میصر
موعاصیر تاریخی
میصر ایکینجی دونیا ساواشیندان سوْنراکی ایللرده ده رسماً مۆستقیل دؤلت حساب اولونسا دا، فاکتیکی اولاراق بؤیوک بریتانیادان آسیلی وضعیتده قالماقدا ایدی. او، بریتانییانین توخوجولوق صنایع‌سی اۆچون «پانبیق اکین بیچینلیق» رولونو اوْیناییردی. هم ده بریتانییا سوئز کانالیندان و اونون بؤلگه‌سینده یئرلشدیریلمیش حربی بازالاردان میصر و دیگر عرب اؤلکه‌لری اوزرینده آغالیق اۆچون ایستیفاده ائدیردی. میصر خالقی اینگیلیس مستملکه اسارتی ایله باریشماق ایستمیر، اینگیلیس قوشونلارینین سووئز کانالی بؤلگه‌سیندان چیخاریلماسی و اؤلکه‌نین حقیقی مۆستقیلیگین برپا ائدیلمسی اوغروندا قطعیت‌لی مبارزه آپاریردی. ۱۹۵۲-جی ایل جولایون ۲۲-دن ۲۳-نه کئچن گئجه قاهیره گؤزتپه (پادگان) حیصه‌لرینین عصیانلاری باشلاندی. عصیانا جامال عبدالناصیرین لیدئرلیک ائتدییی آزاد ضابیطلر تشکیلاتی رهبرلیک ائدیردی. عصیان نتیجه‌سینده کیرال فاروق حاکمیتدن ال چکمیه و اؤلکه‌نی ترک ائتمیه مجبور اولدو. ۱۹۵۳-جو ایلده میصر جومهوری اعلان ائدیل‌دی. جامال عبدالناصیر اونون ایلک جومهور باشقانی اولدو. او، قطعیت‌لی میللتچی ایدی و میصرین تام مۆستقیللیگینه چالیشیردی. جولای انقلابی میصرین طالعیینده مهم رول اوینادی. اؤلکنین سیاسی جهتدن آسیلیلیغینین لغوینه، سووئز کانالی بؤلگه‌سیندان اینگیلیس قوشونلارینین چیخاریلماسینا کؤمک ائتدی. میصر حؤکومتی ۱۹۵۶-جی ایلده سووئز کانالی شیرکتینی میلّیلشدیردی. بو، یاخین شرقده اوروپانین ایری دؤلتلرینین موقعیینه جیددی ضربه دئمک ایدی. میصرین بۇ قانونی حرکتینه جواب اولاراق ۱۹۵۶-جی ایل ۳۰ اوکتوبردا بؤیوک بریتانیا، فرانسه و اسراییل اونا قارشی مۆحاریبهیه باشلادیلار. لاکین اوچلرین تجاوز موفقیت‌سیزلیه اوغرادی. شوروی-نین باسکیی نتیجه‌سینده مداخیله جیلر میصر اراضیسینی ترک ائتمیه مجبور اولدولار. ۱۹۵۸-جی ایلین فئورالیندا میصر و سوریه بیرلشمیش عرب جومهوری‌سی آدلانان بیر دؤلتده بیرلشدیلر. لاکین بۇ بیرلشمه موقتی اولدو. ۱۹۶۱-جی ایلین سپتامبریندا سوریهده دؤلت چئوریلیشی باش وئردی. سوریه بیرلشمیش عرب جومهوری‌سیندان چیخدی. لاکین ۱۹۷۲-جی ایله قدر میصر بئله آدلانماغا داوام ائتدی. ۵۰–۶۰-جی ایللرده میصرده سوسیال-ایقتیصادی ده‌ایش‌یکلیکلر حیاتا کئچیریلدی: ایری صنایع، بانک لار، نقلیات میلّیلشدیریلدی، ایقتیصادیاتین دؤلت بؤلمسی یارادیلدی، تورپاق اوزرینده مولکدارلارین مولکییتینی محدودلاشدیران آقرار ایصلاحاتلار حیاتا کئچیریلدی. لاکین آقرار مثلین حلی باشا چاتدیریلمادی. آیری شهر بورژوازییاسینین بیر حیصه‌سی اؤز موقعیینی قورویوب ساخلادی. ۱۹۷۱-جی ایلده اؤلکه‌نین یئنی کونستیتوسییاسی قبول اولوندو. کونستیتوسییایا اویغون اولاراق ۱۹۷۲-جی ایلدن اعتیباراً اؤلکه میصر عرب جومهوری‌سی آدلانماغا باشلادی. ۶ گونلوک مۆحاریبه میصره بؤیوک زیان ووردو. اؤلکنین گلیرلرینین باشلیجا منبعی اوْلان سووئز کانالینین فعالیتی دایاندی. دؤلت بؤلمسی ایقتیصادیاتدا ثمره‌سیز رول اوْیناییردی. شیشمیش بوروکراتییا بودجه گلیرلرینین چوْخ حیصه‌سینی اودوردو. ناصیرین وفاتیندان سوْنرا (۱۹۷۰) پرزیدنت اولموش انور سادات یارانمیش وضعیتدن چیخیش یولو تاپماغا چالیشاراق لیبرال سیاست یوروتمیه باشلادی. بۇ سیاست خاریجیی اینحیصارلارین میصر ایقتیصادییاتینا گئنیش نفوذ ائتمسینه سبب اولدو. میصر یاخین شرقده سئپاراتچیلیق سیاستی یئریتمیه باشلادی. کئمپ-دئوید سازیشی (۱۹۷۸) میصرین عرب دونیاسیندا تجرید اولونماسینا گتیریب چیخارتدی. نتیجه‌ده اونون عرب دؤلتلری جمعیتینه عوضو اولماسی دایاندیریلدی. میصر عرب دؤلتلرینین چوْخو طرفیندن سیاسی و ایقتیصادی بایکوتا معروض قالدی. اؤلکه دخیلیندا ساداتین سیاستیندن ناراضیلیق میصر پرزیدنتینه سوء قصد ائدیلمسی ایله نتیجه‌لندی. ۱۹۸۱-جی ایلین اوکتوبریندا حربی پاراد زامانی او اؤلومجول یارالاندی. او وقته قدر پرزیدنت موعاوینی وظیفه‌سینی توتان حوسنو موبارک اؤلکه‌نین پرزیدنتی اولدو. ح. موبارک حؤکومتی میلّی ایقتیصادیییاتین مؤحکملندیریلمسینه و دؤلت بؤلمسینین اینکیشاف‌ینا بؤیوک دیقت یئتیررک تارازلاشدیریلمیش سیاست آپارماغا باشلادی. اؤلکده خوصوصی بؤلمنی و خاریجیی اینوئستیسییا قویولوشونو ستیموللاشدیران بیر سیرا قانونلار قبول اولوندو. دخیلی تهلوکه‌سیزلییی و ثابیتلی تأمین ائتمک سیی موبارکین سیاستینده مهم یئر تۇتوردو. ائکسترئمیست مسلمان تشکیلاتلارین فعالیتی اوزئرینده نظارت قویولدو. دؤلتین دونیوی کاراکتئری گوجلندیریلدی. دئموکراتییانین اینکیشاف‌ینا کؤمک ائدن تدبیرلر حیاتا کئچیریلدی. لئقال مخالیفت پارتییالارینین سربست فعالیتینه ایمکان یارادیلدی. خاریجیی سیاست ساحه‌سینده میصر بیر سیرا عرب اؤلکه‌لری ایله دوستلوق علاقه‌لرینی برپا ائتدی. اسراییل صولح یولویلا سینای یاریم آداسینی میصره قایتاردی، لاکین بۇ اؤلکه ایله موناسیبت‌لرین نورماللاشدیریلماسی کئمپ-دئوید راضیلاشمالاریندان ایرلی گئتمدی. میصر عئینی زاماندا فلسطین عربلرینین ده قانونی حقوقلارینی مودافیعه ائدیر.