cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
موغام
دمیر پرده دؤورو (۱۹۳۰—۱۹۶۰-جی ایللر)
۱۹۷۰-جی ایللردک اوْلان دؤورده آذربایجان جمعیتین‌ده موغاماتا پریمیتیو صنعت کیمی باخیش تدریجه‌ن مؤحکمله‌نمه‌یه باشلاسا دا، جمعیتین بللی بیر حیصّه ‌سین‌ده موغاماتین محبوبیّتینی آزالتمادی.
دمیر پرده دؤورون‌دن سوْنرا (۱۹۷۰—۱۹۸۰-جی ایللر)
۱۹۷۰-جی ایللرین اوّللرین‌ده شوروی-ده یونسکو-نون حمایه‌سی آلتیندا کچیریله‌ن قدیمی موسیقینین بینلخالق فستیواللاری غرب اۆچون سووت شرقینین قدیمی موسیقی‌سینی، بیرده اوْریژینال موسیقی مدنیتی کیمی آذربایجان موغام صنعتینین دیرچلیشین‌ده رول اوْینادی. ۱۹۷۱-جی ایلده یونسکو ۵۰ آلبوم‌دان عبارت اوْلان "دونیا قدیمی موسیقی‌سینین آنتولوگییاسی" کوللک‌سییاسینا "شرقین موسیقی آنتولوگییاسی" سریاسین‌دا چیخان "آذربایجان موسیقی‌سی" پلاستینکاسینی داخیل ادیب. ۱۹۷۲-جی ایلده ناظیم الیوردیبیوو میرزا شفی وازهین شعرلری اساسین‌دا "موغام" بالتینی یاراتمیش‌دیر. ۱۹۷۵-جی ایلده آذربایجان موغاملاری ینه ده یونسکو طرفین‌دن "موسیقی قایناق‌لری" سریاسین‌دا بوراخیلیب. ۱۹۷۰-جی ایللرده آذربایجان بستکارلار اتفاقیندا "اتنوموسیقیشوناس‌لیق" بؤلمه‌سینین یارادیلماسی، اؤز نؤوبه‌سین‌ده خالق موسیقی‌سینه و موغام صنعتینه علمی-یارادیجی موناسیبتلرین گئنیشله‌نمه‌سینه تکان وردی.
۱۹۷۷-جی ایلده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-ایٛن ناسا-یا عایید وویاگر ۱ پیکی نتیجه‌سینده آذربایجان موغامی اوزایا گؤندریلیب. آمریکالی аایسترونоم کارل ساقانین هازیرلادیغی وویاگر قیزیل پلاستینکاسیندا کامیل جلیلووون بالابان ایله چالدیغی "موغام" آدلانان کومپوزی‌سییاسی دا وار ایدی.
۱۹۸۲-جی ایلده آریف بابایو ایلک موغام معلمی کیمی بولبول آدینا اوْرتا ایختیصاص موسیقی مکتبین‌ده، ۱۹۸۴-جی ایلده آذربایجان دؤولت کونسرواتورییاسیندا چالیشماغا باشلاییب. ۱۹۸۵-جی ایلده آغدامین خان شوشینسکی آدینا موغام مکتبی فعالیّته باشلاییب. رافیق روسته‌م‌لینین ۱۹۸۷-جی ایلده مکتبین نزدین‌ده تشکیل اتدیی "قاراباغ بولبوللری" آنسامب‌لی دؤولت تدبیرلرین‌ده، آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسیندا، تلویزیوندا، حربی حیصّه ‌لرده گئنیش پروقراملا کونسرتلر ورمیش‌دیر.
دستگاه
دستگاه — بللی موغام ترکیبینه داخیل اوْلان بۆتون شاخه‌لر، شعبه‌لر، گوشه‌لر، ردیفلر، رنگلر و سینیفلرین کولل حالین‌دا، منتیقی اینکیشاف قایداسی اوزره موتشککیل مج‌موسو. «دستگاه» سؤزو - «دست» - بوتؤو، تام، «گاه» - یر، مؤقع دمک‌دیر. دستگاه - موغامین ووکال-اینسترومنتال شکیل‌ده بۆتون حیصّه ‌لرینین - شعبه، گوشه، رنگ، سینیفلرین تام، بوتؤولوک‌ده، موغام کومپوزی‌سییاسینین طلبلری سوییه‌سین‌ده ایفاسی دمک‌دیر. دستگاهین ان باش‌لیجا خوصوصیتی موغام شعبه‌لرینین و گوشه‌لرینین، سینیف و رنگلرین منتیق‌لی صورت‌ده آردیجیللاشاراق، سیل‌سیله یاراتماسین‌دان عبارت‌دیر. بونون دا نتیجه‌سینده موغام دستگاهلارینین اؤزونمخسوس اینکیشاف درامسی یارانیر. موغام دستگاهلار بونلاردیر:
ضربی موغاملار
ضربی موغاملار — اینسترومنتال مۆشایعتی دقیق و ثابت اؤلچولو موسیقی‌دن، ووکال قیس‌می ایسه ریتمیک جهت‌دن سربست ایمپروویزاسییا اساسین‌دا ایفا اوْلونان مورکّب و دییشکه‌ن وزن‌لی موغام‌دان عبارت آذربایجان اوْریژینال خالق موسیقی فوْرماسی. زربی موغاملار بونلاردیر:
موسیقی‌چیلر
بؤلمه‌:موغام بؤلمه‌:موسیقی ترمینلری بؤلمه‌:آذربایجانین غیری-مادی مدنی ارثی بؤلمه‌:آذربایجان دیلین‌ده سؤزلر و ایفاده‌لر بؤلمه‌:مقام
بؤلمه:موسیقی بؤلمه:تۆرک مدنیتی
هونتینق، ویسکانسین
هونتینق (اینگیلیسجه: Hunting, Wisconsin) آمریکانین ویسکانسین ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
دالتروزوو
دالتروزوو (لهیستانجا: Daltrozów) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و ماسوویان اوستانینده یئرلشیر.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
تیم لی هال
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۲۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۲۰۰۸-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:وست فرانکفورت، ایلینوی دوغوملولار
دالتروزوو
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Daltrozów»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
پیتر استیل
پیتر استیل (اینگیلیسجه: Peter Steele) آمریکالی شارکی یازیچی و موسیقیچی - هوی متال موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. پیتر استیل ۴ ژانویه ۱۹۶۲ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب و ۱۴ آوریل ۲۰۱۰ میلادی تاریخینده نیویورک شهرینده وفات ائدیب.
دی‌کی‌ان‌وای
دی‌کی‌ان‌وای (اینگیلیسجه: DKNY) یان قۇرولوش و یا تابعه شیرکت. بۇ شیرکت دَب ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر.
پیتر استیل
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
دی‌کی‌ان‌وای
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«DKNY»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیرکت‌لر
شاومیان، آدیغیه
قایناقلار
بؤلمه:آدیغیه کندلری
چاتیشمادا اؤلوم
بندانگشتی|[[فرانسه|فرانسه‌ ده ایکینجی دونیا ساواشی سیراسیندا اوروپا دا اؤلن آمریکالی عسگرلرین قبیریستانلیغی و آبیده‌سی]] چاتیشمادا اؤلوم — طرف‌لر آراسیندا آپاریلان ساواش  و یا سیلاحلی توققوشما زامانی حیاتینی دَییشن اینسان‌لار اوچون ایشلَدیلن عسگری ترمین‌دیر. آمریکا بیرلشمیش ایالت‌لری‌ نین مودافیعه  ناظیرلیگی بو ترمینی هر هانسی بیر ساواشا و یا سیلاحلی توققوشمادا ایشتیراک ائتمه‌دیکده دوشمن و یا دوست آتشی ایله وورولان عسگرلرده ایشلتمیر. تررور آکتلاریندا حیاتینی دَییشن عسگرلرده ده بو ترمین ایشلَدیلمیر. بو ترمین دؤیوش جبهه‌سینده اولان هاوا، دنیز، یئر ساواشیندا اؤلن‌لر اوچون اشلَنیر. ایسلام دینینده ایسه دؤیوش زامانی حیاتینی ایتیرن‌لره شهید دئییلیر.
یولدا و یا خسته‌خانادا یارالاردان اؤلن عسگرلر اوچون (اینگیلیس دیلینده died of wounds قیساجاسی DOW) اولاراق آدلاندیریلمیشدیر. بؤلمه:ساواشلار
قراند جانکشن، آیووا
قراند جانکشن، آیووا (Grand Junction, Iowa) آمریکانین آیووا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲٫۵۱ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۸۲۴ نفر و  اها‌لی سیخلیغی ۳۲۸ اینسان  کیلومتر موربّع دیر. قراند جانکشن دنیز سئوییه‌سیندن ۳۱۶ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر.
هنسلی، آرکانزاس
هنسلی، آرکانزاس (اینگیلیسجه:Hensley, Arkansas ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۲۲۸۲ نفر ایمیش و ۲٫۶۵ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۷۹ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و آرکانزاس ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Hensley, Arkansas»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
سانقام جاقارلامودی
سانقام جاقارلامودی (اینگیلیسجه:Sangam Jagarlamudi) هیندوستان اؤلکه‌سینین آندرا پرادش ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده تلوقو دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
کوزووو و متوهیا موختار بؤلگه‌سی
کوزووو و متوهیا موختار بؤلگه‌سی (اینگیلیسجه: Autonomous Province of Kosovo and Metohija) بیر اؤلکه دیر و باشکندی پریشتینا شهردیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱٬۷۸۰٬۰۲۱ نفر دیر. و ۱۰٬۹۰۸ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.
پاپوا یئنی قینه
بندانگشتی|سول| پاپوا یئنی قینه اؤلکه‌سی‌نین بایراغی
بندانگشتی|سول| پاپوا یئنی قینه نقشه اوستونده یئری پاپوا یئنی قینه (اینگیلیسجه: Papua New Guinea) بیر اؤلکه دیر و باشکندی پورت مورسبی شهردیر. عمومی داخیلی محصولو ۲۹٫۴۸۱ میلیارد دولار دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسیندا ۵٬۱۹۰٬۷۸۳ نفر دیر. و ۴۶۲٬۸۴۰ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.
گؤرونتولر
بؤلمه:اینگیلیسی‌جه دانیشان اؤلکه‌لر بؤلمه:آدا دؤولت‌لر بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
۱۸۹۴-جو ایلده بریتانیا
بۇ مقاله ۱۸۹۴-جو ایلینده بریتانیادا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
جینجلیدائ
جینجلیدائ (Dipper، ، Wasseramseln) سئرچه‌کیمی‌لر دسته‌سینه عایید حئیوان نؤعو.
قایناقلار
بؤلمه:الیفبا سیراسینا گؤره حئیوانلار بؤلمه:سئرچه‌کیمی‌لر بؤلمه:قوش
Cinclus
الکساندر سروف
الکساندر سروف (اینگیلیسجه: Aleksander Serov) بسته‌چی، شارکیچی و موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. الکساندر سروف ۲۴ مارس ۱۹۵۴ ‏ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
پل لئوناردی
پل لئوناردی (Paul Leonardi) بیلیم اینسان. چالیشدیغی یئرلریندن بیری کالیفورنیا، سانتا باربارا بیلیم‌یوردو‌دیر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Paul Leonardi»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
بوی
بوی (Buy) (Буй) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر شهردیر و کوستروما اوبلاستینده یئرلشیب. ۲۰۱۰-جی ایلین نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۵۷۶۳ نفر دیر.
مارکو کریستال
مارکو کریستال (اینگیلیسجه: Marko Kristal) (دوْغوم:June 2, 1973 Tallinn) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. ایستونی میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
بوی
قایناق‌لار
بؤلمه:روسیه شهرلری
مارکو کریستال
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری بؤلمه:۱۹۷۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار
ایووکووا
ایووکووا (Ivukova Ивукова) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و پرم دیارینده یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:پرم دیاری کندلری
کردیتون
کردیتون (اینگیلیسی‌جه: Crediton) بریتانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره 7835 نفر دیر. بۇ شهر اینگیلیس اؤلکه‌سینده یئرلشیب.
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیا شهرلری
سلاک، باشقیردیستان
سلاک، باشقیردیستان (Slak, Chishminsky District, Republic of Bashkortostan Слак) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و باشقیردیستاندا یئرلشیب. بۇ جومهوریت‌ده باشقورت تورکلری ياشايير و دينی اينانجلارينا گؤره سونّو مۆسلماندیرلار.
تیشومینقو، میسیسیپی
تیشومینقو (اینگیلیسجه: Tishomingo, Mississippi) آمریکانین میسیسیپی ایالتینده یئرلشن بیر شهر. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۳۳۴ نفر ایدی.
سلاک، باشقیردیستان
قایناقلار
بؤلمه:باشقیردیستان کندلری
تیشومینقو، میسیسیپی
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
بونپور (هیندوستان)
بونپور (هیندوستان)(اینگیلیسجه:Bhonpur) هیندوستان اؤلکه‌سینین باتی بنقال ایالتینده بیر کند دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۲۰ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. بۇ کنده بنقال دیلی و اینگیلیس دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
هانوور، ایلینوی
هانوور، ایلینوی (اینگیلیسجه:Hanover, Illinois ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۸۴۴ نفر ایمیش و ۲٫۹۱ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار و ایلینوی ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Hanover, Illinois»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
باب وودوارد
باب وودوارد(اینگیلیس دیلی: Bob Woodward‎)(دوغوم:26 مارس 1943) آمریکالی یازیچی و ژورنالیست(خبرچی)دیر. او و کارل برنستین واترقیت روسوالیغینی پایلاشدیلار و ریچارد نیکسون بو پیس جریانا گؤره جمهور باشکانلیقدان دالی چکیلماغا مجبور اولدو.اونون آیریجا کیتابی قؤرخو:ترامپ آغ ائو آدیندا 11 سپتامبر 2018 پایلاشدی و ترامپ ایشلرینه گؤره بیر آچیخلاما اولدو.
قایناق
https://en.wikipedia.org/wiki/Bob_Woodward
بؤلمه:آمریکالی یازیچی
هیتوشی ماتسوشیما
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
کئچی قیشلاق حاجی موحممدلی
کئچی قیشلاق حاجی موحممدلی  کندی (روستای کچی قشلاق حاج محمدلو ) موغان بولگه سی نین، اونگوت بولومو و باتی اونگوت قصبه سي نده یئرلیشیب.
اهالي
کئچی قیشلاق حاجی موحممدلی کندی 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 50 نفر اهالي سي وار. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانيشيرلار.
ایقتیصادیات
بو کندین اهالی سی اکینچیلیک و مال داوارچیلیغلا یاشاییش سورولر.
قایناقلار
بؤلمه:گئرمی بؤلگه‌سی‌نین کندلری بؤلمه:موغان (گئرمی) بؤلگه‌سی
سن مامس ایستادیومو
سن مامس ایستادیومو (اینگیلیسیجه: San Mamés Stadium (2013)) بیلبائو شهرینده بیر ایستادیومدور. 2013 ایلینده تاسیس اوْلونوب. اوْت اؤرتویو طبیعی چمندیر.
قایناقلار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«San Mamés Stadium (2013)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایستادیوملار
کیلچا
کیلچا (لهیستانجا: Kielcza) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و 220 متر دنیز سویه‌سیندن اۇجالیقی وار. و اوپوله اوستانینده یئرلشیر.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kielcza»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ایران آذربایجانلیلاری
ایران آذربایجان‌لی‌لاری، گونئی آذربایجانلیلار یوخسا ایران تورکلری    ایراندا یاشایان آذربایجان تورکلری نه دئیلیر کی آذربایجان تورکجه‌سی نه دانیشیرلار. ایران آذربایجانلیلاری تورک خالقلاری نا داخیلدیلر و ایران دا فارسلار دان سونرا ایرانین ایکینجی ائتنیک قروپونو تشکیل وئریرلر.
قایناقلار
بؤلمه:تورک خالقلاری بؤلمه:خالقلار
مجیک باس (ایستودیو)
مجیک باس (ایستودیو) (اینگیلیسجه: Magic Bus (studio) ) شیرکت Satoshi Dezaki طرفیندن قۇرولموش‌دور.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Magic Bus (studio)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیرکت‌لر
بوبی سینقلتون
بوبی سینقلتون (اینگیلیسجه:Bobby Singleton) آمریکالی سیاستچی ، سناتور و دموکرات حزبینین عوضوو.
قایناقلار
بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:آلاباما دموکراتلاری بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:قرینزبورو، آلاباما دوغوملولار
واجامپالی
واجامپالی(اینگیلیسجه:Vaggampalli) هیندوستان اؤلکه‌سینین آندرا پرادش ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده تلوقو دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
جرید مارتین
قایناق‌لار
بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار
کوکویدا
قایناقلار
http://www.catalogueoflife.org
بؤلمه:الیفبا سیراسینا گؤره حئیوانلار بؤلمه:یاریمسرتقانادلیلار بؤلمه:حشراتلار
آلبا، تکزاس
آلبا، تکزاس (Alba, Texas) آمریکانین تکزاس ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و 3.8 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 504 نفر دیر.
ائشیگه باغلانتیلار
بؤلمه:تکزاس ایالتین شهرلری
بحر الغرائب
بحر الغرائبین ال یازماسی پرینستون بیلیم یۇردونون ایسلامی ال یازمالار دیجیتال کیتابخاناسیندا یئرلشیب‌دیر.
بو الیازما نسخه‌دن بیر جلد تهراندا شورای اسلامی مجلس کیتابخاناسیندا ۱۷۴ ـ ۱۲۹۱۲ نومره ده ۷۴ واراقدا قورونور.
فارسجا ـ تورکجه اولان بو سؤزلۆیۆن یازیچیسی لطف الله بن یوسف حلیمی دیر. هجری اونونجو قرنه عاید اولان بو نظم ـ نثرلی سؤزلۆیۆن بیر الیازماسی قیصریه ـ نین راشدافندی کیتابخاناسیندا ۱۰۴۰ نومره آلتدا قورونور.
بروتزانو تزففیریو
بروتزانو تزففیریو (ایتالیاجا: Bruzzano Zeffirio) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۲۵۵ نفر ایمیش. و کالابریا اوستانیندا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Bruzzano Zeffirio»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
ارژانتوی
ارژانتوی (فرانسجه: Argenteuil)، فرانسه‌ده یئر آلان بیر کومون دیر. ۱۷٫۲۲ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. بۇ شهرین نۆفوسو، ۲۰۱۴-نجی ایلين نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۰۶۸۱۷ نفر ایمیش.
ستروهاروف (دوغو پراق)
ستروهاروف (دوغو پراق) (چک‌جا: Struhařov (Prague-East District)) چک اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۶۸۳ نفر ایمیش. گئنیش‏لیگی ۵٫۷۸ کیلومتر موربّع ایدی و مرکزی بوهم اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چک‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخ
چک جومهوریتی شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Struhařov (Prague-East District)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:چک شهرلری
نوووزیورنوی
نوووزیورنوی (Novoozyornoye Новоозёрное) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و آلتای دیارینده یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:آلتای دیارین کندلری
مارشال بیلیم‌یوردو
مارشال بیلیم‌یوردو (Marshall University, )آمریکانین هانتینقتون، ویرجینیای غربی شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسه‌سی. بۇ بیلیم‌یوردو شهرین حومه‌سینده‌دیر. و ۱۲٬۲۴۵ لیسانس و لیسانس‌دان یۆکسک اؤیره‌نجی‌سی واردیر. عۆمومی و دؤولتی‌ اؤیره‌تیم قۇرومودیر و بودجه‌‌سینی دؤولت و بؤیوک شیرکت‌لر و خالقدان آلدیغی اعانه‌لرله تامین ائدیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:بیلیم‌یوردلار
Marshall University
کونراد پی. اولسون
'''کونراد پی. اولسون''' (اینگیلیسجه: Conrad P. Olson) آمریکالی سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو ایدی. ویسکانسین-مدیسن بیلیم یوردا تحصیل ائله‌ییب. ۱۸۸۲ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۵۲ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۸۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۵۲-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:اورقن جومهوریتچیلر
تولترودین
تولترودین (آیوپاک آدی: (R)-2-[3-(Diisopropylamino)-1-phenylpropyl]-4-methylphenol, Tolterodine) بیر شیمیایی بیلشیک دواء. بۇ دواءنین مول جرمیسی مول/قرم ۳۲۵٫۴۸۸ دیر.
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:دواء
کند قیزی
کند قیزی (The Country Girl, Taşralı Kız (film, 1954), ) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش دراماتیک فیلم. فیلمین باش روْللارینی ویلیام هولدن، قریس کلی، بینق کرازبی جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین ویکتور یانق یارادیب.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۵۴-جو ایل فیلملری بؤلمه:آمریکا فیلملری بؤلمه:ارامونت پیکچرز فیلملری بؤلمه:جرج سیتونون فیلملری
سانتا ماریا دل کامپو
سانتا ماریا دل کامپو (ایسپانجا: Santa María del Campo) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر بۇ شهرین مساحتی ۶۰٫۳۲ کیلومتر موربّع دیر. ۸۱۵ متر دنیز سویه‌سیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره ۶۳۳ نفر و  اها‌لی سیخلیغی ۱۰٫۴۹ اینسان کیلومتر موربّع دیر.
بیرده باخ
ایسپانیا شهرلرین لیستی
کردوورت
کردوورت (اینگیلیسی‌جه: Curdworth) بریتانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره 1115 نفر دیر. بۇ شهر اینگیلیس اؤلکه‌سینده یئرلشیب.
سانتا ماریا دل کامپو
قایناق‌لار
ایسپانیا ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Santa María del Campo»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
کردوورت
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
سانتا ماریا دل کامپو
قایناق‌لار
بؤلمه:ایسپانیا شهرلری
کردوورت
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیا شهرلری
ماکسیمووکا، بیلقاراد اوبلاستی
ماکسیمووکا، بیلقاراد اوبلاستی (Maximovka, Belgorod Oblast Максимовка) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و بیلقاراد اوبلاستیندا یئرلشیب.
راکی بالبوآ (دقیقلشدیرمه)
راکی بالبوآ اصلی کاراکترین آدی راکی فیلم‌لرینده دیر.
راکی بالبوآ بو موردلره ایشاره ائده بیلر؛
۱۷۳۸-جی ایلده سوئد
بۇ مقاله ۱۷۳۸-جی ایلینده سوئده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۱۷۳۸-جی ایلده سوئد بؤلمه:۱۷۳۸-جی ایلده اؤلکه‌لر
کالپالی, چیتور دیستریکت
کالپالی, چیتور دیستریکت(اینگیلیسجه:Kalepalli, Chittoor district) هیندوستان اؤلکه‌سینین آندرا پرادش ایالتینده بیر کند دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۱۱۷ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. بۇ کنده تلوقو دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
کیرزیا، روسیه
کیرزیا، روسیه (Kirzya Кирзя) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و باشقیردیستاندا یئرلشیب. بۇ جومهوریت‌ده باشقورت تورکلری ياشايير و دينی اينانجلارينا گؤره سونّو مۆسلماندیرلار.
قایناقلار
بؤلمه:باشقیردیستان کندلری
ساواش اسیری
بندانگشتی|  [[ایکینجی دونیا ساواشی|ايکينجی دونيا ساواشی ندا بيرلشميش دؤولت اوردوسونون 12-جي زيرهلي ديويزياسيندان اولان آفريقا-آمريکا عسگري تسليم اولموش آلمان اسير عسگرلري نين يانيندا دايانير (آوریل 1945)   ]] ساواش توتساغی یوخسا ساواش اسیری, سیلاحلی بیر ساواش سیراسیندا یوخسا سونراسیندا, رقیب‌طرف طرفیندن جانلی شکیلده اله گچیریلن و گؤزآلتیندا توتولان عسگر و یا عسگرلردیر. "ساواش اسیری" قاورامی‌نین قولانیلدیغی ان قدیم قایناق ۱۶۱۰-ـه قدر اوزانماقدادیر. بندانگشتی|347x347پیکسل| [[آخن دؤیوشو|آخن دؤيوشو ندن سونرا تسليم اولان آلمان حربي اسيرلري‌نين بير بؤلوگو (اوکتوبر 1944)  ]] گئچمیش ساواش لاردان الده ادیلن بیلگی و تجروله‌لره گؤره، اسیر اله گچیریلدیگینده ایلک اولاراق خاریجدن تجرید اولوناراق گؤزآلتیندا توتولور. اسیرین گؤزو قاباغیندا، اؤز طرف‌لرینی گوجسوز و آشاغی گؤستر‌ه‌جک تبلیغات آپاریلیر و اسیرلرین دویغولاری ایله فیکیرلری اؤز خئیرلرینه چئوریلمک ایسته‌نیلیر. اسیرلر هردن قول کیمی قارشیلانیر و آغیر ایشلرده چالیشدیرییر؛ بو سیرادا، ایش قضاسیندا آغیر یارالانان و اؤلن لر اولور  بعضی عسگرلر ایسه اؤز آدلاریندان دؤیوشمک اوچون تشکیلاتلانیر و اؤیره‌دیلیر. صلاحیتلی عسگرلردن و اسیرلردن سیاسی، دیپلوماتیک و یا حربی کشفیات معلومات‌لاری آلینیر، لازیم گلدیکده ایشگنجه‌دن ایستیفاده ائدیلیر.
تخوروویتسه
تخوروویتسه (چک‌جا: Tchořovice) چک اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۴۵۴ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۱۲ نفر ایمیش و گونئی بوهم اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چک‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخ
چک جومهوریتی شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Tchořovice»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
لینی کازان
لینی کازان (اینگیلیسجه: Lainie Kazan) آمریکالی موغنی و اوْیونچو
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Lainie Kazan»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
ماریو فیقیرا فرناندس
ماریو فیقیرا فرناندس (اینگیلیسجه: Mário Fernandes (footballer)) (دوْغوم:September 19, 1990 São Caetano do Sul) بیر فوتبالیست. زسکا موسکو فوتبال کولوبو و برزیل میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری بؤلمه:۱۹۹۰-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:سائو کتانو دو سول دوغوملولار بؤلمه:برزیل میلّی فوتبال تیمی بؤلمه:قرمیو کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:زسکا موسکو کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اویونچولار
چاک شولدینر
چاک شولدینر (اینگیلیسجه: Chuck Schuldiner) شارکی یازیچی و موسیقیچی - هوی متال موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. چاک شولدینر ۱۳ مئی ۱۹۶۷ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب و ۱۳ دسامبر ۲۰۰۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.
آدریان سارکیسیان
آدریان سارکیسیان (اینگیلیسجه: Adrian Sarkissian) (دوْغوم:February 13, 1979 مونته‌ویدئو) بیر فوتبالیست. هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
کاحتا
کاحتاتورکیه جۆمهوریتی‌نین بير بؤیوک شهري دير. بو شهرين ۲۰۰۹ اينجي ايلد ۵۹٬۷۶۰نفر اهاليسي وارمیش.
قایناقلار
توركجه ويكيپديا
بیرده باخ
تورکیه شهرلرینین سییاهه‌سی
تورکیه
بؤلمه:تورکیه شهرلری
ریچارد مارکس
{{Infobox musical artist
ریچارد مارکس (اینگیلیسجه: Richard Marx) آمریکالی موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. ریچارد مارکس ۱۶ سپتامبر ۱۹۶۳ ‏ تاریخینده شیکاقو شهرینده حیاتا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
مرا رانسینک
مرا رانسینک(اینگیلیسجه:Mera Ransinke) هیندوستان اؤلکه‌سینین پنجاب ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده پنجابی دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
میکرونئزیا فدراتیو ایالتلری
بندانگشتی|سول| میکرونزیا فدرال ایالتلری اؤلکه‌سی‌نین بایراغی بندانگشتی|سول بندانگشتی|سول| میکرونزیا فدرال ایالتلری نقشه اوستونده یئری میکرونزیا فدرال ایالتلری بیر اؤلکه دیر و باشکندی پالیکیر شهریدیر. عمومی داخیلی محصولو ۳۱۰ میلیون دولار دیر.
گؤرونتولر
بؤلمه:اینگیلیسی‌جه دانیشان اؤلکه‌لر بؤلمه:آدا دؤولت‌لر بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
ویالوسینق، ویسکانسین
ویالوسینق (اینگیلیسجه: Wyalusing, Wisconsin) آمریکانین ویسکانسین ایالتینده یئرلشن بیر شهر. ۲۰۱۱-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۳۷۰ نفر ایدی.
پاواتکی
پاواتکی (لهیستانجا: Pałatki) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و پودلاسکی اوستانینده یئرلشیر.
ویالوسینق، ویسکانسین
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
پاواتکی
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Pałatki»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
۱۹۶۷-جی ایلده ایران
بۇ مقاله ۱۹۶۷-جی ایلینده ایراندا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۶۷-جی ایلده ایران بؤلمه:۱۹۶۷-جی ایلده اؤلکه‌لر
آصلاندوز بؤلگه‌سی
آصلاندۆز بؤلگه‌سی — اردبیل اوستانی نین بؤلگه‌لریندن‌دیر، بو بؤلگه اردبیل اوستانی‌نین قوزئی‌اینده یئرلیشیب. بۇ بؤلگه آذربایجان جومهوریتی له سینیرداش (هم‌سرحد) دیر. آصلاندوز قصبه‌سی و باتی قیشلاق قصبه‌سی بۇ بؤلگه‌ده یئرلشیب‌لر. ۱۳۸۵–جی هیجری گونشلی ایلین نۆفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ بؤلگه‌نین ۲۸٬۳۸۵ نفر اهالی‌سی واریمیش.
قایناقلار
بؤلمه:آذربایجان بؤلمه:اردبیل اوستانی‌نین بؤلگه‌لری بؤلمه:آصلاندوز بؤلگه‌سی
بویناکسک
بویناکسک (Buynaksk) (Буйнакск) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر شهردیر و داغیستانده یئرلشیب. ۲۰۱۰-جی ایلین نۆفوس ساییمی اساسیندا ۶۲۶۲۳ نفر دیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:روسیه شهرلری
جان سی. باز
'''جان سی. باز''' (John C. Baez) آمریکالی بیلیم اینسانی. ۱۲ ژوئن ۱۹۶۱ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری کالیفورنیا، ریورساید بیلیم‌یوردو‌دیر. اوْ ریاضیات، فیزیک ساحه‌سینده چالیشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«John C. Baez»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
بالابان
بندانگشتی|260x260پیکسل|بالابان بالابان، آذربایجانین قدیم خالق موسیقی آلتی دیر. آرخا حیصّه ‌سین‌ده بیر، اۆزرینده سککیز دلیک آچیلاراق اساساً توت آغاجین‌دان حاضیرلانان نفس‌لی موسیقی آلتی. خالق آراسیندا بالابان و یا "یاستی بالابان" آدی ایله تانینیر. یومشاق و حزین سسه مالیک بالابان‌دان آنسامبل، اوْرکستر و سولو آلتی کیمی نفس‌لی آلتلر قروپونو، اوْ جمله‌دن آشیقلار دسته‌سینی مۆشایعت ائتمک اۆچون ایستیفاده ائدیلیر. بالابان اریک، جویز، توت و آرمود آغاجلارین‌دان خصوصی دزگاهلاردا یونولوب، ایچری‌سی اوْیولدوق‌دان سوْنرا بللی بیتکی یاغلاری ایله یاغ‌لانیر، خصوصی تِمپراتوردا اۇزون مدت قورودولور.
سؤز آچیمی
"بالابان" سؤزونون معناسی "بالا" (کیچیک) و "بان" (سس تمبرینین خوروز بانینا بنزدیلمه‌سی) سؤزلری ایله باغلی اوْلوب، "کیچیک بان" (ایلک، ارکه‌ن بان) دئمک‌دیر.
ائل آراسیندا اوْنا "یاستی بالابان"، "بالامان"، "می" ده دئییلیر.
تاریخچه‌سی
آذربایجان فولکلورون‌دا بالابانا عایید دئییملر آز دئییل. مثلاً: عزيزیم بالابانی، آستا چال بالابانی. هامینین بالاسی گلدی، بس منیم بالام هانی...
فارس موسیقی‌سین‌ده زورنا، بالابان گئنیش یئر آلمیر ، چونکی بونلار آشیق صنعتیله باغلی اوْلان چالغیلاردیر.
قورولوشو
ایفاچی آلتی سسله‌ن‌دیرمک اۆچون درین‌دن نفس آلاراق هاوانی آغیز بوش‌لوغونا ییغیر و اوْنو خصوصی اۇستالیقلا دوداقلاری آراسیندا توتدوغو یاستی موشتویون ایچری‌سینه اۆفله‌یه‌رک بارماقلارینی اوْیوقلارین اۆزرینده حرکت اتدیرمکله ایسته‌نیله‌ن سس اۇجالیغینی آلیر.
اۇزون‌لوغو ۲۸۰-۳۰۰ مم، دیامتری ۲۰-۲۲ مم-دیر. بالابانین سس دیاپازونو کیچیک اوْکتاوانین "سوْل" سسین‌دن ایکینجی اوْکتاوانین "دو" سسینه کیمی‌دیر. چالغیچینین اۇستالیغین‌دان وابسته اوْلاراق، بیر نئچه سس ده آرتیریلا بیلر.
بالابانین دلیکلرینین مینیمال سایی ۸ (۷-سی یوخاری‌دان، ۱-i آشاغی‌دان)، ماکسیمال ۱۰ (۹-اۇ یوخاری‌دان، ۱-i آشاغی‌دان)اوْلور.
تۆره لری
تانینمیش میلّی نفس آلتلری ایفاچی‌سی و برپاچی‌سی اۇستا الیجاواد (اسماعیل‌لی رایونو) میلّی سسله‌نمه خصوصیتلرینی نظره آلاراق ۴ ینی بالابان نؤعو یاراتمیش‌دیر. همین آلتلر اؤزونون غیری-عادی زنگین تمب کیفیتلرینه گؤره حاضیردا خالق چالغی آلتلری اوْرکسترینین ترکیبینی داها دا زنگینلش‌دیره بیلرلر.
سسله‌نمه‌سینه و اؤلچوسونه گؤره بالابانین مۆختلیف تۆره لری وار:
باس، تنور بالابانلار میلّی کونسرواتورییانین علمی لابوراتوریاسین‌دا ایختیراع اوْلونوب.
اؤزل‌لیکلری
هزین کولوریت یارادان سسلر آلت‌ده نفه‌سین اۇزادیلماسییلا الده ائدیلیر. بالابانین خوصوصیتی اوْندادیر کی، آراسی کسیلمه‌دن نفه‌سی آغیزدان بورونا، بورون‌دان آغیزا دؤورتمه ایله اؤتوره‌رک بیر نوتون اۆزرینده اۇزون مؤددت چالماق اوْلور. آزیاش‌لی و تجروبه‌سی آز اوْلان شاگیردلر طرفیندن بۇ تکنیکی ایمکانلارلا ایفا چوْخ چتین‌دیر لاکین، بۇ بللی واخت‌دان و تجروبه الده اتدیک‌دن  سوْنرا مومکونلشیر.
توتک‌ده، و ده آوروپا نفس‌لی آلتلرین هچ بیرین‌ده (کلارنت، قابوی) دؤورتمه خوصوصیتی یوخ‌دور. یالنیز زورنا و بالابان‌دا دؤورتمه وار. آذربایجان‌دا خالق آرتیستی، قابوی ایفاچی‌سی کامیل جلیلوو دیگر قابویچالانلاردان سچیلیر، یعنی آلتی آغیزدان بورونا و گرییه دؤورتمه ایله چالیر.
"بالابان متودو" کیتابی
بالابانی آذربایجان‌دان کناردا تانی‌دان مشهور بالابان ایفاچی‌سی الیخان سمدوو بۇ آلتی تۆرکیهده سودیره بیلیب. تاریخی کؤکلری آلتینجی عصره عایید اوْلان میلّی موسیقی آلتینین آذربایجانا مخصوص اوْلماسینی ثبوت اتمک‌ده بؤیوک رولو اوْلان الیخان سمدوو ارمه‌نیلرین بۆتون دونیادا "دودوک" کیمی تانیتدیقلاری بالابان ایله بیر نئچه اؤلکه‌ده سولو کونسرت پروقرامی ایله چیخیش اد‌رک، ارمه‌نی پلاگیات‌لیغینی ایفشا ادیب. ا.سمدوو "بالابان متودو" آدلی کیتابین دا مؤلفی‌دیر.
بالابان سیمفونیک موسیقی‌ده
بالابانین فردی ایفاچی‌لیق خوصوصیتینه بؤیوک دقت یتیره‌ن، آذربایجانین مشهور بستکارلاری بۇندان ایستیفاده ادیبلر. بئله کی، اۆزییر هاجیبیووون «ایکینجی فانتازییا»، موسلوم ماقومایوین «آذربایجان چؤللرین‌ده»، حاجی خانمممدووون «سیمفونیتتا» و بیر سیرا دیگر اثرلرده بالابانین سولو ایفاسینا گئنیش یر آیریلیب.
آذربایجان و خاریجی اؤلکه بستکارلارینین اثرلرینین کؤچورمه‌سی بالابان دوتینین ایفاسین‌دا چوْخ گؤزل سس‌لنیر. مثلاً: ف.شوبرتین "سرنادا"، آ. ک. کوینین "اوْرینتال"، پ. چایکووسکینین "پاییز نغمه‌سی"، اۆ. هاجیبیووون "سوگی‌لی جانان"، "سن‌سیز"، ف. امیرووون "گؤزلیم سن‌سه‌ن"، س. روستمووون "سرحدچیلر مارشی"، "سنین‌دیر" و س. اثرلری گؤسترمک اوْلار.
فیلموقرافییا
بؤلمه‌:آذربایجان موسیقی آلتلری
بؤلمه:آذربایجان چالغی آلتلری
بوبی پاین
بوبی پاین (اینگیلیسجه:Bobby Payne) آمریکالی سیاستچی و جومهوری حزبینین عوضوو. پالاتکا شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب. نوا ساوت‌ایسترن بیلیم‌یوردو دا درس اوْخویوب.
قایناقلار
بؤلمه:فلوریدا جومهوریتچیلر بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:پالاتکا، فلوریدا دوغوملولار بؤلمه:۱۹۵۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار
واماک، ایلینوی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Wamac, Illinois»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایلینوی ایالتین شهرلری
دریاچه دوقلو (فورت لاودردیل)
دریاچه دوقلو (فورت لاودردیل) (اینگیلیسجه:Twin Lakes (Fort Lauderdale) ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۸۷۵ نفر ایمیش و ۰٫۷ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۱ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و فلوریدا ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Twin Lakes (Fort Lauderdale)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
بوتل، واشینقتون
بوتل (اینگیلیسجه: Bothell, Washington) آمریکانین واشینقتون ایالتینده یئرلشن بیر شهر. بۇ یاشاییش یئرین اساسی ۱۸۷۰ -جی ایلده قۇیولموش‌دور. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۴۶۶۵۷ نفر ایدی.
قراند ریور، آیووا
قراند ریور، آیووا (Grand River, Iowa) آمریکانین آیووا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۰٫۵۴ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۳۶ نفر و  اها‌لی سیخلیغی ۴۳۳٫۹ اینسان  کیلومتر موربّع دیر. قراند ریور دنیز سئوییه‌سیندن ۳۱۰ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:آیووا ایالتین شهرلری
کوندیلورا کریستاتا
کوندیلورا کریستاتا (Star-nosed mole، ، Yıldız burunlu köstebek، Звездонос، Sternmull) سوریجومورپها دسته‌سینه عایید حئیوان نؤعو.
قایناقلار
http://www.catalogueoflife.org
گؤرونتولر
بؤلمه:الیفبا سیراسینا گؤره حئیوانلار بؤلمه:سوریجومورپها بؤلمه:ممه‌لیلر
آوقوستوس ایشل
آوقوستوس ایشل (اینگیلیسجه: Augustus Schell) آمریکالی وکیل و سیاستچی ، دموکرات حزبینین عوضوو ایدی. یونین بیلیم یوردا تحصیل ائله‌ییب. ۱۸۱۲ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۸۸۴ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۱۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۸۸۴-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:راینبک (کند)، نیویورک دوغوملولار
میو میو
میو میو (اینگیلیسجه: Miu Miu) یان قۇرولوش و یا تابعه شیرکت. بۇ شیرکت دَب ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Miu Miu»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
روان (فرانسه)
روان (فرانسه) (فرانسجه: Rouen)، فرانسه‌ده یئر آلان بیر کومون دیر. ۲۱٫۳۸ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.
قایناق‌لار
بؤلمه:فرانسه شهرلری
وئیس، لوئیزیانا
وئیس (اینگیلیسجه: Weiss, Louisiana) آمریکانین لوئیزیانا ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
تورکو ارینا ایستادیومو
تورکو ارینا ایستادیومو (اینگیلیسیجه: Konya Büyükşehir Stadium) قونیه شهرینده بیر ایستادیومدور. 2014 ایلینده تاسیس اوْلونوب. بۇ ایستادیوم عۆمومی‌لیکده ۳۷٬۸۲۹ تاماشاچی تۇتومونا مالیکدیر. اوْت اؤرتویو طبیعی چمندیر.
قایناقلار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Konya Büyükşehir Stadium»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایستادیوملار
ایسپاس، روسیه
ایسپاس، روسیه (Spass Спасс) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و وولوقدا اوبلاستیندا یئرلشیب.
ساوت ایست آرکیدیا، فلوریدا
ساوت ایست آرکیدیا، فلوریدا (اینگیلیسجه:Southeast Arcadia, Florida ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۶۵۵۴ نفر ایمیش و ۱۸٫۹ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار و فلوریدا ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Southeast Arcadia, Florida»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
آصلاندوز قصبه‌سی
آصلاندوز قصبه‌سی آصلاندوز بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو‌نده یئرلشیب. بۇ قصبه‌نین ۱۳۸۵ اینجی ایلیننۆفوس سایی سیندا ۱۵٬۳۲۴ نفر اهالی‌سی وارایمیش.
قایناق‌لار
بؤلمه:آصلاندوز بؤلگه‌سی بؤلمه:آصلاندوز بؤلگه‌سی‌نین قصبه‌لری
آمریکا سامواسی
بندانگشتی|سول|آمریکا سامواسی اؤلکه‌سی‌نین بایراغی بندانگشتی|سول بندانگشتی|سول|آمریکا سامواسی نقشه اوستونده یئری آمریکا سامواسی (اینگیلیسجه: American Samoa) بیر اؤلکه دیر و باشکندی پاقو پاقو شهردیر. عمومی داخیلی محصولو 711 میلیون دولار دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسیندا ۵۵٬۵۱۹ نفر دیر. رسمی دیلی اینگیلیس دیلی دیر.
گؤرونتولر
بؤلمه:اینگیلیسی‌جه دانیشان اؤلکه‌لر
شوباچوو، روسیه
شوباچوو، روسیه (Shubachevo Шубачево) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و وولوقدا اوبلاستیندا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:وولوقدا کندلری
پندورو (هیندوستان)
پندورو (هیندوستان)(اینگیلیسجه:Pendurru) هیندوستان اؤلکه‌سینین آندرا پرادش ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کندین اۆز اؤلچومو ۷٫۱۵ کیلومتر موربّع دیر. بۇ کنده تلوقو دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
ایران ائرمنی‌‌‌لری
ایران ائرمنی‌‌‌لری (اینگیلیسی‌جه: Iranian Armenians، عرب‌جه: أرمن إيران، آنادولو تورکجه‌سی: İran Ermenileri، فارسجا: ارمنی‌های ایران) - بیر قومی گروه چوْخ‌لاری تهران, تبریز, ایصفاهان و خوزیستان اوستانیندا یاشاییرلار. بۇ اتنیک قومی ارمنی دیلی و فارس دیلی ایله دانیشیرلار.
قایناقلار
بؤلمه:خالقلار
آسکاری
آسکاری ، اوتوموبیل ایستحصال ائدن شیرکت. مرکزی بریتانییادا یئرلشیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:اوتوموبیل مارکلاری
آبرامووکا، پرم دیاری
آبرامووکا، پرم دیاری (Abramovka, Perm Krai Абрамовка) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و پرم دیارینده یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:پرم دیاری کندلری
۱۸۵۸-جی ایلده پورتوقال
بۇ مقاله ۱۸۵۸-جی ایلینده پورتوقالدا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۵۸-جی ایلده پورتاقال بؤلمه:۱۸۵۸-جی ایلده اؤلکه‌لر
مارک یانکو
مارک یانکو (اینگیلیسجه: Marc Janko) (دوْغوم:June 25, 1983 وین) بیر فوتبالیست. اوتریش میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب. یورو ۲۰۱۶ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری
@@@== قایناقلار ==
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری بؤلمه:۱۹۸۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:ادمیرا واکر مودلینق کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:ردبول زالتسبورق کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:توئنته کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:پورتو کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:ترابوزان‌اسپور کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:سیدنی کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:بازل کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:لوقانو کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:ایسپارتا پراق کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:یوفا یورو ۲۰۱۶ اویونچولاری
سن مائیانو
سن مائیانو (ایتالیاجا: San Maiano) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۰۷ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن 270 متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«San Maiano»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
کئچمیش
بندانگشتی|هر شئی کئچمیشده ([[واسیلی ماکسیمووون رسمی، ۱۸۸۹)]] کئچمیش یا دا گئچمیش، زامانین مۆعیّن بیر نۆقطه‌سیندن اؤنجه باش وئرمیش بۆتون حادیثه‌لرین مجموعوسودور. کئچمیش ایندیکی و گله‌جک زامانلا ضیدّیّت تشکیل ائدیر، لاکین اونو مۆعیّن ائدیر. کئچمیشین آنلاییشی اینسان مۆشاهیده‌چیلرینین زامانی حیسّ ائتدیگی خطّی وضعییتدن ایر‌ه‌لی گلیر، حافیظه و خاطیرلاما واسیطه‌سی‌یله الده ائدیلیر. بوندان علاوه، یازی دیلی یاراناندان بری اینسانلار کئچمیشی قئید ائتمیشدیر. «کئچمیش» سؤزونون ایلک معلوم اولان ایستیفاده‌سی ۱۴-جو عصرده اولموشدور؛ او، "کئچمک، کئچیب گئتمک" سؤزوندن گؤتورولموشدور.
شیخ صفی‌الدین اردبیلی
شیخ صفی‌الدین اردبیلی (شیخ صفی‌الدین اسحاق اردبیلی، شیخ صفی‌الدین اسحق، شیخ صفی، ابوالفتح) (یاشاییش: ۱۳۳۴-۱۲۵۲میلادی) عاریف، صوفی، عالیم، طریقت شئیخی، عابید، صفویلر سولاله‌سی‌نین بانیسی، شاه اسماعیل خطایینین اولو باباسی.
شیخ صفی الدین کیمدیر
سلطان شیخ صفی الدین، ابوالفتح اسحاق بن امین الدین جبرائیل کلخورانی اردبیلی، اردبیل شهری‌نین یاخینلیغیندا یئرلشن کلخوران کندینده، هیجری یئددینجی عصرین ایکینجی یاریسیندا، بعضی آراشدیرمالارا گؤره ۶۵۰ – نجی ایلده، دونیایا گلمیش و ۷۳۵ هـ. ق. (۱۳۳۴ .م) ده اردبیلده وفات ائتمیشدیر. صفی الدین، اوشاقلیغیندا دینی تربیت گؤرموش، وقارلی و متین و مقيّد بؤیوموشدور. معتبر قایناقلاردا اونون بئشینجی جدّی فیروز شاه قیزیل باش آدلانیر. فیروز شاهین اوْغلو عوض، عوضین اوْغلو محمد و محمدین اوْغلو صلاح الدین، و اونون اوْغلو امین الدین جبرائیل، صفی الدینین جدّلری ایدیلر. شیخ امین الدین جبرائیل، قوجا کمال الدین عربشاه اردبیلی‌نین مریدی ایدی و زمانه‌سی‌نین تقوالی عالیملریندن اوْلان اردبیلین یاخینلیغیندا باری کندینده یاشایان جمال الدین باروقی نین عصمتلی قیزی دؤلت خاتون ایله ائولنمیشدیر. صفی الدین اسحاق، بۇ عصمتلی و تقوایا معروف اوْلان آنانین بئشینجی اوشاغی ایدی. بۇ تقوالی خانیم،‌صفی الدیندن سوْنرا، ایکی اوغلان‌دا دونیایا گتیرمیشدیر. امین الدین جبرائیلدن آلتی اوغلان و بیر قیز دوغموشدور. اونلارین اوغلانلاری‌نین آدلاری بئله ایمیش: محمد، رشید الدین، اسماعیل، صفی الدین، یعقوب و فخرالدین. امین الدین جبرائیل دونیادان کؤچنده،‌ صفی‌الدین آلتی یاشیندا ایدی. آناسی اونو، باشقا اوشاقلاری کیمی درین احساسلی و تقوالی و دینی خصلتلره صاحیب بؤیودور. آناسی دؤلت خاتون ساوادلی تورک خانیمی ایدی و شعر یازاردی. او، فارسجا و عربجه ‌ده بیلرمیش. صفی الدین تورکجه‌میزی و عربجه‌نی ئوز آناسی یانیندا اوخوموش و یئنی یئتمه ایکن قرآنی حفظ ائتمیشدیر، قرآن تفسیرینی ئوز آناسیندان ئویره‌نن صفی الدین، گنج ایکن آناسی‌نین توصیه‌سی و اذنی ایله شیرازا گئدیر که شیخ نجیب الدین بوزگوش شیرازی یانیندا درسه دوام ائتسین. او شیرازا یئتیشنده، شیخ نجیب الدین وفات ائتمیشدی. شیرازدا بیر چوْخ درویشلر و عالیملر ایله گؤروشور. اورادا، شیخ سعدی ایله‌ده معاشرت ائتمیش و لاکین سعدی‌دن اینجیمیش و اونون تقدیم ائتدیگی دیوانی‌دا قبول ائتمه‌میشدی شیرازدا شیخ نجیب الدین اوْغلو ظهیرالدین بوزگوش اوْنا دئدی که:«سنی زاهد گیلانی راضی سالا بیلر.» صفی الدین اسحاق دؤرد ایل اردبیلدن اوزاق قالدیقدان سوْنرا، شیخ زاهد گیلانی‌نین یانینا گئتدی. او زامان شیخ زاهد آلتمیش یاشیندا ایدی. شیخ صفی ایگیرمی ایکی ایل اونون یانیندا قالدی. گیلک دیلینی‌ده اورادا ئویره‌ندی و اونون قیزی بی‌بی فاطمه ایله ائولندی و اوْنا فاطمه خاتون لقبی وئردی. شیخ زاهد ئولدوکدن سوْنرا، شیخ صفی ئوز شهری اردبیله قاییتدی و عؤمرونون سوْنونا قده‌ر آنا وطنده یاشادی، چوخلو عالیم و عارف تربیت ائتدیکدن سوْنرا، او زمانین دانشگاهی اوْلان، ئوز زاویه‌سینده دفن ائدیلدی.
دوغوم
۱۲۵۲-جی ایلده (۶۵۰ هیجری) اردبیلده آنادان اوْلموشدور. آتاسی امین الدین جبراییل خواجه کمال‌الدین عربشاهیدیر. صوفی دایره‌لرینده اونو یئددینجی شیخ، ایمام موسا کاظیمین ۲۱-جی نسلیندن (میلادی ۷۵۴-۸۰۰) حساب ائدیردیلر. شئیخین بئشینجی اولو باباسی فیروزشاه قیزیل‌باش او سولاله‌دن، اردبیله گلن و بورادا مسکن‌لاشان اولینجی شخص حساب اوْلونور. منبعلر فیروزشاهین اوْغلونون "وز"، "وز" ین اوْغلونون "موحممد"، موحممدین اوغلونون "صلاحدالدین"، صلاحدالدین اوْغلونون "امین الددین"، امین الددین اوْغلونون ایسه "صفی الددین" اوْلدوغونو قئید ائدیرلر.
تحصيلات
آتاسینی اوشاق یاشلاریندان ایتیرن صفی ایبتیدای تحصیلینی اونون دینی داوامچیلاریندان آلمیشدیر. او، دینی علملرین اساسلارینا یییله نیر، آنا دیلیندن باشقا فارس، عرب، گيلك و مونقول دیللریند ده سربست دانیشماغا باشلاییر.
گنجلیک
ایییرمی یاشیندا تحصیلینی آرتیرماق اۆچون شیرازا گئدن صفی بورادا مشهور ایلاهیاتچی عالیملردن "روکن الددین بئیضوی"، "میر عبدوللاه" و باشقالاریندان درس آلیر. ائله کی رسالات شیخ صفی کیتابیندا یازیلیر ، شیخ صفی یالنیز بیر کره شیرازدا سعدی ایله گؤروشو اولو کی ائله بیل ایلگیلی گؤروش اولمور. موعلیمی "میر عبدوللاه" ین مصلحتی ایله ايییرمی بئش یاشیندا مشهور گیلان شئیخی هاجی الد-دین زاهیدین(هیجری-615-700) موریدی اولور. شئیخ صفی اد-دین 25 ایل طلبه کیمی اونون یانیندا قالیر.
اردبیلده صفویلیک قورولما کوکلری
اردبیلین دارول-ایرشادی (دارالارشاد) (هیدایت ائوی) گئنیش بیر اراضییه معنوی اوجاق اولموش و بو اوجاغین باشیندا شئیخ صفی دورموشدو. شئیخ تام باجاریغی ایله تقیییه پرینسیپینه عمل ائده رک ائله بیر دونیاگؤروشه مالیک ایدی کی، آیری-آیری ایسلام مذهبلری و طریقتلری ده اونون معنوی خزینه سیندن قیدالانا بیلیردی. صفوی طریقتی اؤزون مخصوس بیر تشکیلاتین واسیطه سیله تبلیغ اوْلونور و اوزاق یئرلرده اولان نوماینده لره چاتدیریلیردی. بو تشکیلاتین باشیندا " پیر " ، یاخود " مورشید " دوروردو. اساس ایش مورشید (موللیم) ایله "مورید"لر (تلبه لر) آراسیندا واسیطه چی رولو اوینایان خلیفه نین اوزرینه دوشوردو. خلیفه هر طایفانین سوفیلرینه باشچی اولماقلا برابر، هم ده رهبرله بیرباشا علاقه ده اولوردو. خلیفه لر و سوفیلر تابئچیلیکده اولان جاماعاتلا رهبر آراسیندا ائله مؤحکم علاقه یاراتمیشدیلار کی، بو علاقه گوندن-گونه گئنیشلنمکده و مؤحکملنمکده ایدی.
صوفیلیکدن سیاسته
اکثر حاللاردا سیاسته قاریشمایان بو سیستم شئیخ جونئیده کیمی داوام ائتمیشدی. آما دارول-ایرشادشئیخ جونئیددن باشلایاراق سیاسی مثله لرله ده ماراقلانماغا باشلادی. اوزون مودت تشکیلاتا رهبر اولان اردبیل پیری بو تشکیلاتدان نینکی طریقتی و ایدئولوژی مثله لر اۆچون ایستیفاده ائتدی، هم ده اورانی بؤیوک بیر حربی و سیاسی تشکیلاتا دا چئویردی. سیاستله طریقت بیرلشه رک صفویییه ایدئولوگییاسینی فورمالاشدیردی. بونونلا شئیخ صفی نین فورمالاشدیردیغی شییزم-سوفیزم ایدئولوگییاسی ماهیتی اعتیباری ایله سیاست و حاکیمیتدن اوزاق قالا بیلمزدی و ایستر-ایسته مز دارول-ایرشادا رهبرلیک ائدن پیر سیاسی حرکاتلارا دا قوشولمالی ایدی. شئیخدن سوْنرا بیر-بیری نین آردینجا صدرالدین، خواجه عيایبراهیم، شئیخ جونئید، شئیخ حئیدر و نهایت شیخ اسماعیل ردبیل دارول-ایرشادینا رهبرلیک ائتمیشلر.
وفات
شئیخ صفی اد-دین 1334-جو ایلده اردبیل شهرینده دونیاسینی دییشیر و بورادا دا دفن اوْلونور. اونون مزاری نین اوزرینده توربه قورولور، اطرافیندا مسجیدلر، کاروانسارایلار، مدرسه لر، یاشاییش ائولری سالینیر. بورادا بؤیوک بیر مدنی مرکز یارانیر. شاه ایسماعیل دا داخیل اولماقلا صفوی شئیخلریندن بیر چوخو بورادا دفن اوْلونور. همین مرکزین تیکینتی و برپا ایشلری فاصیله سیز اولاراق داعوام ائدیر. نهایت، 14 اونجو عصرده شاه تهماسیبین حاکیمیتی دؤورونده (1524-1576-جی ایللر) همین مقبره اؤز ایندیکی شکلینی آلیر. صفویییه طریقتینین رهبری قیسمینده شئیخ صفی اد-دی نین ایلک واریثلری صدرالدين موسا (1334-1392/3) و شئیخ خاجه علی (1392/3 -1429) اولموشدور. صفی اد-دی نین نتیجه سی "یبراهیم شئیخشاه"دان (1429 -1447) باشلایاراق ردبیل شئیخلری رئال، دونیوی حاکیمیتی ده اله کئچیریرلر. شئیخ ایبراهیم شئیخشاه ردبیل حاکیمی اولور، سوْنرادان "شئیخ اسماعیل" (1486-1524) اولجه آذربایجاندا، سوْنرا هم ده ایراندا یئنی قیزیلباشلار دؤولتی نین و بۇ دؤولتین تاخت-تاجیندا صفویلر سولاله سی نین اساسيني قویور.
اتنیک منسوبیتی
شئیخ صفی الددین اردبیلینین اتنیک منشایی و اصل و نسب مساله سی ایندییه دک تاریخچیلر آراسیندا موباحیثه موضوعسو اوْلموشدور. بۇ مساله نی آیدینلاشدیرماغین مورککبلییی اونونلا علاقه داردیر کی، صفویلرین اوزاق اجدادلاری باره ده معلوماتلاری اوزونده عکس ائتدیرن یئگانه منبع "توککول ایبن-ی ایسماعیل ایبن-ی بزّازین " (توكل ابن اسماعیل ابن بززاز) "صفوه الصفا" ( " صافلیغین صافلیغی " ) آدلی آگیوقرافیک اثریدیر.
صفوی تاریخچیلر شئیخ صفی الددینی یئددینجی شیعه ایمامی موسی کاظیمین 21-جی نسلیندن حساب ائدیردیلر. لاکین احمد کسروی " صفوه الصفا " اثری نین موقاییسه لی تدقیقی ایله مشغول اوْلموش و بئله بیر نتیجه یه گلمیشدیر کی، صفویلرین اجدادلاری هئچ ده سئییدلر (موحممد پئیغمبرین) نسلیندن اوْلانلار دئییللر و اونلارین نسیل شجره سینی سوْنرالار صفوی تاریخشوناسلاری اویدورموش و ایبن-ی بززازین اثری نین متنینه داخیل ائتمیشلر. احمد کسروی شئیخ سفی نین عربلرله علاقه سی نین اولمادیغینی ثوبوت ائتدیکدن سوْنرا اونو تورک ده حساب ائتمیر و کورد منشالی اوْلدوغونو سؤیله ییر. دیگر ایران مؤلیفلری اونون صفویلرین کورد منشالی اوْلدوغو باره ده کی احتیمالینی شکسیز حقیقت کیمی قلمه وئریر و بونونلا دا بوتون صفویلر سولاله سینی ایرانلیلاشدیرماغا سی گؤستریرلر. بعضی آوروپا مؤلیفلری ده بۇ فیکیری مودافیعه ائدیرلر. تورک مؤلیفی ذکی ولیدی توقان دا صفویلرین منشایینه حصر اولونموش مقاله سینده اونلارین کورد منشالی اوْلدوغونو اساسلاندیرماغا جهد گؤستریر، " کورد اصیللی شئیخین " نسیلی نین سوْنرادان " تامامله تورکلشدیگینی " یازیر. البته، زکی ولی وقان یانلئش دوشونموش، زیرا او کسرویه دایاناراق بۇ سوزی دیمیشدی، اما کسروی اون کرد اولمادیغنی اثبات ائتمیشدی.
لاکین و.و.بارتولدون سولاله نین تورک منشالی اولماسی باره ده سؤیله دیگی فیکیر داها مؤعتبردیر و منبع معلوماتلاری ایله تصدیق ائدیلیر. عالیم بۇ سولاله نین ائپونیمی و بانیسی شئیخ صفی الددین و اونون نسلیندن بحث ائدرکن گؤستریردی کی، " بو اردبیل شئیخلری، شوبهه سیز، فارس دئییل، تورک منشالیدیرلر" " ای.پ.پئتروشئوسکی ده عئینی فیکری سؤیله میشدیر: " ایلک صفوی شئیخلری اردبیلده یاشامیشلار، اونلارین دوغما دیلی آذربایجان دیلی اوْلموشدور " " هاننا سوهروئیده یه گؤره " صفوه الصفا " اثرینده هامی صفی یه تورک کیمی موراجیعت ائدیر: " ائی پیری-تورک " ( ائی تورک موقدسی)، " تورک گنجی " ، " تورک اوغلو " و بۇ سببدن ده اونون تورک اوْلدوغو شوبهه دوغورمور م. آبباسلی شئیخ صفی الددینین تورک منشالی اولماسی حاقدا زنگین ماتئریال توپلامیشدیر. شئیخ صفی الددین اردبیلی منشاجه آذربایجان تورکلریندن  اوْلان آدلی-سانلی عالیم، شاعیر، صفویییه طریقتی نین بانیسیدیر. صفویلر سولاله سی نین ازلدن کورد، یاخود ایران منشالی اولماسی حاقینداکی احتیمال داها مؤعتبر منبعلرین معلوماتلارینا اساسلانمیر. هم ده شئیخ صفی الدینین تورک ائتنوسونا منسوب اولماسی، چتین کی، شوبهه دوغورا بیلر
شعرلری
ائی رؤونقی - باهار! گولموسن، نسن؟ ائی ایختییاری الدن آلان، مولموسن، نسن؟ دؤوری یوزونده سبزئیی-خطین گؤرن دئییر: رئیحان، بنؤوشه، سوسه نی-سونبولموسن، نسن؟ خوش جنگجو گلیر گؤزومه قاشو کیپریگین، ائی گؤزلری حرامی-قراقوموسن، نسن؟ ائی کؤنلومون خرابه سی، آهولر اویلاغی، دیوانه لر یاتاغی مگر چؤلموسن، نسن؟ افغانو-آه دور گئجه-گوندوز ایشین صفی، قومرویموسن بۇ باغیده، بولبولموسن، نسن؟ قیلینج باغی دوتوبدور گؤزلریم، ساقی، کدو گلتور، ووروبدور تپمه جه ن خوم قانیندان بیر سبو گلتور. لاله دوداقلار سینمده آچیلمیش، گؤزوم قانینی اولماز باغلاماق جامی دولو گلتور. آغاجلار سارماشیب قددیندن آیری زار آغلارلار، سیزیلدارلار پریرولر کیمی تکرار آغلارلار.
گؤیرچین یوللادیم، یازدیم سنه سندن شیکایتلر، قولوندا اول قانادلاردیر باشی باغلی کیتابتلر. اونودما عاشیقی، نامئهریبان اولما، منیم جانیم، ایشیقسیز سروه اوخشارلار وفاسیز سروقامتلر. سنی تانری، نئجه سندن شیکایت ائتمگیم آخیر، هانی اول نازلی باخماقلار، هانی گیزلین ایشارتلر. هانی ظالیم، هانی گؤزوم، هانی کافیر، هانی جانیم؟ سئویشمکلر، باریشماقلار، تپیشمکلر، قوجوشماقلار!
اولان حاقق یادی بیرله قایغیسیز دیوانه، کس نئیلر، قیلینج الینده م’نی چاغیران ار، دادرس نئیلر. سینیق کؤنلوم نوا دوتمازسا، اسکیم فؤوجو کسیلمز، بؤیله آغیر قارالی کاروان سؤوتی-جرس نئیلر. چکن کؤکسون شیکافیندان منیم بیدرد کؤنلومنی، بو قانلی بحر قارشیسیندا زنگی وار، سس نئیلر. دنیز مودرار اولماز ایت سو ایچماغیندان، ائی عاریف، حاقیقت آنلییان آری کؤنوللرده هوس نئیلر.
جان قیلاندا جیسم ترکین محرمی-جانان اولور، قوش یوواسیندان آذاندا همده می – شئیتان اولور.
حبیبیم نازدان لئیلینی آنجاق پاسیبان ائیلر، منیم کؤنلوم قوشو مجنون باشیندا آشییان ائیلر.
تۇتور کؤنلومدن آتش لاللنمیش، باشیمدان دود قالخار حاللنمیش، کئییک کیمی چوروموش کوکرن ناز، باخیش دورنا کیمی دونباللنمیش. تؤکولموش زولفی یاغی تک قوجاغه، ایچیب هیندولری بئنگاللنمیش.
قویدو اوز کؤنلومه قم لشکری هامون-هامون، قارا بایداغلی الملر اوجو گولگون-گولگون، چاغیریردیم قاتی آواز ایل: - لئیلی، لئیلی! داغ سس وئردی جاوابیندا کی: - مجنون، مجنون. گؤزلریمدن یانا اود توتلادی دوزخ-دوزخ، جیگریمدن یانا قان قاینادی جئیهون-جئیهون، بو نه ویرانه کؤنولدور، صفی، ائی وای، ائی وای! سرولر وار ایدی بۇ باغیده مؤوزون-مؤوزون.
گؤی گولدو، بولود آغلادی، ائی شانلی پییاله، سالدی منی مئی شؤوقونه بۇ قانلی پییاله. اول دم کی دیلیم دوتمایا، ساقی، کرم ائیله، آللاهی سئورسن، منه بیر جانلی پییاله.
دئمین کیم دردیمی بیلمز، بیلیر واللاهی، بیللاهی، دئسه بیلمم، اینانمایین، آلدادیر واللاهی، بیللاهی. دئدین هرگیز منیم کؤنلوم سنینله مئهریبان اولماز، دئمه ظالیم، دئمه کافیر، اولور واللاهی، بیللاهی. قییا باخگج، تبسسوم نازیک ائتگج ایلتیفات ائیله، منی آخیر بۇ ظالیم اؤلدورور واللاهی، بیللاهی. دئیین مجنون گلیبدیر شهره، ائودن چیخ تاماشا قیل، اوشاقدیر نازه نینیم، آلدانیر واللاهی، بیللاهی. سفینی قویما یالقیز، گئتمه، گئتمه، گئتمه، گل، گل، گل، یازیقدیر، باشینا دؤنوم، اؤلور واللاهی، بیللاهی.
دوست کویوندان آیاق چکمک منه چوْخ آر ایدی، ایتلری بیرله سوروندوم تا سوموگوم وار ایدی. وار ایدی بیر گون کی، بد خوبانیملا وار ایدی، گولسه ایدیم من گولردی، آغلاسام آغلار ایدی، ایچدیگیم قان، یئدیگیم قم، راهتیم آزار ایدی.
اوز گیزله مه گون تک قارا چادیر یییه سی های، آخشام آرایا گیردی، غریبه م، نئیلگیم وای.
یار دوداغین امر قارشیدا هلوا کیمی، باخا-باخا آغلارام نرگیسی شهلا کیمی.