cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ارباع واخماس
نوْفوس
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۳۱ نفر اهالیسی و ۴ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۱۹ نفری کیشی و ۱۲ نفری خانیم دیر. بۇ کندین اهالیسیندن ۲۴ نفری ساوادلی و ۵ نفری ساوادسیزدیرلار.
دیل و دۆشونجه
بۇ کندین اهالیسی فارسجا دانیشیرلار و اهالی‌نین چوْخو مسلمان و شیعه دیرلر.
ائشیگه باغلانتی
کمیته تخصصی آد و جغرافیا ایران آد بیرلشدیرمه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:دزفول بؤلگه‌سینین کندلری
قالینا ویشنفسکایا
قالینا ویشنفسکایا (اینگیلیسجه: Galina Vishnevskaya) روسیه‌لی موسیقیچی - کلاسیک موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. قالینا ویشنفسکایا ۲۵ اوْکتوبر ۱۹۲۶ تاریخینده سنت پترزبورق شهرینده حیاتا گؤز آچیب و ۱۱ دسامبر ۲۰۱۲ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
هموقلوبین
thumb|350px|left|هموقلوبین
هموقلوبین، Hb (αἷμα - قان و globus - کوره) - اینسان داخیل اوْلماقلا اوْنورغالی و بعضی اوْنورغاسیز حئیوانلارین قانینین ترکیبین‌ده دمیر اوْلان قیرمیزی پیقمنت. کیمیوی ترکیبینه گؤره مورکّب پروتئین دیر. اریتروسیت لرین اساس ترکیب حیصّه ‌سی اوْلوب، تنفوس آنزیمی‌دیر و قانین تنففوس خۆصوصیتسینی تامین ادیر. هموقلوبین پلاسمادا دییل، اریتروسیتلرین داخیلین‌ده یئرلشیر. بونونلا قانین قاتی‌لیغینی آزال‌دیر. اگر هموقلوبین بۇ میقداردا پلازمادا حل اوْلون‌سا ایدی قانین قاتی‌لیغی بیر نئچه دفعه آرتار و نتیجه‌ده اۆریین ایشی و قان دؤورانی چتینلشردی. دیگر بیر طرف‌دن هموقلوبین اریتورسیتلرین ایچین‌ده اوْلماقلا پلازمانین اوْنکوتیک تضییقینی آزال‌دیر، بونونلا دا توْخومالارین سوسوزلاشماسینین قارشی‌سینی آلیر.
هموقلوبین بیر همپروتید عضوودور. همپروتیدلره اؤز بیولوژی خۆصوصیتسینا گؤره آنزیم اوْلمایانلار هموقلوبین، میوقلوبین و آنزیم اوْلانلار (سیتوکروملار، کاتالازا، پروکسیدازا) داخیل‌دیر. همپروتیدلردن اوْلان هم دمیر دمیری ایله پروتوپورفیرینین عمله گتیردیی هموقلوبین دؤردونجولو قورولوشا مالیک‌دیر. اوْنون موْلکول کۆتله‌سی ۶۶۰۰۰ – ۶۸۰۰۰ آراسیندا دییشیر. آدین‌دان گؤروندویو کیمی، هموقلوبین هم آدلانان Fe+2ایله قلوبین پروتئینینین بیرلشمه‌سینین محصولودور.
قلوبین + هم → هموقلوبین
هموقلوبینین تیپلری
پروتئین ترکیبینه گؤره هموقلوبینلر بیر-بیرین‌دن فرق‌لنیر و ایکی جور اوْلور: فیزیولوژی و آنومال هموقلوبین. اینسان اوْرقانیزمینین اینکیشافینین مۆختلیف مرحله‌لرین‌ده فیزیولوژی هموقلوبینلر اوْلور. پروتئین موْلکولون‌دا آمینتورشو آردیجیل‌لیغی پوْزولدوق‌دا آنومال هموقلوبینه چوریلیر. فیزیولوژی هموقلوبین اینسان اوْرقانیزمینین اینکیشافینین مۆختلیف مرحله‌لرین‌ده پولیپپتید زنجیرینین ییغی‌می ایله بیر-بیرین‌دن فرق‌لنیر و محض بونا گؤره مۆختلیف هموقلوبینلر اوْلور:
۱) HbP – پریمیتیو هوجیره‌ده‌کی هموقلوبین آدلانیر (روشیم‌ده).
۲) HbF – فتال هموقلوبین. «فتوس» – سؤزون‌دن گؤتورولموش‌دور و میوه، دؤل معناسینی وریر.
سیلفرچیر
سیلفرچیر (اینگیلیسجه: Silverchair) موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب.
هموقلوبین
هموقلوبینین تیپلری
ایندییه کیمی یوزه قدر آنومال هموقلوبین تاپیلیب‌دیر. بۇ هموقلوبینلر پپتید زنجیرین‌ده‌کی آمینتورشو قال‌لیغی ایله فرق‌لنیر. آنومال هموقلوبینلره hbs و HbH (بارتا) عاییددیر. hbs اوْراقشکیل‌لی اریتروسیت هوجیره‌لرین‌ده مۆشاهیده اوْل اۇنور. بۇ تیپ هموقلوبینلرده β-زنجیرین‌ده قلوتامین تورشوسو والینله عوض اوْلونور.
سیلفرچیر
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
کندل اهرلیچ
کندل اهرلیچ (اینگیلیسجه: Kendel Ehrlich) آمریکالی سیاستچی قادین ، جومهوری حزبینین عوضوو. دلاویر بیلیم یوردا تحصیل ائله‌ییب. ۱۹۶۱ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۶۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:بالتیمور دوغوملولار
دزرژاینسک
}}
دزرژاینسک (Dzerzhinsk) (Дзержинск) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر شهردیر و نیژنی نووقورود اوبلاستینده یئرلشیب. ۲۰۱۰-جی ایلین نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۴۰۷۴۲ نفر دیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:روسیه شهرلری
مون‌موث، ایلینوی
مون‌موث، ایلینوی (Monmouth, Illinois) آمریکانین ایلینوی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱۱٫۰۱  کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۹۴۴۴ نفر و اها‌لی سیخلیغی ۸۴۱ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Monmouth, Illinois»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
مارودو
مارودو (ایتالیاجا: Marudo) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۷۰۷ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۷۷ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. و لومباردیا اوستانیندا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
لا آمپیا
لا آمپیا (ایسپانجا: L'Ampolla) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر بۇ شهرین مساحتی ۳۵٫۶ کیلومتر موربّع دیر. ۸ متر دنیز سویه‌سیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره ۳۴۷۹ نفر دیر.
مارودو
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Marudo»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
لا آمپیا
بیرده باخ
ایسپانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:ایسپانیا شهرلری
آروین، کالیفورنیا
آروین (اینگیلیسجه: Arvin, California) آمریکانین کالیفورنیا ایالتینده یئرلشن بیر شهر. بۇ یاشاییش یئرین اساسی ۱۹۶۰ -جی ایلده قۇیولموش‌دور. ۲۰۱۸-جی ایلده وئریلن معلوماتا گؤره اهالیسینین سایی ۲۱۵۲۲ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:کالیفورنیا شهرلری بؤلمه:آمریکا شهرلری
جورجیا ایالتی بیلیم‌یوردو
جورجیا ایالتی بیلیم‌یوردو (Georgia State University, ، جامعة ولاية جورجيا)آمریکانین آتلانتا شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسه‌سی. بۇ بیلیم‌یوردو شهرین حومه‌سینده‌دیر. جورجیا ایالتی بیلیم‌یوردو ۱۹۱۳ -جی میلادی ایلده قۇرولوب. عۆمومی و دؤولتی‌ اؤیره‌تیم قۇرومودیر و بودجه‌‌سینی دؤولت و بؤیوک شیرکت‌لر و خالقدان آلدیغی اعانه‌لرله تامین ائدیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:بیلیم‌یوردلار
Georgia State University
اپلایستور
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Apple Store»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیرکت‌لر
بیولا، کانزاس
بیولا، کانزاس (اینگیلیسجه:Beulah, Kansas ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و کانزاس ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Beulah, Kansas»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
سیریانا
سیریانا (Syriana, ) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده فرانسه دیلی و عرب دیلی و اوردو دیلی و اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش گرچک حادیثه‌یه دایانان سیاسی دراماتیک فیلم. فیلمین باش روْللارینی الکساندر صدیق، کریستوفر پلامر، آماندا پیت، تیم بلیک نلسون، ویلیام هرت، کریس کوپر (اویونچو)، جفری رایت (اویونچو)، مت دیمون، جرج کلونی جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین الکساندر دسپلا یارادیب. ۲۰۰۵ میلادی ایلینده ۲ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۱ جایزه‌یه لایق گؤرولموش‌دور.
لورا بل باندی
لورا بل باندی (اینگیلیسجه: Laura Bell Bundy) آمریکالی موغنی، رقاص، یازیچی و اوْیونچو
سیریانا
قایناقلار
بؤلمه:۲۰۰۵-جی ایلین فیلملری بؤلمه:آمریکا فیلملری بؤلمه:موستقیل آمریکا بیرلشمیش ایالتلری فیلملری بؤلمه:اینگیلیسجه فیلملر بؤلمه:ان یاخشی ایکینجی پلان نفر رولونا گؤره اوسکار اؤدولی غالیبلری‌نین چیخیش ائتدیکلری فیلملر
لورا بل باندی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Laura Bell Bundy»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
پروتئین
پروتئینلرین کاراکتریک علامتلری
1.پروتئینلرین آشاغی‌داکی کاراکتریک علامتلری واردیر: پروتئینلرین ترکیبین‌ده آزوتون میقداری قورو کۆتله‌یه گؤره تخمیناً ۱۶ % تشکیل ادیر؛ ۲. آمینتورشو مانقالارینین دایمی قورولوشو مؤوجوددور؛ ۳. آمینتورشولار بیر-بیری ایله پپتید (NHCO) علاقه‌سی ایله بیرلشیر و پولیپپتید زنجیری عمله گتیریر؛ ۴. یوکسکمولکول کۆتله‌سینه مالیک اوْلورلار (۴-۵ مین‌دن میلیونا قدر). ترکیبین‌ده ۲–۱۰ سایدا آمینتورشو اوْلان پروتئینلرا پپتیدلر، ۱۰–۴۰ سایدا اوْلانلارا پولیپپتیدلر دییلیر اگر بیر آمینتورشونون اوْرتا موْلکول کۆتله‌سینی ۱۰۰ قبول اتسک، اوْندا پپتیدلرین موْلکول کۆتله‌سی ۱۰۰۰-ا برابه اوْلار. پولیپپتید و زولاللارینکی ۴۰۰۰-دن داها یۆکسک‌دیر. بعضی پروتئینلرین موْلکول کۆتله‌سی جدول ۳ -ده وریلمیشدیر بۆتون پروتئینلرین ترکیبین‌ده C, H, O, N, P, S المنتلری اوْلور. بعضاً Fe, Cu, Co و دیگر المنتلره ده راست گلینیر. حاضیردا جانلی عالمین مۆختلیف ساحه‌لرین‌ده ۲۰۰-ا قدر آمینتورشو تاپیلمیش‌دیر. اینسان اوْرقانیزمین‌ده ۶۰-آ قدر آمینتورشو و اوْنون تؤره‌مه‌لری واردیر. لاکین اوْنلارین هچ ده هامی‌سی پروتئینلرین ترکیبینه داخیل اوْلمور. آمین تورشولار ۲ یره بؤلونور: پروتینوگن و غیری-پروتینوگن. جانلی اوْرقانیزملرین ترکیبینه داخیل اوْلانلارا پروتو گن آمینتورشولار دییلیر.
پروتئینلرین فیزیکی و کیمیوی خاصه‌لری
هر بیر پروتئینین آمینتورشو ترکیبی و فزا قورولوشو اوْنون فیزیکی-کیمیوی خاصه‌سینی تعیین ادیر. پروتئینلر تورشو– اساس، بوفر، کوللوید و اوْسموس خاصه‌لرینه مالیک‌دیر. پروتئینلر ایریمولکول‌لو بیرلشمه‌لر اوْلوب، آمفوتر پولیلکترولیتلردیر. چونکی اؤزلرین‌ده آمین و تورشو (کاربوکسیل) قروپلارینی ساخلادیغینا گؤره هم اساس، هم ده تورشو خاصه‌سی داشیییرلار. اوْنلارین آمفوترلیگی ایله آمینتورشولارین آمفوترلیینی اینیلش‌دیرمک اوْلماز. ترکیبین‌ده آسپاراگین، قلوتامین، آمینلیمون تورشولاری اوْلان زولاللار تورشو خاصه‌سی، لیزین، آرژنینین، هیستیدین اوْلان پروتئینلر ایسه اساسی خاصه داشیییر. پروتئینین ترکیبین‌ده نه قدر چوْخ تورشو خاصه‌سی داشییان آمینتورشولار اوْلسا، بیر اوْ قدر کسکین تورشو خاصه‌سی گؤستره‌جک‌دیر. آمینتورشو موْلکولون‌دا هیدروکسیل و سولفیدریل قروپلاری تورشولوق خاصه‌سینه تأثیر اتمیر. بوفر خاصه‌سی. پروتئینلر بوفر خاصه‌سینه آز دا اوْلسا مالیک اوْلماسینا باخمایاراق، اوْنلارین بوفر توتومو فیزیولوژی قمتلردن محدوددور. مسثتنی حال اوْلاراق، ترکیبین‌ده هیستیدین اوْلان پروتئینلر بوفر خاصه‌سینه مالیک اوْلور و اوْنلارین په قیمتی فیزیولوژی قیمته یاخین‌دیر. بئله پروتئینلر چوْخ آزدیر. یگانه پروتئین اوْلان هموقلوبین‌ده هیستیدینین میقداری ۸%-ا چاتیر. بۇ ایسه اریتروسیتلرده هوجیرداخی‌لی بوفر عمله گتیریر. بئله‌لیکله، قان‌دا په-این قیمتی ثابت ساخ‌لانیر. پروتئین یوکو اوْنون تر کیبین‌ده اوْلان تورشو و اساسی آمینتورشولارین میقدارین‌دان وابسته‌دیر:
عمومی پروتئین موْلکولونون یوکونون جمعی طبیعی کی، موحیطین په–دان وابسته اوْلاجاق. اگر موحیط تورش اوْلسا، موثبت یوک، اساسی اوْلسا منفی یوک داشییاجاق. اله بیر حال اوْلور کی، پروتئین موْلکولون‌دا موثبت یوکلرین جمعی منفی یوکلرین جمعینه برابر اوْلور. بۇ حال‌دا پروتئینین یوکو صیفیرا برابر اوْلور. بئله اوْلان حالا ایزولکتریک نقطه‌سی دییلیر. بۇ نقطه‌ده پروتئین الکتریک ساحه‌سینه موناسیبت‌ده حرکت‌سیز اوْلور. په-این قیمتی ایزولکتریک نقطه‌دن (این) کیچیک اوْلسا، پروتئین موثبت یوک، بؤیوک اوْلسا منفی یوک داشیییر. سیتوپلازمانین پروتئینینین این په = ۵.۵ اوْلور. آلانین‌ده په= ۶.۰۲ اوْلور. این قیمتی محلول‌دا پروتئینلرین ایستابیل‌لیگی اۆچون چوْخ اهمیت‌لی‌دیر. چونکی پروتئینلر این-ده اوْلدوقجا دایانیق‌سیز اوْلور. باشقا سؤزله، یوک‌سوز پروتئین ذراتی بیر-بیرینه یاپیشیر و چؤکور. کوللوید و اوْسموس خاصه‌سی. معلوم‌دور کی، کوللوید محلوللار یالنیز ایستابیلیزاتورون کمکی ایله عمله گلیر. ایستابیلیزاتور بونلارین چؤکمه‌سینه مانع اوْلور. پروتئینلرین سودا مه‌لولو مؤحکم تارازلیغا مالیک‌دیر. واخت کچدیکجه چؤکمور و یا پیختالاشمیر. بئله‌لیکله، هچ بیر ایستابیلیزاتورا احتیاج اوْلمور. پروتئین محلوللاری هوموگن سیستم‌دیر، یعنی بیرجینس‌لی‌دیر. بۇ باخیم‌دان اوْنلاری حقیقی محلوللارا عایید اتمک اوْلور. لاکین اوْنلارین ایریمولکول‌لو اوْلماسی کوللوید سیستمینه داخیل ادیلمه‌سینه ایمکان وریر و آشاغی‌داکی خصوصیتلری داشیییر: ۱. اوْنلار کاراکتریک اوْپتیکی خاصه داشیییر؛ ۲. دیففوزییا سرعتی آزدیر؛ ۳. یاریمسیزدیریجی غشان‌دان کچه بیلمیر؛ ۴. محلوللارین اؤزلولویو یۆکسک‌دیر؛ ۵. گل املگتیرمه قابیلیتینه مالیک‌دیر.
پروتئینلرین اوْپتیکی خاصه‌سی
. پروتئینلرین قاتی محلوللارینا یان‌دان ایشیق دوشدوک‌ده، پارلایان کونوسواری شکیل آلینیر. بۇ حادثه‌یه تیندال حادثه‌سی و یا تیندال اثری دییلیر. پروتئینلرین ایشیق سپه‌له‌مه خاصه‌سین‌دن ایستیفاده اد‌رک، اوْنلارین نفلومترییا اۆصولو ایله میقدارینی تعیین اتمک اوْلور. پروتئینین اوْسموس خاصه‌سی. بیرطرفلی دیففوزییا حادثه‌سی اوْسموس آدلانیر. پروتئینلر ایریمولکول‌لو بیرلشمه‌لر اوْل دوغونا گؤره، یاریمسیزدیریجی غشان‌دان دیففوزییا ادیب کچه بیلمیرلر. لاکین کیچیک موْلکوللار، مثلاً، سو کچه بیلیر. بۇ اۆصول‌دان ایستیفاده اد‌رک، پروتئینین ترکیبین‌ده اوْلان قاریشیقلاری آییرماق اوْلور. بۇ پروسسه دیالیز دییلیر. زولال موْلکوللارینین یاریمسیزدیریجی غشان‌دان کچمه‌مه‌سی حسابینا اوْسموس حادثه‌سی یارانیر. هللدیجینین بیرطرفلی دیففوزییاسی نتیجه‌سینده یارانان تضییقه اوْسموس تضییقی دییلیر.
پروتئینلرین دناتوراسییا و رناتوراسییاسی
. مۆختلیف عامیللرین تأثیرین‌دن پروتئینلرین ایکینجی‌لی، اۆچونجولو، دؤردونجولو قورولوشلارینین موقتی و یا همیشه‌لیک ایتمه‌سینه دناتوراسییا دییلیر. قید اتمک لازیم‌دیر کی، سینتتیک و طبیعی پپتیدلر دناتوراسییایا اۇغرامیر. دناتوراسییانی تؤره‌دن فاکتورلار آشاغی‌داکیلاردیر: ۱. فیزیکی عامیللر: تِمپراتور، تضییق، مکانیکی تأثیر، اۇلتراسس و ایونلاشدیریجی شوالارین تأثیرین‌دن پروتئینلر کواقولیاسییایا اۇغراییر. بئله‌لیکله، پروتئینلرین هامی‌سی ترمولابیل‌دیر. آنجاق اله پروتئینلر وار کی، مثلاً، باکتری لردا اوْلانلار تِمپراتورون آرتماسینا قارشی داوام‌لی‌دیر. ۲. کیمیوی عامیللر: تورشو، قلویلر، اورقانیک هللدیجیلر، بعضی آمید بیرلشمه‌لری، کاربامید، قوانیدین دۇزلاری، آلکالویدلر، بعضی آغیر دمیرلار (زن، با). اینسان و حئیوان اوْرقانیزمین‌ده طبیعی دناتورلاشدیریجی واسطه حاضیرلانیر. بۇ دا کلورید تورشوسودور. محض کلورید تورشوسونون تأثیری ایله پروتئینلر دناتوراسییایا اۇغراییر و آنزیملر طرفین‌دن اوْنلارین پارچالاماسینا کؤمک ادیر. اۇزون مدت حساب ادیلیردی کی، دناتورلاشما دؤنمیندر. لاکین بعضی حاللاردا دناتوراسیادیجی عامیلی کنار اتدیک‌ده، (مثلاً، کاربامید) پروتئینین بیولوژی فعّاللیگی برپا اوْلونور. بۇ رناتوراسییادیر. دناتوراسییا اوْلونموش پروتئینلرین فیزیکی-کیمیوی و بیولوژی خاصه‌سینین برپاسینا رناتوراسییا دییلیر.
قایناق
بؤلمه:بیولوژی بؤلمه:فیزیولوژی
رزی ملک یونان
رزی ملک یونان (اینگیلیسجه: Rosie Malek-Yonan) آمریکالی اوْیونچو
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Rosie Malek-Yonan»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
کیامکی داغی
کیامکی داغی یا کمچی داغ یوخسا کمچه داغی ۳۳۴۷ متیر دنیز سولاریندان اوجا دوغو آذربایجان اوستانی ندا آراز چایی نین گونئی طرفینده کیامکی منطقه‌سینده یئرلشن بیر داغ‌دیر. بو داغ اوجالیغی اؤز اتکیندن 22 کیلومتیردیر و 60 کیلومتیر اتکلری چکیلیب.داغچیلار اوچون ان چتین داغلارداندیر و اونون چیخماغی درین نفس ایستیر چون ارس سویه‌سی 1000 متیر دنیز سولاریندا اوجادیر و بو داغ بؤیو 2200 متیر اتکلریندن اوسته چکیلیب.
قایناق
بؤلمه:داغلار بؤلمه:ایران داغلاری بؤلمه:داغچیلار بؤلمه:داغ
آمبور، روسیه
آمبور، روسیه (Ambor Амбор) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و پرم دیارینده یئرلشیب.
۹ آوریل
۹ آوریل:
بؤلمه:۹ آوریل بؤلمه:آوریل آیی‌نین گونلری بؤلمه:ایلین گونلری
ایسپیریوتینو
ایسپیریوتینو (Spiryutino Спирютино) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و وولوقدا اوبلاستیندا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:وولوقدا کندلری
نوئل فرام
قایناقلار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:واشینقتون دموکراتلاری بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی قادین سیاستچیلر
کیامکی
اتک‌یازی
بؤلمه:شرقی آذربایجان اوستانی
کاونچن (تورک)
کاونچن (تورک) (لهیستانجا: Kawęczyn, Turek County) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و بویوک لهیستان اوستانینده یئرلشیر.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kawęczyn, Turek County»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
فیجی
قایناق‌لار
فیدجی
== گؤرونتولر ==
بؤلمه:فیجی بؤلمه:اینگیلیسی‌جه دانیشان اؤلکه‌لر بؤلمه:آدا دؤولت‌لر بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
بیر شهرین سیمفونیسی
بیر شهرین سیمفونیسی (Symphony of a City) بَلگه‌سل قیسا فیلم. ۱۹۴۸ میلادی ایلینده ۱ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۱ جایزه‌یه لایق گؤرولموش‌دور.
هیونا
{{Infobox person
هیونا (اینگیلیسجه: Hyuna) گونئی کوره‌لی رپر، شارکی یازیچی، شارکیچی و موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. هیونا ۶ ژوئن ۱۹۹۲ ‏ تاریخینده سئول شهرینده حیاتا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
ایقتیصادی اینکیشاف
بندانگشتی|  دونيا بانکی‌نين 2014-جي ايله اولان معلوماتينا اساساً آلیجی‌لیق قابیلیتی اوزره آدام‌باشينا دوشن عومومی داخیلی محصول سويه‌سينه گؤره دونيا اؤلکه‌لری نين وضعيتی ایقتیصادی اینکیشاف — ایقتیصادیات و ایستحصال قووّه‌لری، تحصیل،علم و مدنیتین، اینسان‌لارین حیات سویه‌سی نین مونتظم اولاراق کئیفیت و استروکتور باخیمیندان موثبت ایستیقامتده دَییشمه‌سی ایله کاراکتریزه اولونان ایقتیصادی پروسه‌دیر. ایقتیصادی اینکیشاف هم ده ایجتیماعی علاقه‌لرین اینکیشافینی نظرده توتور و بونا گؤره ده تاریخاً فورمالاشمیش تکنولوژی و مادّی نعمت‌لرین بؤلگوسونون موختلیف سیستم‌لرینده بیر-بیریندن فرق‌له‌نیر.
اؤلکه‌نین ایقتیصادی اینکیشافی‌نین اساس گؤستریجی‌لری - اهالی‌نین حیات سویه‌سی، ایقتیصادیاتین رقابت قابیلیتی، اؤلکه‌نین عومومی داخیلی محصولو، عومومی میلّی محصولو، آدام‌باشینا اینسان کاپیتالی و ایقتیصادی آزادلیق ایندکسی‌دیر.
ایقتیصادیاتین اینکیشافی‌نین اساس حرکت‌وئریجی قووّه‌سی اینسان کاپیتالی و اونون یاراتدیغی یئنی‌لیک‌لردیر. اینسان کاپیتالی دئیرکن، اینسان‌لارین تحصیل، صحیه، علم، امک شراییطی و حیات سویه‌سی‌نین یوکسلدیلمه‌سینه چکیلن خرج‌لر نظرده توتولور.
بؤلمه:ایقتیصاد
کیزیل-چیشما، باشقیردیستان
کیزیل-چیشما، باشقیردیستان (Kyzyl-Chishma, Miyakinsky District, Republic of Bashkortostan Кызыл-Чишма) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و باشقیردیستاندا یئرلشیب. بۇ جومهوریت‌ده باشقورت تورکلری ياشايير و دينی اينانجلارينا گؤره سونّو مۆسلماندیرلار.
قایناقلار
بؤلمه:باشقیردیستان کندلری
وی، مونتانا
وی (اینگیلیسجه: Wye, Montana) آمریکانین مونتانا ایالتینده یئرلشن بیر کند. ۲۰۱۱-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۵۱۱ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
وادییاکادو
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
لافایت هید
لافایت هید (اینگیلیسجه: Lafayette Head) آمریکالی سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو ایدی. ۱۸۲۵ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۸۹۷ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۲۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۸۹۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:۱۹. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
کالانجور
کالانجور (اینگیلیسجه:Kalanjoor) هیندوستان اؤلکه‌سینین کرالا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده مالایالم دیلی و اینگیلیس دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
آنجلا بنکز
آنجلا بنکز (اینگیلیسجه: Angela Banks) (دوْغوم:December 23, 1975 برایتون) بیر فوتبالیست. اینگیلیس میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب. هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
۱۸۹۲-جی ایلده بریتانیا
بۇ مقاله ۱۸۹۲-جی ایلینده بریتانیادا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۹۲-جی ایلده بؤیوک بریتانیا
زاهد حسن
زاهد حسن (M. Zahid Hasan) بنقلادشiلی بیلیم اینسانی. چالیشدیغی یئرلریندن بیری پرینستون بیلیم‌یوردو,‌دیر. اوْ فیزیک ساحه‌سینده چالیشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«M. Zahid Hasan»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
روبی نویل
روبی نویل (اینگیلیسجه: Robbie Nevil) آمریکالی شارکی یازیچی، شارکیچی و موسیقیچی - پاپ، فانک، چاغداش آراندبی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. روبی نویل ۲ اوْکتوبر ۱۹۵۸ ‏ تاریخینده لوس‌آنجلس شهرینده حیاتا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
بتوئل کیتچن
بتوئل کیتچن (اینگیلیسجه:Bethuel Kitchen) آمریکالی اکینچی، سیاستچی ، سناتور و جومهوری حزبینین عوضوو. قانوتاون شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۱۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۸۹۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:باتی ویرجینیا جومهوریتچیلر بؤلمه:۱۹. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
اکوافانداتا
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Acquafondata»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
لورا کوفمن
لورا کوفمن (اینگیلیسجه: Laura Bonarrigo) آمریکالی اوْیونچو
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Laura Bonarrigo»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
۱۷۷۵-جی ایلده ایسکاتلند
بۇ مقاله ۱۷۷۵-جی ایلینده ایسکاتلنده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
ملاسئیتالای
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
دانبرووا-نووا ویش
دانبرووا-نووا ویش (لهیستانجا: Dąbrowa-Nowa Wieś) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و پودلاسکی اوستانینده یئرلشیر.
قاسپل اوک
قاسپل اوک (اینگیلیسی‌جه: Gospel Oak) بریتانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر بۇ شهر اینگیلیس اؤلکه‌سینده یئرلشیب.
دانبرووا-نووا ویش
بؤلمه:لهیستان شهرلری
قاسپل اوک
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
دانبرووا-نووا ویش
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قاسپل اوک
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیا شهرلری
دانبرووا-نووا ویش
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Dąbrowa-Nowa Wieś»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
کیسانقانی
کیسانقانی (اینگیلیسیجه: Kisangani) کونقو اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۴۴۷ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۱۶۰۲۱۴۴ نفردیر و بۇ باخمیدان آفریقا قاره‌سینین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر.
قایناقلار
بؤلمه:آفریقا شهرلری
وایدن، میسیسیپی
وایدن (اینگیلیسجه: Vaiden, Mississippi) آمریکانین میسیسیپی ایالتینده یئرلشن بیر شهر. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۹۴۱ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
دیانا، باتی ویرجینیا
دیانا، باتی ویرجینیا (اینگیلیسجه:Diana, West Virginia ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و باتی ویرجینیا ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Diana, West Virginia»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ایزوتیپندیل
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:دواء
لس مینریالز، تکزاس
لس مینریالز، تکزاس (اینگیلیسجه:Los Minerales, Texas ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۰ نفر ایمیش و تکزاس ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Los Minerales, Texas»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
آشاغا قارا آقاج
آشاغا قارا آقاج  کندی (روستای قره آغاج پایین) موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی نین، اونگوت بولومو و باتی اونگوت قصبه سی نده یئرلیشیب.
اهالی
آشاغا قارا آقاج کندی ۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا، ۷۳۸ نفر اهالی سی وار. بو کندین اهالی تورک دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانیشیرلار.
ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
قایناقلار
بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری
دزرژاینسکی
دزرژاینسکی (Dzerzhinsky) (Дзержинский) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر شهردیر و موسکو اوبلاستینده یئرلشیب. ۲۰۱۰-جی ایلین نۆفوس ساییمی اساسیندا ۴۷۱۶۳ نفر دیر.
ویکونیا
ویکونیا (Vicuña، ، Vikunya، Викунья، Vikunja) جوتدیرناقلیلار دسته‌سینه عایید حئیوان نؤعو.
قایناقلار
http://www.catalogueoflife.org
کش ارخی (شوط)
کش ارخی کندی ماکی بولگه‌سینین، یولاگلدی قصبه‌سی نده یئرلیشیب.
اهالی
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 754 نفر اهالی سی و 172 عائیله سی وار.
قایناقلار
بؤلمه:شوط بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
اشرتون، تکزاس
ائشیگه باغلانتیلار
بؤلمه:تکزاس ایالتین شهرلری
خوسیه دیلا جیوفانا ایستادیومو
خوسیه دیلا جیوفانا ایستادیومو (اینگیلیسیجه: Estadio José Dellagiovanna) ویکتوریا (آرژانتین) شهرینده بیر ایستادیومدور. اتلتیکو تیقره تیمی ائو اوْیونلارینی بۇ یئرده اوْیناییر. اوْت اؤرتویو طبیعی چمندیر.
ولچ پوینت، ویسکانسین
ولچ پوینت (اینگیلیسجه: Welch Point, Wisconsin) آمریکانین ویسکانسین ایالتینده یئرلشن بیر شهر.
خوسیه دیلا جیوفانا ایستادیومو
قایناقلار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Estadio José Dellagiovanna»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایستادیوملار
ولچ پوینت، ویسکانسین
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
لوتر، آیووا
لوتر، آیووا (Luther, Iowa) آمریکانین آیووا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲٫۰۲ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۲۲ نفر و  اها‌لی سیخلیغی ۶۰٫۴ اینسان  کیلومتر موربّع دیر. لوتر دنیز سئوییه‌سیندن ۳۳۳ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:آیووا ایالتین شهرلری
مالاخووو، وولوقدا اوبلاستی
مالاخووو، وولوقدا اوبلاستی (Malakhovo, Vologda Oblast Малахово) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و وولوقدا اوبلاستیندا یئرلشیب.
۲۰۱۶ آذربایجان-ارمنیستان آتیشماسی
آذربایجان-ائرمنیستان آتیشماسی — ۲۰۱۶-جی ایل آوریلین ۱-دن ۲-نه کئچن گئجه‌دن باشلایاراق ائرمنیستان-آذربایجان سیلاحلی گۆجلری آراسیندا باش وئرمیش ساواش. قاراباغ ساواشی‌نین بیتدیگی ۱۹۹۴ ایلیندن بری ان شیدّتلی چاتیشمالارین باش وئردیگی بیلدیریلمیشدیر.
مالاخووو، وولوقدا اوبلاستی
قایناقلار
بؤلمه:وولوقدا کندلری
۲۰۱۶ آذربایجان-ارمنیستان آتیشماسی
۲ آوریل
۱ آوریلی ۲ آوریله باغلایان گئجه‌ده آذربایجان-ائرمنیستان سرحدّینده یوْغون چاتیشمالارین باش وئردیگی بیلدیریلمیشدیر. آذربایجان اوْردوسونون٬ گوْرانبوْی و نافتالان شهرلری اۆچون تهلۆکه یاراتدیردیغی ایدّیعا ائدیلن تالیش کندی اطرافینداکی تپه و سئیسولان‌ین ائرمنی گۆجلردن تمیزلندیگینی بیلیرتمیشدیر. فوضولی بؤلگه‌سینده٬ هوْرادیز شهری‌نین یاخینینداکی للـه تپه‌سی ده آذربایجان اوْردوسونون الینه کئچمیشدیر.
آذربایجانین ایدّیعاسینا گؤره٬ ائرمنی گۆجلری قارایاخا یئرلشیم بیریملرینی توْپ آتیشینا تۇتوب بیر آذربایجان وطنداشی اؤلدورولموشدور. آذربایجان اوْردوسونون قارشیلیق وئرمه‌سی ایله ۳ ائرمنی عسگری اؤلدورولموشدور. آذربایجان اوْردوسو٬ قارایاخالارین جان گۆونلیگی‌نین تأمین ائدیلمه‌سی اۆچون آغ‌دره٬ ترتر٬ خوْجاوند و فوضولی بؤلگه‌لرینده عملیاتا باشلامیشدیر.
آذربایجان دیفاع وزیرلیگی٬ چاتیشمالاردا ائرمنیستان اوْردوسونا عایید ۶ تانک و ۱۵ توْپون داغیلدیغینی٬ اؤلدورولن و یا یارالانان ائرمنیستان عسگری سایی‌سی‌نین ۱۰۰-دن چوْخ اوْلدوغونو سؤیله‌میشدیر. آیریجا٬ بیر عدد می-۲۴ هلیکوپتری‌نین ائرمنیستان گۆجلری طرفیندن دۆشورولدوگو٬ ۱ تانکین ایسه پاتلایان مین‌له ایشدن دۆشدوگونو بیلدیریلمیشدیر.
۳ آوریل
۳ آوریلده آذربایجان دیفاع وزیرلیگی تک طرفلی آتش‌کس اعلان ائتمیشدیر. ائرمنی طرفی٬ آذربایجان گۆجلرین هۆجۇملارینی سۆردوردوگونو سؤیله‌میشدیر. آذربایجان دیفاع وزیرلیگی٬ ائرمنیستانین آتیشی سۆردورمه‌سی حالدا هۆجۇملارینی سۆردوره‌جک‌لرینی آچیقلامیشدیر.
ائرمنی عسگری یئتکیلی‌لری٬ تالیش کندی و چئوره‌سی‌نین گئری آلدیغینی ایدّیعا ائتمیش٬ آذربایجان ایدّیعانی رد ائتمیشدیر. آیریجا٬ آذربایجان بیر ائرمنی اینسانسیز هاوا آراجینی دۆشورموشدور.
آذربایجان جۆمهۇرباشقانی الهام علی‌یئو٬ ائرمنیستانین باریش ایسته‌مه‌دیگینی ساوۇنموش٬ ییخیجی‌لیق ایله گۆناهلاندیرمیش و «بؤیوک بیر ظفر قازاندیق» آچیقلاماسینی سؤیله‌میشدیر. تۆرکیه جۆمهۇرباشقانی رجب طیب اردوْغان دا آذربایجانی سوْنونا قدر حیمایت ائده‌جک‌لرینی سؤیله‌میشدیر.
۴ آوریل
صاباح ساعاتلاریندا آتیشمالارین شیدّت‌لندیگی٬ آذربایجان گۆجلری‌نین قراد تیپلی راکت‌لرله هۆجۇم ائتدیک‌لری ایفاده ائدیلمیشدیر. آیریجا٬ ائرمنی گۆجلره عایید بیر باشچیلیق مرکزی‌نین وۇرولوب ایکی داناسی‌نین یۇخاری درجه‌لری افسر اوْلماق اۆزَره بیر چوْخ عسگرین اوْلدورولدوگونو بلیرتمیشدیر. عئنی گۆن٬ بیر آذربایجان اینسانسیز هاوا آراجی‌نین ائرمنی کؤنوللولری داشی‌یان بیر اوتوبوسو وۇرماسی سوْنوجو بئش ائرمنی اؤلدورولموشدور.
ائرمنیستان دؤولت باشقانی سرژ سارکیسیان٬ چاتیشمالارین شیدّتلنمه‌سی حالیندا٬ ائرمنیستانین داغلیق قاراباغ جۆمهۇریتینی تانی‌یاجاغینی سؤیله‌میشدیر. آیریجا٬ آذربایجان دیفاع وزیرلیگی٬ ائرمنی گۆجلرین قارایاخالارا ایستیقامتلی هۆجۇملاری سۆردورمه‌سی حالیندا٬ قاراباغ ائرمنیلری‌نین باشکند اوْلاراق اعلان ائتدیک‌لری خان‌کندی‌یه هۆجۇم ائده بیله‌جک‌لری جهتینده بیر شرح ائتمیشدیر.
آخشام ساعاتلاریندا ائرمنی توْپچوسونون آتیشی نتیجه‌سینده٬ حاجی‌ممدی کندینده یارالالانلار اوْلموشدور.
۵ آوریل
۵ آوریل گئجه‌سی ماتاگیس طرفینده یوْغون چاتیشمالار باش وئرمیشدیر.
آذربایجان دیفاع وزیرلیگی٬ چاتیشمالاردا ائرمنی گۆجلره عایید بئش تانک و مۆهیمّات دوْلو بئش وسیله‌نین ایچینده‌کیلرله بیرلیکده محو ائدیلدیگینی٬ یاخلاشیق ۷۰ ائرمنی عسگرین اؤلدورولدوگونو سؤیله‌میشدیر. چاتیشمالارین آغ‌دره بؤلگه‌سینده‌کی ماتاگیس بؤلگه‌سینده یوْغون‌لاشدیغی ایفاده ائدیلمیشدیر.
۵ آوریلده ویانادا گئرچک‌لشدیریلن گؤروشمه‌لردن آتش‌کس قراری چیخیب ایکی طرف ده قارشی‌لیقلی آتش‌کس قراری آلمیشدیرلار.
قایناقلار
بؤلمه:۲۰۱۶-جی ایلده ائرمنیستان بؤلمه:۲۰۱۶-جی ایلده آذربایجان بؤلمه:داغلیق قاراباغ جومهوریتینین ساواش‌لاری بؤلمه:ائرمنیستان-آذربایجان مرزی
آمونووا، روسیه
آمونووا، روسیه (Amonova Амонова) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و پرم دیارینده یئرلشیب.
کراسنایا اولکا
کراسنایا اولکا (Krasnaya Ulka Красная Улька) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و آدیغیه جومهوریتینده یئرلشیب. بۇ جومهوریت‌ده آدیغیه خالقی ياشايير و دينی اينانجلارينا گؤره مسیحی و سونّو مۆسلماندیرلار.
قایناقلار
بؤلمه:آدیغیه کندلری
۱۷۹۴-جو ایلده اوتریش
بۇ مقاله ۱۷۹۴-جو ایلینده اوتریشده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۱۷۹۴-جو ایلده اوتریش
جمل بکر
جمل بکر (اینگیلیسجه: Djamel Bakar) فرانسه‌لی فوتبال اوْیونچوسو. فرانسه میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و فوروارد موقعیتینده اوْیناییب.
کلاتووی بؤلگه‌سی‌
کلاتووی بؤلگه‌سی‌ (چک‌جا: Klatovy District) چک اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۸۷۶۲۹ نفر ایمیش و پلزن اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چک‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
جمل بکر
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
کلاتووی بؤلگه‌سی‌
بیرده باخ
چک جومهوریتی شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Klatovy District»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ریک دوفی
ریک دوفی (اینگیلیسجه: Rick Dufay) فرانسه‌لی شارکی یازیچی و موسیقیچی - هارد راک موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. ریک دوفی ۲ فوریه ۱۹۵۲ ‏ تاریخینده پاریس شهرینده حیاتا گؤز آچیب.
کلاتووی بؤلگه‌سی‌
قایناق‌لار
بؤلمه:چک شهرلری
ریک دوفی
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
رادریقز کمپ، کالیفورنیا
رادریقز کمپ، کالیفورنیا (اینگیلیسجه:Rodriguez Camp, California ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۵۶ نفر ایمیش و ۰٫۶۸۲ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار و کالیفورنیا ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Rodriguez Camp, California»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
هربرت آلتون میر
هربرت آلتون میر (اینگیلیسجه:Herbert Alton Meyer) آمریکالی سیاستچی شیلیکوت شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۸۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۵۰-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:ایندیپندنس، کانزاس دوغوملولار بؤلمه:کانزاس جومهوریتچیلر بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
اریتروسیت
اریتروسیتلرین یارانماسی و فورمالاشماسی (اریتروپوز)
اریتروسیتلرین املگلمه پروسسی اریتروپوز آدلانیر. اریتروپوز حادثه‌سی اریتروپوتین هورمونو واسطه‌سیله ایستی‌موله اوْلونور کی، سونونجو دا هر هان‌سی بیر توْخومادا اوکسیژن چاتیشمازلیغی (هیپوک‌سییا) نتیجه‌سینده بؤیرکلرده سینتز اوْلونور. اریتروسیتلر سۆموک ایلیین‌ده یتیشیرلر. بئله کی، سۆموک ایلیین‌ده یرلشه‌ن کؤک هوجیره‌لردن ۶-۹ گون عرضینده هموسیتوبلاستلار فورمالاشیر کی، بونلار دا هله دمیر یونلاری ایله بیرلشممیش پرو-اریتروبلاستلارا چوریلیرلر. پرو-اریتروبلاستلار دمیر یونو ایله بیرلشه‌رک اریتروبلاستلاری عمله گتیریرلر. اریتروبلاستلار سوْنرادان نۆوه‌سینی ایتیره‌رک یتیشکین اریتروسیتلره چوریلیرلر. بعضاً قان‌دا تام فورمالاشمامیش (مس: نۆوه‌سینی ایتیرممیش و س.) اریتروسیتلره ده راست گلینیر کی، بونلار رتیکولوسیتلر آدلانیر. نورمال‌دا قان‌دا رتیکولوسیتلرین میقداری بۆتون اریتروسیتلرین ۰.۵-۱%-ا قدرینی تشکیل ادیر. گون عرضینده تخمیناً 2x10 11</sup اریتروسیت عمله گلیر. بونونلا یاناشی، هامیللیین سوْن آیینا قدر اریتروسیتر دؤلون قاراجیرین‌ده ده یتیشمه دؤورو کچیرلر. دوغوش‌دان سوْنرا ایسه اریتروسیتلر یالنیز سۆموک ایلیین‌ده عمله گلیر و یاشاما مدتلرینین سوْنون‌دا قاراجیر، دالاق و سۆموک ایلیینده ماکروفاقلار طرفین‌دن پارچالانیرلار. نورمال اریتروسیتلرین یاشاما مدتی ۱۲۰ گون‌دور.
قایناق
بؤلمه‌:قان بؤلمه‌:هماتولوژی
بؤلمه:بیولوژی بؤلمه:فیزیولوژی
عقبة بن ابی معیط
ایسلام پئیغمبری ایله قارشی اولدو و پئیغمبری مکه ده چوخ آزار و اذیت ائدیب و ایشکنجه وئردی.بعضی کیتابلاردا عقبه پئیغمبر اوستونه دؤوه نین قارین قورساغین آتدی. پئیغمبر سجده ده اولاندا اونون بویونون ایاقلادی و پیئغمبر حالدان چیخدی.
قایناق
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%82%D8%A8%D9%87_%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D8%A8%DB%8C_%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%B7
بؤلمه:ایسلام تاریخی
تئودور بی. ورنر
'''تئودور بی. ورنر''' (اینگیلیسجه: Theodore B. Werner) آمریکالی سیاستچی ، دموکرات حزبینین عوضوو ایدی. ۱۸۹۲ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۸۹ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
محمد به‌ی قارامان‌اوغلو
محمد قره‌مان اوْغلو: قونیه فاتحی. ۶۷۶ق/۱۲۷۷ میلادی تاریخینده تورک دیلینی درباردا رسمی دیل سئچدی. سلجوقلاردان سوْنرا، تورک دیوانسالارلیغی‌نین ان بؤیوک حامی‌سی.
تئودور بی. ورنر
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۹۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۸۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
محمد به‌ی قارامان‌اوغلو
قایناقلار
بؤلمه:کیمسه‌لر
بت وود
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۵۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی قادین سیاستچیلر بؤلمه:یاشایان اینسانلار
بیماپوروادی
بیماپوروادی(اینگیلیسجه:Bhimapurwadi) هیندوستان اؤلکه‌سینین کارناتاکا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده کانادا دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
پیرام چرووو
پیرام چرووو(اینگیلیسجه:Peeram Cheruvu) هیندوستان اؤلکه‌سینین آندرا پرادش ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده تلوقو دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
محمدحسین مبین
سیّد محمدحسین مُبَیِّن تخلص آدی ایله شیمشک و یا دوْکتور محمدحسین مبین (دوْغوم: ۱۳۰۶-جی ایل آذر آیی نین ۱۳-و، تبریز - اؤلوم: ۱۳۹۴-جو ایل مهر آیی نین ۶-سی تبریز) شاعیر، یازیچی و طبیب، ایران جوْذامیلرین آتاسی.
حیاتی
۱۹۲۷- جی ایلده تبریزین چرنداب محله سینده آنادان اوْلان محمدحسین مبین ایلک تحصیلی تبریزین معرفت اوْخولو، اوْرتا مکتبی کرمان شهری‌نین اوْ زامانی پهلوی مدرسه سینده اوْخویوب سوْنرا تبریز شهرینه قاییداراق دیپلم مدرکین فردوسی مدرسه سیندن آلدی. ۱۳۲۸-جی ایلده تبریزین طیب تبریز طیب بیلیم یوردوندا تحصیله باشلاییب ۱۳۳۴-جی ایل ۲۸ یاشیندا اوْلاراق تبریز طیب بیلیم یوردونو بیتیریب ۱۳۴۱-جی ایلدن (۱۹۶۲-جی میلادی ایل) اۇلوسلار آراسی ساغلیق تشکیلاتی‌نین مالیه‌سی ایله ایسپانیا، پورتغال، نیجریه و مالی ؤلت‌لرینده طیب تحصیلینی تکمیللشدیردی. وطنه دؤندوکدن سوْنرا تبریز یاخینلیغین‌داکی باباباغی منطقه‌سی‌نین چؤللو-بیابانیندا ۱۹۳۳-جو ایلده یارادیلمیش جوْذام خسته‌خاناسیندا دوْکتور اوْلان خانیمی ایله بیرلیکده باشچیلیق ائتدی. محمدحسین مبین ۸۸ یاشیندا مهر آیی‌نین آلتیسی دوشنبه گونو تبریز شهرینده حیاتا گؤز یومموش بیر گۆن سوْنرا دوغدوغو شهرده تورپاغا تاپشیریلیب.
تخلصی
محمدحسین مبین شعرلرینده شیمشک آدین تخلصو اۆچون سئچمیشدی.
آغیرلاما
۱۳۹۱-جی ایلین بهمن آیی نین ۸-ده، اۇلوسلار آراسی جوْذامی گۆنونده، تبریز شهرینده محمدحسین مبین اۆچون آغیرلاما مراسیمی کئچیریلدی.
قازاندیغی عونوانلار
محمدحسین مبین ایراندا جوْذامی مریضلرین آتاسی آدین قازانان شخصدیر.
فیلم
ایرانین جوْذامی نین آتاسی اولان محمدحسین مبین نین ۴۰ دقیقه لیک مستند فیلمی فرهاد عیوضی نین یؤنتیمی ایله ۱۳۸۹-جی ایلده حاضیرلانمیشدی.
ایللر اساسیندا اؤنملی اوْلایلار
۱۳۰۶- آذر آیی‌نین ۱۳-نده تبریزین چرنداب شهرینده دۆنیایا گؤز آچدی
۱۳۲۰-عاییله ایله بیرلیکده کیرمان شهرینه کؤچمک دبیریستانی بو شهریده ایدامه وئردی
۱۳۲۶- آلتی ایل کیرماندا یاشایاندان سوْنرا تبریز شهرینه قاییتدی
۱۳۲۸- تبریز بیلیم یوردونون طیب فاکولته سینده تحصیل آلماغا باشلادی
۱۳۳۴- طیب دوْکتوراسین تبریز بیلیم یوردوندان آلدی
۱۳۳۷- عسگرلیک وظیفه سینه گئتدی
۱۳۳۹- بهداری وزارتخاناسینه ایستیخدام اوْلدو - نشاط وثوقی ایله ائولندی و بو یاشاییشین نتیجه سینده ایکی اوْغلان و بیر قیز عمله گلدی
۱۳۴۱- تحصیلی بورسیه آلاراق اوروپا و آفریقا اؤلکه لرینده جوْذام باره سینده تحصیل آلدی
۱۳۴۲- باباباغی جوْذامیلر خسته خاناسی نین باشچیلیغین قبول ائتدی
۱۳۵۳- دری و سئویشمه (آمیزشی) ریشته لرینده تبریز بیلیم یوردوندا تخصص آلاراق اوْ بیلیم یورددا هیئت عملی اوْلدو، ایرانین جوْذامیلرینه یاردیم اۇچون انجومنین ایفتیخاری عضوو
۱۳۵-تبریز بیلیم یوردونون طیب فاکولته سینین طیب درگیسی نین یازارلار هیئتینین عضوو
۱۳۶۳- «عاشیقلار» (مقدمه‌ای بر کتاب آذربایجان عاشیقلاری) کیتابی نین یاییلماسی
۱۳۶۷- آبان آییندا، بازنشسته اوْلدو
۱۳۶۸- «به یاد شهریار» (سوگواره‌ها و سوگنامه‌ها) کیتابی نین یاییلماسی
۱۳۶۹- «قاپیمیز آچیلیر گونشه ساری» (مقدمه‌ای برکتاب شعر ذوالفقار کمالی) و «غنچه‌های خونین» (قانلی چیچکلر) کیتابلارینین یاییلماسی
۱۳۷۰- «سخنان عارفانه و نصایح حکیمانه» نظامی گنجوی و «شیطان در شعر شهریار» کیتابلارینین یاییلماسی
۱۳۷۴- «آچیل چتریم، آچیل» (اوشاقلار ادبیاتی۱) کیتابینین یاییلماسی
۱۳۷۸- «گل باهاریم گل» و «قوش یوواسی» (اوشاقلار ادبیاتی ۲ و ۳) و «تبریز گنجینه نهفته در بستر تاریخ» کیتابلارینین یاییلماسی
۱۳۷۸-ایرانین ۱۰ باش طیبچی سئچیلرک تجلیل اوْلوندو
۱۳۸۰- شهریور آییندا، کانون نویسندگان و هنرمندان سردرود طرفیندن «جذاملی سارا» شعر توْپلوسو کیتابی یاییلماسی ایله عئینی واختدا آغیرلاما مراسیمی کئچیریلدی
۱۳۸۲- تیر آییندا، تبریز شهرداری سینین اۆچونجو منطقه سی توسط ایله آغیرلاما مراسیمی کئچیریلیدی. همین واختدا دکتر مبین آدینا مجتمع فرهنگی-هنری آچیلیش مراسیمی کئچیریلدی
۱۳۹۴- مهر آیینین ۶-سی دۆنیاسین دَییشدی
شعرلریندن
بولاغام ٬داغلاردان جوشوب آشارام
قوشولوب چایلارا دنیز اولارام
دالغالار یارادیب داغدان آشارام
داشلارین بزه یی اینجه بیر گولم
یارپاغیم قایادیر چیچه ییم بولود
هدی زغبی
هدی زغبی (Huda Zoghbi) بیلیم اینسان. چالیشدیغی یئرلریندن بیری بیلور طیب کالجی‌دیر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Huda Zoghbi»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
محمدحسین مبین
شعرلریندن
"شیمشک"یم شاخارام قارا گئجه ده
دله رم باغرینی قارا گئجه نین
توتارام الینی یولدان کئچه نین
آیریجا باخ
بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر بؤلمه:آذربایجانلیلار بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر بؤلمه:تبریزلی حکیملر بؤلمه:تبریزلی شاعیرلر بؤلمه:تبریزلیلر
اف‌ال‌اسمیت
اف‌ال‌اسمیت (اینگیلیسجه: FLSmidth) سهامی عام و یا خالقا آچیق شیرکتدیر. بۇ شیرکت تیکینتی ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. چالیشان ایشچی‌لرینین سایی‌سی ۱۲٬۹۶۹ نفر اوْلوب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«FLSmidth»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیرکت‌لر
کاوچن (کوشچیان)
کاوچن (کوشچیان) (لهیستانجا: Kawczyn, Kościan County) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و بویوک لهیستان اوستانینده یئرلشیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا 154 نفر ایمیش.
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kawczyn, Kościan County»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
رونالد ماتاریتا
رونالد ماتاریتا (اینگیلیسجه: Rónald Matarrita) (دوْغوم:July 9, 1994 Alajuela) بیر فوتبالیست. نیویورک سیتی فوتبال کولوبو و کاستاریکا میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
نهاد البوشی
نهاد البوشی (اینگیلیسجه: Nihad Al Boushi) (دوْغوم:March 8, 1973 سوریه) بیر فوتبالیست. هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری بؤلمه:۱۹۷۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:کریلیا سووتوف سامارا کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:الاتحاد سوریه کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:۱۹۹۶ آسیا میلتلر کاپی اویونچولاری
آمینو اسید
آمینوتورشو، آمیدوتورشو و یا آمینوکاربون تورشوسو   - ترکیبین‌ده آمین (-نه۲) و کاربوکسیل (-جووه) قروپلاری اوْلان اورقانیک بیرلشمه‌لر صینفی. ۵۰۰-ا قدر آمینوتورشو نؤعو بیلینمکله یاناشی بونلارین آنجاق تخمیناً ۲۰-سی بیولوژی اوْلاراق اهمیت‌لی‌دیر. ان مؤهوم اهمیته مالیک اوْلان آمین تورشولار α-آمین تورشولاردیر.
طبیعت‌ده
جانلی اوْرقانیزملرده آمین تورشولار پروتئینلرین و دیگر بیولوژی مؤهوم بیرلشمه‌لرین بیوسینتزین‌ده ایستیفاده ائدیلیر. باکتری لر و بیتکیلر بۆتون لازیم اوْلان آمین تورشولاری بسیت ماده‌لردن سینتز ائتمک قابیلیتینه مالیک‌دیر. لاکین بیر سیرا جانلی اوْرقانیزملرده و اینسان‌دا بیر سیرا آمین تورشولار سینتز اوْلونا بیلمیر، اوْنا گؤره ده اوْنلار اوْرقانیزمه ییئجئک ایله داخیل اوْلمالی‌دیر. اوْنلار عوض اوْلونا بیلمه‌یه‌ن آمین تورشولار آدلانیر.
قایناق
بؤلمه:بیولوژی بؤلمه:فیزیولوژی
قارستنق
قارستنق (اینگیلیسی‌جه: Garstang) بریتانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره 4268 نفر دیر. بۇ شهر اینگیلیس اؤلکه‌سینده یئرلشیب.
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیا شهرلری
برمه (کومونه)
برمه (کومونه) (ایتالیاجا: Breme) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۸۸۹ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۱۰۱ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. و لومباردیا اوستانیندا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
البوسویط
البوسویط (فارسجا: البوسویط), کندی خوزیستان اوستانی‌نین دشت آزادگان بؤلگه‌سی‌نین، هویزه بؤلومو و هویزه قصبه‌سی نده یئرلشیب دیر.
جوْغرافیایی موْقع
البوسویط کندی خوزیستان اوستانیندا یئرلشیب دیر.
نوْفوس
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۱۹۴ نفر اهالیسی و ۳۶ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۱۰۳ نفری کیشی و ۹۱ نفری خانیم دیر. بۇ کندین اهالیسیندن ۱۰۱ نفری ساوادلی و ۶۸ نفری ساوادسیزدیرلار.
دیل و دۆشونجه
بۇ کندین اهالیسی فارسجا دانیشیرلار و اهالی‌نین چوْخو مسلمان و شیعه دیرلر.
ائشیگه باغلانتی
کمیته تخصصی آد و جغرافیا ایران آد بیرلشدیرمه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:دزفول بؤلگه‌سینین کندلری
مصنوعی ذکا
یاپای ذکاء، مصنوعی ذکا یا یاپای اینتللکت (تورکیه تورکجه‌سی: yapay zeka)، ماشیٛنلار دا گوستریلن ذکادیٛر. حئيوانلاریٛن گؤسترديگي طبیعی (دوغال) ذکادان فرقليدیلر. صۆنعی ذکانی آپاریٛجیٛ درسلر "ذکالي عامیللر" تانیٛتدیٛریٛر و اونو بوجور بللی ائدیٛر: چئوره‌نی (اطراف مۆحيطی) آلقیلایان و مقصدلرينه چاتماق شانسينیٛ یوخاری سویّه‌ده آرتیٛران تدبيرلی سيستملر دیر.
یاپای ذکاء اویقولامالار بولار اولا بیلر: گلیشمیش وب آختاريش موتورلاریٛ (اؤرنک، Google)، اؤنرگن سيستملر (يوتوب، آمازون و نتفليکس ورینن ایشلنیر)، اينسان دانیشیقینین باشا دوشولمه سي (اؤرنک، Siri and Alexa)، سۆرۆجۆسۆز ماشینلار (اؤرنک، تئسلا)، آوتوماتلاشديريلميش تصمیم-توتان. ماشينلار گئتديکجه باجاريقليلاشديقجا،  داها یاپای ذکا آنلاييشيندان چيخيلير. مثلا، اوپتيک کاراکتر تانينماسي عادي تکنولوژيا چئوريلیب و یاپای ذکا ساییلمیٛر.
یاپای ذکاء ۱۹۵۶-جؽ ایلده آکادمیک اینتیظام اوْلاراق تأسیس ائدیلیب و اوْ، بیر نئچه نیکبینلیک دالغاسینی یاشاییب ، آردینجا ‫مأيوسلوق و مالیّه ایتکی‌سی («اؽ قؽشی» کیمی تانینیر) آردینجا یئنی یاناشمالار، اۇغور و یئنیلنمیش مالیّه. یاپای ذکاء تدقیقاتی بئینی سیمولیاسی‌یا ائتمک، اینسان پروبلئملری‌نین حلّینی موْدئللشدیرمک، فوْرمال منطیق، گئنیش معلومات بازالاری و حئیوان داورانیشلارینی تقلید ائتمک ده داخیل اوْلماقلا بیر چوخ فرقلی یاناشمانی سؽناقدان کئچیریب و رد ائدیب. 21-جی عصرین ایلک اوْنیللیکلرینده یۆکسک ریاضی و ایستاتیستیک ماشین اؤیرنمه‌سی بو ساحه‌ده اۆستونلوک تشکیل ائتدی و بو تکنیکا صنایع و آکادمیک مۆحیطده بیر چوخ چتین پروبلئملرین حلّینه کؤمک ائده‌رک یۆکسک مۆفّقیّت قازاندی.
ائشیک باغلانتیلار
بؤلمه:سیبرنتیک بؤلمه:یاپای ذکا
احمد هادی مقصودی
احمد هادی نیظام‌الدین اوغلو مقصودی (تاتار تورکجه‌سی: Әхмәтһади Низаметдин улы Максуди) بؤیوک یازیچی، سیاستچی و کیتاب یایینچی‌سی و آدلین تاتار مۆعلیم دیر. احمد هادی مقصودی قازان شهرینده ایلک تاتار تورکجه‌سینده اوْلان کیتابخانانی (کیتابخانه‌یی ایسلامیه) اساس قویانلاردان تانینیر.
یاشاییش
احمد هادی مقصودی ۱۸۶۸-جی میلادی ایلین سپتامبر آیینین ایگیرمی سککیزینده تاتاریستانین داش‌سوسوندا (حاضیرکی بیک‌تاو رایونوندا) کند مولّاسی اوْلان نیظام‌الدین مقصودی عایله‌سینده آنادان اولدی. بۇ عایله‌ده تورک ادبیاتینین ایکی پارلاق اوْلدوزی اوْلان احمد هادی مقصودی و صدری مقصودی دوغولوب‌دورلار.
احمد هادی باشدا اؤز کندینین مسجیدینده آتاسینین یانیندا تحصیل آلیب، ۱۸۸۱-جی میلادی ایلده قازانا گلیب، بۇ شهرین آدلین علّامیه مدرسه‌سینده سککیز ایل تحصیله دوام وئردی. اوخوماق بیتندن سوْنرا ۱۸۹۰-جی ایله ۱۸۹۲-جی ایللر آرسیندا علّامیه مدرسه‌سینده مۆعلّیملیک ائدیب، مدرسه سیستمینده جیدّی دگیشیلمه‌لرین گرک اولماغین آنلایاندان سوْنرا سؤزلر نئجه ائشیدیلیر اؤجور یازیلمالی‌دیر فیکرین‌دن فایدالانیب مۆعلّیمی اوّل کیتابین یازدی.
احمد هادی مقصودی تاتار مکتب و مدرسه‌لری اۆچون ۳۰دان آرتیق دینی و فنی درسلیکلر یازیب‌دیر و هر بیریسی ایکی دن آلتی کزه‌جه یئنی‌دن باسیلیب یاییلیبلار. سوْنرالار بؤیوک تاتار دیل عالیمی جمال ولیدی، مقصودی‌نین تورکی صرف، تورکی نحو و شیفاهیه کیتابلارینا یوخاری دگر وئریب و بئله سؤیله‌ییب‌دیر:
اونون کیتابلاریندان اوْلان موعلّیمی اوّل و عیبادتی ایسلامیّه درسلیکلری عرب دیلینه ترجومه اوْلوب و میصرده درسلیک عنوانیندا ایشلنیب‌دیر.
بیرده باخ
صدری مقصودی
قایناقلار
تورک یازیچی‌لار بؤلمه:تاتار سیاستچی‌سی بؤلمه:تاتار یازیچی‌سی تاتارستان عالم‌لری بؤلمه:تاتارلار روسیه مسلمانلاری
وینفرید بامبریک
وینفرید بامبریک (اینگیلیسجه: Winifred Bambrick) کانادالی موسیقیچی - کلاسیک موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. وینفرید بامبریک ۲۱ فوریه ۱۸۹۲ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب و ۱۱ آوریل ۱۹۶۹ میلادی تاریخینده مونترآل شهرینده وفات ائدیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
۱۷۷۶-جی ایلده ایسکاتلند
بۇ مقاله ۱۷۷۶-جی ایلینده ایسکاتلنده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۱۷۷۶-جی ایلده ایسکاتلند
ماساقرام
ماساقرام(اینگیلیسجه:Masagram) هیندوستان اؤلکه‌سینین باتی بنقال ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده بنقال دیلی و اینگیلیس دیلی دانیشیلیر.
دیانا رئینا
دیانا رئینا (اینگیلیسجه: Diana Reyna) آمریکالی سیاستچی قادین ، دموکرات حزبینین عوضوو. ۱۹۷۴ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب.
ماساقرام
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
دیانا رئینا
قایناقلار
بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:۱۹۷۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار
مونرو، اورقن
مونرو، اورقن (Monroe, Oregon) آمریکانین اورقن ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱٫۳۲  کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۶۱۷ نفر و اها‌لی سیخلیغی ۴۶۷٫۱ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر. ایالتین % ۴۶ مئشه‌لر ایحاطه ائدیب. بۇ مشه‌لرین ۶۰٪ - فدرال دؤولتین مۆلکودور. ۲۰۰۸-جی ایلین رقملرینه گؤره ۳۳٫۰۰۰ قدر موستانق آت بۇ مشه‌لرده واردیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:اورقن ایالتین شهرلری
جوبا
جوبا (اینگیلیسیجه: Juba) سودان اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۵۵۰ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۵۲۵۹۵۳ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر. ایکینجی دونیا ساواشیندان سوْنرا اؤلکه باغیمسیزلیک قازاناراق جوبا شهری باشکند سئچیلیب. و ۵۲ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.
قایناقلار
بؤلمه:آفریقا شهرلری
شیری، وولوقدا اوبلاستی
شیری، وولوقدا اوبلاستی (Shiri, Vologda Oblast Шири) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و وولوقدا اوبلاستیندا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:وولوقدا کندلری
آشاغا قارا قاباق
آشاغا قارا قاباق  کندی موغان‌شهر شهریستانی نین، آسلان دوز بولومو و آسلان دوز قصبه سی نده یئرلیشیب.
اهالي
آشاغا قارا قاباق كندي ۱۳۸۵ اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، ۸۳۱ نفر اهالي سي وارايميش. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانيشيرلار.
ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
قایناق‌لار
بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی بؤلمه:موغان‌شهر بؤلگه‌سی‌نین کندلری
سلکتسیونوی، آلتای دیاری
سلکتسیونوی، آلتای دیاری (Selektsionnoye, Altai Krai Селекционное) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و آلتای دیارینده یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:آلتای دیارین کندلری
دانبرووا-میخاوکی
دانبرووا-میخاوکی (لهیستانجا: Dąbrowa-Michałki) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و پودلاسکی اوستانینده یئرلشیر.
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Dąbrowa-Michałki»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
هوریکئین، یوتا
هوریکئین (اینگیلیسجه: Hurricane, Utah) آمریکانین یوتا ایالتینده یئرلشن بیر شهر. بۇ یاشاییش یئرین اساسی ۱۸۹۶ -جی ایلده قۇیولموش‌دور. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۱۸۲۰۵ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
اون ایکی پیس آدام
اون ایکی پیس آدام (The Dirty Dozen, 12 Kahraman Haydut, ) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده ایتالیا دیلی و فرانسه دیلی و اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش فیلم. فیلمین باش روْللارینی رابرت وبر، کلینت واکر، تلی ساوالاس، رابرت رایان، رالف میکر، ترینی لوپز، جرج کندی، ریچارد جاکل، جان کاساوتیس، جیم براون، چارلز برانسون، ارنست بورقناین، لی ماروین جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین فرنک د وال یارادیب. ۱۹۶۷ میلادی ایلینده ۴ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۱ جایزه‌یه لایق گؤرولموش‌دور.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۶۷-جی ایل فیلملری بؤلمه:آمریکا فیلملری بؤلمه:اینگیلیسجه فیلملر بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلری رومانلارینا اساسلانان فیلملر بؤلمه:رابرت آلدریچین فیلملری بؤلمه:مترو قلدوین مایر فیلملری بؤلمه:1944 میلادی ایلیده گئچن فیلملر