cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فییتویل، پنسیلوانیا
فییتویل، پنسیلوانیا (اینگیلیسجه:Fayetteville, Pennsylvania ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۳۱۲۸ نفر ایمیش و ۸٫۲ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار و پنسیلوانیا ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Fayetteville, Pennsylvania»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
وینیل کولورید
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Vinyl chloride»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیمی
پرولتارسک
پرولتارسک (Proletarsk) (Пролетарск) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر شهردیر و روستوف اوبلاستینده یئرلشیب. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 20267 نفر دیر.
کودیبتو
کودیبتو (اینگیلیسجه:Kodibettu) هیندوستان اؤلکه‌سینین کارناتاکا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده کانادا دیلی دانیشیلیر.
پرولتارسک
قایناق‌لار
بؤلمه:روسیه شهرلری
جرج شوت
جرج شوت (اینگیلیسجه: George Shutt) (دوْغوم:Quarter 4 1861 Stoke-upon-Trent) بیر فوتبالیست. اینگیلیس میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
بوب کاشل
بوب کاشل (اینگیلیسجه: Bob Cashell) آمریکالی ایش آدامی و سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو ایدی. ۱۹۳۸ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۲۰۲۰ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۳۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۲۰۲۰-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:لانقویو، تکزاس دوغوملولار بؤلمه:کارسون‌سیتی، نوادا سیاستچیلری بؤلمه:رینو، نوادا سیاستچیلری
کومیاوکا
کومیاوکا (لهیستانجا: Kumiałka) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و پودلاسکی اوستانینده یئرلشیر.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kumiałka»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ناتی داق
ناتی داق (اینگیلیسجه: Naughty Dog) یان قۇرولوش و یا تابعه شیرکت. بۇ شیرکت ویدئو اوْیون ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. باش مرکزی سنتا مونیکا، کالیفورنیا شهرینده یئرلشیر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Naughty Dog»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیرکت‌لر
تی-شرت
تی شرت یا دا T-shirt — بیرجور کؤینک دیر. تی-شرت ایین‌ین اۆست طرفین توتار و معمولدا دوگمه سیز و قیسسا قول و دستک سیزدیر. باشدا تی‌شرتلر کؤینک آلت پالتاری ایدی و سون ایللرده مودل‌لری چوخالدی و ائشیک پالتاریدا اولودو. تی‌شرت معمولدا اوجوزلو کتان و ایشیقلی و کئش پارچادان تیکیلر. اونون پارچاسین یوماق آساندیر. کتان یا پاممیق کئش کیمی و خانیملار جورابی پارچاسیندان اولا بیلر.
قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/T-shirt بؤلمه:پالتار
برادنینچ
برادنینچ (اینگیلیسی‌جه: Bradninch) بریتانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره 2041 نفر دیر. بۇ شهر اینگیلیس اؤلکه‌سینده یئرلشیب.
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیا شهرلری
پرتویل، آلاباما
پرتویل، آلاباما (Prattville, Alabama) آمریکانین آلاباما ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۸۸٫۷۶  کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۳۹۶۰ نفر و اها‌لی سیخلیغی ۴۰۱٫۱۶ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۱۰۰ متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Prattville, Alabama»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آلاباما شهرلری
کاداپلاماتوم
کاداپلاماتوم(اینگیلیسجه:Kadaplamattom) هیندوستان اؤلکه‌سینین کرالا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده مالایالم دیلی و اینگیلیس دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
هاوارد تیت
هاوارد تیت (اینگیلیسجه: Howard Tate) آمریکالی شارکی یازیچی و موسیقیچی - سول، قاسپل، ریتم اند بلوز موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. هاوارد تیت ۱۳ آقوست ۱۹۳۹ تاریخینده البرتن، جورجیا شهرینده حیاتا گؤز آچیب و ۲ دسامبر ۲۰۱۱ میلادی تاریخینده برلینقتون، نیوجرسی شهرینده وفات ائدیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
مکه متروسو
thumb|مکه متروسونون خریطه‌سی مکه متروسو بیر شهری قاطار دی کی عربیستان اؤلکه‌ سینین مکه شهر ینده یئرلشیب دی.
بیرده باخ
مترولارین لیستی
آلبرت پی. مورهاوس
'''آلبرت پی. مورهاوس''' (اینگیلیسجه:Albert P Morehouse) آمریکالی سیاستچی و دموکرات حزبینین عوضوو ایدی. مری‌ویل شهرینده دۆنیاسین دَییشیب.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۳۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۸۹۱-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:کولمبوس سیاستچیلری بؤلمه:میزوری دموکراتلاری بؤلمه:۱۹. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:مری‌ویل، میزوری دوغوملولار
تاننبرگ دؤیوشو
''تاننبرگ دؤیوشو (اینگیلیسجه: Battle of Tannenberg) روسیه ایمپیراتورلوغو و آلمان قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.لهیستان یئرینده اوز وئرمیش‌دیر بۇ وۇروشون سوْنو آلمان غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Battle of Tannenberg»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ساواشلار
کوناردو
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Cunardo»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
۱۹۴۰-جی ایلده کانادا
بۇ مقاله ۱۹۴۰-جی ایلینده کانادادا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
جم (شارکیچی)
جم (شارکیچی) (اینگیلیسجه: Jem) ولزلی آلبوم یاپیمجیسی، شارکی یازیچی، شارکیچی و موسیقیچی - پاپ، پاپ راک موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. جم (شارکیچی) ۱۸ مئی ۱۹۷۵ ‏ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب.
نمنقان
نمنقان اؤزبکیستان شهرلریندن بیری دیر. بو شهر اؤزبکیستانین نمنقان اوستانینده یئرلشیب دیر. اهالی‌سینین سایی ۴۴۹/۲ مین نفر دیر.
قایناقلار
بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
چرواسا
چرواسا (ایتالیاجا: Cervasca) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۵۱۰۰ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۵۷۸ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. و پیمونت اوستانیندا دا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Cervasca»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
ماجد نواز
ماجد نواز (Maajid Nawaz) بریتانیالی یازیچی - .۲ نوْوامبر ۱۹۷۷ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. اوْ، اثرلرینی اینگیلیس دیلینده یازیب.
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:اینگیلیس یازیچیلاری
ویلدر، تنسی
ویلدر (اینگیلیسجه: Wilder, Tennessee) آمریکانین تنسی ایالتینده یئرلشن بیر شهر.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
روی کمرون
روی کمرون (Roy Cameron) اوسترالیالی بیلیم اینسانی. ۷۰  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۰ اوکتوبر ۱۹۶۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. روی کمرون ملبورن بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Roy Cameron»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
آیمول، آلاباما
آیمول (اینگیلیسجه: Aimwell, Alabama) آمریکانین آلاباما ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
ادوارد جی. کافمن
'''ادوارد جی. کافمن''' (Edward G. Coffman, Jr.) آمریکالی بیلیم اینسانی. ۱۶ آقوست ۱۹۳۴ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ادوارد جی. کافمن کالیفورنیا، لوس‌آنجلس بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.
آیمول، آلاباما
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
ادوارد جی. کافمن
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Edward G. Coffman, Jr.»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
پاربووالا
پاربووالا (اینگیلیسجه:Parbhuwala) هیندوستان اؤلکه‌سینین هاریانا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده هیندی دیل و هریانوی دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
سوتلوی، آلتای دیاری
سوتلوی، آلتای دیاری (Svetloye, Altai Krai Светлое) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و آلتای دیارینده یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:آلتای دیارین کندلری
سرقی کانوس
سرقی کانوس (اینگیلیسجه: Sergi Canós) ایسپانیالی فوتبال اوْیونچوسو. ایسپانیا میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
قرینفیلدز، ویرجینیا
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Greenfields, Virginia»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
لورنا پاترسون
لورنا پاترسون (اینگیلیسجه: Lorna Patterson) آمریکالی اوْیونچو ۱ اوْکتوبر ۱۹۵۶ ‏ میلادی تاریخینده کالیفورنیا ایالتینده دۆنیایا گؤز آچیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Lorna Patterson»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
وقا دو ولکرک
وقا دو ولکرک (ایسپانجا: Vega de Valcarce) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و لئون ایسپانیا اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۶۹ کیلومتر موربّع دیر. ۶۳۱ متر دنیز سویه‌سیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره ۸۶۵ نفر دیر.
بیرده باخ
ایسپانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
ایسپانیا ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Vega de Valcarce»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایسپانیا شهرلری
تیجانی بابانقیدا
تیجانی بابانقیدا (اینگیلیسجه: Tijani Babangida) (دوْغوم:September 25, 1973 Kaduna) بیر فوتبالیست. نیجریه میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
کامفورت، تکزاس
کامفورت، تکزاس (Comfort, Texas) آمریکانین تکزاس ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و 7.57 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 2363 نفر و اها‌لی سیخلیغی 284 اینسان  کیلومتر موربّع دیر.
ائشیگه باغلانتیلار
بؤلمه:تکزاس ایالتین شهرلری
انقاوندره
انقاوندره (اینگیلیسیجه: Ngaoundéré) کامرون اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. دنیز سَویه‌سیندن ۱۲۱۲ متر یۆکسکلیکده قۇرولان شهر سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره توْپلام جمعیتی ۱۵۲٬۶۹۸ نفردیر و بۇ باخمیدان اؤلکه‌نین بؤیوک شهرلریندن بیری سایا گلیر.
قایناقلار
بؤلمه:آفریقا شهرلری
جافرئی، نیوهمپشایر
جافرئی (اینگیلیسجه: Jaffrey, New Hampshire) آمریکانین نیوهمپشایر ایالتینده یئرلشن بیر شهر. بۇ یاشاییش یئرین اساسی ۱۷۷۳ -جو ایلده قۇیولموش‌دور. ۲۰۱۱-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۵۴۵۷ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:جافرئی، نیوهمپشایر بؤلمه:آمریکا شهرلری
مولوی(اهواز)
مولوی (فارسجا: مولوی), کندی خوزیستان اوستانینین اهواز بؤلگه‌سینین، باوئ بؤلومو و  ویس قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر.
نوفوس
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین 30 نفر اهالیسی و 5 عایله‌سی وار. بۇنلاردان 15 نفری کیشی و 15 نفری خانیم دیر. بۇ کندین اهالیسیندن 20 نفری ساوادلی و 7 نفری ساوادسیزدیرلار.
ائشیگه باغلانتی
کمیته تخصصی آد و جغرافیا ایران آد بیرلشدیرمه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:اهواز بؤلگه‌سی‌نین کندلری
مانوئل آکانجی
مانوئل آکانجی (اینگیلیسجه: Manuel Akanji) (دوْغوم:July 19, 1995 Neftenbach) بیر فوتبالیست. بوروسیا دورتموند فوتبال کولوبو و سوئیس میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری بؤلمه:۱۹۹۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:بازل کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:بوروسیا دورتموند کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اویونچولار
آبراهام جی. مولتر
'''آبراهام جی. مولتر''' (اینگیلیسجه: Abraham J. Multer) یهودی آمریکالی سیاستچی ، دموکرات حزبینین عوضوو ایدی. نیویورک سیتی و نیویورک سیتی کالجی|یشیوا بیلیم‌یوردو|نیویورک سیتی و یشیوا بیلیم یوردلاریندا تحصیل ائله‌ییب. ایکینجی دونیا ساواشیندا ایشتیراک ائدیب. ۱۹۰۰ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۸۶ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
کانشینو، روسیه
کانشینو، روسیه (Kanshino Каньшино) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و وولوقدا اوبلاستیندا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:وولوقدا کندلری
سبرینق، اوهایو
سبرینق، اوهایو (اینگیلیسجه:Sebring, Ohio ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۴۴۲۰ نفر ایمیش و ۶٫۵۳ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۳۳۵ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و اوهایو ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Sebring, Ohio»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
لیلی و مجنون (فضولی)
300px|بندانگشتی|Təbriz əlyazması
ليلی و مجنون عئینی آدلی افسانه اساسیندا گؤرکملی اوْرتا عصر آذربایجان شاعیری و مۆتفکیری، غزل اۇستادی فۆضولی طرفیندن ۱۵۳۷جی ایلده قلمه آلینمیش پوْئما. ليلی و مجنون افسانه‌سی حاقیندا چوْخ پوْئمالار يازیلمیشدیر. لاکین فۆضولی‌نین «ليلی و مجنون» پوْئماسی اؤزونه مخصوصلوغو ایله سئچیلیر. فۆضولی ایرثی آذربایجاندا ادبی، اجتماعی و فلسفی فیکرین اینکیشافیندا اؤزل بیر مرحله تشکیل ائدیر. «ليلی و مجنون» پوْئماسی فۆضولی‌نین چوْخ‌جهتلری يارادیجیلیغیندا مستثنا اهمیته مالیک بیر اثردیر.
یازیلیش سببی
فضولی لیلی مجنون مثنویسی 963 هجری ایلینده قوتارمیشدیر. یازیلیش سببی،اوندان تورک لرین بو منظومه نی تورکجه میزه قازاندیرماغینی طلب ائتمه لری حساب ائدیلیر. اونلار فضولی یه دئییرلر: لیلی مجنون عجمده چوخدور اتراک دا بو فسانه یوخدور تقریره گتیر بو داستانی قیل تازه بو اسکی بوستانی
فضولی ایسه اونلارا جواب اولاراق ، بو منظومه نی ،حقیقی عشقی آچیقلاماغا بیر بهانه سایا بیله رک،یازاجاغینی بیر رباعی ایله دیله گتیریر:
توتسام طلب حقیقته راه مجاز فسانه بهاسیله عرض ائتسم راز لیلی سببیله عرض ائتسه م آغاز مجنون دیلی ایله ائتسه م اظهار نیاز
مجنون کیمدیر
مجنونون اصلی آدی قیس بن الملوح دیر. قیس سوزجوگونون معناسی :1_ییرتیجی آسلان ،2-شدت و صلابت دیر بیرده عربلرین بوتلاری نین بیریسی نین آدیدیر. اونون تاریخی شخصیت اولماسی مساًله سینده، ترجمان البلاغه کتابینی یازان دئییر:«هجری 80 نجی ایلده مجنونون جسدینی داشلار آراسیندا تاپدیلار» آوروپا تدقیقاتچیلاریندان بروکلمان دئییر:«مجنون افسانه وی بیر شخصیتدیر ،افسانه یه گوره گویا هجری 70 نجی ایلده اولموشدور» ولاکن هر حالدا الدخ اولان سندلره گوره،مجنون تاریخی و واقعی بیر شخصیت اولمالیدیر ،همده کی بیلیریک عرب دیلینده دیوان قیس آدلی کتاب اونا منسوبدور.
لیلی کیمدیر
ابن ندیم یازیر کی جاهلیه دورو اسلامی عرب ادبیاتیندا ،عاشقانه کتابلار آراسیندا ،لیلی ایله علاقه دار ،بئش کتاب واردیر:1_لیلی و مجنون 2_لیلی و توبی 3_لیلی و اسعد 4_لیلی و عمروبن زید 5_مره ولیلی لیلی ومجنون ناغیلی ،قوندورمابیر ناغیل بیلنلرده واردیر،او جمله دن عرب شعری بیلگین ریاشی  دئییر:تاریخی واقعیتی اولمایان ایکی نفر :مجنون بن عامر و ابن القریه یالنیز آدلاری واردیر و اونلارین عشق ماجرالارینی ناغیلچیلار قوشموشلار. یان ریپکا دئییر لیلی و مجنون ناغیلی،اصلینده کوهنلمیش بیر عامیانه ناغیلدیر و کوکو بابل ادبیاتیندان قایناقلانیر.بابل روایتینده ایسه ناغیل یاخشی و خوش بیر سونلوق ایله قورتارماقدادیر.
نظامی و فضولی اثر لری نین اساس فرقلری
نظامی گنجوی نین ،لیلی ومجنون مثنویسی 5600 بیتده ،فضولی نین کی ایسه 3149 بیتده دیر. نظامی شرق حیکایه چیلیک شیوه سیندن تبعیت ائده رک مجنون ماجراسی ایچینده فرعی و کیچیک حیکایه لر و ماجرالاردان سوزائدیر لاکین فضولی اساس ماجرالاری دوشونور و فرعی حیکایه لر یئرینه ،اصلی قهرمانلارین دللریجه حادثه لر ایله علاقه دار غزل ویا رباعی پارچالاری گتیریر بو شیوه فضولی یه مخصوص دور نطامی و فضولی نین مثنوی لری آراسیندا اساس فرق بودور کی نطامی مجازی و دنیوی عشقی ترنم ائدر کن فضولی الاهی بیر عشق آردینجادیر وکسگین بیر دیل ایله بئله بیر عشقی مدافعه ائدیر.
فضولی نظامی قده ر عربجه حیکایه نین اصلینه دایانمایبدیر و ایسته دیگی کیمی شخصیتلری اوز دذهنی تصویرلری ایله فورمالاشدیرمیشدیر مجازی عشقی عارفانه عشقه ساری چکمیشدیر.
اثردن اؤرنک
مجنونون مکتبه گئتمه سی و اوردا لیلی-یه مبتلا اولماسی:
مکتب ده اونونلا اولدو همدم بیر نئچه ملک مثال قیز هم
قیز نرگس مست ائدیب فسونساز اوغلانا ساتاندا عشوه و ناز
اوغلان نئجه صبر پیشه قیلسین ور صبری وار ایسه نئجه قیلسن؟
اول قیزلار ایچینده بیر پریزاد قیس ایله محبت ائتدی بنیاد
قایناقلار
بؤلمه:آذربایجان تورکجه‌سینده کیتاب بؤلمه:آذربایجان تورکجه‌سی‌نین ادبیاتی بؤلمه:ادبی اثرلر بؤلمه:تورک ادبیاتی بؤلمه:تورکجه اثرلر بؤلمه:فضولی بؤلمه:فضولی‌نین تۆرکجه کیتابلاری
هارولد دی. کولی
'''هارولد دی. کولی''' (اینگیلیسجه:Harold D Cooley) آمریکالی وکیل ، سیاستچی و دموکرات حزبینین عوضوو ایدی. ویلسن شهرینده دۆنیاسین دَییشیب. قوزئی کارولینا بیلیم‌یوردو دا درس اوْخویوب.
کؤوسج
ایجراسی
کؤوسَج مراسیمی قیروودوشن آیدا ایجرا ائدیلیردی. اؤزونو گولمه‌لی کؤکه سالمیش بیر نفری تلخک گئییمینده قاتیرا میندیریر، سونرا دا کندی گزدیریب جاماعاتا دئییردیلر کی، بو گؤردوگونوز آدام قیشین دوشمنی‌دیر. یان-یؤره‌ده کی لر اونون اوستونه سو سپیر، قار آتیر، اطرافیندا مزه‌لی اویون و اَیلنجه‌لر گؤستریردیلر. او ایسه بیر الینده توکو یولونموش قارغا، او بیری الینده ایسه یئلپیک توتوب یئلله‌دیر، سایمازیانا  "‌ایستی‌دیر، ایستی‌دیر، هئچ وئجیمه دئییل‌"  - دئیه-دئیه های-کوی سالاردی.
قایناق
بؤلمه:میفولوژی بؤلمه:آیین و مراسیم‌لر
پاز اویل شیرکتی
پاز اویل شیرکتی (اینگیلیسجه: Paz Oil Company) سهامی عام و یا خالقا آچیق شیرکتدیر. بۇ شیرکت انرژی و خیردا ساتیش ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. چالیشان ایشچی‌لرینین سایی‌سی 2000 نفر اوْلوب.
قایناق‌لار
بؤلمه:شیرکت‌لر
ادوارد تیرون
ادوارد تیرون (Edward Tryon) بیلیم اینسان. ادوارد تیرون کورنل بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Edward Tryon»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
۱۹۵۵-جی ایلده ایرلند
بۇ مقاله ۱۹۵۵-جی ایلینده ایرلنده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
پروتوینو
پروتوینو (Protvino) (Протвино) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر شهردیر و موسکو اوبلاستینده یئرلشیب. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 37308 نفر دیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:روسیه شهرلری
تدوریگاوا دؤیوشو
''
بؤلمه:ساواشلار بؤلمه:۱۵۷۷-جی ایلده ژاپون
نوایی (اؤزبکیستان)
نوایی اؤزبکیستان شهرلریندن بیری دیر. بو شهر اؤزبکیستانین نوایی ویلایتی اوستانینده یئرلشیب دیر. اهالی‌سینین سایی ۱۲۵۸۰۰ نفر دیر.
قایناقلار
بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
قیل شاهام
قیل شاهام (اینگیلیسجه: Gil Shaham) آمریکالی موسیقیچی - کلاسیک موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. قیل شاهام ۱۹ فوریه ۱۹۷۱ ‏ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
۲۰۱۴-جو ایلده غنا
بۇ مقاله ۲۰۱۴-جو ایلینده غنادا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۲۰۱۴-جو ایلده آفریقا بؤلمه:۲۰۱۴-جو ایلده اؤلکه‌لر
شاه مسجیدی (باکی)
بندانگشتی|200px|شاه مسجیدی شاه مسجیدی و یا خان مسجیدی — شیروانشاهلار سارایی نین آشاغی حیطینده یئرلشن بیر مسجید دیر. بو مسجید ۱۴۴۲-جی میلادی ایلده بیرینجی خلیل‌الله شیروانشاه‌ ین سیفاریش‌ایله تیکیلدی.
اتک‌یازی
بؤلمه:باکی بؤلمه:مسجید بؤلمه:مسجیدلر بؤلمه:شمالی آذربایجان مسجیدلری بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین میلّی اثرلری
ایستهبان بؤلگه‌سی
ایستهبان بؤلگه‌سی ، ایران ین فارس اوستانیندا یئرلشن بیر بؤلگه‌دیر. بو بؤلگه‌نین مرکزی ایستهبان شهریدیر. بو بؤلگه‌نین 1395-جی ایلین آمارلارینا گوره ۶۸٬۸۵۰ نفر جمعیتی واردیر.
قایناقلار
بؤلمه:ایستهبان بؤلگه‌سی بؤلمه:فارس اوستانی‌نین بؤلگه‌لری
باسکی (ایتالیا)
باسکی (ایتالیا) (ایتالیاجا: Baschi) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۷۴۲ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۱۶۵ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. و اومبریا اوستانیندا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Baschi»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
برادلی استوک
برادلی استوک (اینگیلیسی‌جه: Bradley Stoke) بریتانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره 27805 نفر دیر. بۇ شهر اینگیلیس اؤلکه‌سینده یئرلشیب.
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیا شهرلری
ماتئی ویسنی‌یک
ماتئی ویسنی‌یک (Matei Vișniec) شاعیر، رومانچی و یازیچی - ۲۹ ژانویه ۱۹۵۶ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. اوْ، اثرلرینی فرانسه دیلینده یازیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Matei Vișniec»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:فرانسه یازیچیلاری
اوقجیناکری
اوقجیناکری (اینگیلیسجه:Ugginakeri) هیندوستان اؤلکه‌سینین کارناتاکا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده کانادا دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
آنجانقون باری
آنجانقون باری (اینگیلیسجه:Anjangaon Bari) هیندوستان اؤلکه‌سینده بیر کند دیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
تونتو زتئیت، آریزونا
تونتو زتئیت (اینگیلیسجه: Tonto Estate, Arizona) آمریکانین آریزونا ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
دورا‌نیلر ایمپیراتورلوغو
دورانیلر ایمپیراتورلوغو، دورایلر امیرلیی و یا دورانی (دورانیلر) شاه‌لیغی — چاغداش افغانیستان، پاکیستان، شیمالی-شرقی ایران و غربی هیندوستانین اراضیلرینده یئرلشن تاریخی دؤولت. ۱۷۴۷-جی ایلده قندهاردا احمد شاه دوررانی طرفیندن اساسی قۇیولموش‌دور. احمد شاه دورانی نادر شاه افشارین سرکرده‌سی اوْلموش‌دور. دورانیلر ایمپیراتورلوغو ۱۷۴۷ - جی ایلده یارانمیش، ۱۸۲۳-جو ایلده سوقوطا اۇغرامیش‌دیر. دؤولت اراضیسینده افغانلار، پاکیستان‌لیلار، فارسلار، گونئی آذربایجان‌لیلار، هیندلیلر و وزیریستان‌لیلار(پشتولار) یاشاییردیلار. دؤولت‌ده ایکی رسمی دیل: پشتو و فارس دیللری وار ایدی.
دؤولتین بایراغیندایاشیل - آغ - یاشیل رنگلر وار ایدی. دؤولت دینی ایسلام ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:تاریخی دؤولتلر
پرزکینو، روسیه
قایناقلار
بؤلمه:ولادیمیر کندلری
لئو اشتراوس
لئو اشتراوس (Leo Strauss، دوْغوم تاریخ:September 20, 1899، اؤلوم تاریخ:October 18, 1973) آلمانلی یازیچی
قایناقلار
بؤلمه:آلمان یازیچیلاری
بوب کوسترا
بوب کوسترا (اینگیلیسجه: Bob Kustra) آمریکالی سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو و ایلینوی ایالتین سناتور ایدی. ۱۹۴۳ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۴۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:پارک‌ریج، ایلینوی دوغوملولار
خوجژ
خوجژ (لهیستانجا: Chodzież County) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر 680.58 کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. و بویوک لهیستان اوستانیندا یئرلشیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا 2006 نفر ایمیش.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Chodzież»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
پت کرول (اویونچو)
پت کرول (اینگیلیسجه: Pat Carroll) آمریکالی کومدین و اوْیونچو ۱۹۴۷–۲۰۲۰ ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
راینهولد قلیر
راینهولد قلیر (اینگیلیسجه: Reinhold Glière) اوکراینالی بسته‌چی و موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. راینهولد قلیر کیئف شهرینده حیاتا گؤز آچیب و ۲۳ ژوئن ۱۹۵۶ میلادی تاریخینده موسکو شهرینده وفات ائدیب.
پت کرول (اویونچو)
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Pat Carroll (actress)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
راینهولد قلیر
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
پت کرول (اویونچو)
قایناق‌لار
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
جامع مسجیدی (دقیقلشدیرمه)
جامع مسجیدی بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛
قوییدو استامپاکیا
قوییدو استامپاکیا (Guido Stampacchia) ایتالیالی بیلیم اینسانی. 9582 تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۲  ایل عومر ائله‌ییب و ۲۷ آوریل ۱۹۷۸ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Guido Stampacchia»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
نؤکیس
نؤکیس اؤزبکیستان شهرلریندن بیری دیر. بو شهر اؤزبکیستانین قاراقالپاقیستان اوستانینده یئرلشیب دیر. اهالی‌سینین سایی ۲۶۰۰۰۰ نفر دیر.
قایناقلار
بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
مانیرتالا
مانیرتالا (اینگیلیسجه:Manirtala) هیندوستان اؤلکه‌سینین باتی بنقال ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کندین اۆز اؤلچومو ۱۰٫۲۳ کیلومتر موربّع دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۸ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. بۇ کنده بنقال دیلی و هیندی دیل و اینگیلیس دیلی دانیشیلیر.
درمان(سویوق‌بولاق)
درمان مهاباد بؤلگه‌سینین مرکزی بؤلومونده‌کی غربی آختاچی قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.
مانیرتالا
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
درمان(سویوق‌بولاق)
اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۶۶ نفر(۱۱ عائیله) اهالیسی واردیر.
ایقتیصادیات
اهالی‌نین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.
دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.
خاریجی کئچیدلر
غربی آذربایجان اوستانی‌نین پورتالی
قایناقلار
بؤلمه:باتی آذربایجان اوستانی بؤلمه:مهاباد بؤلگه‌سینین یاشاییش یئرلری
خزر خاقانلیغی
خزر خاقان‌لیغی یا دا خزر ایمپیراتورلوغو و یا خزر دؤولتی (۶۱۸-۱۰۴۸) – ۶۱۸-اینجی میلادی ایلده غربی گؤی تورک دؤولتی‌ندن آیریلان‌دان سوْنرا خزر تورکلری الی‌ایله یارانمیش بیر دؤولت‌ایدی. بو دؤولت قارا دنیزین قوزئی (شومال) ساحیللری، کیئفه قدرکی بۇ گونکو اوکراین توْپراقلاری دیر، خزر دنیزی‌نین قوزئی (شیمال) و قوزئی-باتی و باتی‌سی (بو گونکو آذربایجان جومهوریّتی) نی اؤرتن گئنیش توْرپاقلاردا حؤکوم سورموش اوْلان تورک دؤولتی. بعضی قایناق‌لاردا مانقیشلاق‌دان آرال گؤلونه قدر اوْلان توْرپاقلار دا خاقانلیغا داخیل ائدیلیر. ایلک باشکندی بلنجر، سوْنرا سمندر، و سوْنراسی دا ایدیل شهری اوْلموش‌دور. خاقانلیغین اراضیسی بعضی قایناق‌لارا گؤره، بو گونکو ایرانین قوزئیی و بو گونکو تۆرکیه‌نین دوغو قیسمتلرینه ده گؤستریلیر.
اوروپادا قۇرولان ایلک تورک دؤولتلریندن ان قوت‌لی‌سی و ان اۇزون عؤمورلوسو خزر خاقان‌لیغی‌دیر. قارا دنیزین شیمالینا قدر حاکیمیّتی‌نی گئنیش‌لندیرَن غربی گؤی‌تورک دؤولتی‌نین داوا‌می کیمی میدانا گلمیشدیر. گؤی‌تورک خاقانلیغی VII عصرین باشلانغیجیندا خزر دنیزی و قارا دنیز آراسیندا داغینیق حال‌دا یاشایان سابار، اوْگور و اوْنوگور کیمی تورک طایفه لری قوت‌لی بیر بیرلیک کیمی تشکیلاتلاندیلار و بۇ بیرلیک "خزرلر" آدی آلتیندا قافقاز تاریخینده  ایز قوْیدو.
خزرلره بیزانس ایمپیراتورلوغو و چین قایناقلاریندا "تورک " و یا "تورک خزر"، باشقا قایناقلاردا ایسه "کاسپی" آدی ایله راست گلمک اوْلار.
خاقانلیغین یارانماسی
thumb|خزر خاقانلیغی‌نین خریطه‌سی ان گوجلو اولدوغو زامان
گؤی تورک خاقانلیغی دؤورۆنده خزرلر، گؤی‌تۆرک خاقانلیغی‌نین غرب قانادینی تشکیل ائدیردیلر. گؤی‌تۆرکلرین داغیلماسیندان سوْنرا، مۆستقیل اوْلمۇش خزرلر، کوبان چایی و آزوف دنیزی آراسینداکی اراضی‌ده مسکونلاشمیشلار. خزرلر بۇراداکی دیگر تۆرک بوْی‌لارینی دا اؤزلرینه تابع ائتمیش و VII-x عصرلرده خزر دنیزی ایله قارا دنیزین آراسیندا و قوزئینده حاکیمیت قورموشلار. X عصر تاریخجی‌سی مسعودی یازیر کی، فارسلارین خزر دئدیکلری قؤمه، تورکلر سابیر دئیردیلر. خزر خاقانلیغی‌نین حاکیمیتی آلتینداکی توپراقلار بیر دؤورلرده تورکلرین غرب‌دن شرقه دوغرو بؤیوک کؤچۆنۆن اۆزه‌رینده یئرلشدیغی اۆچۆن بیر چوخ هون، اوغور، فین-اوغور و آوار‌لار'دان اولان کؤچری‌لر ده بو اراضی‌ده مسکونلاشیردیلار.
قایناقلار
بؤلمه:تورک تاریخی
لرنا ریور
لرنا ریور (اینگیلیسجه: Lorna Raver) آمریکالی اوْیونچو ۱۹۸۹–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Lorna Raver»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
مونتاین کریک، آلاباما
مونتاین کریک (اینگیلیسجه: Mountain Creek, Alabama) آمریکانین آلاباما ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
ادوارد تاد
ادوارد تاد (Edward L. Todd) آمریکالی بیلیم اینسانی. ادوارد تاد کانزاس بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.
مونتاین کریک، آلاباما
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
ادوارد تاد
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Edward L. Todd»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
۱۹۴۴-جو ایلده شیلی
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۴۴-جو ایلده شیلی بؤلمه:۱۹۴۴-جو ایلده اؤلکه‌لر
جامع مسجیدی
جامع مسجیدی — ایسلام معمارلیغیندا، بیر مسجید ه دئییلیر کی هر شهرده خالقین ییغیشماسینا اۆچۆن حاکیملر طرفیندن تأسیس اولونوردو و قوروپلو نامازلار اوردا اقامه اولاردی، میثال اۆچۆن جۆمعه نامازی و بایرام نامازی، جامع مسجیدینده اقامه اولاردی، بونا گؤره ده جامع مسجیدلری چوخ بؤیۆک و وسیع مقیاس‌دا تیکردیلر. جامع مسجیدی موسلمانلارین عابیده‌لری، هابئله سیاسی، سوسیال و اؤگرتمه ییغیشمالارین مکانی و بیر مرکزدیر مذهبی مراسیم‌لرین برپا ائتمه‌سی اۆچۆن. جامع لوغت‌ده جمع و ییغیشما و ایشتیراک سؤزلریندن گلیر و "مسجید جامع" یعنی موسلمانلارین ییغیشما مسجیدی.
قایناقلار
بؤلمه:ایسلام بؤلمه:مسجید بؤلمه:مسجیدلر
وایانو کرماسکو
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Vaiano Cremasco»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
آرتیومووایسکای، روسیه
آرتیومووایسکای، روسیه (Artyomovsky, Irkutsk Oblast Артёмовский) روسیه اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سیدیر
ترابه محاصیره‌سی
''
بؤلمه:ساواشلار بؤلمه:۱۵۵۸-جی ایلده ژاپون
وستاس
وستاس (اینگیلیسجه: Vestas) سهامی عام و یا خالقا آچیق شیرکتدیر. بۇ شیرکت الکتیریک ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. چالیشان ایشچی‌لرینین سایی‌سی ۳۳٬۲۰۹ نفر اوْلوب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Vestas»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیرکت‌لر
۱۶۹۹-جو ایلده سوئد
بۇ مقاله ۱۶۹۹-جو ایلینده سوئده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
میساکی اومورا
میساکی اومورا (اینگیلیسجه: Misaki Uemura)ژاپونلو فوتبال اوْیونچوسو و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
صادق فطرت ناشناس
صادق فطرت ناشناس (اینگیلیسجه: Nashenas) افغانیستانلی شارکیچی و موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
پال برون
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۴۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:جورجیا جومهوریتچیلر بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:آتن، جورجیا دوغوملولار بؤلمه:جورجیا دوغوملو دوکتورلاری بؤلمه:آتلانتا سیاستچیلری بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
سیدی فرج (سوق اهراس)
سیدی فرج (سوق اهراس) (اینگیلیسیجه: Sidi Fredj, Souk Ahras) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۷۴۹۷ نفردیر.
یاسکولین
بؤلمه:لهیستان شهرلری
سیدی فرج (سوق اهراس)
قایناقلار
بؤلمه:آفریقا شهرلری
یاسکولین
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Jaskulin»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قوجالیق
بندانگشتی|بیر قوجا خانیم قوْجالؽق — ۶۵ یاش دان سونراکی یاشاییش دؤوره‌سی نه دئیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:یاشاییش
قسکونید، میزوری
قسکونید، میزوری (اینگیلیسجه:Gasconade, Missouri ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۲۳ نفر ایمیش و ۰٫۵۲ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۱۶۱ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و میزوری ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Gasconade, Missouri»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
برادفورد-آن-آوون
برادفورد-آن-آوون (اینگیلیسی‌جه: Bradford on Avon) بریتانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره 9402 نفر دیر. بۇ شهر اینگیلیس اؤلکه‌سینده یئرلشیب.
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیا شهرلری
میلیوویتسه
میلیوویتسه (چک‌جا: Milejovice) چک اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۵۳۰ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۶۲ نفر ایمیش و گونئی بوهم اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چک‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخ
چک جومهوریتی شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Milejovice»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
استون مارتین
استون مارتین ، بیر اینگیلیس اوتوموبیل ایستحصال چی سی دیر. 1913- جو ایلده لندن ده کیچیک بیر آتلیه ده (atelyedə) لیونل مارتین (Lionel Martın) و روبرت بامفورد (Robert Bamford) طرفیندن قورولموشدور. ایلک اوتوموبیل لرینی 1914 – جو ایلده بازارا وئرمیشلر. آستون مارتین اوتوموبیل لری ال ایستحصالی اولوب ، اوزرلرینده ، ان سون پارچانی مونتاژ ائدن ایشچینین آدی یازیلیر. واسیطه ده پلاستیک ماده ایستیفاده ائدیلمه دیییندن کوللوک ، دویمه لر و ونتیل یاسییا (ventilyasiya) بورولاری آلومینیوم دان حاضیرلانیر. فیرمانی 2007 – جی ایلده فورد فیرماسی 924 میلیون دولارا آوتو ایدمان تشببوسکاری (təşəbbüskarı) داوید ریچاردسین لیدرلیک ائتدییی بیر اینوئستی سییا (investisiya) قروپونا ساتمیشدیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:اوتوموبیل مارکلاری بؤلمه:Ərəb əlifbalı məqalələr
کودی, ایندیا
کودی, ایندیا (اینگیلیسجه:Kodi, India) هیندوستان اؤلکه‌سینین کارناتاکا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده کانادا دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
ماتسوئو باشو
ماتسوئو باشو (Matsuo Bashō) شاعیر و یازیچی -
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Matsuo Bashō»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:یازیچیلار
شاه مسجیدی (دقیقلشدیرمه)
شاه مسجیدی بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛
ابوفاضل (اهواز)
ابوفاضل (فارسجا: ابوفاضل), کندی خوزیستان اوستانینین اهواز بؤلگه‌سینین، باوئ بؤلومو و  ویس قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر.
جوْغرافیایی موْقع
ابوفاضل کندی خوزیستان اوستانیندا یئرلشیبدیر.
نوفوس
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین 841 نفر اهالیسی و 117 عایله‌سی وار. بۇنلاردان 434 نفری کیشی و 407 نفری خانیم دیر. بۇ کندین اهالیسیندن 646 نفری ساوادلی و 122 نفری ساوادسیزدیرلار.
دیل و دۆشونجه
بۇ كندين اهالیسی فارسجا دانيشيرلار و اهالی‌نین چوْخو مسلمان و شیعه دیرلر.
قایناقلار
بؤلمه:اهواز بؤلگه‌سی‌نین کندلری
پرالتا، نیومکزیکو
پرالتا، نیومکزیکو (Peralta, New Mexico) آمریکانین نیومکزیکو ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱۱٫۴  کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۶۶۰ نفر دیر. بۇ شهر ۱۴۸۲ متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Peralta, New Mexico»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:نیومکزیکو ایالتین شهرلری
کامینقز، تکزاس
کامینقز، تکزاس (Cumings, Texas) آمریکانین تکزاس ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و 14.6 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 981 نفر و اها‌لی سیخلیغی 135.4 اینسان  کیلومتر موربّع دیر.
ائشیگه باغلانتیلار
بؤلمه:تکزاس ایالتین شهرلری
۱۹۸۶-جی ایلده لائوس
بۇ مقاله ۱۹۸۶-جی ایلینده لائوسدا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۸۶-جی ایلده لائوس بؤلمه:۱۹۸۶-جی ایلده اؤلکه‌لر
میلوود، پنسیلوانیا
میلوود، پنسیلوانیا (اینگیلیسجه:Millwood, Pennsylvania ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۵۶۶ نفر ایمیش و پنسیلوانیا ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Millwood, Pennsylvania»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
نورآباد (اؤزبکیستان)
نورآباد اؤزبکیستان شهرلریندن بیری دیر. بو شهر اؤزبکیستانین سمرقند اوستانینین نورآباد بؤلگه‌سینده یئرلشیب دیر. اهالی‌سینین سایی ۱۰۸۱۹ نفر دیر.
قایناقلار
بؤلمه:اؤزبکیستان شهرلری
قوندیکوپی
قوندیکوپی(اینگیلیسجه:Gondikuppi) هیندوستان اؤلکه‌سینین کارناتاکا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده کانادا دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
میلوود، پنسیلوانیا
قایناق‌لار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
قاهیره متروسو
thumb|قاهره متروسونون خریطه‌سی قاهره متروسو بیر شهری قاطار دی کی میصر اؤلکه‌ سینین قاهیره شهر ینده یئرلشیب دی.
قایناق‌لار
بؤلمه:قاهیره متروسو
ادوارد پرل
ادوارد پرل (Edward Perl) آمریکالی بیلیم اینسانی. ادوارد پرل شیکاقو بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Edward Perl»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
شابونا، ایلینوی
شابونا (اینگیلیسجه: Shabbona, Illinois) آمریکانین ایلینوی ایالتینده یئرلشن بیر کند. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۹۱۵ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
ایستارویلیکئیوو
ایستارویلیکئیوو (Staroilikeyevo Староиликеево) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و باشقیردیستاندا یئرلشیب. بۇ جومهوریت‌ده باشقورت تورکلری ياشايير و دينی اينانجلارينا گؤره سونّو مۆسلماندیرلار.
قایناقلار
بؤلمه:باشقیردیستان کندلری
پیتر دیونپورت
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
آبراهام کئیزن
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۱۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۸۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:لاریدو، تکزاس دوغوملولار بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
قوزئی آذربایجان تاریخی
قوزئی آذربایجان تاریخی — آذربایجان جومهوریتی نین تاریخی اراضی‌سینه ایشاره ائدیر.
آذربایجاندا مسکونلاشما قدیم دؤورلره گئدیب چیخیر. مسکونلاشمانین قدیم ایزلرینه داش دؤورۆنه عاید چنه سۆمۆیۆ تاپیلمیش آزیخ ماغاراسی نی، مئزوْلیت دؤورۆ گؤستردیرن قوْبۇستانداکی قایا اۆستۆ رسملری و آرخئوْلوْژی تاپینتیلاری، تۇنج دؤورۆنه عاید گمی‌قایا پئتروْقلیفلری نی و ماننا مدنیتینی عکس ائتدیرن حسنلۇ نۇ گؤسترمک اوْلار.
آذربایجان اراضی‌سینده یارانان ایلک دؤولت ماننا دیر. داها سونرا آذربایجان میدیا, اهه‌منیلر و ساسانیلر ایمپئریالارینین تَرکیب حیصه‌ی اولموشدور. آذربایجان آدینین یارانماسینین وئرسیالاریندان بیری اوْلاراق آتورپاتکان ین بانیسی آتروپات اوْلاراق گؤستریلیر اهه‌منی جانیشینی اوْلان آتروْپات ماکئدوْنیالی ایسکندرین اینامینی قازانمامیش اوْنۇن و پئردیککینین اؤلۆمۆندن سونرا یئنی دؤولتین اساسینی قوْیمۇشدۇر. بۇ دؤورلرده آذربایجان اهالیسی آتش‌پرستلیه سیتاییش ائدیردی. ائرامیزین بیر عصرلریندن قافقاز آلبانیاسیندا یاییلماغا باشلامیش مسیحیت چار عورنایر وریندن دؤولت دینی اِعلان ائدیلمیشدیر. مسیحیت یئددی اسرده عربلرین گلیشینه قدر بؤلگه‌ده حاکم اولموشدور.
ازربایجان عرب خلافتی, سلجۇقلار, آتابیلر, موْنقوْل ایمپئریاسی و جلایریلر دؤولتینین تَرکیب حیصه‌ی اولموشدور. تبریزده حاکمیتی اله کئچیرن قارا یۇسیف ۱۴۱۱-جی ایلده سلطان احمده اوْغۇللۇغا وئردیی پیربۇداغی حاکمیته گتیرمیشدیر و آذربایجاندا جلایریلرین و تئیمۇریلرین حاکمیتی بیتمیشدیر. آنادوْلۇدا قووه توْپلایان ایسماعیل ۸۸۰ شمسی ایلده آغ‌قویونلو دؤولتینین بیرینجی قوْلۇنۇ, ۸۸۲ شمسی ایلده ایکینجی قوْلۇنۇ سۆقۇتا اۇغراتمیشدیر. ۱۵۳۸-جی ایلده شیروانشاهلار دؤولتی, ۱۵۵۱-جی ایلده شکی حاکملیی صفویلر وریندن سۆقۇتا اۇغرادیلمیشدیر.
اوْن‌سککیز اسراین ایکی یاریسیندا آذربایجاندا واحد دؤولتین اوْلماماسی گۆلۆستان قرارداد(آنلاشما)سی ایله آذربایجانین رۇسییه و ایران ایمپئریالاری آراسیندا بؤلۆشدۆرۆلمسینه گتیریب چیخارتمیشدیر. آذربایجاندا ۱۹۱۸-جی ایل ۲۸ مایدا آذربایجان دئموْکراتیک جومهوری‌سی و ۱۹۹۱-جی ایل ۱۸ اوْکتیابردا آذربایجان جومهوری‌سی یارادیلمیشدیر.
داش دؤورۆ
آذربایجاندا ۲ میلیون ۷۰۰ مین ایل بۇندان اؤنجه باشلایاراق ائرامیزدان اول ۴جۆ مینیللیه قدر داوام ائتمیشدیر. داش دؤورۆ اۆچ مرحله‌دن – پالئوْلیت دؤورۆ (qədim), مئزوْلیت دؤورۆ (orta) و نئوْلیت دؤورۆندن (yeni daş dövrü) عبارت اولموشدور. تخمیناً ۷۰۰ مین ایل اول اینسانلار اوْد الده ائتمه‌یی اؤیرنرک, اؤزلرینی سوْیۇقدان قوْرۇماغا, یئمک بیشیرمک, امک آلت‌لرینی دۆزلتمیه باشلادیلار. ۴۰۰-۳۰۰ مین ایل اؤنجه آذربایجاندا مسکونلاشمیش ابتدایی اینسانلارین تکاملۆنده یئنی مرحله باشلانیر. آزیخ ماغاراسیندا آشکار اولونمۇش ابتدایی اینسان-نئاندئرتالین چنه سۆمۆیۆ (təxminən ۳۵۰ min il öncə) بۇنا عیانی ثُبوتدۇر. ۱۰۰-۳۰ مین ایل اؤنجه اؤلکه اراضیسینده اوْرتا پالئوْلیت دؤورۆ یاشانمیش و بۇ ارفده قدیم اینسانلارین ابتدایی ایجماع قورولموشۇ فوْرمالاشمیشدیر. همین دؤور تاغلار ماغاراسینداکی آرخئوْلوْژی تاپینتیلار اساسیندا تدقیق ائدیلمیشدیر. بۇ زامان اینسانلارین اساس مشغولیتی اوْوچۇلۇق و ییغیجیلیق ایدی. عئینی زاماندا آذربایجاندا یاشایان اینسانلار آرتیق اوْ دؤورده قوْنشۇ اراضی‌لرین ساکنلری ایله مبادله‎ کاراکتئرلی رابیطه لر قۇرا بیلمیشدیلر.
پالئوْلیت دؤورۆ
۳۰-۱۰ مین ایل اؤنجه آذربایجاندا سوْن پالئوْلیت دؤورۆ مؤجود ایدی. اینسانلار آرتیق یالنیز ماغارا و زاغالاردا دئییل, همچئنین مۆختلیف چای وادیلرینده تیکدیردیکلری یاشاییش مسکنلرینده مسکونلاشماغا باشلاییرلار. محض بۇ دؤوره‎ قبیله‌لرین فوْرمالاشماسی, ایلکین اینجه صنعت (هنر) و اعتیقادلارین(سیتاییش,ایباءدئت) یارانماسی تصادف ائدیر. امک آلتلری بۇ زامان یالنیز داشدان دئییل, همچئنین مۆختلیف حئیوان سۆمۆیۆندن ده تولید ائدیلیردی.
مئزوْلیت دؤورۆ
مئزوْلیت آذربایجاندا ائر.او. ۱۱–۸-جی مینیللیکلری اَحاطه ائدیر. آرتیق بۇ دؤورده اکینچیلیک و حئیواندارلیغین ایلکین فوْرمالاری یارانیر. بۇ دؤور باشلیجا اوْلاراق قوْبۇستانداکی قایا اۆستۆ رسملر و آرخئوْلوْژی تاپینتیلار اساسیندا تدقیق ائدیلیب. یئر اۆزۆنده ابتدایی اینسانین ان زنگین "muzeylərindən" بیری ساییلان بۇ اراضیده آلتی مینجن قایاۆستۆ رسم و اوْنا یاخین قدیم اینسان دۆشرگسی آشکار ائدیلمیشدیر. بۇ رسملرده اوْ دؤورکۆ آداملارین مشغولیتی, امک چالیشماسی, اوْو و بالیقچیلیق صحنه‌لری, آیین و اعتیقادلاری اؤز عکسینی تاپمیشدیر. آرخئوْلوْژی ماتئریاللار و رسملر سۆبۆت ائدیر کی, آرتیق بۇ دؤورده اینسانلار اوْخ و کاماندان استفاده‎ ائتمه‌یی بیلیردیلر.
نئوْلیت دؤورۆ
نئوْلیت آذربایجاندا ائر.او. ۷جی مینیللیه تصادف ائدرک قوْبۇستانین و حسنلۇتپه (آذربایجان) آرخئوْلوْژی ماتئریاللاری تمثالیندا تدقیق ائدیلمیشدیر. بۇ دؤورده‌ن ابتدایی اینسانلاردا تولید کاراکتئرلی صنعتی فوْرمالاشیر, آرخایک (primitiv) ساخسی معلوماتینین حاضیرلانماسی باشلانیر.
ائنئوْلیت دؤورۆ
ئر.او. ۶۴-جۆ مین‌ایللیک‌لرده آذربایجان اراضیسینده ائنئوْلیت مؤجود ایدی. بۇ زامان اوْتۇراق اکینچیلیک فوْرمالاشیر, اینسانلار حیط صنعتیی تیکیلیلرینه اییه اولان ائولرده یاشاماغا باشلاییردیلار. اینسانلار آرپا, بۇغدا و باشقا بیتکیلری یئتیشدیرمیی باجاریر, صنعت‌کارلیقلا (داش و سۆمۆکدن امک آلت‌لرینین تولیدی, حئیوان دریلرینین اِعمالی, ساخسی معلوماتلارینین حاضیرلانماسی و س.) مشغول ایدیلر. بۇ دؤوره‎ آرخایک تیپلی اینجه صنعت (هنر)نۆمۇنلرینین (گیلدن حاضرلانمیش مۆختلیف تیپلی قادین هیکللری, بزک اشیاءلاری وس.) دۆزلدیلمسی تصادف ائدیر.
تۇنج دؤورۆ
تۇنج دؤورۆ آذربایجاندا ائر.او. ۴۱ مینیللیکلری اَحاطه ائدیر. طایفا و قبیله ایتّیفاقلارینین یارانماسی ائله بۇ ارفده باشلانیر. اینسان مسکنلرینین و عومومی اهالینین سایی دۇرمادان آرتیر. کیچیک و اوْرتا آسیا, مئسوْپوْتامیا و شیمالی قافقازلا تجارت و باشقا رابیطه لر یۆکسلن خطله گلیشمه ائدیر. آذربایجاندا ائرکن تۇنج دؤورۆ کۆر-آراز آرخئوْلوْژی مدنیتینه عاید تاپینتیلار اساسیندا دریندن اؤیرنیلمیشدیر. بۇ مدنیت تکجه آذربایجانی دئییل, همچئنین جنوبی و شیمال-شرقی قافقازی و کیچیک آسیانین شرق اراضی‌لرینی ده اَحاطه ائدیردی. بۇ دؤورده اینسانلار یۇمشاق پاخیرای اؤزل(خصوصی) سوْبالاردا اریدیب اوْنۇ قلعه‌یلا قاتیشدیراراق تۇنج الده ائتمه‌یی اؤیرنیردیلر. تۇنج میس‌دن داها برک اوْلدۇغۇنا گؤره تئزلیکله امک آلتلری, سلاح و بزک اشیاءلاری محض بۇ ماتئریالدان حاضیرلانماغا باشلانیر. بۇ دؤوره‎ همچئنین اکینچیلیکلده صنعی سووارما سیستمینین فوْرمالاشماسی, باغچیلیق صنعتیینین تکاملۆ, هئیوادارلیقدا هم ایری, هم ده خیردا بۇینۇزلۇ حئیوانلارین ساخلانماسی, آتچیلیق ایتی سۆرعتله گلیشمه سی تصادف ائدیر. صنعت‌کارلیقدا مئتال ایشلم, زرگرلیک, مۆختلیف نؤع پارجا تولیدی و توْخۇجۇلۇق کیمی یئنی بخشلر فوْرمالاشاراق یاییلماغا باشلاییر. اوْرتا تۇنج دؤورۆنده (er.əv. ۳-۲ minilliyin ۱-ci yarısı) محکم دفاع ایستیحکاملی ایری یاشاییش منطقه‎لری عمله‎ گلیر. بۇ منطقه‎لردکی یاشاییش ائولری, بیر قایدا اوْلاراق دۆزبۇجاق فوْرماسیندا اوْلۇب بیر نئچه اوْتاقدان عبارت ایدی. محض بۇ دؤوره‎ مۆختلیف طایفا ایتّیفاقارینین یارانماسی و اونلار آراسیندا ساواش و نیظامی مۆناقیشه‌لرین گئنیش وسعت آلماسی تصادف ائدیر.
آذربایجانین ان قدیم طایفا ایتّیفاقلاری
ازربایجانین ان قدیم طایفا ایتّیفاقلاری حاقیندا ایلک بیلگی یه ائر.او. ۲۳جۆ یۆزیللیه عاید سومئر-آککاد یازیلی منبعلرینده راست گلینیر. بۇ منبعلرده آذربایجاندا مؤجود اولموش کۇتی, لۇلۇبی و هۇرری طایفا ایتّیفاقلاری حاقیندا بحث ائدیلیر. معلوم اوْلۇر کی, آککاد حاکمی نارامسینین دؤورۆنده (er.əv. ۲۲۳۶-۲۲۰۰) کۇتیلر مئسوْپاتامیایا سوْخۇلمۇش, اونلارین باشچیسی ائنریداوازار آککاد قوْشۇنۇنۇ مغلوب ائدرک اؤلکه‌نین جنوب اوستانلرینی ضبط ائتمیشدی. تخمیناً بۇ حادثه‌لردن بیر اسر سونرا آذربایجان اراضیسینده یارانمیش یئنی طایفا ایتّیفاقی لۇلۇبیلر کۇتیلری اؤزلرینه تابع ائتدیردیلر. لۇلۇبئیلرین اساس اراضی‌لری عورمیا گؤلۆ اطرافیندا اولموشدور. لاکین سونرادان اونلار اؤز اراضی‌لرینی ایران کؤرفزینه قدر گئنیشلندیره بیلدیلر. بۇ طایفا ایتّیفاقینین ان پارلاق دؤورۆ ائر.او. ۲ مینیللیه تصادف ائدیر. حتّی قۆدرتلی آسسۇریا دؤولتینی ده لۇلۇبئیلردن اوْلان سلاله‎ ایداره‎ ائدیردی. داها سونرا تاریخین صحنه‌سینه هۇرریتلرین ایتّیفاقی گلیر.
هله ائر.او. اۆچ مین‌ایللیگین سوْنۇنجۇ روبعۆنده اونلارین یازیسی مؤجود اولموشدور. بۇ طایفا ایتّیفاقی اۇزۇن سۆرن ساواشلر نتیجه سینده کیچیک و اوْرتا آسیانین گئنیش اراضی‌لرینی اؤزۆنه تابع ائتدیرمیه موفّق اوْلدۇ. عئینی زاماندا آذربایجاندا کاسسیت طایفالاری دا مؤجود ایدی. ائر.او. ۲ مین‌ایللیگین اولینده کاسسیتلر بابیلیستانبیر اشغال ائدرک بۇرادا ۵۰۰ ایلدن آرتیق حکمرانلیق ائتمیشدیلر. آرتیق ائر.او. ۲ مین‌ایللیگین ایکینجی یاریسیندا ائر.او. ۱ مین‌ایللیگین اَوللرینده اؤلکه‌ده ابتدایی ایجماع موناسیبتلری سۆقۇتا یئتیر و ایلک صنفی قورولموش قۇلدارلیق فوْرمالاشماغا باشلاییر.
دمیر دؤورۆ
بۇ دؤور اؤلکه‌ده خوْجالی – گدبی, تالیش – مۇغان, ناخچیوان و قایاکند –قۇرۇچای آرخئوْلوْژی مدنیتلرینین ماتئریاللاری ایله تمثیل اولونمۇشدۇر. آذربایجاندا ایلکین شهر-دؤولتلری یارانیر, تسررۆفاتین دئمک اوْلار کی, بۆتۆن بخشلری سۆرعتله گلیشمه ائدیردی. ائ.ا. ۱۳۱۲ یۆزیللیکلرده اؤلکه اراضیسینده دمیر دؤورۆ باشلانیر. بۇ ارفده صنفی جمعیتین یارانماسینین طمعلی قوْیۇلۇر. همین زامان عورمیا گؤلۆ اطرافیندا زامیا, کاراللا, گیلزان, آندیا, زیکئرتۇ و س. کیمی کیچیک سیاسی بیرلیکلر پئیدا اوْلۇر.
ماننا (ایلک آذربایجان دؤولتی)
ئر.او. ۹جۇ یۆزیللیکده عورمیا ساحللرینده ایلک آذربایجان دؤولتی آدلاندیریلا بیلن ماننا یارانیر. اوْنۇن باش شهری ایزئرتۇ اولموشدور. آرتیق ائر.او. ۸ اسرده ماننا آسیادا مهم سیاسی قووه روْلۇنۇ اوْیناییردی. دؤولتین ان پارلاق دؤورۆ حکمدار ایرانزۇنۇن حاکمیتی ایللرینه تصادف ائدیر. بۇ زامان ماننایا ایندیکی آذربایجانین بۆتۆن جنوب و بعضی شیمال (ناخجیوان) اراضی‌لری تابع ایدی. ایرانزۇنۇن وارثلری آزا و اۇللۇسۇنا مۆختلیف دؤولتلرله نیظامی ایتّیفاقلار یاراداراق اؤز اراضی‌لرینی گئنیشلندیرمیه چالیشیردیلار. بئله کی, ائر.او. ۹۳ شمسی ایلده اۇللۇسۇنا آسسۇریا دؤولتی ایله ایتّیفاقدا عورارتۇنۇ مغلوب ائده بیلمیشدیر. لاکین بۇنۇن آردینجا ماننا دؤولتی گئتدیکجه تنزُّله اۇغراماغا باشلاییر. سوْنۇنجۇ دفعه بۇ دؤولتین آدینا ائر.او. -۵ شمسی ایله تصادف ائدن "Hedda salnaməsində" راست گلینیر. بئللیکل, یاشی ۳ مین ایلدن آرتیق اوْلان آذربایجان دؤولتچیلیینین ایلکین نومونه‌سی ماننا دؤولتی اولموشدور.
میدیا دؤولتی
تخمینن ائ.ا. بیر مینیللیکده ماد ایمپراتورلوغو طایفا ایتّیفاقی مئیدانا گلیر و آرتیق ائ.ا. ۷جی یۆزیللیین ۱جی یاریسیندا بیر دؤولت کیمی برقرار اوْلۇر. میدیا دؤولتینین پایتختی ائکباتان (müasir همدان) اولموشدور. دئمک اوْلار کی, عئینی دؤورده آذربایجاندا سکیفلراین دؤولتی ده مؤجود ایدی. بۇ دؤولتی قافقازآ دربند کئچیدیندن داخل اولموش کؤچری طایفالار یاراتمیشدیر. همین دؤولت اؤن آسیانین اوْ زامانکی تاریخینده مهم روْل اوْینادیغینا باخمایاراق ائر.او. آلتی عصرین ۹۰جی ایللرینده یوْخ اولموشدور. ائله بۇ دؤورده ده میدیانین یۆکسلیشی باشلانیر. کیاکسار شاه‌ین دؤورۆنده (er.əv. ۶۲۵-۵۸۵-ci illər) میدیا خصوصی ایله گۆجلنرک عورارتۇ و جنوبی قافقازی اؤزۆنه تابع ائتدیرمیش, آسسۇریا ایمپئریاسینا بیر نئچه دؤیۆشده غالب گلمیش‌دیر. لاکین آرتیق ائر.او. ۶جی یۆزیللیین اوْرتالاریندا بۇ دؤولت تنزُّله اۇغراییر و اوْنۇن اراضی‌لری ایلک فارس دؤولتی اوْلان اهه‌منیلر ایمپئریاسی وریندن ضبط ائدیلیر. بۇ ایمپئریانین حکمداری شاه‌نشاه ایکی کیراین دؤورۆنده (er.əv. ۵۵۹-۵۳۰) اؤلکه‌نین پایتختی ائکباتانآ تالان ائدیلمیش, میدیانین اؤزۆ ایسه اهه‌منیلر دؤولتینین اوستانلریندن بیرینه چئوریلمیشدیر. مۆختلیف خالْقلاری و اراضی‌لری اؤزۆنه زوْر گۆجۆ ایله تابع ائتدیرن بۇ دؤولت آرتیق ائر.او. ۴جۆ یۆزیللیین ۲جی یاریسیندا ماکئدوْنیالی ایسگندر وریندن ضبط ائدیلمیشدیر. ماکئدوْنیالی ایسگندرین ایمپئریاسی بالکان یاریم‌آداسیندان شیمالی هیندوستانآ و قافقازدان میصر و فارس کؤرفزینه قدر اۇزانان نهنگ بیر اراضینی اَحاطه ائدیردی. بۇ ایمپئریانین عمله‎ گلمسی تَرکیبینده و قوْنشۇلۇغۇندا اوْلان خالْقلارین مدنی, معنوی, عِلمی و ایجتماعی حیاتلارینا بؤیۆک تأثیر گؤسترمیش, قدیم دونیا تاریخینده یئنی بیر دؤورۆن ائللینیزمین یارانماسینا گتیریب چیخاردی. ائللینیزم دؤورۆنده آذربایجان اراضیسینده ایکی یئرلی دؤولت آلبانیا و آتروْپاتئنا مؤجود اولموشدور.
آتروْپاتئنا دؤولتی
تهۇمب|۲۰۰پخ|آتروْپات و ماکئدوْنیالی ایسکندر
ئ.ا. -۲۹۳ شمسی ایلده یارانمیش آتروْپاتئنا دؤولتینین ایلک حاکمی آتروْپات حساب ائدیلیر. آراز چاییندان جنوبدا یئرلشمیش اراضی‌لری اَحاطه ائدن آتروْپاتئنانین پایتختی قازاکا ایدی. آتروْپاتئنادا اکینچیلیک, حئیواندارلیق و صنعت‌کارلیق یۆکسک گلیشمه ائتمیشدیر.<رئف name=<#[۵۸]#>>آتروْپاتئنا, بسئ آتروْپاتئنا.
ؤلکده ایری شهرلر مؤجود ایدی, اؤلکه‌داخیلی و بین‌الملل تجارت رابیطه لری دۇرمادان گلیشمه ائدیردی. آتروْپاتئنادا دؤولت دینی زردوشتلۆک اولموشدور. ائر.اول اۆچ عصرین ۲۰جی ایللرینده آرتابازانین دؤورۆنده اؤلکه‌نین اراضی‌لری خئیلی گئنیشلنرک خزر دنیزیندن کیچیک آسیایا قدر بؤیۆک بیر اراضینی اَحاطه ائتمیشدیر. همین ایللره پارفیا ایمپئریاسینین (er.əv. ۲۴۸-۲۲۷) گۆجلنمسی ده تصادف ائدیر. اؤزلرینه مرکزی آسیا, جنوبی قافقاز, ایران و مئسوْپوْتامیانین بیر سیرا اوستانلرینی تابع ائتدیررک بۇ دؤولتین حکمدارلاری غصبکار سیاست یۆرۆدۆردۆلر. بۇ ایشده اونلارین اساس رقیبی نهنگ و قۆدرتلی روم ایمپئریاسی (e.ə. ۶ – e.۵ əsrlər) اولموشدور. روم و پارفیا آراسیندا قافقازی اوْ جمله‎دن آذربایجانی اؤزۆنه تابع ائتدیرمک اۇغرۇندا آردی-آراسی کسیلمین ساواشلر آپاریلیردی. ایلک مرحله‌ده آتروْپاتئنا پارفیانین مۆتفیقی کیمی چیخیش ائتمیش و بۇ دؤولتلرین بیرگه سعیی نتیجه سینده روملیلار بیر نئچه دؤیۆشده مغلوب ائدیلمیشدیر. لاکین ائ.ا. ۲۰جی ایلده آتروْپاتئنادا ایکی عاریابارزان حاکمیته گلیر. اوْ هله گنج ایکن رومدا تربیه‎ آلمیش و بۇ سببدن اوْنۇن پرستیشکاری اولموشدور.
ئ.ا. ۱جی ایلده روم سرکردسی قای سئزار ائرمنیستانی ضبط ائدرک ایکی عاریابارزانی اوْنۇن حکمداری تعیین ائدیر. لاکین ائرمنیستانین آتروْپاتئنایا قاتیلماسی و روم ایله مۆتفیق موناسیبتلر پارفیانین ناراضیلیغینا سبب اوْلدۇ کی, بۇ دا یئنی ساواشنین باشلانماسینا گتیریب چیخاردی. ائرامیزین ۲جی ایلینده آتروْپاتئنا و روم قوْشۇنۇ پارفیا و اوْنۇن مۆتفیقلرینین اوردوسۇنۇ حلّئدیجی دؤیۆشده مغلوب ائتدی. سونرادان روملیلارین بۇ اراضی‌لره تأثیری ضعیف‌له‌ییر. بۇندان استفاده‎ ائدن پارفیا آتروْپاتئنانی ضبط ائدیر. حاکمیته پارفیا منشألی عرشاکیلر سلاله‎سی گتیریلیر. بۇ شکیلده آتروْپاتئنا ساسانی ایمپئریاسینین (er. ۲۲۴-۶۵۱) یۆکسلمسینه قدر مؤجود اولموشدور.