cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ساکالار
یونان قایناقلاری
میلیتئسلی اوْلان یازار هئکاتائو طرفیندن ۵۲۰ ایل میلاددان اؤنجه یازیلان و جغرافیا بیلگی‌لرینی احتوا ائده‌ن اثرینده، بیر سیرا پارچالار گلیب الیمیزه چائتمیشدیر. بورادا اسکیت‌لرین یوردلاری و یاشاییشلاری حاقّیندا معلوماتلار توپلانمیشدیر. آنجاق یونان قایناقلاری نین اؤنونده هرودوت اثرلری داها آرتیق ده‌یرلی و علمی باخیمدان بؤیوک ده‌یرلره مالیک‌دیر. هرودوت ۴۸۵ دن ۴۲۴ ایل میلاددان اؤنجه یاشاییب و بوگون ده "تاریخ آتاسی" لقبی ائله اونا یاراشیر. او، بوتون آنادولو، سوریه، مصر، قوزئی آفریقادان توتوب روسیانین گونئی‌لرینه قده‌ر دولانیب و گزیبدیر و نهایت آتن‌ده مسکونلا شاراق کتابلارینی یازمیشدیر. هرودوتون بۇ اثری ۹ کتابدان عمله گلمیشدیر و اونون چوخ قونولاری ۴۹۰ دان ۴۷۹ ایللرینده (میلاددان اؤنجه) یونان – پارس آراسیندا اوْلان حادثه-لرله باغلی اولاراق، اؤزو گزیب و گؤردوکلرینی یازمیش و دوزگون معلومات وئرمیشدیر. او ۴۵۰جی ایل میلاددان اؤنجه گونئی روسیایا گلمیش و دؤردونجو کتابینی بوراداکی اولای‌لارا باغلامیشدیر. بورادا اسکیت‌لر یا ساکالار یاشاییردیلار و هرودوت اونلارین یاشاییشلاری، عنعنه‌لری، داریوش ایله ساواشلارینی، جغرافیالارینی، اسکیت‌لرین یاواش تاکتیک‌لری و تئکنیک‌لری حاقّیندا، هابئله شاهلاری‌نین مزارلاری حاقّیندا سؤزبر دانیشیر و اونون یازدیغی قونولار باشقا قایناقلارین یازدیقلارینی تصدیقله‌ییر. هرودوتون یازدیقلارینی یئر قازینتیلاری‌دا تصدیق ائدیر. آنجاق هرودوتون ۹ کتابی‌دا انگلیسجه، آلمانجا و فرانسه‌جهیا چئوریلمیش.
یونان قایناقلاری آراسیندا باشقا بیر قایناق دا واردیر. بۇ قایناق هیپوکرات‌ین اثری‌دیر. هیپوکرات ۴۶۰ – ۳۷۷ ایللری (م . ق. ) آراسیندا یاشاییردی و اونو یونانلیلار  طب آتاسی  لقبی ایله تانییرلار. اونون یازدیغی اثرلر بوگونه قده‌ر قالیب و الیمیزه چاتیبدیر. اونون اثرلری دونیا دیللرینه ترجمه اوْلوبدور.
هیپوکرات بۇ اثرینده اسکیت‌لر یاشایان جغرافیانی گزیب و اونلارین حیات طرزی و حکیم‌لیک‌لری حاقّیندا گؤزه‌ل معلوماتلار وئریر. او، ساکالاری آرابالار اوستونده یاشادیقلارینی گؤردوکده و هر آرابانین ایکی اوچ اوتاقلی اوْلدوغو و ایگیدلرین آرابالارلا برابر یول گئتدیکلرینی یازیر و آرتیریر روسیانین گونئی طرفلری یئل، یاغیش و قارلی بیر یورد اوْلدوغو اۆچون اسکیت‌لر یئرده یوخ، بلکه آرابا اوستونده یاشاییرلار. هیپوکرات بۇ دوشونجه‌یه ماراق گؤسته‌ریب و اونالارا وورقونلانیر و بۇ یاشاییشی دوزگون و ساغلاملیغا اویغون بیر یاشاییش طرزی بیلیر. اونون وورقونلوغو اثرینده گؤرسه‌نیر و بۇ باره معلومات وئرمه‌یه گووه‌نیر.
یونان قایناقلاری آراسیندا باشقا بیر قاینماقدان آد چکیلیرسه تیکیدیدئس آدینی چکمک گره‌کدیر. بۇ یازار ۴۶۰ – ۴۰۰ ایللر آراسیندا (م.ق) آتن ده یاشامیش و اوچ کتابی یازمیشدیر. او، اسکیت‌لرین قارا دنیز اوستو مسکونلاش‌مالارینی، ساواش‌لارینی و بیر چوخلو اولای لاردان یازمیشدیر. او، ساکالارین بالکانلارا یاییلیب سیغینمالارینی دا اونوتمامیش، اؤزه‌للیک‌له اسکیت‌لرین قارا دنیز اوستو یاشاییشلاری حاقّیندا باجاردیقجا دوزگون معلومات وئرمه‌یه چالیشمیشدیر.
داها باشقا بیر یونان یازاری اوْلان گزنفون اوْلموشدور کی اسکیت‌لر حاقّیندا یاخشی معلوماتلار وئرمیشدیر. اونون یاشامیشی دا ۴۳۰ – ۳۵۷ ایللری (م.ق) آراسیندا اوْلموشدور. یئنه یونان قایناقلاری آراسیندا باشقا بیر قایناق استرابون یازان ۱۷ کتابدیر. بۇ تاریخچی اسکیت‌لرین یاشاییشی تاریخ‌لری، و عنعنه‌لری حاقّیندا دوزگون معلومات وئرمیشدیر و هرودوتون یازدیقلارینی تصدیقله‌میشدیر.
چین قایناقلاری
چین قایناقلاری بوتون قونشو قبیله‌لر و اؤلکه‌لر حاقّیندا درین و دوزگون معلومات ساخلامیشدیرلار. بۇ قایناقلاردا تورک قبیله لری حاقّیندا ان چوخ معلوماتی الده ائتمک اولار. بونلاردا ان اسکی زامانلاردان توتوب میلاددین ایلک ایللرینه قده‌ر ان چوخ و ان اییی معلوماتی آلماق اولار. بۇ قاینالاردان آد آپاراندا ایلک قایناق Shi – chi نی دئمک گره‌کیر. بۇ اثر ۱۲۰ ایل میلاددان اؤنجه یازیلمیش و زامانین حادثه‌لرینی یازمیشدیر. باشقا بیر قایناق Han – shu دور کی بۇ دا میلاددان ۲۰۶ ایل اؤنجه‌دن باشلامیش و ۲۰ ایل میلاددان سوْنرا ایللری آراسیندا حادثه‌لره توخونور و آشور، یونان قایناقلارینا گؤره بۇ حاثه‌لری داها یاخشی احتوا ائدیر. دوغرودور کی بۇ قایناق چین چئوره‌سینده قالان اسکیت‌لری، تیان شان، یوخاری ایل چایی (ولگا) چئوره‌سی، چو و نارین چئوره‌سینده یاشایان اسکیت‌لرین احوالاتینی یازیر. هر حالدا بۇ قایناقف اسکیت‌لرین دوغو بؤلومونو و یایغین اوْلدوغو آسیا بؤلکگه لرینده گؤسته‌ریر، عئینی حالدا باتی تورکیستانا یاییلدیقلارینی دا گؤسته‌ریر. آنجاق چین چئوره‌سینده کی قبیله‌لرین حادثه‌لرینی چوخراق آراشدیریر.
ساکالار آذربایجاندا
آذربایجان تاریخینده ۷۰۰ ایل میلاددان اؤنجه ایشغوزلاری گؤروروک. ایشغوزلار یا ایش اوغوزلار و یاخود ایچ اوغوزلار آذربایجانا خزر دنیزینین قوزئییندن داخیل اولاراق گوتتی‌لر، سابیرلر و توروکلر و آزلارلا قووشورلار. ماننا حکومتینه قاریشاراق آذربایجانلیلارلا بیرله شیرلر و بومی قبیله‌لر طرفیندن قبول اولورلار. چین قایناقلاریندا ۱۰ – ۱۳ میلاددان اؤنجه یوزایللرینده سیوننولار یاشایاراق چینه باغلی ساییلیرلار. بونلار ۹۰۰ ایل میلاددان اؤنجه “چین چژوو ” Cin cejo” آدیلا هونلارا یاردیم ائدیرلر و قزاقستانا کؤچورلر و ۷۰۰ ایلینده ایسه دونلار آدیلا باتیا ساری کؤچوب هرودوتون یازدیغینا گؤره کیممرلرین یوردلارینی آلیرلار، ولگا چاییندان کئچیب آذربایجانا داخیل اولورلار. ایشغوزلار  ایش پاکای لیدئرلیگی ایله آراس قوزئیینده حکومت یارادیرلار. سوْنرا گونئی آذربایجانا ساری یولا دوشورلر. حسنلو تپه سیندن الده ائدیلن نسنه لر ساکالارین۱۰۰۰ میلاددان اؤنجه تورک دیللی قبیله‌لردن خبر وئریر. اونلار آلبان و اورارتولارلا دؤیوشوب اورمیه دنیزینه داخیل اولورلار. ۷۱۴ ایل میلاددان اؤنجه ایشغوزلار ساققیز شهرینی باشکند قورورلار و ماننالارلا یاردیمچی اوْلوب، اؤز حکومتلرینی قورورلار. اونلار دیل یاخینلیغی اوزره ماننالار و اورارتولارلا ساواشماییب دوستلارشیب و اونلارلا بیرله-شیرلر و آشور قارشیسیندا دایانیرلار.
گوتشمید تاریخچی اسکندر زمانی اوْرتا آسیایا حمله گتیردیگی زمان جیحونا حمله گتیره‌رک کارتاس آدلی ساکالار لیدئری ایله اوز اوزه گلیر. کارتاس یاخود قارداش تۆرکجه‌ بیر سؤزجوکدور. یونان دیلینده ش، س اوخونور و قارداش، کارتاس یازیلیر. رئیس نیا بونلارا اشاره ائده رک بیر چوخلو ساکالارین شاهلار آدینی آراشدیریر. او جمله دن بوقاتای، آلپاقای، مادییا
ساکالار بوزقیر تورکلریندن سوْنرا بیرینجی تورک امپریاسی دیر. بوزقیر تورکلری کونفدراسیون شکلینده یاراتمیشدیلار و اؤلکه لری آشسانین دوغوسوندان اوروپانین اورتالارینا قده ر اوزانیردی.
ساکالاردان رونی الفباسیندا بیر سیرا کتیبه لر الده دیر. ساکالارین اؤزلریندن علاوه، داریوشدان شوشدا بیر کتیبه ده ساکا دیلینده واردیر و بۇ کتیبه نین باشدان باشاسی تۆرکجه‌ دیر. قایناقلاردا ساکالاری تورانلی یاد ائتمیشلر حتا شاهنامه ده افراسیابی آلپ ارتونقا آدلایاراق ساکالار شاهی عنوانی ایله یاد ائدیر. ساکا تورکلری تاریخینده افراسیاب همان ارتونقادیر کی بوگونه قده‌ر داستانی دیللرده ازبردیر. ارتونقادان علاوه تومریس خاتون داستانی دا تاریخ کتابلاریندا ایشغوزلار ملکه‌سی و کوروش ایله ساواشی موجوددور.
تورکلر حکومتلرینی کونفدراسیون فورموندا اداره ائدیرلردیر. بۇ نوع حکومت اوچ دوره‌نی ایحاطه ائدیر:
بونلاردان بیری بوزقیر امپراتورلوغو دور کی آسیا و اوروپانین بؤیوک بیر بؤلومونو توتور. آنجاق اونلار آرادان گئده‌رک یئرلرینی ساکا تورکلرینه وئریرلر. تاریخ بۇ ساکالار توران تبارلی قبیله‌لردن بیلیر کی چین و تورکستاندان باشلاییب ایراندان کئچیب دانوب چایینا قده‌ر اوزانیر. بیر چوخلو مورخلر ساکالاری تورانلی بیلیرلر. فرهنگ یازانلار ساکالاری تورک و موغول کیمی قبیله‌لردن بیلیرلر کی ایرانلی عنصرلاری دا اوندا داخیلدیر. بقراط، ارسطو، اسشترابون، بطلمیوس وئره‌ن معلومات اساسیندا ساکالار ۷۰۰ ایل میلاددان اؤنجه قافقاز داغلاریندان آشیب و آذربایجانا داخیل اولورلار. ماد شاهی هووخشتره اونلاردان سیناق یئییب و اورمیه گؤلو قیراغیندا آغیر بیر غرامت وئریر. .
ساکالارخراسان‌دا
یازیلار که سیستانلیلاری ساکالاردان اوزاق بیلیر و ساکالارا یاپیشماغی اؤز ساناندا بیلمیر! او سیستانی سگستان یا شگزستان بیلمیر و اوندان اکراه ائدیر. و سجستانی دا عربستاندان بیر یورد بیلیر. او یازیر اگر اؤزونوزو ساکالاردان بیلیرسینیز بونو دا بیلین کی ساکالار کوروشون قاتیلی دیرلر!؟ آیا بونا راضی سینیز؟ دوغرودور کوروش دؤنه لرله ساکالارا حمله گتیریر و چون اونلارا سیندیرا بیلمیر اونلارین شاهی تومروس آدلی بیر قادین دیر و اونا ائلچی گؤنده ریب ائولنمک اؤنه ری وئریر. آنجاق همین تومریس اونو اؤلدورور. باشقا ایسلامی‌لر بۇ اولایا اشاره ائده‌رک، ساکالاری ایرانلی یوخ، بلکه تورانلی بیلدیکلرینی دئییرلر.
تاریخده یازیلیر کی ساواشدا کوروش قوْشونو تومروسون اوغلونو اسیر توتورلار. تومروس کوروشون اؤنه‌رینی تمام رد ائدیر و ایسته‌میر اؤلکه‌سی اونون جنایتلرینه معروض قالسین. بۇ ساواشدا کوروش ۲۸ ایل شاهلیقدان سوْنرا اؤلدورولور. ایران سیناغا اوغراییر. هرودوت بۇ تاریخی اولایی دقیق صورتده یازمیشدیر و ۵۳۰ ایل میلاددان اؤنجه‌یه عاییددیر. داریوش دا هله ۲۰ یاشیندا بیر گنج‌ایدی و انتقام فکری بیر آن دا اولسون داریوشو بیراخمیر. داریوش کوروشون عمواوغلی‌سی‌دیر و هیستاسپ یا ویشتاسب اوغلودور.
بندانگشتی|270px|سول|کوروش منشورو اوس طرف بندانگشتی|270px|سول|کوروش منشور آلت طرف
کوروش یوخودا اوغلونون اؤلومونو گؤرموش و قورخموشدور. همان یوخونون صاباحیسی گون ساواشدا اؤلدورولور. یوخسا ساکالار اونون باشینی بیر طشتده قویوب قان ایچمه گه وادار ائدیرلر. ایران تاریخلرینده بئله یازیرلار کی کوروش چایا چاتیر و ساکالارین ملکه‌سی تهمربیش اونا پیام گؤنده‌ریر یا گل بۇ چایدان کئچ و ساکالار یوردوندا ساواش و یا گئت اؤز اؤلکه نده یاشا و منیمله ایشین اولماسین. کوروش بۇ اؤنرگه‌نی سردارلاریلا اورتادا قویدو. اونلار دئدیلر ساکالارین یوردونا گئریب اونلارلا ساواشمالی‌ییق. اونلار بئله بیلیردیلر کی اگر ساکالار یوردوندا ساواشسالار اونلارین اؤلکه‌سینی دا آلاجاقلار، آنجاق سیناق یئسه‌لر داها اونلارین الی ایرانا چاتمایاجاق و ایران یئرینده قالاجاق. اما کوروش اؤزو بۇ ساواشدا اؤلور و ایرانچی عالیم لرین یازدیغینا گؤره کوروشون باشینی ملکه‌نین یانینا آپاریب، او دا بیر طشت ایچینه قویاراق قانلار ایچینده اونا خطاب دئییر: ایندی هر نه قده‌ر قان ایچیرسن ایچ! بلکه دویاسان! سیناقدان سوْنرا کمبوجیه امری آلتیندا ایرانلیلار ایرانا دؤندولر. بۇ اولای اۆچون بیر چوخلو رسیملر چکیلمیش و ان تانینمیش تابلولار واردیر.
ساکالار سیبری نین گونئی طرفینده و خزر و آرال دنیزی قیراغیندا یاشاییردیلار. آشورلار اونا ایشکوزاو یونانلیلار سکوتای دئییب، هخامنشیلر ساکا دئییردیلر و بوگون اوروپادا اونلارا scythe یازیلیر. بونلار اوروپانین دوغو طرفلرینده مسکون‌لاشمیش‌لار. تورکلر اؤزلرینی اوغوز دئییردیلر. اونلارین دیللری تورکو اوْلموش و بوگون بیر چوخ کلمه‌لر الده‌دیر:
داهه‌لر ده ساکالاردان تانینیرلار. چونکی هند اطرافینا دا کؤچموش و اورادا هند قبیله لریله قاریشمیشلار. سوْنراکی کوشان دولتینده دا اشتراک ائتمیشلر. هابئله ایران پارت یا اشکان دولتی ده ساکالاردان تؤره‌نن بیر امپراتورلاردیرلار.
هرودوت یازیر ساکالار مجسمه تانریلاریندان دوزه‌لت‌مزلر. آما اونلارا قوربانلیق وئررلر. هرودوت یازیر أرس اۆچون قوربانلیق جایزدیر. هرودوت یازیر اونلار اسیر توتاندا هر یوزدن بیرینی قوربان ائدرلر. او یازیر ساکالار ایلک اؤلدوردوکلری دوشمنین قانینی ایچرلر تا آرتیق جسارت تاپسینلار و داها قورهماسینلار. باشلاریندا کاسا دئوزلدیب ائله اونا گؤره اوروپادا اونلار پیاله اللرینده قبیله آد وئرمیشلر. اونلار آند ایچنده شاهلارینا آند ایچرلر. اونلارین آراسیندا زنا یوخدور. هر کس بئله بیر گناه ائتسه اعدام ائدرلر.
آند ایچدیکلری زامان بیر کاسا شراب گتیریب قیلینج و نیزه‌لرینی اونا قویوب و دوعا ائتمه‌یه باشلارلار. هرودوت یازیر اونلار ساکیت بیر قبیله دیرلر. عائیله‌لریله آت اوستونده کؤچری یاشاییب، آنجاق عائیله‌دن اؤترو ده آدام اؤلدورمکدن چکینمزلر.
اسکندر جیحون‌دا کئچیب اونلارلا دانیشیر. آنجاق اسکندر اونلاری باش اگمه یه چاغیریر و ساکالار باش اگمیرلر. اسکندر حمله گتیریرکن اونلار دالا چکیلیرلر. اسکندر قوْشونو داللاریجا گئده‌رک اونلار چاتماییب دال قاییدیرلار. ساکالار سوْنرا اونلارین آرخاسیجا گلیب اونلاری قووالیرلار. اسکندر بئله گؤردوکده اونلارلا مصالحه ده داخیل اولور.
داریوش اوچ قبیله‌دن آد چکیر: هورم ورک، تیگر خئودا، تئی ترادریا. ۷۶۸ ایلینده ایش پاکای ساکالار شاهی آشورا حمله گتیردی. هرودوت آترپاتن یوردونو ساکالاری یوردو ساییر. او ساکالارلا مادلار یولداشلیقلاریندا یازیر. اورمیه‌دنیزی ساحیللرینده مانای سلطنت ائده‌رک ساکالارلا بیرلیکده یاشاییرلار. آنجاق آشور باجاریر ساکالاری اؤزونه چکیب مادلارا قارشی حرکته چکسین. بۇ یاخینلیق البتده کی کیممرلره قارشی بیرلشمه سبب اولور، اما ماد دا بۇ آرادا دؤیوشه چکیلیر و ساکالار مادی اللرینه آلیرلار. هرودوت دئمیشکن مادلار ۲۸ ایل ساکالار الینده اوْلدولار (۶۵۳ دن ۶۲۵ میلاددان اؤنجه‌یه قدر). سوْنرا هووخشتره ساکالاری مغلوب ائدیب قافقازا یؤنلتدی. داریوش ۴۱۴ ایلینده ساکالاری قووالادی.
انوشیروان اونلارین آذربایجاندا مسکونلاشمالارینا قارشی گلمه‌دی و آذربایجان تورکلشمه‌سی داها گوجلندی.
آرخئولوژیک قایناقلار
یئر قازینتیلاریندان الده ائدیلن نسنه‌لر بیر سیرا یازیلی قایناقلارین معلوماتینی تصدیقله‌ییر و بیر سیرا تکجه باشقا بیر معلومات اله وئریر و هئچ بیر یازیدا اونلارا راست گلمیریک. بونلار اونلارین دوغرودان دا وارلیغینی اوْلدوغو کیمی گؤسته ریر و تاریخچی نین نظریندن آیری اولاراق بوگون گؤز اؤنونده دیریلدیر. خوشبخ لیکله اسکیت‌لرین قالان بیر چوخلو مزارلار و تیکینتی ائولر وار. بونلار آسیادان توتوب اوروپایا قده‌ر یاییلیبدیر. بونلاری ایکی بؤیوک بؤلومه بؤلمک اولار:
اسکیت‌لر حاقّیندا یاپیلان آراشدیرمالار بیر تصادفله باشلامیشدیر. ۱۷جی یوزایللرده گیزلی یئر قازینتیلاری سۆرعتله ایره‌لی گئدیب و یئر یؤکنلر بیر چوخلو دفینه‌لرله اوز اوزه گلیردیلر. بۇ ایللرده چوخلو قیزیل، گوموش اللرینه دوشور. آنجاق خبر یاییلیر و تزار حاکیمی پطر کبیرین قولاغینا چاتیر. او دستور وئریر بۇ دفینه‌لری و اونلاردان الده ائدیلن نسنه‌لری گتیریب هامیسینی پترزبورگدا توپلامالیدیرلار. بۇ امره اطاعت ائتمه‌ین‌لر اۆچون جزالار تعیین اولور. بئله‌لیکله بۇ دفینه‌لر بیر یئره توپلانیر. هنر سئوه‌رلر بۇ قده‌ر ال ایشلری‌نین گؤزه‌للیگیندن حیران قالیرلار. خبر اوروپانی بورویور و بیر چوخ آرخئولوگ‌لار سیبرییه طرف یؤنه‌لیرلر.
ژنرال ملگونف سیبریس آراشدیرمالاری‌نین اؤنجولو ساییلیر. او، بیر چوخ مزارلاری سؤکوب و تاپدیقلارینی یازیب – پوزور و ثبت و ضبط ائدیر. سوْنرا ۱۸جی یوزایلده بیر سیرا آرخئولوگ و آراشدیریجی‌لار او جمله‌دن: کلارک، پالاس، دوبویس، مونت پروکس، سوماراکف فعالیت‌لرینی باشلادیلار و علمی آراشدیرمالار ایره‌لی سوردولر. بوندان سوْنرا دا آرخئولوژیک فعالیت‌لر داوام ائده‌رک ۱۸۶۰جی ایلده رادلف بۇ فعالیت‌لره قاتیلیر. او، ۱۸۶۵جی ایلده بیر سیرا آلتایلاردا چوخ یاخشی تاپینتیلارا ال تاپیر و اونلارین قازماغینا باشلاییر. او بۇ قازمالاری داوام ائتدیریر. ۱۹۴۴جی ایلده باشقا روس عالیمی رودنکو سیبری ده آنتروپولوژیک چالیشمالارا باشلیر و بیر چوخلو مزارلارا راست گلیر و نهایت پازیریک کشف¬لرینی دوغرولدور و ۴۰ مزار تاپیر. ۱۹۲۹دا رودنکو و یاردیمچیسی اوْلان گریازلف بؤیوک کشف‌لره ال تاپیرلار.
مزارلاردان تاپیلان نسنه‌لر اوستونده قوش شکیل‌لری، اویما تابوت و اوستو آلتون اوْلدوزلارلا بزه‌نمیش و بیر نئچه نسنه‌لر ده تاپیلیر. اورادا ۱۰ آت و ایکی گئییک گؤوده سی، بیر شاه تختی و باشقا – باشقا نسنه‌لر تاپیلاراق، تاریخ و آرخئولوگ لار اۆچون ده‌یرلی قایناقلار الده ائدیلیر.
رودنکو ۱۹۲۰ دان ۱۹۴۷ یه قده‌ر چالیشمالاری بوشلاسا دا، بۇ ایلدن یئنه چالیشمالارا داوام ائتدیریر. گونئی روسیایا باخدیقدا داها آرتیق نسنه‌لر تاپیلیر و داها زنگین و تاریخ اۆچون ده‌یری اوْلان تاپینتیلار الده ائدیلیر. آنجاق بونلارین هامیسی ال -0 اله وئره‌رک بوگون عالیم‌لری اسکیت‌لری هارالی و نه کؤکنلی اوْلدوقلاریلا برابر اونلارین دب‌لری و عنعنه‌لرینی الده ائدیرلر.
آراشدیرمالار
آنجاق علمی آراشدیرمالار، بوتون الده ائدیلن یازیلاری چئوریلمیش، کوقانلاردان و مزارلاردان الده ائدیلن نسنه‌لر آرخئولوژی باخیمیندان آراشدیریلمیش و ایندی بونلاردان سونوجلار چیخارماق عالیم‌لرین ایشی اوْلموشدور. ایندی کتابلار یازیلمالی و نظریه‌لر اورتایا قویولمالی ایدی. بیر سیرا عالیم‌لر اسکیت‌لری ایران کؤکنلی، بیر سیرا توران یا تورک آلتای کؤکنلی و بیر سیرا دا اسلاو کؤکنلی اوْلدوقلارینی اورتایا قویورلار. بۇ آرادا زویس جی ایلده کتابینس مونیخ شهرینده نشر ائتدیریر. مولنهوف کتابینی ۱۸۷۰ – ۱۹۰۰ ایللری آراسیندا میدانا چیخاریر.
و. توماشک‌ده ۱۸۸۸ ایلینده وین شهرینده اثرینی یازیر. ج. فرسل ده اؤز اثرینی ۱۸۸۶ دا مونیخ شهرینده نشر ائتدیریر. یئنه ل. ویلسر ایلینده پترزبورگ شهرینده اثرینی سایا بیله‌ریک. بونلارین چوخو اسکیت یا ساکالارلا ایران ایلگی‌لری اوزه رینده تحقیق آپارمیشلار.
ایکینجی گروه ساکالاری اسلاو کؤکنلی اوْلدوقلارینی اثبات ائده‌ن آراشدیریجیلار: ای. اِ. زابلین اؤز اثری ۱۸۷۶ ایلینده یازمیشدیر. او دا بیر سیرا قبیرلردن تاپیلان نسنه‌لر اساسیندا اونلارین اسلاو اوْلدوقلارینی اثبات اۆچون چالیشمیشدیر. آنجاق بۇ زمینه ده بوگونه قده‌ر هئچ بیر یازی حتا تاریخچی‌لر بیر سؤز یازمامیش و الده ائدیلمه‌میشدیر.
آنجاق ساکالارین اورال – آلتای سویونا منسوب اوْلدوغو اۆچون یوزلرله سند و اونلارجا آراشدیرمالار الده واردیر. ب. گ. نیبوهر جی ایلده آکسفورد طریقی ایله اؤز کتابی نشر ائتمیشدیر. اوندان بیر بالاجا سوْنرا ک. نویمان اثرینی ۱۸۵۵جی ایلده برلین‌ده نشر ائتدیریر.
گ.گروت جی ایلده نیویورک شهرینده ایله یازیر. آ. د. موردمان اثرینی ایله لایپزیک ده ۱۸۷۰ ایلینده چاپ ائتدیریر.
گ. ناگی‌ده ۱۸۹۵ ده بوداپست شهرینده بیر کتاب یازیر و بیر سیرا یازارلارلا برابر بیرگه چالیشماغا باشلامیش و تاپدیقلاری وثیقه لری آراشدیریب و تورک سویلو ساکالاری هر آلایدان آراشدیریرلار. بونلار چوخلو سندلر الده ائده‌رک ساکالارین تورک دیللی و اورال – آلتای سویوندان اوْلدوقلارینی اثبات ائدیرلر.
کئچن یوزایلین باشلاریندان ساکالارا عایید اوْلان بیر چوخ آراشدیرمالار اورتایا گلمیشدیر. بۇ آراشدیرمالار قبیرلردن تاپیلان نسنه‌لرین آچیقلانماسی اساسیندا داها علمی و داها گؤزه‌ل و ایناندیریجی عنصرلار ائتکی یارادیر. بونلارلا برابر یازیلار اوخونور، آرخئولوژیک نسنه‌لر اوزه چیخیر، چین قایناقلاری داها اییی صورتده باشقا دیللره چئوریلیر. بۇ آرادا اُ. فرانکه نین اثری ۱۹۰۴ ایلینده نشر اوْلدو. فرانکه بۇ اثرینده ساکالارین تورک اوْلدوغونو اینانیر. او، چین قایناقلارینا دایاناراق اوْرتا آسیادا یاشایان اسکیت‌لری آراشدیریر و تورک اوْلدوقلارینا دریندن اینانیر. باشقا بیر اثر اسکیت‌لرین تورک اوْلدوقلارینا علمی نه‌دن‌لر گؤسته‌ریر. اِ. ه. مینز ین اثری اوْلان دیر کی ۱۹۱۳ ایلینده کمبریج طرفیندن نشر اولور. تامام یازیلی قایناقلاری و آرخئولوژی تاپینتیلاری آراشدیراراق علم عالمینه اوْلدوقجا علمی نظریه لری اورتایا قویور و فایدالی چالیشمالار ایره‌لی سورور. او، بۇ چالیشماسیندا اسکیت‌لرین اوْرتا آسیا کؤکنلی اوْلدوقلاریلا برابر، تورک سویوندان اولمالارینا تاکید ائدیر. بۇ اثردن سوْنرا آرخئولوژیک نسنه‌لر داها دا بۇ کتابین سؤزلرینی گوجلندیردی و بیر چوخلو عالیم‌لر بۇ نظریه‌یه ساری آخدیلار. بوندان سوْنرا بیر چوخلو ملزمه‌لر و نسنه‌لر آرخئولوژی طریقیله اورتایا گلیب و بۇ نظریه‌لر داها گوجلنیبدیر. م. ابرت ده کتابیندا ۱۹۲۹ ایلینده برلین‌ده نشر ائدیر. او، بۇ اثرینده بیر داها باشقا آرخئولوژیک ملزمه لری آراشدیریر و ده‌یرلندیریر. ی. یونگه طرفیندن ۱۹۳۹ دا لایپزیک شهرینده نشر ائتدیگی کتابی چیخیر. یونگه بۇ اثرینده یازیلی قایناقلارین بیر چوخونو توپلاییب ده یرلندیریر و اورادا بوتون ایرانا نسبت وئریلن قایناقلارین یانلیشلارینی گؤسته‌ره‌رک بیر بیر رد ائدیر. ت. ت. ریسه T. T. Rice طرفیندن یازیلان لندن ده نشر اولور و چوخلو ده‌یرلندیریلیر.
بیر چوخ یازیلاری دا اسکیت‌لر حاقّیندا تورک عالیم‌لری یازمیشلار. بونلاردان بیری حسن آتا ابن ملا محمد العباشی دیر. او، تاریخ قوم ترکی آدلی اثرینی ۱۹۰۹ ایلینده یوفادان نشر ائده رک بیر بؤلومونو ساکا تورکلری آدلی بؤلومونده اونلارین تورک اوْلدوقلارینی اثبات ائدیر. بۇ اثر اسکیت لرین تورک اوْلدوقلارینی اثبات ائده ن ایلک قایناقلاردان ساییلیر. س. م. آراسلی اوْرتا آسیا آدلی اثرینی ۱۹۳۰ دا آنکارادا نشر ائتدیریر. یازار بۇ اثرینده اسکیت لرله بیر اتورک قبیله‌سی کیمی یاناشیر. او، یازیلی قایناقلاردان علاوه اسکیت لرین دبلری و عنعنه‌لرینی آراشدیریب تورک قبیله‌لریله بیرگه کولتور صاحیبی اوْلدوغونو گؤسته‌ریر. بۇ اورتاق کولتور و عنعنه‌لری اونون اۆچون ده‌یرلی بیر وثیقه سلییلیر. او، تورک توپلوقلاری‌نین اؤزه‌للیک‌لرینی آراشدیریر و باشقا سویلار و دیللره مالیک اوْلان قبیله‌لر ایله توتوشدوردوقدان سوْنرا، اسکیت‌لرین تام تورک اوْلدوقلارینا ثبوتلار گتیریر. ا. سلیمانف ۱۹۷۰ ایلینده قازاق ادبیاتی اثرینده اسکیت‌لری تورک ساییر و مۆختلیف قایناقلارا دا اشاره ائدیر. او، اؤزه-للیکله ۱۹۷۰ ده آرخئولوژی قازینتی لاردان الده ائدیلن یازیلاری آراشدیرمیش و بئله بیر قناعته گلمیشدیر. ک. آ. آلیشف دا ۱۹۷۸ ده مسکووادا بیر کتاب نشر ائده رک آرخئولوژی سندلره دایانیر و اسکیت‌لری بوتونلوکله تورک بیلیر. م. سیدُف دا بیر سیرا مجسمه‌لر اساسیندا و تورک ائتنوسلارین عنعنه‌لریله بیرلشدیریلمیش کولتورلره آرخالانیب ساکالارین تورک اوْلدوغونا نظر وئریر. سیدف ۱۹۸۲جی ایلده اوْلدوز درگیسینده بیر چوخلو مقاله‌لر یازیب علمی آراشدیرمالار ایره‌لی سورور.
۱۹۶۹جی ایللردن درگیلرده تورکیهده بیر چوخلو مقاله‌لر و علمی آراشدیرمالار اورتایا گلیر. بۇ آراشدیرمالاردا اسکیت‌لرین اینانجلاری، عنعنه‌لری، گئییم‌لری، دب‌لری، آدلاری مۆختلیف ساحه‌لردن دقت آلتینا آلیناراق یازیلی تاریخ‌لری آراشدیریب سونوجلارنمیشلاردیر. دوغروسو بودور کی کئچن ۲۰ – ۳۰ اایل عرضینده تکجه تورک عالیم‌لری یوخ، بوتون دونیا عالیم لری و تورکولوگ لار و بوتون ملت‌لر آراسیندا علمی چالیشمالاری ده‌یرلندیریب و بۇ قونو اساسیندا درین، دانیلماز و علمی فاکت‌لارلا اثباتا چاتدیرمیشلار. بوگون دونیا ساکالار، اسکیت‌لر، ایشغئزلار آدیلا تاریخده یارانان قبیله¬نی بوتون وارلیغی ایله تورک سویلو و تورک دیللی و تورک کؤکنلی بیلیرلر.
ساکالار تاریخده
بیر سیرا بیلگین¬لر ساکالاری دونیانین ان قدیم قبیله¬لری کیمی بیلمیشلر. او جومله¬دن تروگوس پومپئوس میلاددان یوز ایل اؤنجه تاریخچی، ساکالاری حتا مصر اهلیندن اسکی بیر ملت ساییر. اسرهدون کتیبه-سینده ساکالار ایشکوز Ishkuz و شکورزا Shkzr آدلاناراق، ساکالار سرداری اوْلان ایشپاکادان Ishpaka آد آپاریلیر. یونانلیلار ساکالاری اسکوت دئمیشلر. اسکوت یونانجا پیالا معناسیندا اوْلموش و بونلارا بونا گؤره اسکوت دئییرمیشلر کی ساکالار همیشه یانلاریندا پیاله واریمیش. بونلارا هندلیلر چاکا Chka، آشورلار اشکوازی و فارسلار ساکا دئییرمیشلر. ساکالار فارسلار طرفیندن همان تورانلی حساب اوْلموش، حتا شاهنامه ده اونلاری تورانیان آدیلا تانییرلار. آبایف اوئستایا دایاناراق ساکالاری تور طایفاسیندان تانییر. استرابون دوبروجا ماحالینی کیچیک ساکائیه آدلاندیریر و قارا دنیزین قوزئی و دوغو قوزئیینی بۇ آدلا تانیتدیریر. ایلک دؤنه خوالینسک‌ده تاپیلان قبیرلر اوْلموش و عام تاریخا قووشموشدور. ساکالارین آنایوردلاری تیان شان، تالاس و آلای داغلاری اوْلموش و ایستی گؤل اطرافیندا یاییلمیشلار.
بلینتسکی ساکالارین دونیا اوزونه یاییلمالاری حاقّیندا دیرلی آراشدیرمالار آپارمیش و مادلارین حکومتلری¬نین یارانماسیندا اونلارین رولونو اونوتمامیشدیر. اونلاردان میلاددان 200 ایل اؤkجه¬یه قده¬ر آد اولسا دا، اوندان سوْنرا یئرلرینی خزرلره وئریرلر.
رنه گروسه ده ساکالار حاقّیندا آراشدیرمالار ایره¬لی سورموش و اونلارین تاریخینی فراغنه و کاشغرده تانیتدیریر. ساکالاری دسته جمعی قبیرلری سیبریده تاپیلمیش و تاریخچیلر بۇ باره¬ده آراشدیرمالار آپارمیشلار. ساکالارین تاریخینی 1700 ایل میلاددان اؤنجه باشلاییرلار. میلاددان 800 ایل قاباق ساکالار آشورا قارشی چیخیش ائدیب، آنادولو، آذربایجان و اطرافلارینی الده ائتمیشلر. ساکالار شاهی ایشپاکای دا آشورا یوروموش، آنجاق غلبه چالمامیشدیر. هرودوت دئمیشکن، آشور قایناقلاری دا تائید ائده¬رک، پارتاتوا یا پرتوتیش زامانیندا ساکالار آتروپاتن – بوگونکو آذربایجاندا یاشامیش و اورمو دنیزی قیراغیندا مدنیت یاراتمیشلار. مادلارلا دوزگون بیر باغلانتیسی اوْلان ساکالار، مادلارین حیمایه سیندن فایدالانیردیلار. ساکالار بۇ یوزدن کیممرلره یورویوب اونلاری آرادان گؤتوردولر (638 ایل میلاددان اؤنجه). آشور شاهی ساکالاری آرادان قالدیرماق اۆچون اورارتولارا آرخالانیر. پارتاتوا آشور شاهی نین قیزینا ائلچی اولور و اونلاری ساکالارا قارشی یؤنلدیر. اون ایل سوْنرا پارتاتوانین اوغلو مادیش آدلاناراق – هرودوتون دئدیگینه گؤره، ساکالاردان سیناق یئمیش و ساکالارا یئنیلمیشدیر. آنجاق هرودوت داوام ائدیب یازیر کی مادلار 28 ایل ساکالار سولطه¬سی آلتیندا قالمیش و سوْنرالار هووخشتره ساکالاری سیناغا اوغراییب. ماددان ائشیگه چیخاریب، قافقازا یؤنلتدی.
داریوش ساکالارا قارشی ان بؤیوک قوْشون کشلیغی باشلامیش، نهایت اونلاری سیندیرمیشدیر. خسرو انوشیروان زامانیندا =یئنه ساکالار آذربایجاندا گوجله¬نیب و انوشیروان قوْشونو ایچینده اوْلموشلار. روسیادان چینه قده¬ر اوزانان بیر چؤلده یاشایان قبیله¬لردن بیری ده ساکالاردیر. اونلارین تاریخه داخیل اولمالارینی 1700 ایل میلاددان اؤبنجه بیلمه¬لی¬ییک. بۇ چؤللری ایکی یول زونگاریا و فرغانه آسیا ایله اوروپانی بیر – بیرینه چاتدیریر. تاریخدن اؤنجه آسیانی باشدان – باشا اوت و گؤوه¬رنتی¬لر بورویوردو، آنجاق سوْنرالار اقلین ده¬ییشیک¬لیکلری اوز وئریب و بۇ چؤللر اکیلمز و قورو یئرلره چئوریلمیشدیر. بورادا تکجه چین توْرپاقلاری هله اکینه¬جه¬یه قابیل اوْلان بیر یورد کیمی قالیر. باشقا قبیله¬لر معیشت¬لری چتین¬له¬شه¬رک یا چینه طرف یورومک و یاخود باتیا کؤچمه¬یه مجبور قالیرلار. بۇ اقلیم ده¬ییشکلیگی او قده¬ر گوجلو اوْلموشدور کی کاسپین دنیزی (سوْنرالار خزر دنیزی آدینی آلیر) گونو – گوندن کیچیلیب و سویو آزالیر و اونا تؤکولن چایلارین دا سویو آزالیر. ساکالار آلتای داغلاریندان اؤزه للیکله باتی آلانیندان قیزیل معدن¬لری اوْلدوغو اۆچون قیزیل اله گتیریب، کاسپین دنیزیندن بالیق توتوب، مال – داوار ساخلاماق و اکینچی لیک ائتمکله خوش یاشاییردیلار. آنجاق اقلین ده¬ییشیلمه¬سی اونلاری سیبریه ساری آخماغا یؤنلدیر. بونلار آمودریا ساحیللرینده بالیق توتوب، اکینچیلیک ائدیب خوش یاشاییرسالار دا، ایندی چتین¬لیک¬لره اوز به اوز اولورلار. بۇ زامانلار 3000 و 1700 میلاددان اؤنجه ایللره عاییددیر.
مورخ¬لرین و بوگونکو تاریخچیلرین آراشدیرمالارینا آرخالاناراق ساکالار 1700 ایل میلاددان اؤنجه¬یه قده¬ر بورالاردا یئرلشمیشلر. آما سوْنرالار آخین لارا توش گلیب باتیا ساری یولا دوشورلر. مین ایل سوْنرا روسیانین گونئیینده ساکالار و ایتالیادا ائتروسک¬لارین یئرلشمه¬سی، بلکی ده ایکی تورک طایفاسی نین بیرگه طالعی اوْلموشدور.
چین قایناقلاری یازان سؤزلر یونان یازیلارینی تصدیقله¬ییر. هیونگ نو آدلانان و یونانلیلار هون دئیین خالقلارین درین بیر ایلگیسی اوْلموش و بلکی ده عئینی بیر خالق اوْلموشلار. آنجاق باشقا – باشقا قبیله¬لر کیمی یاشاییب گاهدان بیر – بیری قارشیندا صف ده چکمیشلر. میلاددان 900 ایل اؤنجه چینه حمله گتیره¬ن هیونگ نولار سبب اولورلار چین امپراتورو سوآن Suan 827 ایل میلاددان اؤنجه اونلارا قارشی یوروسون و هیونگ نولاری باتیا ساری گئتمک زوروندا قویسون. بۇ ایشله برابر، اونلاردا باشقا خالقلاری اؤز یئرلریندن چیخاریب باتیا ساری یؤنه¬لدیر. السورث هانتینگن بۇ اولایی 730 – 800 ایللری آراسیندا اوْلان بیر اولای کیمی ایزله¬ییر. ماساژت¬لر بۇ زامان جیحون چایی نین قوزئیینده یاشاییردیلار و ساکالارلا ساواشاراق ساکالاری اؤز یئرلریندن قالخیزدیریرلار. ساکالار دا کیممرلره حمله آپاریرلار. ساکالار آت اوستونده ساواشارکن، یئرده ساواشان کیممرلری کؤچمه¬یه مجبور ائدیرلر. بۇ حرکت اونلاری وان و اورارتولارا گلمه¬یه سبب اولور. ایندی کیممرلر بوگونکو آذربایجانا گلیرلر. همین زاماندا ساکالارین بیر سیراسی جیحوندان کئچه¬رک ولگایا آخیب روسیانین قوزئیینه ده گلیرلر. بورادا کیممرلری سیناغا اوغرادیب، کیممرلر دربنده گلیرلر و اورادان اورمیه گؤلونون ساحیللرینده یئرله-شیرلر.
مادلار دا بابیل¬لی¬لارلا ال بیر اوْلوب ساکالارا یورویورلر. ساکالار 28 ایل حکومتدن سوْنرا سیناغا اوغراییب کؤچورلر. بیر سیراسی دوغویا دؤنوب و بیر سیراسی اوروپایا کئچیرلر. دوغویا دؤننلرین چوخو داهه¬یی Dahai سویلارلا بیرله-شیب سوْنرا ایراندا پارت و یاخود اشکانی سولاله¬سینی قورورلار.
داریوش هخامنش شاهی ساکالارا آغیر حمله¬لر گتیریر. آنجاق اونلار داریوشو اوینادیب، ظاهیرده قاباقلاریندا قاچیرلار، آما واقیتده اونلاری اینجیدیب سیناغا اوغرادیرلار. داریوش هئچ بیر زامان ساکالاری سیناغا اوغراتماییب، نئچه ایللر تعقیب ائدیر و غضبله¬نیر و یئنه هئچ بیر باشاری الده ائتمیر. تاریخده دارسوشون ساکالارا یوروشو و نتیجه آلمادیغی گئنیش صورتده یازیلمیشدیر. اونون باجاراقسیزلیغینی اوخوماق هر بیر تاریخی کتابلاردا مۆمکوندور.
ساکالارین کؤکو
بو ضروری سؤزلری دئمکدن سوْنرا ایندی تاریخه قاییدیب، ساکالارین هانسی کؤکدن اوْلدوقلارینی آراماق ایسته¬ییریک. طبیعی¬دیر کی بیر چوخ عالیم¬لر بۇ ساحه ده فرقلی فیکیرله¬شیرلر. ساکالاری ایرانی کؤکنلی اوْلدوغو بیر سیرا عالیم¬لر طرفیندن او جمله¬دن 19جو عصرده زویس، مولنهوف، توماشک، فرسل و ویلسر کیمی عالیم لرین چالیشمالاری یئر آلیر. بۇ چالیشمالار ایران دینی ایله ساکالار دینی آراسیندا ایلگی¬لری تاپاراق بۇ قونو اوستونده دایانیرلار و با باغلیلیغی اثبات ائتمه¬یه چالیشیرلار. هابئله ساکالاردان قالان کلمه¬لری آراشدیریب اوئستا، پهلوی دیللری ایله باغلیلیق آختاریرلار.
20جی یوزایلده یئنه بیر سیرا بیلیم آداملاری بۇ چالیشمالاری و ادعالاری اثبات ائتمک اۆچون داوام ائتدیلر. بونلارین آراسیندا آلبرت هرمان هامیدان باشدا دایانیر. باشقا عالیم کرچمر ساکالاری دوغو ایرانلیلارا دین و دیل باخیمیندان ایلگیلی بیله¬رک، ساکالاری ایرانین دوغودا یاشایان قبیله¬لرینه یاخین بیلیر. همین عالیم سوْنرالار اسکیت لرله تورک¬لرین ایلگی¬لرینه ده توخونور و اؤز قاباقکی ادعاسیندان واز کئچیر. او، ساکالارین ایرانی کؤکنلی اوادوغوندا شک ائدیب و تورک کؤکنلی اوْلدوغونا اینانیر.
آنجاق ساکالارین اسلاو کؤکنلی اوْلدوغو تکجه روس عالیم لری طرفیندن مودافیعه ائدیلیر. بۇ عالیم¬لرین باشیندا زابلین دایانیر و ساکالارین گئییم¬لریله روسلارین گئییم¬لرینی توتوشدوروب بئله بیر سونوجا چاتیر. آما بۇ نظریه روس عالیم¬لریندن ائشیکده هئچ بیر طرفداری یوخدور.
آنجاق ساکالارین یاخود اسکیت لرین و اشغوزلارین اورال – آلتای ایرقی نظریه¬سی داها چوخلو بیلیم آداملاری¬نین فیکیر دونیاسیله اویغون گلمیشدیر. بۇ نظریه باشقا نظریه¬لردن طرفداری چوخ اولاراق گونو گوندن ده آرتماقدادیر. الده ائدیلن نسنه¬لر و وثیقه¬لر 19جو یوزایلین ایلک ایللریندن و حتا ایلک دفینه¬لر اورتایا چیخدیقدا عالیم¬لرین دقتینی اؤزونه چکه¬رک بئله بیر نظریه اورتایا قویولور. بۇ نظریه¬نین ان شهرتلی عالیمی ب. گ. نیبهور اوْلموشدور.
نیبهور، هرودوت تاریخینه آرخالاناراق طرفسیز بیر مئتودلا اینجه¬له¬دیکدن سوْنرا ساکالاری تاتار و موغول قبیله¬لریندن اوْلدوغونو ایره¬لی سورور. اونون اساس سایدیغی قونو، ساکالارلا تاتارلارین عرف، عادت و عنعنه لری اوْلموشدور. بۇ فیکری یونان مشهور عالیمی گروته¬دن سوْنرا نویمان تقویت ائدیر. کیپرت ده اوْرتا آسیادان روسیایا گلن اسکیت¬لرین گله¬نک و گؤره¬نک¬لری¬نین و حیات طرزینی اینجه¬له¬ییب، ساکالاری تورک – تاتار و حتا موغوللارا چوخ یاخین و حتا اونلاردان بیر قبیله کیمی تانییر. ناگی ده بۇ نظریه یه قاتیلیر.نیبهورون ایره¬لی سوردویو نظریه گونو گوندن بیر چوخلو طرفدارلار تاپیر. عنعنه¬لری آراشدیران فیلولوگ¬لار، یئر قازینتیلارینی ایره¬لی سوره¬ن آرخئولوگلار الده ائیلن وثیقه¬لره آرخالاناراق بۇ نظریه طرفدارلارینا قاتیلیرلار و هر بیر کتابدا یئنی – یئنی اینجه له مه لری اورتایا قویورلار. بۇ آرادا چیوی خطی نین متخصصی اوْلان نوردمان داها درین و دانیلماز وثیقه¬لر اورتایا قویور و چیوی خطی ایله یازیلان متن¬لری بوگون تۆرکجه‌ یه چئویریب و ایکی دیل آراسیندا ان اسکی ایلگی¬لری تاپیر و اونلارین تورک اوْلدوغوندا هئچ بیر شوبهه¬یه یول وئرمیر. او، بۇ آراشدیرمالاری قورتاردیقدا اسکیت-لری تورک اولاراق اورال – آلتای ایرقلی بیلیر.
البتده بئله آراشدیرمالار بونلارلا بیتمیر، بلکه بیر چوخلو بیلیم آداملاری یازیلی قایناقلارین اوستونده دایانیب و یئنه آختاریشلارا داوام ائتدیریرلر و نهایت بیر چوخ عالیم بۇ نظریه نی بوتون ساحه¬لریله آراشدیریب اینجه له ییب قبول ائدیرلر. بونلاردان مایر، اوکسوس، روبن، مینز، ه. تریدلر، ب. لافر و یاکساتای کیمی عالیم-لری سایماق اولار.
بو نظریه¬یه قاتیلانلار بوتون اؤلکه لردن و ملت لر آراسیندا او جمله¬دن آلمان، انگیلیس، فرانسه و حتا روس عالیم¬لری ده واردیر. آنجاق تورک عالیم¬لری ده بۇ نظریه اۆچون چالیشیرلار. بۇ عالیم¬لردن ذکی ولیدی دوغان، ترخان، اوگال، سیدف و باشقالارینی سایماق اولار. هر حالدا چاغداش عالیم¬لر ساکالارین عنعنه¬لریله تورک داستانلاری آراسیندا اؤزه¬للیک¬له کتاب دده قورقود قهرمانلاری آراسیندا اوْلان درین علاقه¬لری اونودماییرلار و اونلاری تاتار، یاکوت و قزاقلار آراسیندا هله ده وارلیقلارینی دئمکدن چکینمیرلر.
آنجاق ساکا یا اسکیت¬لرین اورال – آلتای اوْلدوقلاری گونو گوندن بیلیم عالمینده چوخلو طرفدار تاپماقدادیر. قافقازلاردا و آذربایجاندا اوْلان قازینتیلار لاپ اصیل و درین وثیقه¬لر بونا الده ائدیر. آنجاق بۇ نظریه¬نی قبول ائده¬ن¬لر بیر نئچه دلیلی ده آرتیریرلار:
1)ساکالارین یوردلاری ایله تورک آنایوردلاری ایله ایلگیسی
2)ساکالارین و یوردلاری نین آدلاری تورک¬لوک ایله ایلگی¬سی
4)دین لری نین اسک تورک دینی ایله ایلگیسی
6)صنعت و اینجه ایشلری¬نین اسکی صنعت¬لریله ایلگیسی
7)ساکالارین خلف¬لری بوگون هله ده وارلیقلارینی قورویورلار.
هرودوت و استرابون یازیلی قایناقلاری اسکیت¬لر یا ساکالار حاقّیندا یازاراق اونلاری کؤچری ائللر کیمی اوْرتا آسیادان خزر دنیزی¬نین دوغوسوندا قافقازلاردان اورمو گؤلونه قده¬ر گلدیک¬لرینی تصویره آلمیشلار. هرودوت و استرابون بونلارین حاقّیندا یازدیقلارینی سوْنراکی قازینتیلاردان اله گلن و آراشدیریجیلارین اینجه-له¬مه¬لرینین سونوجلارینی بیر – بیری¬نین اوستونه دوشوروب تصدیقله¬ییر. بونلارین هامیسی ساکالار یا اسکیت¬لرین اورال – آلتای و تورک کؤکنلی اوْلدوقلارینی ایناندیریر.
دیلچی¬لر ده بۇ زمینه ده چوخلو آراشدیرمالار آپارمیشلار. ساکا یا اسکیت یا اشغوزلارین آدینی بوگونه قده¬ر آچیقلاماغا چالیشانلار چوخ اوْلموشدور. ذکی ولیدی دوغان ساکالارین آدینی قبیله آدی اولاراق تارگوتائه، اسکولوت و پارولات کلمه¬لری¬نین ده تورک، چیگیل و بارولا آدلاری¬نین "ت"لی جمع شکلی¬نین یعنی تاورگوت، سیلیکوت و بارولات دئمک اولماسی¬نین لاپ مۆمکون اولدوغونو بیلدیریر و اسکیت کلمه¬سی¬نین چنگیزین ایلک دایاندیغی قبیله¬لردن ساکاییت قبیله¬سی-نین آدی کیمی، ساکا آدی¬نین "ت"لی جمع شکلی اولماسینی خاطیره گتیردیگینی ایره¬لی سورور. کوون ایسه پارت توپلوقلاری¬نین جمع آدیندا، آرساک (رومانلیلار دئدیگی کیمی) ماساژت¬لرین ائتنیک آدیندا ماس – ساژ و ساکالارین یونانلیلار آراسینداکی "ساکای" آدی¬نین قوشقویا یئر بوراخماسینیزین اوریانتال تورک سؤزو "ساک" (عقیللی) "یئته¬نک¬لی"، "ایره¬لی گؤروشلو" آنلامینا گلن سؤزلرله عئینی اوْلدوغونو بیلدیریر. ساک / ساکا آدی¬نین تورک دیلینه عایید بیر کلمه اوْلدوغونو قبول ائده¬ن گونالتای ایسه جاغاتای لغتینده ساک کلمه¬سی¬نین یان معناسینا گلدیگینی بیلدیره رک ساکالارین اوتوردوقلاری یئرلرین آناتورک ائلینه نسبتله یان طرف اوْلدوغو دوشونولورسه اونلارا بۇ آدین وئریلمیش اولماسی مناسبتی¬نین آنلاشیلاجاغینی بیلدیریر. همان عالیم بوگونکو تورک قبیله¬سی اوْلان و روسلار ایچینده یاگوت آدیلا تانینان یاگوت¬لار اؤزلرینی ساکالاردان بیلیرلر.
سیدُف دا بیر چوخلو عالیم¬لرله ساکالارلا یاکوت¬لارین آراسیندا اوْلان ایلگی¬لردن دانیشیرلار. بیر چوخ دیللرده ساک همان یایغین معناسیندادیر. بیر سیرا عالیم¬لر ساکانی سایای دئمک¬له یای معناسینی اونلاردان آلیرلار و اونلار اللرینده همیشه اوخ و یای اوْلدوقلارینا اشاره کیمی بیلیرلر.
آنجاق بۇ آدلار قونشو خالقلار طرفیندن اونلارا وئریلمیشدیر: ساکا، اسکیت و اشغوز. سیدُف آختاریشلاریندا بوگون ده بیر چوخ کندلر و قبیله¬لر هله ساک آدیلا اؤزارینی ساخلامیشلار، او جمله¬دن بوزوک¬لار، اوچوک¬لار، 53 یایلار، 40 یایلار کیمی آدلار واردیر.
باشقا بیر قونو اوْلان ساکالارین دیللری دیر، ساکالارین تورک دیللی اوْلدوغو اثباتا چاتمیش بیر قونودور. ساکالارین بۇ گئنیش جغرافیادا دولاندیغی یئرلرده جغرافی آدلار قویموش و بوگونه کیمی بۇ آدلار قالمیشدیر. قارا دنیزدن خزر دنیزینه قده ر بۇ آدلار هله ده واردیرلار. او جمله دن تمرینده، قاریم یالوق، قاراجاسیس داغینل قیراجاسیم دئمیشلر. تورک دیلینده قارا، قاری و اقار "یوکسک" معناسیندادیر. آرقان اویغورجا اوقان، جغاتایجا اوخان یعنی بؤیوک تانرییا اشاره¬دیر. اسکیت¬لرین قاریم پالوق آدی دا بالیق گؤلونه اشاره¬دیر. آنجاق یونان، عبری و بابیل قایناقلاریندا بیر چوخلو آدلار واردیر کی بونلارین تورک دیلینده معناسینی تاپماق دیلچی¬لرین ایشی اوْلموش و بیر چوخ نظرلرده وئره¬رک ساکالارین دولاندیغی یئرلر و قویدوغو آدلار هله ده قالیر. آنجاق ان چوخ دایانان موضوع، شوش¬دا چیوی خطینده یازیلان کتیبه بر بوگون اؤز وطنسمسطده موجوددور. متخصص¬لر بۇ کتیبه¬لری اوخویوب و بۇ کلمه¬لری چیخارمیشلار: آنیرا، اوناماق، آرتا، اوتورماق، دالدو، دولدوراق، گیک، گؤک، ایرچیگی، آرتماق، آرتیق، قوتتا، قاتماق، چاغری، اوغول، یال، یول، ویتا، وانا، اؤته، یانا، وورون، اورون کلمه¬لری اوخونموشدور. بۇ متن¬لرده اؤزه¬للیک¬له فعل¬لرین هامیسی تورکو اوْلموشدور. بونو دا تصادفله دوشونمک اولماز. بؤیوک عالیم تونا دئییر: "بیر – بیریله هئچ ایلگیسی اولمایان دونیا دیللرینده، تصادۆفی کلمه اویغونلوقلار بیر معجزه قابلیتینده¬دیر و اؤرنک¬لری بیر الین بئش بارماغینی گئچمز". بئله¬لیکله بوگون دونیا ساکالارین تورک اوْلدوغونو اینانمالی و بونا اویغون حرمت ائتمه¬لی¬دیر.
قزاقستاندا آلما آتانین ائسیک کورقانیندان یازیلی کیچیک بیر مجمه¬یی تاپیلدی. ساکالارا عایید اوْلان و 26 حرفدن عمله گلن بۇ یازی سلیمانف طرفیندن "خانین اوغلو 23 یاشیندا یوخ اولدو. (خالقین) آدی دا یوخ اولدو". بۇ جمله بیزیم بوگونکو دیلیمیزه داها اویغوندور.
اسکی یازیلار وئره¬ن تانری کلمه¬سی، بوگون بیر چوخلو یازیلاردا جغرافیا و شخص آدلاریندا و شوش دا تاپیلان کتیبه¬لرده واردیر. مورتمان دئدیگی کیمی چیوی یازیلاری ساکالارین تورک اوْلدوقلارینی اثبات ائدیر و اونلارین دیلی تورک – تاتار و فین – اوقور دیللری¬نین هله آیریلمادیغی اؤنوندن¬دیر.
۱۹۸۷-جی ایلده سوئیس
بۇ مقاله ۱۹۸۷-جی ایلینده سوئیسده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
ساکالار
ساکالارین کؤکو
هابئله عنعنه¬لری و دبلر قونوسونو ساکالار و باشقا تورک قبیله¬لری آراسیندا آراشدیرانلار بونلارین بیر قبیله¬دن اوْلدوقلارینی دئمکدن چکینمه میشلر. بۇ قونو اوزره ساکالارین آت اوسته یاشامالاری، اؤکوزدن آرابا چکمک اۆچون یارارلانماق، ات یئمک¬لری، بیشیره جک غذالاری، قاب – قاجاقلاری، قمیز ایچگی یه وورغونلوقلاری، و نهایت باشقا عادتلری اونلارین تورک اوْلدوقلارینی ثبوتا چاتدیریر. هرودوت، استرابون و هیپوکرات دا بونلاری اؤز گؤزلریله گؤروب یازطدیقلاری داها بوگون تصدیقله نیر و ساکالارین تورک دیللی و اورال – آلتای کؤکنلی اوْلدوقلاری هئچ شوبهه ده قالمیر.
داستانلار
روسیادا ساکالار اؤزلرینی دوغما بیلیرلر. اونلار آراسیندا افسانه لر و داستانلار واردیر. بۇ داستانلار بوگونه قده ر گلیب – چاتیبدیر. بۇ داستانلارا گؤره ساکالاری بؤیوک آتالاری تاگیتائوس دان یارانمیشدیر. او، گؤگ تانریسی اولاراق دنیپر چایی نین قیزی – یاری قادین و یاری ایلان اوْلان قیزی ایله ائوله نیر. تارگیتائوس 2000 ایل میلاددان اؤنجه یاشاییرمیش. ساکالار دنیپرده بیر شاها باش اگیرلر کی اوسطوره لره قاریشمیش، همین اینام اونلاری ثروتلی اولماقلارینا یول آچیر و اشراف طبقه سی ساکالار ایچینده یارانیر. اونا گؤره تاریخچیلر بونلارا سلطنت ساکالاری دئییرلر. اونلارین الده ائدیلن قبیرلریندن بیر چوخلو جواهرلر، قیزیل و گوموش اله گلمیشدیر. آنجاق بۇ سیطنت ساکالاریندا بؤیوک بیر استبداد دا یارانیر. شاه تانری طرفیندن گلمه ساییلیر و هر نه دئسه گؤرولمه¬سی واجب ساییلیردی. اسکولس Scyles ساکالارین بۇ مستبد شاهلاریندان بیری دیر کی آناسی یونانلی ایدی. آنجاق اسکولس دینه نسبت حؤرمتسیزلیک ائده رک، ساکالار طرفیندن اونا قارشی عصیانلار قالخیب و اؤلدورولور.
بونونلا بئله، ساکالار یونان کولتورونه ماراق بسله ییرلر. یونانلی لار کیمی گؤزل شهرلر دوزلدیب و اونلارا تای یاشاییشی سئویرلر. البتده هرودوت ساکالارین یاغی بیر گروهونا دا اشاره ائدیر و اونلاری اصیل قبیله¬دن آیریلیب بالخاش Balkhash گؤلونون باتی قوزئیینه کؤچوب و اؤزلرینی ساکای Sacae آدلاماقلارینی دا اونوتمور. بالکاندا بیر چوخلو یئرلر اؤزلری مسکونلاشماق اۆچون یارادیرلار و بوگونه دک مجارستان، پروس، رومانیا و باشقا اورپا اؤلکه لرینده ساکمالارین یوردلاری تانینماقدادیر. 346 ایل میلاددان اؤنجه سارماتلار دون چاییندان کئچمیشدیلر و امن بیر یئر دالیجا گزیردیلر. بۇ زامان آیرتس Aertes ساکالارین شاهی دانوبدان کئچدی و کیچیک سکائیه دئییلن یئری اله آلدی. 339 ایلینه قده¬ر بالچیک Balchic توْرپاقلارینا چاتیب و ایکینجی فیلیپ – مقدونیه شاعی نین غضبینه سبب اوْلدو. فیلیپ ساکالاردان قورخویا دوشوب و دانوب ساحیلینده ساکالارلا ساواشا گلدی. بۇ ساواشدا آیرتس اؤلدو. ساکالار باریشا اوز گتیردیلر. آما اونا وفالی قالمادیلار. اوچ ایل سوْنرا اسکندر ساکالارا حمله گتیردی. اسکندرین سرداری بۇ ساواشدا اؤلدورولسه ده، اسکندر سیناغا باش اگمه دی و ساکالار دا دال قاییتمادیلار. بلکه بالکانا گئدیب خراج و باج وئرمکله راضیلاشدیلار.
آنجاق ساکالار یاواش – یاواش باشقا اوروپا ملت لریله قاریشیب اونلاردا حل اوْلدولار. تاریخچی لر ساکالاری همیشه باشاریلی و کام آلان بیر ملت کیمی قلمه آلمیشلار. اونلار تجارت، آلیش – وئریشدن ثروتمند اوْلدوقلارینی یازمیشلار. اونلار اینچیلیک له ده ثروت قازانمیشلار. سمائیه ده بوغدا اکیب، یونانین بوغدا انبارلاری اولماغا شهرت تاپمیشلار. ساکالار دوز، بالیق، خاویار، بال، ات و سود، دری و خز ساتیب یونانلی¬لاردان جواهرات آلیردیلار. اونلارا گؤزل جواهرلر دوزلتمه¬یی سفارش ائدیرلردیر.
ساکالارین یاشاییش طرزی
بیلدیگیمیز کیمی میلاددان 1000 ایل اؤنجه آسیا چؤللرینده یاشایان طایفالارین هامیسی مال 0 داوار تربیه سی ایله یاشاملارینی تامین ائتمیش و اکینچیلیکدن تغذیه ائدیرلردیر. پالتار و غذالارینی بۇ ایکی یولدان – داوار ساخلاما و اکینچیلیک¬دن الده ائدیرلر. بونا یاخشی یایلاقلار و قیشلاقلاری اولمالاری دویولار. یوردلارینی ساخلاماق اۆچون ده دوشمانلارلار ساواشما گوجونه مالیک اوْلدوقلار لازیم¬دیر. اونلار آت اوستونده یاشاییب، یوردلارینی ساخلاییب و دومنلرله ساواشیرلار. ایگید کیمی گوجلو اولماق و اله قیلینج آلیب آت سورمک اونلارین یاشاییش احتیاجلاریندان ساییلیر. ساواش باجارمایان ایگید ائدوسیز قالیر، آد قازانمیر. بۇ دوروم قبیله آداملارینا عاییددیر.
ساکالار چای قیراغیندا و گؤل ساحیلینده یاشایاراق بالیق توتما، اوو اوولاماق دا اللریندن گلیر و اونلارین ایی ایش و پئشه¬لری ساییلیر. قادینلارا حؤرمت بسله¬مک، عائله¬نین راحاتلیغینی الده ائتمک، چادر قوروب، ائو تیکمک باجاریغی هر بیر ایگیدین گؤرکملی ساییلیر. قادینلار یایلاق – قیشلاغا گئدرکن آرابالاردا اوتوروب و ایگیدلر آت اوستونده اولمالی¬دیرلار. آرابالارین دؤرد و یا آلتی تکرلی اوْلدوغو دا یازیلماقدادیر. قازینتیلاردان اله گلن آرابالارین و تکرلر ساکالارین بۇ صنعتده باجاریقلی اوْلدوقلارینی گؤسته¬ریر. ساکالار خوشبخت یاشاییرمیشلار. دوشمانین اونلارلا ایشی اولماسایدی اونلارین دا ایشلری یوخوموش. آنجاق دوشمنه ده هئچ بیر زامان باش اگمه¬میشلر. ایرانلیلار هرنه قده¬ر گوجلو اولوردوسالار، کوروش، داریوش و باشقا شاهلار اونلارا اذیت ائتمه-یینجه اونلارین دا اذیتی کئچمیرمیش. کوروش دؤنه لرله اونلارا هجوم ائتدی و اونلاری جانا گتیردی. نهایت ده اونلارین الینده اؤلدورولدو. داریوش دا عؤمور بویو اونلاری اذیت و آزارا معروض قویدو و نهایتده اونلارا ال تاپا بیلمه دی و چوخلو غضبلنمه سینه سبب اوْلدو. بونلار هامیسی گؤسته ریر کی ساکالار خوش یاشاماق اهلی اوْلموش، آنجاق گره کلی زاماندا قیلینج اله آلاراق رحم ائتمه دن اؤلدورموشلار و اؤز عائیله¬لری¬نین خوش یاشاملاری اۆچون ساواشمیشلار.
تاریخدن اؤیره¬نیریک ساکالارین یوردو سیحون و جیحون یونانلیلاری بوغدا و آرپا انبارلاری کیمی تاننیرمیش. بۇ گؤسته¬ریر اونلار اکینه¬جکلریله یاشاملاری کئچیریرمیشلر. اونلاردا آت ساخلاماق، داوار تربیه ائتمک و عئینی حالدا موسیقی و اویناماق (رقص) اؤز یئرینده واریمیش. آت، اونلارین باشقا تورک ملت¬لریله برابر ان یاخین دوستو ایدی. الده ائدیلن نسنه¬لر قبیرلردن گؤسته¬ریر کی آت گاهدان قبیر صاحیبی ایله بیرگه قویلانیر. یا آت مجسمه¬لری قیزیل و گوموشدن دوزه¬لینیب قبیرلر ایچینده قویولورموش. آت گؤگدن گلمه بیر حیوان کیمی حؤرمتله قارشیلانیر. ساکالار یانیندا آت حاقّیندا اوْلان داستانلار، بوگون هله ده آذربایجاندا اوسطوره¬وی بیر صورتده جانلی دیر.
۱۹۸۷-جی ایلده سوئیس
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۸۷-جی ایلده سوئیس
ساکالار
ساکالارین یاشاییش طرزی
هرودوتون یازدیغینا گؤره بیر افسانه ساکالار آراسیندا واردیر کی بیر شاهین اوچ اوغلو وار. شاهین آدی تارگی تائوس ایمیش. گؤیدن بیر قیزیل کرپیج دوشور و اوندان اود قورجاناقلاری آتیلیردی. اوغلانلاردان بیری یاخینلاشدی بلکه اونو اله آلسین. باجارمادی. اوندان کیچیک ده گلیب گؤتوره بیلمه¬دی. آنجاق لاپ کیچیک اوغول او کرپیجی اله گؤتوروب آتاسی یانینا گلدی. اودلار سؤندو و او کیچیک قارداش اسکولوتلارین یانی ساکالارین شاهی اوْلدو. بئله داستانلار بوگون ده تورک خالقلاری آراسیندا چوخدور. بونا تای ناغیللار دا واردیر. تاریخه گؤره تارگی تائوس 513 میلاددان اؤنجه شاهلیق ائدیرمیش. هرودوت یازیر قادینلار سؤیود و سرو آغاجیندان بیر معجون دوزلدیب، کُندر و سو ایله قاتیب بیر خمیر دوزلدیرلر. بۇ خمیری بدنه یاخیب و دری لرینه یاخیرلار. بیر آز سوْنرا سویونان یویوب، دریلری چوخ تمیز و پارلاق اولور. بۇ ایش اونلارین بئب لری نین صاف و تمیز اولماسینا سبب اولور.
تاریخی قایناقلار ساکالارین شهرده اوتورماقلارینی تائید ائدیر. میلاددان 500 ایل قاباق اونلار شهرلرده اوتوروب، دون، دانوب و دنیپر پایلاری قیراغیندا یوردلار قورموشلار و شهرده اوتوران ساسسلیرمیشلار. اونلار ائولرینی دوغال محیطده ائله دوزلدیرلر کی هم محکم و هم دوشمانلاردان اماندا قالیر و اونلارا ال تاپما چوخ دا آسان اولمور. اونلارین ان گؤزل شهرلری نئاپولیس¬دیر کی کریمه¬ده موجوددور. 1945جی ایلده بۇ شهرده اوْلان قازینتیلار قارتاردیو شولتس Schulz و کولووکینا Kolovkina بۇ قازینتی¬لاری ایره¬لی سوردولر. بۇ شهر 500 ایل تامام اونلاری باشکندی کیمی (400 ایل میلاددان اؤنجه دن 100 ایل میلاددان سوْنرایا قده¬ر) اوْلموشدور. بۇ شهرین اطرافیندا 14 یارد دووار چکیلمیشدیر و بؤیوک دروازه¬سی دوزلمیشدیر. شهرین ایچینده داشدان و سفالدان ائولر یاپیلمیش، شهر ایچی داس و مرمر مجسمه¬لرله بزه¬نمیشدیر. هر ائوین بیر نئچه اوتاغی اوْلموش، اوتاقلار بؤلونموش، بیر اوتاق یاتاق اوتاغی، باشقاسی قوناق اوتاغی و بیرینده ده کوزه¬لر قویولموشدور، سانکی شراب چکمک اۆچون اوْلموشدور.
اونلار اینجه صنعتدن ذوق آلیر و هابئله بیلیم و حکمت¬دن ده اوزاق دولانماییرلار. تاریخچی¬لر بونو دئمکدن چکینمیرلر کی ساکالار علم و ادبه ده ماراق بسله¬ییب، دوشونجه و فیکره ده یر وئریرلرمیش. اونلار بونو یازیرلار کی: آناخارسیس ساکالار شاهزاده سی و شاه سائولیوس قارداشی بیر ائلچی کیمی آتن شهری – یونان باشکندی نه گؤنده ریلیر. بۇ شهرده چوخلو ساکالار یاشاییرمیش. آناخارسیس 589 ایل میلاددان اؤنجه بیر شهره داخیل اولور. سولن Solon یانینا و فیلسوفلار درنه-گینه گئدیر. آناخارسیس حکمت و فلسفه یه ماراقلی اوْلدوغو اۆچون تانری تانیما و فلسفه یه اوز گتیریر و یونان حکیم لریله بحثه قاتیلیر. یونان فیلسوفلار آناخارسیسی سئویب و اونونلا صحبتلره قاتیلیرلار و اونو بیلیم صاحیبی اوْلدوغو اۆچون و ماراقلاری اۆچون چوخ سئویرلر و بیر سمالی عالیم کیمی قبول ائدیرلر.
آنجاق آناخارسیس بیر مدت سوْنرا اؤز یوردونا دؤنور. او یول اوزونو بیر چوخلو شهرلردن گؤروش ائدیب، شهرلر و خالقلارلا گؤروشور و تانیماغا چالیشیر. او کوزیکوس Cuzicus شهرینده الئوسیس عنعنه لرینده اشتراک ائدیر. بۇ بیر دینی مراسیم دیر. آناخارسیس ده بۇ مراسیمده شرکت ائدیر و اونلارا علاقه تاپیر. تصمیم توتور اؤز یوردونا قاییتدیقدا بئله بیر مراسیمی آنایوردوندا دا برپا ائتسین.
آناخارسیس اؤز یوردونا دؤنور. بیر گون بئله بیر مراسیمی برپا ائتمک اۆچون چؤله چیخیر. آنجاق بیر سیرا خالق اونو بئله مراسیمی برپا ائتمکده گؤره رک قارداشی سائولیوسا خبر وئریرلر. سائولیوس گلیب اونو بۇ مراسیمده گؤرور و بیر اوخونان جانینی آلیر. بئله¬لیکله ساکالارین ایلک فیلسوفو اوْلان آناخارسیس آرادان قالدیریلیر . تاریخچی¬لرین دئدیک¬لرینه گؤره ساکالار دوزگون یاشاییش کئچیره¬رک، ایی و یاخشی کئچینه¬جکلری اوْلموش و دوزگون دولانیشیق آپاریرمیشلار. اونلارین اینجه صنعته علاقه گؤسترمه¬لری ائولری¬نین بزه¬گی، ائو نسنه¬لری، مبلمانی و قاب – قاجاقلاری گؤسترمه¬ده¬دیر. اونلارین ائولرینی ان گؤزل قالیلار، ماسالار، اؤرتوکلر، یورقان – دؤشک¬لر، مخده¬لر، ائو نسنه¬لری و ائو بزه¬ک¬لری، دووارلارا آسلانیلان پرده¬لر گؤسته¬ریر. اونلار بویالارا دا چوخ علاقه گؤسته¬ریب، شاد بویالاردان یارارلانیرلار. قارا و توتقون بویالار ایشلتمیرلر. حتا قاب – قاجاقلاری اوستونده اینجه ال ایشلریندن استفاده ائدیرلر و بۇ شکیللر بوگون ساکالی¬لاری بیر اینجه صنعت و هنره ماراقلی انسانلار کیمی تانیتدیریر.
یئنه تاریخه بیر باخیش
آشورلار 750 – 700 ایل میلاددان اؤنجه ایلک دفعه ساکالاردان یازیرلار. بۇ زمان اونلار اوْرتا آسیادا یاشاییرلار و آشور و بابیل مدنیت¬لریندن اوزاقدیرلار. آنجاق فارس عالیم¬لری ساکالارین ایرانلیلاردان تاثیر آلدیغینی یازیرلار. بیر حالداکی هله آریالیلار بورایا گلمه¬ییبلر کیمدن تاثیر آلیرلار؟ زردشت دینیندن یارارلانمالارینی دا یازمادان چکینمیرلر؟!
هرودوت یازیر: ساکالار حاقّیندا بیر داستان دا واردیر کی منجه اینانمالی¬دیر. بۇ داستانا اویغون ساکالار آسیادا یاشاییرلار. سوْنرا ماساگت¬لر اونلاری یئرلریندن کؤچمه¬یه چالیشیرلار. ساکالار جیحوندان کئچیب کیممرلره داخیل اولورلار. ساکالارین چوخلوغو سبب اولور کیممرلر ایکی بؤلونورلر، بیر سیرا ساواشارکن اؤلورلر و بیر سیراسی یئرلرینی بوشلاییب ساکالارا قویورلار. ایندی ده کیممرلرین قالالاری اورادا واردیر. . . هرودوت آرتیریر: آیدین¬دیر کی ساکالار کیممرلری تعقیب ائده رک بیزیم اؤلکه¬یه گلیرلر. کیممرلر دنیز ایله یول گئدیب و ساکالار قافقازا گئدیرلر و ماد اؤلکه سینه داخیل اولورلار. هرودوت بۇ زامان هووخشتره زمانینا اشاره ائدیر و هووخشتره نینوانی بوشلاییب اؤلکه¬سیندن مودافیعه ائتمک اۆچون قاییدیر. آنجاق ساکالار بئله¬لیکله آسیانیبن ان گوجلو ملتی اولورلار. ارمیا کتابیندا دا اونلار حاقّیندا معلومات وئریلیر. آنجاق ساکالار ماننا ایله دوست اوْلوب آشورلارا قارشی ساواشا داخیل اولور. هووخشتره 10 ایل ساکالار شاهی پروتوثس ایله یولا گلیر و قوْشونونو ایکی بؤلومه بؤله¬رک پیاده نظام و سواره نظام اولاراق ساکالاردان اوخ آتان گروپونو دوزلدیر.
دئدیگیز کیمی، اسکیت یا ساکا یا اشغوزلار ایلک دفعه آشور قایناقلاریندا آدلاری چکیلمکده دیر. بۇ قایناقلار یونان قایناقلاریندان داها آرتیق اسکی تاریخلری آراشدیریر. آشور قاینماقلاری 200 ایل هرودوتون یازیلاریندان اؤنجه باغلی دیر. بۇ قایناقلاری 800 ایل میلاددان قاباق و یا 7 جی یوزایلین ایلک یاریسیندا ساکالارین گوجلو بیر قبیله کیمی حرکت لرینه توخونور. بۇ قایناقلاردا ساکالار خزر دنیزی نین باتیسیندا – قافقاز و آذربایجان توپراقلاریندان قارا دنیزین دوغوسونا قده ر اوزانان یئرلرده یاشاییرلار. ساکالار آز بیر زاماندا بۇ اوزون یوللاری گئتمیش و گئنیش بیر اراضیه یاییلمیشلاردیر. آنجاق بئله بیر قبیله آیدین دیر کی نئچه یوز ایللر بوندان اوّل اوْرتا آسیادا بؤیوک بیر گوجه مالیک اوْلموشلار. یازیلی اوروپا قایناقلاری بونلاردان خبرسیز اوْلدوقدا، چپین قایناقلاری دانیشیر. ساکالارین چینله ساواشلاری و کیممرلرله ایلگیلری چین قایناقلاریندا واردیر. اوْرتا آسیادا ساکالار کیممرلرله بیر دیللی و بیر یاشاییش سیستمی نی سورورلر. آنجاق چین امپراتورو اونلارا یورودوکده، اونلار دا بیر – بیری نین آردیجا باتیا ساری یؤنه لیرلر و گاهدان ساواشیرلار. بۇ ساواشمالار، سوْنرالار بیر دوشمان کیمی حرکت لره یول آچیر. اونلار یول اوستونده آشورلارلا قارشیلاشیرلار. آشور شاهی اسرحدون (م.ق. 680 – 668) زامانیندا آشور قایناغی اوْلان Prizma دا آشور امپراتورو اؤلکه سی نین قوزئی و دوغو قوزئیینی تهدید ائده ن کیممرلری اوزاقلاتماق اۆچون ساکالارا یاخینلاشماسینی یازیر. آشور امپراتورو ساکالاردان یاردیم دیله ییر.
بو حادثه یه هرودوت یونان تاریخچیسی ده آنجاق 200 ایل سوْنرا اشاره ائدیر. ساکالارلا کیممرلرین ایلگی لرینه اشاره ائتمه مک اولماز. کیممرلر ساکالاردان اؤنجه چین امپراتورو الیندن قاچاراق باتیا طرف یولا دوشورلر. اونلار خزر دنیزیندن کئچیب قارا دنیزی توشلاییرلار و آشور سینیرلارینا چاتیرلار. ساکالار دا اونلارین آردیجا قافقار و دربند یولو ایله اورارتو توْرپاقلارینا گیریرلر. بۇ زامان اورارتو اورمیه گؤلونون باتیسیندا و ماننا اورمو گؤلونون دوغوسوندا حکومت ائدیرلر. ساکالار اورارتولاری سینیرلار. آشور امپراتورو دا ماننالاری و کیممرلردن قورخاراق، ساکالارا دوستلوق الی اوزالدیر. آشورون باشقا بیر قایناقلاری دا بۇ حادثه یه توخونموشلار.
کیممرلر بیر نئچه ی.ز ایل ساکالاردان قاباق تاریخ صحنه سینه داخیل اوْلموشلار. سارگون (م.ق. 750 – 722) زامانیندا کیممرلر اوْرتا آسیادان باتیا ساری یول دوشمه لری ده یازیلمیشدیر. اونلارین آردیجا ساکالار گلیرلر. بۇ کؤچمه لر چین قایناقلاری اساسیندا چین امپراتورو سوآن هیونگ نولارا قارشی یوروشو و اونلارین باتیا طرف کؤچمه لرینه سبب ساییلیر.
ساکالار آذربایجان توپراقلارینا اورارتو و ماننالارلا اوز – اوزه گلیرلر. آنجاق اورارتو توپراقلاریندا یئرله شیب، اتیلک اؤنجه باریشیق و یومشاق گئدیشلری اولور؛ سوْنرا آرالاریندا توققوشمالار اوز وئریر و اورارتولاری آرادان قالدیریب اؤز حکومت لرینی قورورلار. 585 ایل م.ق. ساکالار کیممرلری اورارتو توپراقلارینا چیخارمیشلار و اورارتو حکومتینه ده سون قویموشلار.