤلدۆرمه فابریکلری» بو یئرلرده اینشا ائدیل‌دی: آشوویتز-بیرکئناو (۱۹۴۱) جهئلمنو (یا دا کۆلمهوف) (۱۹۴۱) وارشاوا (۱۹۴۲) لوبلین (۱۹۴۲) بئلزئج لوبلین یاخینلیغین‌دا (۱۹۴۲) پولشا مینسک آرتیق حئیوان واقونلاری یهودیلر ایله دوْلدۇرولوب بو فابریکلرین ایچینه قدر قاطار ایله آپاریلیردیلار. دوش اوتاغی گؤرۆنۆشونه صاحیب اوْلان قاز اوْتاقلارینا یهودیلر چوْخ اعتراض ائتمه‌دن توْپ‌لو حال‌دا گیریردیلر. بئله‌جه راحت‌لیقلا، ان تأثیرلی اؤلدۆرمه قاضی اوْلان "زیکلون ب" بو اوْتاقلارا ناسوسلا وۇرۇلور و اینسانلار محو اوْلۇردۇلار. بو قاز ۲۰ دقیقه داوام ائد‌ن چوْخ اذیت‌لی بیر اؤلۆمه گتیریب چیخاریردی. سوْنرا بو جسدلر، صیرف بو مقصد اۆچۆن چیخاریلمیش اوْلان سۇبالاردا یاندیریلیردی.
قۇربانلار اۆزه‌رین‌ده آلمان حکیم‌لری و علم آداملاری سای‌سیز تجرۆبه ایمکانلاری قازانمیش‌دیلار. مثلاً اینسانلار چوْخ یۆکسک و یا چوْخ آشاغی تضییق‌لی اوْتاقلارا باغلانیلیب، هاوا تضییقینین اینسان اۆزه‌رین‌ده تأثیرلری، بۇزلۇ سۇیا سوْخۇلۇب نه واخت اؤلدۆکلری آراشدیریلیر، اینسانلارین بدنینه نئفت یئریدیلیب یاشاییب یاشامادیقلارینا نظارت ائدیلیر، باکتئرییالارلا یوْلۇخدۇرۇلۇب تأثیرلری ایزلنیلیردی و یئنی عملیات اۇصۇللاری سینانیردی. بۇ تجرۆبه‌لردن مشهور آد آلمان حکیم‌ ژوسئف مئنگئلئ اوْلمۇش‌دۇر.
اؤلدۆرۆلنلرین قیزیل دیشلری ییغیلیب دؤولت بانکلارینا گؤندریلیر و بعضی دئییلنلره گؤره حتی کسیلن ساچلاری دؤشک ایستئحصالین‌دا، وۆجۆد یاغلارینی ایسه صابون ایستئحصالین‌دا ایستیفاده ائدیردیلر. اؤلۆلردن صابون ایستئحصال ائدیلدیگی صؤحبتلری مۆحاریبه‌دن سوْنرا ایلک اول نیویورک تایمز قزئتی باش‌دا اوْلماقلا بۆتۆن دونیا مئدیاسینین اله آلدیغی بیر مؤزوو اوْلمۇش‌دور. روسلار طرفین‌دن نورنبئرگ محکمه‌سینه آراشدیریلماسی طلب اوْلۇنان صابون لار گتیریلمیش و رومینییانین بیر کندین‌ده صابون دوْلۇ قۆتۆلار یهودیلری تمثیل ائد‌رک دفن ائدیلمیش‌دیر. آنجاق داها یئنی زامان‌دا آپاریلان آراشدیرمالار نتیجه‌سین‌ده اؤلۆلردن صابون دۆزلتمه مسئله‌سینین صیرف یهودیلر حاقّین‌دا لتیفه‌لرله اوْرتایا چیخیب، روسلار طرفین‌دن جدی قبول اوْلۇناراق بو اؤلچوده بؤیۆدۆلموش بیر حکایه اوْلدۇغو اوْرتایا چیخمیش‌دیر.
قتلی‌عام بالان‌سی و ثبوتلار
فاشیزم دؤورۆن‌دن قالما هولوکاستین لاییحه شکلینی ثبوت ائد‌ن یازی‌لی سندلرین سایی چوْخ آزدیر. بونونلا ایلگی‌لی اوْلاراق فاشیزم رهبرلیینین گله‌جه‌یه ثبوت ساخلاماماق اۆچۆن سندلری شعورلو اوْلاراق یوخ ائتدیکلری فیکری حاکم‌دیر. هولوکاستین لاییحه شکلی دؤولت سیرری اوْلاراق دیرلندیریلیردی و هولوکاستی حاضیرلایان رهبرلیک بو ایشده دیگر الی اوْلان اینسانلارا بو قوْنۇنو چؤله چیخارماماق امری آلمیش‌دیلار. یعنی هولوکاستی حاضیرلایانلار ائتدیکلرینین اینسان‌لیق‌دان کنار اوْلدۇغونو درک ائدیردیلر.
هیممئرین ۱۹۴۳-جو ایلین سپتامبر آیین‌دا توْپ‌لو اعداملارا باشلامیش سس عسگرلرینین و ظابطلرینین قارشی‌سین‌دا ائتدیگی پوزئن دانیشیغین‌دان سوْنرا یهودی سوی‌قیریمنی هیتلئرین امری ایله آرتیق هیممئر ایداره ائتمه‌لی ایدی. هیممئرین شخصی حکیم‌ی فئلیخ کارستئن، هیممئرین اونا «مۆحاریبه‌نین سوْنونا قدر بیر تک یهودی بئله حیات‌دا قالمایاجاغینی، هیتلئرین بونو بئله ایستدیگینی» سؤیلمیش‌دی. مۆحاریبه‌نین گئدیشین‌ده فاشیستلر روسییانین ایشغالینی و یهودیلرین روسییانین یاشاماق مومکون اوْلمایان اراضیلرینه کؤچورمه‌یی و بورادا اؤلدۆرۆلمه‌لرینی پلانلاشدیریردیلار. لاکین روسییانین راحت‌لیقلا اله کئچمه‌یه‌جیگینی گؤره‌ن آلمانلار «سوْن چؤزۆم» لاییحه‌سینین شرقی آوروپانین ایشغال اوْلۇنموش اراضیلرین‌ده کئچیرمه‎یی قرارا آلدیلار. ۲۰ یانوار ۱۹۴۲-جی ایلده آدولف ائیجهمانن طرفین‌دن ایداره اوْلۇنان یۆکسک دؤولت مأمورلارینین یهودی سوْرۇنینین سوْن چؤزۆمینین تشکیل ائدیلمه‌سینین دئتاللارینی دانیشدیقلاری Wannsee کونفران‌سی رئاللاش‌دی (بو کونفران‌سین پروتوکۆلو ان قیمت‌لی دلیللردن بیری‌دیر). بو پروتوکوْلا گؤره اؤلدۆرۆلمه‌لری پلانلاشدیریلان آوروپا یهودیلرینین سایی ۱۱ میلیون ایدی.
قۇربانلارین سایی
هولوکاست قۇربانلارینین سایی اۇزۇن زامان آنجاق تخمین ائدیلمیش‌دیر. نورنبئرگ محکمه‌سی ۱۹۴۶-جی ایلده اؤلدۆرۆلن یهودیلرین سایی ایلک دفعه ۶ میلیون حساب اوْلۇنوردو. ۱۹۴۵-جی ایله قدر تهلوکه‌سیزلیک نازیرلیگین‌ده ایشلمیش Wilhelm Höttl آدلی مأمور آدولف ائیجهماننین اونا دئدیکلرینی محکمه قارشی‌سین‌دا بئله آچیقلامیش‌دیر: « اؤلۆم دۆشرگه‌لرین‌ده جمعی دؤرد میلیون، دیگر فورمالاردا ۲ میلیون یهودی اؤلدۆرۆلموش‌دور. دیگر فورمالاردا اؤلدۆرۆلنلرین چوْخو روسییایا دوغرو ایر‌لیله‌یه‌ن اوردونون ایچین‌ده‌کی سس کومان‌دالارین تاپدیغی یهودیلری گولله‌له‌مه‌سی ایله اؤلموش‌دور. »
هولوکاستی آراشدیرانلار بون‌دان سوْنراکی تاریخ‌ده داها آشاغی سایلار اوْرتایا قویموش‌دور. ۱۹۵۳-جو ایلده اینگیلیس تاریخ‌چی گئرالد رئیتلینگئر اؤل‌ن یهودیلرین سایینی ۴،۲ - ۴،۷ میلیون تخمین ائتمیش‌دیر. آمئریکا-لی تاریخ‌چی راول هیلبئرگ ایسه ۱۹۶۱-جی ایلده ۵،۱ میلیون سایینی اوْرتایا قویموش‌دور. دیگر بیر اینگیلیس تاریخ‌چی مارتین گیلبئرت ۱۹۸۲-جی ایلده ۵،۷ میلیون سایینی اوْرتایا قویموش‌دور. ۱۹۹۰-جی ایلدن بو زامانا قدر بیلینمه‌یه‌ن سندلرله دوْلۇ سووئت آرخیولری تاریخ‌چیلره معلوم اوْلمۇش‌دور. بو آرخیوده دۆشرگه‌لره کؤچورولنلر سیاهی‌سی، سورگون اۆچۆن ایستیفاده اوْلۇنان قاتارلارین پلانلاری و یهودیلرین هولوکاست‌دان اوولکی سایینی ائهتیوا ائد‌ن سندلر تاپیلمیش‌دیر. بو سندلرین کمکی ایله اؤلدۆرۆلنلرین سایلاری تکرار حئسابلانمیش و مثلاً، Auschwitz اؤلۆم دۆشرگه‌سین‌ده ۱،۱ میلیون‌دان داها آز یهودی اؤلدۆرۆلدویو اوْرتایا چیخمیش‌دی. دیگر اؤلکه‌لرده ده اؤل‌نلرین سایلاری داها دقیق اوْلاراق حئسابلانمیش‌دیر.
وولفگانگ بئنز-ین یازدیغی «Dimension des Wolkermords» (۱۹۹۱) آدلی کیتاب‌دا گۆنۆمۆزده ان گۆوه‌نیلن معلوماتلارا و منبع‌لره اساس‌لاناراق حئسابلانمیش رقملر بو گۆنۆمۆزده ان گووه‌نیلن سایلار قبول اوْلۇنور. بورکهارد آسموسسوْن ۲۰۰۲-جی ایلده اوْرتایا قویدوغو داها کوبود حسابلاردان سوْنرا قبول ائدیلن ان مۆعاصیر عددلر ان آز ۵،۶ میلیون و ان چوْخ ۶،۳ میلیون عددلری آراسین‌دا حرکت ائتمک‌ده‌دیر.
هولوکاست اینکاری
دونیانین بیر چوْخ اؤلکه‌لرین‌ده هولوکاست موباحیثه‌سینی آچماق بئله قاداغان‌دیر. آمئریکا-داکی «نیفرت قانونلاری»نا گؤره یهودی سوی‌قیریمنی موذاکیره ائتمک جمعیت‌ده‌کی نیفرتی آرتیردیغینا گؤره بو قوْنۇنو موذاکیره ائتمک قاداغان اوْلۇنموش‌دور. آوروپادا ایسه بیر اینگیلیس یازی‌چی داوید ایروینگ یهودی سوی‌قیریمنین چوْخ بؤیۆک اؤلچولو اوْلمادیغینی، اؤلنلرین چوْخونون خسته‌لیک‌دن اؤلدۆیۆنۆ سؤیله‌ییب، آلمانییانین هئچ بیر دۆشرگه‌سین‌ده قاز اوْتاقلارینین تاپیلمادیغینی دئدیگینه گؤره ۳ ایل حبسه محکوم ائدیلمیش‌دیر. ایران پرئزیدئنتی محمود احمدی‌نژاد ایسه یهودی سوی‌قیریمینین یهودیلری فیلیسطینه یئرلش‌دیرمک اۆچۆن اۇیدۇرۇلمۇش بیر یالان اوْلدۇغۇنو سؤیلمیش‌دیر.
قایناقلار
بؤلمه:سوی‌قیریملار بؤلمه:هولوکاست بؤلمه:1940s in Europe بؤلمه:Anti-black racism in Europe بؤلمه:Anti-communism بؤلمه:Anti-Masonry بؤلمه:Antisemitism in Europe بؤلمه:Anti-Russian sentiment بؤلمه:Anti-Polish sentiment in Europe بؤلمه:Anti-Slavic sentiment بؤلمه:Ethnic cleansing in Europe بؤلمه:Genocides بؤلمه:History of the Jews in Europe بؤلمه:History of the Romani people during World War II بؤلمه:Homophobia بؤلمه:Human rights abuses بؤلمه:Nazi war crimes بؤلمه:Persecution of ethnic groups by fascist regimes بؤلمه:Persecution of Jehovah's Witnesses بؤلمه:Persecution of Jews بؤلمه:Vichy France