cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قوزئی آذربایجان تاریخی
قافقاز آلبانیاسی
دیگر آذربایجان دؤولتی آلبانیا آراز چایینین شیمال ساحلیندن جنوبی داغیستانا قدرکی اراضیده یئرلشیردی. بۇ دؤولته اوْن بیر اوستان چوْلا, لپینیا, کامبیسئنا, هئرئتی, قبله, شکی, پایتاکاران (Beyləqan), اۇتی, گیردمان, آرساخ و صنعیک داخل ایدی. اؤلکه‌نین پایتختی ایلک اول قبله, داها سونرا ایسه برده شهرلری اولموشدور.
ارتیق ائر.او. اۆچ یۆزیللیکده اؤلکه‌ده یئرلی گۆمۆش پوللار ضرب ائدیلیردی. یازیلی منبعلرین وئردیی بیلگی یه گؤره قافقاز آلبانیاسی ۲۶ یئرلی قبیله‌نین سیاسی ایتّیفاقی نتیجه سینده یارانماسیدیر. بۇ حادثه تخمیناً ائر.او. دؤرد اسرع تصادف ائدیر. دؤولتین ایلک حکمداری آران حساب ائدیلیردی. ایلکین مرحله‌ده اؤلکه‌ده رسمی دین زردوشت دینی اولموش, ائر. بیر یۆزیللیینده ایسه مسیحیت قبول ائدیلمیشدیر. مسیحیت کیلسسینین باشیندا مستقل آلبان کاتالیکوْسۇ دۇرۇردۇ. ایلک زامان‌لار اوْنۇن ایقامتگاه‌ی دربند, سونرا ایسه برده شهری ایدی. قدیم آلبانلارین صنعتیی, معیشت و حیات طرزی یالوْیلۇتپه آرخئوْلوْژی مدنیتی اساسیندا اؤیرنیلمیشدیر. بۇندان باشقا یونان و روم چاغداش (معاصیر)لرینین اثرلریندن و کالانکاتۇیلۇ مۇسانین "Alban tarixi" سال‌نامه‌سیندن قافقاز آلبانیاسی حاقیندا کسرلی بیلگی الده ائتمک اوْلار. قافقاز آلبانیاسیندا اکینچیلیک, حئیواندارلیق, صنعت‌کارلیق و تجارت یۆکسک گلیشمه ائتمیشدیر. اؤلکه‌ده باغچیلیق و ایلک نؤبه‌ده ایپکچیلیک مؤجود ایدی.
آلبانیا اراضیسینده ۳۰دان آرتیق شهر وار ایدی کی, بۇنلار دا اهمیتلی صنعت‌کارلیق و تجارت, سیاسی, ایداری, مدنی و دینی مرکزلر روْلۇنۇ اوْیناییردیلار. اؤلکه‌نین یۆکسلیشی دؤورۆنده آلبانیا شیمالدان بؤیۆک قافقاز داغلاری, جنوبدان تالیش سلسله‎سی, شرقدن خزر دنیزی, باتی(غرب)دن ایسه گۆرجۆستانلا محدودلاشان بؤیۆک بیر اراضینی اَحاطه ائدیردی. بۇ برکتلی و زنگین اؤلکه عصرلر بوْیۇ بیر چوْخ خالْقلارین و غصبکار دؤولتلرین دقّتینی اؤزۆنه جلْب ائدیردی. هله ائر.او. اۆچ-ایکی عصرلرده اؤلکه‌یه شیمالدان ماساقئت و سارمات طایفالاری مۆداخیله ائتمیش و خزر ساحلینده بیر مودّت مؤجود اولموش مازکۆت دؤولتینی یاراتمیشدیرلار. ائر.او. بیر یۆزیللیکدن باشلایاراق روملیلارین لئگیوْنلاری جنوبی قافقازا, اوْ جمله‎دن آلبانیایا بیر نئچه دفعه یۆرۆش ائتمیشدیلر. ایمپئراتوْر دوْمیتسیاناین دؤورۆنده (er.əv. ۸۳-۹۶) روملیلار خزر دنیزینین ساحللرینه گلیب چیخمیشدیلار. بۇ بارده قوْبۇستاندا تاپیلمیش لاتین دیللی قایاۆستۆ یازی خبر وئریر. ائرامیزین ۷۰جی ایللرینده اؤلکه‌یه شیمالدان آلان طایفالاری باسقین ائدیب کامبیسئنا اوستانینی ضبط ائتدیلر. بۇ باسقین و ساواشلره باخمایاراق قافقاز آلبانیاسی اؤزۆنۆن دؤولت مستقللیینی قوْرۇیۇب ساخلایا بیلمیشدیر.
ائتنوْ-سیاسی بیرلیکلر
ازربایجاندا (quldarlıq quruluşunu yaşayan) ایلک ائتنوْ سیاسی بیرلیکلرین مئیدانا گلمسی میلاددان اوْنجه اۆچ- جۆمین‌ایللیگین ایکی یاریسینا, داها دقیق ائرادان اول خخو-خخییی-عصرلر, یعنی ۲۵.۱۱.۳۶۷۸ ایل بۇندان اوله تصادف ائدیر.
آراتتا, کۇتی, لۇللۇبی, سۇ طایفالاری قدیم شرقین تاریخینده مۆهیم روْل اوْینامیشدیلار و آذربایجان خالْقینین فوْرمالاشماسی سورجی (روندی)ندی اونلارین روْلۇ شُبهه‌سیزدیر. ان آزیندان اوْنا گؤره کی, م.اؤ سککیز-عصردئ آذربایجان اراضیسینده ایلکین دؤولت یارادان ماننالیلار, آدلاری چکیلن طایفالارین وارثلری و تؤرمسیدیرلر.
بۇ طایفالارین دیل کؤکۆنۆن تام بللیوْلماماسینا باخمایاراق, اونلارین دیلینده وئ یاخۇد اونلارین یاشامیش اوْلدۇقلاری اراضی‌لرین آدلاریندا بیر چوْخ قدیم تۆرک دیلی منشألی سؤزلرین اوْلماسی معلومدۇر. مثلاً, آراتتا اؤلکه‌سینین یئرلشدیی اراضی قایناقلاردا "Alataye" اوْلاراق قئید ائدیلیب کی, بۇ دا بۇ سوْزۇن آلتای-تۆرک جوغرافی نوعمئنکلاتۇراسیندا ایشلنمکده اوْلان سؤزلرله (آلتای, آلاتاۇ, آلاتاوا, آلاداغ و س.) باغلیلیغی شُبهه‌سیزدیر. سوْن آراشدیرمالاردا مانناداکی "Uişdiş" ویلایتینین آدی "Vişdiş", "Beşdiş", یعنی بئش داغ اوْلاراق ایضاح ائدیلیر. آسسۇر چاری ایکی سارقوْن همین ویلایتدکی "Uşkaya" (İndiki Üsküyə) آدی ایسه "Üç qaya" وئ یاخۇد "Üst qaya" کیمی آچیقلانیر. ائلجه د, بارسینده دانیشدیغیمیز خالْقلارین دیلینده "Qantau" (Qandağ), "İştatti" (isti yer) و سایره‎ کیمی چوْخسایلی تۆرک دیللر قوروپۇنا یاخین سؤزلر مؤجود ایدی. آسسۇر قایناقلاریندا "Turukki" اوْلاراق ایشلدیلن طایفا آدی ایسه تۆرک ائتنوْنیمینین ایلکین یازیلیش شکلی ساییلا بیلر.
اوْرتا عصرلر
\'\'\'آذربایجان تاریخی-اوْرتا عصرلر دؤورۆ\'\'\' تهۇمبنایل ئرامیزین ۳۱۸-جی عصرلری آذربایجان تاریخینده اوْرتا اسر و یا فئوْدالیزم دؤورۆ کیمی معلومدۇر. آراشدیرماچیلار بیر قایدا اوْلاراق بۇ دؤورۆ اۆچ اساس مرحله‌یه بؤلۆرلر. ۳۱۰ یۆزیللیکلر ائرکن اوْرتا عصرلر, ۱۱۱۵-جی عصرلر کلاسسیک فئوْدالیزم و ۱۶۱۸-جی عصرلر سوْن فئوْدالیزمدیر. بۇ دؤورده صنعتیین اساس فوْرمالاری اکینچیلیک, حئیواندارلیق و صنعت‌کارلیق اولموشدور. همین مودّت اوْرتا اسر شهرلرینین یۆکسلیشی و چیچکلنمسی دؤورۆدۆر. اونلار هم سیاسی و ایداری مرکزلر اوْلماقلا یاناشی, هم ده اقتصادیات و تجارتد, مدنی, عِلمی و دینی حیاتدا مهم روْل اوْیناییردیلار. اۆچ-یئددی عصرلردکی آذربایجان تاریخی مستقیم ایران ساسانی ایمپئریاسی (۲۲۴-۶۵۱) ایله باغلی ایدی. ساسانیلرین سوْنۇنجۇ شاه‌ینششاها اۆچ یئزدگیرد (۶۳۲-۶۵۱) عربلرین یۆرۆشلرینین قارشیسینی آلماق آماج ایله واراز-قریقوْرا نیظامی یاردیم آماج ایله موراجیعت ائدیر. آلبان اوردوسۇ باشیندا واراز-قریقوْرۇن اوْغلۇ جاوانشیر دۇرۇر. ۶۳۰-۶۴۲-جی ایللرده اوْ عربلره قارشی ساواشلرده اشتراک ائتمیش, ۶۳۷-جی ایلده قادسیهداکی دؤیۆشده گؤستردیی شجاعته گؤره اۆچ یئزدگیرد وریندن مۆختلیف جایزه(اؤدۆل) و هدیه‌لرله تلطیف ائدیلمیشدیر. ۱۵جی یۆزیللیین ایکینجی یاریسیندا اردبیل و اوْنۇن اطراف اوستانلرینین یۆکسلیشی باشلانیر. بۇ اراضیدکی توْرپاقلار شیخ صفی‌الدین اردبیلینین (۱۲۵۲-۱۳۳۴) وارثلری وریندن ایداره‎ ائدیلیردی. اونلار و طرفدارلاری اسلامین شیعه‎ مذهبینی قبول ائتمیش و اوْن ایکی شیعه‎ امام شیعه‎سی اولموشلاردیر. بۇ سببدن اونلار باشلارینا اوْن ایکی خطّلی چالما تاخیردیلار. محض بۇنا گؤره ده اونلارا صفویلرله یاناشی, هم ده قیزیلباشلار دا دئییردیلر.
۱۲ شمسی ایلده عرب قوْشۇنلاری ساسانیلر دؤولتینه هوجوم ائتدی. آلبان حکمداری اؤز اوْغلۇ جاوانشیرین رهبرلیی ایله ساسانیلره کؤمک گؤستردیینه گؤره جاوانشیر ساسانی شاه‌ی اۆچ یئزدگئرد وریندن جایزه(اؤدۆل)لاندیریلدی. ۱۷ شمسی ایلده عربلر ساسانیلرین پایتختی کتئسیفوْنۇ تۇتدۇلار. عربلره قارشی مبارزه‎نین معناسیز اوْلدۇغۇنۇ گؤرن جاوانشیر ۷ ایل لیک مبارزه‎دن سونرا گئری قاییتدی. جاوانشیر عربلره قارشی بیزانسلا بیرلشمه‌ک قرارینا گلدی. سونرا خزرلر آلبانیایا هوجوم ائتدیلر, ۴۴ شمسی ایلده غالب گلدیلر و صولح باغلاندی.
۴۰ شمسی ایلده خلافتده امویلر حاکمیته گلدیلر. جاوانشیر شرایطای نظره آلاراق شام شهرینه گلدی و بیر مۆاویه ایله صولح باغلادی. صولحا گؤره جاوانشیر خراج وئرملی ایدی. لاکین خلیفه‎ گوذشته گئتمدی, سببی آلبانیانین جوغرافی مؤقعیی و جاوانشیرین شخصی نوفوذۇ اولموشدور. لاکین عربلر آلبانیایا توْخۇنمادان باشقا آذربایجان اراضی‌لرینی تۇتدۇلار. بیزانسپرست فئوْداللار جاوانشیره سۇی-قصد ائدیب ۶۰ شمسی ایلده اوْنۇ اؤلدۆردۆلر. جاوانشیردن سونرا اول خزرلر, سونرا ۸۴ شمسی ایلده عربلر آلبانیانی تۇتدۇلار و جاوانشیرین وارثای واراز ترداتی شام شهرینده اِعدام ائتدیلر. آذربایجانین هم شیمالیندا, هم ده جنوبۇندا اسلام دینی یاییلدی.
۷۴۸-جی ایلده آذربایجان اراضیسینده عرب سوْیغۇنچۇلۇغۇنا و وئرگی (مالیات) سیاستینه قارشی عصیان باشلادی. بِیعلقاندا باشلایان عصیان بردد, اردبیلده یاتیریلدی. عصیانا یئرلی فئوْداللار باشچیلیق ائدیردیلر. حرکاتلارین ان بؤیۆیۆ خورمیلر (Pəhləvi dilində "əbədi od" deməkdir) هراکاتی ایدی. تاریخده ایلک دفعه قیرمیزی بایراق اونلار قالدیرمیشلار. خورمیلراین ایلک چیخیشی ۷۷۸-جی ایلد, ایکینجیسی ایسه ۸۰۸-جی ایلده اولموشدور.
۸۱۶-جی ایلده جاویدانلا ابو عمراناین چکیشمسی اونلارین ایکیسینین ده اؤلۆمۆ ایله نتیجه‎ لعندی و بابک ۱۸یاشیندا خورمیلراین رهبری اوْلدۇ. بابک ۷۹۸-جی ایلده اردبیلده آنادان اولموشدور. ۸۱۹-جۇ ایلده بابک ایلک دفعه اوْلاراق عربلر اۆزرینده غلبه‎ چالدی. سونرا شکی, قاراباغ, برده و بِیعلقانبیر عربلردن آزاد ائتدی. ۸۲۹-جۇ و ۸۳۰-اۇ ایلده بابک عربلر اۆزرینده داها ایکی اۇغۇرلۇ غلبه‎ قازاندی. سونرا عربلر مجبور اوْلۇب بیزانسلا ساواشنی دایاندیردیلار و دقّتی بابکه یؤنلتدیلر. تۆرک اصیل‌لی عرب سرکردسی آفشین بابکه آغیر ضربه‎لر وۇردۇ و خورمیلره صولح پیشنهاد وئردی. بابک بۇنۇ خیانت حساب ائتدی و صولحۆ قبول ائتمدی. ۹۳۷-جی ایلده آفشین بزز قلعه‌سینی تۇتدۇ. بابک قاچیب آرانآ گلدی. عربلر اوْنۇن باشینا ۲ میلیون دیرهم قوْیمۇشدۇلار. بابک شکی قلعه‌سینین صاحیبی سهل ایبن سۇمباتاین خیانتی ایله اله کئچیریلدی. ۸۳۷-جی ایلده آفشین بابکی سامیره شهرینه خلیفه‎ مؤتسیمین یانینا یوْلا سالدی. بابک ۸۳۸-جی ایلده مارتین ۱۴-ده اِعدام ائدیلدی.
دوققوز اسرده خلافت ضعیف‌له‌دی و خیردا فئوْدال امیرلیکلری یاراندی. امیرلیکلری عرب جانیشینلری ایداره‎ ائدیردی. بئله بیر شرایطده آذربایجان توْرپاقلاریندا شیروانشاهلار, ساجیلر, سلاریلر, شددادیلر و رووادیلر دؤولتلری یاراندی. عرب خلافتیندن سونرا آذربایجان توْرپاقلاریندا ایلک اوْلاراق شیروانشاهلار دؤولتی (۸۶۱-۱۵۳۸) یاراندی. شیروان بیر ویلایت کیمی دربنددن کۆر چایینا قدر خزر ساحلی اراضی‌لری اَحاطه ائدیردی. دؤولتین مرکزی شیروان شهری ایدی. ۸۶۱-جی ایلده عرب منشألی مزیدیلر سلاله‎سینین نوماینده‌سی هئیسام ایبن خالد شیروانین مستقللیینی اِعلان ائتدی و شیروانشاه تیتۇلۇنۇ داشیماغا باشلادی. ۹۱۸-جی ایلده شیروانشاه ابو طاهر قدیم شاماخینی برپا ائتدیریب, پایتختی شاماخییا کؤچۆردۆ.
اوْن اسراین آخیرلاری شیروانشاهلار دؤولتی قبلهنی, بردهنی, دربندای اله کئچیردی. شکی و ثناریه ده شیروانشاهلاردان آسیلی اوْلدۇ. ۱۰۶۶-جی ایلده ایسه شیروانشاهلاراین سلجۇقلاردان آسیلی وضعیته دۆشمسی ایله آذربایجان سلجۇق ایمپئریاسینین تَرکیبینه قاتیلدی. بۇ, تۆرکلرین آذربایجانا اۆچۆنجۆ آخینی ایدی. اوْن‌بیر اسراین سوْنۇندا سلجۇق ایمپئریاسی تنزُّله اۇغراماغا باشلادی. سلطان سنجردن (۱۱۱۸-۱۱۵۷) سونرا سلجۇق ایمپئراتوْرلۇغۇ داغیلدی. شیروانشاهلار سلجۇق تۆرکلری ایله رابیطه نی پوْزۇب گۆرجۆلرله یاخینلاشدی. اوْن‌ایکی اسراین ۳۰۶۰-جی ایللرینده شیروانشاه اؤزۆنۆن قۆدرتلی دؤورۆنۆ یاشادی.
ساجیلر دؤولتینین (۸۷۹-۹۴۱) اساسینی تۆرک نسلیندن اوْلان ساجیلر قوْیمۇشدۇر. آفشین بۇ نسلین نوماینده‌سی اولموشدور. عربلر آذربایجانین ایداره‎چیلیینی ساجیلره حواله ائتمیشدیلر. دوققوز اسراین سوْنلاریندا ابو ساج دیوداداین اوْغلۇ محمدین آدی ایله پول کسیلیردی. محمدین قارداشی یۇسیف ۹۱۲-جی ایلده عربلره خراج اؤدمکدن امتناع ائتدی و اوْن اسراین اَوللرینده زنجاندان دربندا قدر, خزردن باتی(غرب)ا, آنی و دبیل شهرلریندک اراضیجه ساجیلر دؤولتی یاراندی. پایتختی ماراغا, سونرا اردبیل اوْلدۇ. گیلان حاکمی مرزبان ایبن محمد ۹۴۱-جی ایلده سوْنۇنجۇ ساجی حکمداری دئیسمای تاختدان سالدی و سالاریلر دؤولتینی یاراتدی. سالاریلر دؤولتینین (۹۴۱-۹۸۱) پایتختی اردبیل شهری ایدی. دؤولتین مرز(سرحد)دی دجله چایی و فرات چایینادک اۇزانیردی. مرزبان ایبن محمد اؤلدۆکدن سونرا دؤولت سۆقۇتا اۇغرادی, رووادیلر و شددادیلر دؤولتی یاراندی. تبریز, ماراغا, اهر حاکمی ابۆلهیجا سالاری حکمداری ایبراهیمی تاختدان سالدی و رووادیلر (۹۸۱-۱۰۵۴) دؤولتینین اساسینی قوْیدۇ. بۇ سلاله‎نین بانیسی ال-روواد خلیفه‎ علینین دؤورۆنده بصره و کۇفهدن آذربایجانا کؤچۆرۆلمۆشدۆر. بۇ دؤولت آذربایجانین جنوبۇنۇ اَحاطه ائدیردی. سونرا مۇغان حاکملیینی ده اله کئچیردی. ۱۰۲۸-جی ایلده قزنوی حکمداری سلطان ماحمود قزنوی وریندن سیخیشدیریلان ۲۰۰۰ اوْغۇز خانواده سی رووادیلر دؤولتینه کؤچۆرۆلدۆ. قزنوی دؤولتینین (۹۶۲-۱۱۸۷) اساسینی آلپتکین قوْیمۇشدۇر. دؤولتین پایتختی قزنه شهری ایدی. سلطان ماحمود قزنوینین دؤورۆنده اراضی‌لر آرتدی. غربی ایران قزنوی دؤولتینین تَرکیبینه کئچدی. هیندوستاناین شیمالبیر و شیمال-باتی(غرب)ای ۱۰۲۶-جی ایلده اشغال ائدیلدی. دؤولت هیندوستاندان خزره قدر اراضینی اَحاطه ائدیردی. بۇرادا حکمدار سلطان آدلانیردی. اوْن‌بیر اسراین بیر یاریسیندا سلطان مسعودۇن دؤورۆنده دؤولت ضعیف‌له‌دی. وئرگی (مالیات)نین چوْخلۇغۇنا گؤره داخلی چکیشملر آرتدی. ۱۰۴۰-جی ایلده دندنکان دؤیۆشۆنده سلجۇقلار وریندن مغلوب ائدیلن قزنویلرین الینده یالنیز افغانیستانین بیر حیصه‌سی و پنجاب قالدی. ۱۱۸۷-جی ایلده قزنوی حکمداری خوْسروْو ملیکی اسیر آلان قۇرلۇلار بۇ دؤولتین وارلیغینا سوْن قوْیدۇ.
محمد ایبن شدداد ۹۵۱-جی ایلده دبیل امیرلیینی یاراتدی و ۹۷۱-جی ایلده گنجهنی تۇتاراق شددادیلر دؤولتینین (۹۷۱-۱۰۸۶) اساسینی قوْیدۇ. پایتختی گنجه شهری ایدی. فضل ایبن محمد ۱۰۲۷-جی ایلده خۆدافرین کؤرپۆسۆنۆ سالدی. بیر سیرا یۆرۆشلر نتیجه سینده شددادیلر سلجۇقلاردان آسیلی وضعیته دۆشدۆ. بۇ دؤورده سلاویانلاراین دا غارتچی یۆرۆشلری اوْلۇردۇ. کیئو کنیازی ایقوْرۇن دسته‌سی بیر سیرا یۆرۆشلر ائدیردی. آذربایجانین واحد تام دؤولت اوْلماماسی سلاویانلارا قارشی مبارزه‎نی چتینلشدیریردی.
قاجارلار — ۱۷۹۶ و ۱۹۲۵-جی ایللر آراسیندا ایران و آذربایجاندا حاکمیتده اولموش تۆرک سلاله‎سیدیر. قوْوانلی تۆرک طایفاسیندان اوْلان قاجارلار, موْنقوْل اشغالی زامان‌لاریندا ایروان اطرافیندا کؤک سالمیشلار و صفوی سلاله‎سینی آذربایجاندا و ایراندا حاکمیته گتیرن یئددی قیزیلباش-تۆرک طایفالاریندان بیری اولموشلار.
گۆلۆستان و تۆرکمنچای قرارداد(آنلاشما)لری
\'\'گۆلۆستان قرارداد(آنلاشما)سی\'\' – ۱۱۹۲ شمسی ایلین ۱۲ اوْکتیابر تاریخینده رۇسییه ایمپئریاسی ایله قاجار ایران دؤولتی آراسیندا ایمضالانمیش و تاریخی آذربایجانین اراضیسینی رۇسییه ایله ایران آراسیندا بؤلن بیرینجی قرارداد(آنلاشما). بۇ قرارداد(آنلاشما) تاریخه امضاءلاندیغی یئرین آدییلا گۆلۆستان قرارداد(آنلاشما)سی کیمی داخل اوْلۇر. قرارداد(آنلاشما)نی ایران طرفدن شاه‌ین وکیلی میرزه عبدۆلحسن خان, رۇسییه طرفدن ایسه راتیشئو امضاءلاییر. بۇ صولح قرارداد(آنلاشما)نین شرطلرینه اساسأ شیمالی آذربایجان خانلیقلاریندان ایروان و ناخچیوانی چیخماق شرطیله یئرده قالان بۆتۆن خانلیقلار (تالیش, شیروان, قۇبا, باکی, گنجه, قاراباغ, شکی) رۇسییه یا وئریلیر.
\'\'تۆرکمنچای قرارداد(آنلاشما)سی\'\' — ایکینجی رۇسییه -ایران ساواشسی نتیجه سینده ۱۲۰۶ ایل ۲۰ بهمن-دا رۇسییه ایله ایران آراسیندا تۆرکمنچای کندینده باغلانمیشدیر. مۆقاویلنین ایمضالانماسیندا تانینمیش رۇس یازیچیسی آ.س.قریبوْیئدوْو و آذربایجان مۆتففکیری آ.آ.باکیخانوْو دا اشتراک ائتمیشلر. باکیخانوْو بۇ تاریخی حادثه‌ده ترجمه‎چی کیمی اشتراک ائتمیشدیر.
آذربایجان دئموْکراتیک جومهوری‌سی (۱۹۱۸-۱۹۲۰)
تهۇمب|لئفت|۳۰۰پخ
۱۹۱۸-جی ایلین خرداد آیینین ۵ دا گۆرجۆستان زدفر-دن چیخماسینی و مستقل جومهوری اوْلدۇغۇنۇ بیان ائتدی. بئله شرایطده خرداد آیینین ۶ ده زاقافقازیا سئیمینین مسلمان داییره‌سی موقّتی ملّی شورانین یارادیلماسی قرارینا گلیر. اوْنۇن باشچیسی م.ا.رسولزاده سئچیلیر. ف.خوْیسکی باشدا اوْلماقلا شورانین ملّی کمیته‌سی یارائدیلیر. ۱۲۹۷ شمسی ایلین خرداد آیینین ۷ ده ملّی شورانین ایلک ایجلاسیندا شیمالی آذربایجانین مستقل دؤولت اوْدۇغۇ اِعلان ائدیلیر. قبول اولونمۇش و ۶ بندن عبارت استقلال به‌یننامسینده دئییلیر کی, آذربایجان دئموْکراتیک جومهوری‌سی مستقل دؤولت اوْلاراق, اراضیسینده یاشایان بۆتۆن وطن‌داشلارین براربر حقوقا مالیک اوْلدۇقلارینا ضمانت وئریر و اؤلکه‌ده یاشایان بۆتۆن خالْقلارین آزاد گلیشمه سینی تأمین ائدیر. دؤولتین ایلک پایتختی گنجه شهری اوْلۇر.
ادر حکومتی تیفلیسدن بۇرا ایۇنۇن ۱۶دا کؤچۆر. همین واقتدا بیرینجی موقّتی حکومت تشکیل اولونۇر. فتحعلی خان خوْیسکی باخانلار(وزیرلر) شوراسینین باشقانی سئچیلیر, عئینی زاماندا اوْ داخلی ایشلر وزیری وظیفه‎سینی ده ایجرا ائدیردی. آدر تاریخینده جمعی بئش حکومت تشکیل اولونمۇشدۇر. اونلاردان اۆچۆنه ف.خوْیسکی, ایکیسینه ایسه ن.یۇسیفبیلی باشچیلیق ائتمیشدیر. بۇ حادثه‌لر زامانی شیمالی آذربایجاندا ایکی سیاسی قۆتب مؤجود ایدی. مرکزی گنجه اوْلان یئلیزاوئتپوْل قۇبئرنیاسینین اراضی‌لرینده آدر دؤولتی, اؤلکه‌نین شرق بؤلگه‌لرینده ایسه بوْلشئویکلر باشدا اوْلماقلا شوْروی حاکمیتی فعالیت گؤستریردی. هله ۱۲۹۷ شمسی ایلین اردیبهشت آیینین ۵ ده بوْلشئویکلر اؤزلرینین باکی کوْممۇناسینی و باکی خالْق کوْمیسسارلاری شوراسینی یاراتمیشدیلار. بۇ حکومت شوْروی رۇسییه سینا تابع اوْلۇب قارشیسینا آدر-ای لغو ائتمک آماج (مقصد)اینی قوْیمۇشدۇر. دؤولت مستقللیینی قوْرۇماق آماج ایله آدر حکومتی ۱۹۱۸-جی ایۇنۇن ۴ده عثمانلی ایمپئریاسی ایله صولح و دوستلوق حاقیندا قرارداد(آنلاشما) امضاءلاییر. عثمانلی اوردوسۇ گنجه یه داخل اوْلۇر. بۇندان سونرا اؤزل(خصوصی) آذربایجان نیظامی کوْرپۇسۇ یارائدیلیر. بۇ کوْرپۇس عثمانلی اوردوسۇ ایله بیرگه قافقاز اسلام اوردوسۇنۇ تشکیل ائدیر. ایۇل آییندا گنجه اۆزرینه حرکت ائدن باککوْمۇنانین سلاحلی دسته‌لری همین اوردو وریندن بیر نئچه دؤیۆشده دارماداغین ائدیلیر و گئری اوْتۇردۇلۇر. ۱۲۹۷ شمسی ایلین ایۇلۇن ۳۱ده باکی خالْق کوْمیسسارلاری شوراسی حاکمیتدن امتناع ائدیر. شهرده حاکمیت داشناک و مئنشئویکلردن تشکیل اولونمۇش سئنتروْکاسپی (Mərkəzi Xəzər) دیکتاتۇراسینین علینه کئچیر. لاکین آرتیق شهریور آیینین ۲۴ ده قافقاز اسلام اوردوسۇ باکینی آزاد ائدیر. بۇنۇن آردینجا شهره آدر-این رهبرلیی ده کؤچۆر. ۱۲۹۷ شمسی ایلین آذر آیینین ۱۶ ده آذربایجان پارلمان اینین طنطنه‌لی آچیلیشی اوْلۇر. پارلمان ۹۷ دئپۇتاتدان عبارت اولموش, اوْنۇن باشقانی ایسه علیمردان بئی توْپچۇباشوْو سئچیلمیشدیر.
بئللیکل, اراضیسی ۹۸ مین کیلو مئتیر۲ و اهالیسی ۲ میلیون.۸۰۰ مین اوْلان آدر پارلمان جومهوری‌سی کیمی فعالیت گؤسترمیه باشلاییر. عومومیتله مؤجود اوْلدۇغۇ دؤورده آذربایجان پارلمان ای ۳۱۵ قانون لایحه سینی نظردن کئچیرمیشدیر. بۆتۆن بۇ قانونلار دؤولتچیلیین, دئموْکراتیک ملّی حاکمیتین منافعیینه خدمت ائدیردی. لاکین آدر دوشمن قووه‌لرین اَحاطه‌سینده ایدی. آرتیق ۱۲۹۷ شمسی ایلین پاییزیندا ائرمنیستان جومهوری‌سی اراضی ایدیعالاری ایله آدر-ا قارشی تجاوزکار ساواشیه باشلاییر. خارجی مۆداخیلدن قوْرۇنماق آماج ایله ۱۲۹۸ شمسی ایلین ایۇنۇندا دؤولت دفاع کمیته‌سی یارائدیلیر. بین‌الملل بخشده ده آدر مستقللیینین دونیا اؤلکه‌لری وریندن تانینماغی آماج ایله فعال سیاست یئریدیردی. بۇ آماج (مقصد)له ۱۹۱۹-جۇ ایلین ژانویه‌سینده باشدا ا.م.توْپچۇباشوْو اوْلماقلا آدر نوماینده حیاتی پاریس صولح کوْنفرانسینین ایشینده اشتراک ائتمیشدیر.
۱۲۹۹ شمسی ایلین اردیبهشت آیینین ۷ ده بوْلشئویکلر باکیدا سلاحلی قیام قالدیردیلار. دؤولتین مهم ایستراتئژی ایمکانات ای پوْچت, تئلئقراف, نفت معدن‌لری, واغزال و لیمان اونلار وریندن اله کئچیریلدی. همین گۆن ۱۱ قیزیل اوردو باکییا یاخینلاشدی. بئله شرایطده آدر پارلمان ای حاکمیتی آذربایجان انقلابی کمیته‌سینه تحویل وئرمیه مجبور اوْلدۇ و بۇنۇنلا دا ایلک آذربایجان دئموْکراتیک جومهوری‌سینین چالیشماسینه سوْن قوْیۇلدۇ. آدر تکجه آذربایجاندا دئییل, بۆتۆن شرقده ایلک دونیوی, دئموْکراتیک, حقوقی, مستقل دؤولت اولموشدور. اوْنۇن قبول ائتدیی سیاسی سندلر و عومومیتله آدر-این وارلیغی شرق اؤلکه‌لریندکی دئموْکراتیک و اؤزگورلوق(آزادلیق) حرکاتینا بؤیۆک تأثیر ائتمیش, اونلار اۆچۆن اؤرنک اولموشدور..
آذربایجان یئنی دؤورده. خیخ یۆزیللیک-ایگیرمی یۆزیللیین اولی
۱۱۸۰ شمسی ایلده رۇس ایمپئریاسی شرقی گۆرجۆستان اراضی‌لرینی اؤزۆنه بیرلشدیررک قافقاز جانیشینلیینی یارادیر. بۇنۇن آردینجا ۱۱۸۱ شمسی ایلده رۇس ژئنرالی پ.د.سیسیانوْو آذربایجانی رۇسییه یا قاتماق آماج (مقصد)ای ایله نیظامی عملیاتلارا باشلاییر. ۱۹جۇ یۆزیللیین ایکی یاریسیندا شیمالی آذربایجانین اقتصادی حیاتی رۇسییه دا کاپیتالیست موناسیبتلرینین گلیشمه سی ایله سیخ رابیطه لی ایدی. بۇ باخیمدان اؤلکه‌ده ان ایتی صورتله نفت تولیداتی و صنایع‌سی گلیشمه ائدیردی. آرتیق ۱۲۵۱ شمسی ایلده نفت تولیداتیندا ایجاره‎ اصولۇ تطبیق ائدیلمیه باشلاییر کی, بۇ دا همین بخشده کاپیتالیست موناسیبتلرینین گلیشمه سینا گۆجلۆ تکان وئریر. ۲۰جی یۆزیللیین اَوللرینده شیمالی آذربایجان نفت بخشینده دونیادا بیرینجی یئرده ایدی. ۱۲۸۰ شمسی ایلده اوْ دونیا نفت تولیداتینین ۵۰%, رۇسییه نفتینین ایسه ۹۵ % تأمین ائدیردی. اؤلکه‌ده کاپیتالیست موناسیبتلرینین گلیشمه سی ایله پارالئل کۇستار صنعت‌کارلیق دا مؤجود ایدی. ۲۰جی یۆزیللیین اولینده جنوبی آذربایجاندا یاشایان اهالینین وضعیتی آغیر اوْلاراق قالیردی. بۇ دا جمعیتین دئمک اوْلار کی, بۆتۆن طبقه‎لرینده گئتدیکجه آرتان ناراضیلیغا سبب اوْلۇردۇ. ۱۹۰۸-جی لین آذر آیینین ۲۱ ده ایرانین پایتختی تهراندا بیر قوروپ تاجر دؤیۆلرک حبس ائدیلمیشدیر. بۇ فاکت کوتله‎وی چیخیشلارین باشلانماسینا سبب اوْلدۇ. همین گۆن ۱۹۰۵-جی-۱۲۹۰ شمسی ایللر ایران انقلابینین باشلانماسی حساب اولونۇر.
شوْروی ایتّیفاقین دؤورۆ (۱۹۲۰-۱۹۹۱)
لئفت|۱۵۰پخ|تهۇمب|[[آذربایجان شوْروی سوْسیالیست جومهوری‌سی|آزسسر گئربی]] تهۇمب|[[آذربایجان شوْروی سوْسیالیست جومهوری‌سی|آزسسر شوْروی تَرکیبینده]]
۱۲۹۹ شمسی ایلین اردیبهشت آیینین ۸ ده آذربایجاندا شوْروی حاکمیتی قۇرۇلاندان بیر مودّت سونرا دا اؤلکه اؤز مۆستقیللیینی ساخلایا بیلمیشدیر. اردیبهشت آیینین ۱۰ دا رۇسییه ایله آذربایجان آراسیندا نیظامی-اقتصادی قرارداد(آنلاشما) ایمضالانمیشدیر. ۱۹۲۱-ژی ایلده تَرکیبینه گۆرجۆستان, ائرمنیستان و آذربایژان جومهوریلاری داخل اولموش زاقافقازیا فئدئراسیاسی تشکیل ائدیلدی. ۱۳۰۱ شمسی ایل دی آیینین ۹ دا شوْروی سوْسیالیست جومهوریلاری ایتّیفاقینین (SSRİ) یارانماسی و زاقافقازیا فئدئراسیاسینین بۇ قوروما داخل اوْلماسی ایله شیمالی آذربایجانین مستقللیینه سوْن قوْیۇلدۇ. ایکینجی دونیا ساواشسی (۱۹۳۹-۱۹۴۵) بشریتین ۲۰جی یۆزیللیینده ان آغیر و دهشتلی بیر دؤور اولموشدور. آذربایجان خالْقی بۇ ساواشده اصل شجاعت و عزمکارلیق گؤستردیرمیشدیر. آذربایجانین شوْروی دؤورۆ تاریخینده ۱۳۴۸ شمسی ایل دؤنۆش نقطه‌سی اوْلۇر. بۇ ایلک نؤبه‌ده حیدر علیئوین آذربایجان کوْممۇنیست پارتیاسینین بیرینجی کاتبی سئچیلمسی ایله مرتبط ایدی. آرتیق همین ایلین آوقۇستۇندا اوْنۇن وریندن جومهوریدا خالْق صنعتیینا و مدنی قۇرۇجۇلۇغا رهبرلیی اساسلی شکیلده یاخشیلاشدیرماق, دؤولت و امک انتظامینی محکملندیرمک, کادرلارین مسئولیتینی آرتیرماق خطّی بللندیرمیشدیر.
ان یئنی تاریخ مستقل آذربایجان دؤولتی
یئنی تاریخی گلیشمه مرحله‌سینده آذربایجان جومهوری‌سینین قارشیسیندا دؤولت مستقللیینین محکملندیریلمسی, دئموْکراتیا, حقوقی, دونیوی دؤولت قۇرۇلماسی, اؤلکه‌نین اراضی بۆتؤولۆیۆنۆن برپاسی, داغلیق قاراباغ چتین لیکینین ملّی ماراقلارا اۇیغۇن حلّی, اهالینین امنیتینین و ریفاهینین تأمین ائدیلمسی کیمی مهم تاریخی وظیفه‎لر دۇرۇردۇ. بۆتۆن بۇنلار آردیجیل آماج (مقصد)یؤنلۆ, دۆشۆنۆلمۆش داخلی و خارجی سیاستین حیاتا کئچیریلمسی و بۇ آماج (مقصد)له اؤلکه‌نین فیکری و سوْسیال-اقتصادی پوْتئنسیالیندان, ایجتماعی-سیاسی قووه‌لریندن ثمره‎لی استفاده‎ اولونماسینی ایستک ائدیردی.
۱۹۹۱ و ۱۳۷۱ شمسی ایلین بیر یاریسیندا جومهوریا رهبرلیک ائدن شخصلر دونیادا و داغیلان ایتّیفاق مکانیندا باش وئرن سیاسی سۆرج(روند)لر, دونیا حادثه‌لرینین گلیشمه مئیل‌لرینه تام ضد سیاست یئریدرک, خالْقین مستقللیک ایراده‎سینین عکسینه‎ گئدرک, بۆتۆن ممکن واسطه‎لرله شوْروی-نی قوْرۇیۇب ساخلاماغا, داها سونرا ایسه نه باهاسینا اوْلۇرسا-اوْلسۇن آذربایجانین بۇ قووه‌لرین تأثیر داییره‌سیندن چیخماسینا یوْل وئرممیه جهد گؤستریردیلر. آذربایجان رئسپۇبلکاسینین مستقللیک الده ائتدیی و سۇوئرئن دؤولت قۇرۇجۇلۇغۇنا باشلادیغی ارفده یعنی ۱۹۹۱ و ۱۹۹۲-جی ایللر عرضینده داغلیق قاراباغدا وضعیت گۆندن-گۆنه گرگینلشیردی. شوْروی داغیلدیقدان سونرا ائرمنیستان گئنیش مقیاسلی نیظامی عملیاتلارا باشلادی. ۱۹۹۲-جی ایلین فئورالیندا داغلیق قاراباغین آذربایجانلیلار مسکونلاشدیغی خوْجالی شهرینده قوْجالار, قادینلار و اوشاقلار دا گیرمک له مین نفره یاخین دینج ساکن رۇس حربچیلرینین کومکی ایله ائرمنیلر وریندن اؤزل(خصوصی) قدارلیقلا قتله یئتیریلدی. بۇندان سونرا ۸ مایدا ائرمنیلر آذربایجان مدنیتینین بولاغی(چشمه‌سی) داغلیق قاراباغدا آذربایجانلیلارین دایاغی اوْلان شۇشادان قوْوۇلدۇ. شۇشانین سۆقۇتۇ ایله داغلیق قاراباغ مختار ویلایتینده اتنیک تمیزلمه عملیاتی باشا چاتدی.
۱۳۷۱ شمسی ایلین اردیبهشت آیینین ۲۸ ۱۹-دا ائرمنیستان سلاحلی قووه‌لری داغلیق قاراباغین حودودلاریندان اوْلان لاچین ماحالینۇ اشغال ائتدیلر. نتیجه‎ ده ۶۳۳۴۱ لاچین ساکنلری دایمی یاشاییش یئرلریندن قوْوۇلدۇ. عئینی زاماندا ائرمنیستان سلاحلی قووه‌لری آذربایجانین ناخچیوان مختار جومهوری‌سینین سدرک ماحالیندا آذربایجان-تورکیه مرز(سرحد)اینین ایستراتئژی اهمیته مالیک بخشینه هوجوم ائتدی. بۇ مودّت عرضینده جومهورینین سیاسی حیاتیندا دا مهم حادثه‌لر جریان ائتمکده ایدی. خوْجالی فاجعه‎سیندن سونرا ۱۳۷۱ شمسی ایلین اسفند آیینین ۱۵ دا آذربایجان جومهور باشقانی آیاز مۆتللیبوْو ایستعفا گئتمیه مجبور اوْلدۇ. همین ایلین اردیبهشت آیینین ۲۴ ده مۆتللیبوْو یئنیدن حاکمیته قاییتدی, اردیبهشت آیینین ۲۵ ده ایسه خالْق جبهه‌سی پارلمان این ساختمان سینا هوجوم تشکیل ائتدی. اردیبهشت آیینین ۲۸ ده پارلمان دؤرد گۆن اول قبول ائتدیی اؤز قرارینی قانونسۇز اوْلدۇغۇنۇ اِعلان ائتدی و بئللیکل, مۆتللیبوْوۇن بیر داها حاکمیته قاییتماق جهدلری پۇچ اوْلدۇ.
۱۳۷۱ شمسی ایلین مای-ایۇن آیلاریندا آذربایجان خالْق جبهه‌سی حاکمیتی اله آلدی. اؤلکه‌نین جومهور باشقانی آذربایجان خالْق جبهه‌سینین باشقانی ابولفضل ائلچیبی (Əliyev) سئچیلدی. بۇ دؤورده حکومتین داخلی و خارجی سیاستینی کاراکتئریزه ائدن اساس جهت آردیجیل, پرینسیپیال بیر کۇرسۇن اوْلماماسی ایدی. دؤولت ایداره‎چیلیی واحد بیر کوْنسئپسیا و سیستم اساسیندا دئییل, اکثر حاللاردا بیر-بیرینی تکذیب ائدن, ضدیتلی و ائموْسیوْنال چیخیشلار اۆزرینده قۇرۇلمۇشدۇر. نتیجه‎ ده ۱۹۹۳-جۆ ایلین یاییندا آذربایجان دؤولتچیلیی بحران و محووْلما تهلوکه‌سی قارشیسیندا قالدی, اؤلکه وطن‌داش ساواشسی و پارجالانما حدینه گتیریلدی.
۱۳۷۲ شمسی ایلین فروردین آیینین ۷ دن فروردین آیینین ۱۴ اۆ مودّتینده ائرمنیستان سلاحلی قووه‌لری کلبجر ماحالۇنۇ دا اشغال ائتدیلر. داغلیق قاراباغ اراضیسیندن کناردا یئرلشمیش هر ایکی ماحالین اشغالی بیر داها اوْنۇ گؤستردی کی, ائرمنیلر وریندن تؤردیلن بۇ مۆناقیشه داغلیق قاراباغین آزادلیغی اۇغرۇندا مبارزه‎ ایده‌سیندان خئیلی اۇزاق اوْلاراق, اصلینده غصبکار و اشغالچی سیاستین داوامی ایدی. ۱۳۷۲ شمسی ایللین اولینده باش وئرن بۆتۆن بۇ حادثه‌لر اؤلکه‌نی درین سیاسی-اقتصادی و سوْسیال بحرانا غرْق ائدیب ایۇن آیینداکی گنجه قیامی ایله نتیجه‎ لعندی. باش باخان(وزیر), ملّی مجلسین باشقانی, گۆج باخان(وزیر)لیکلرینین رهبرلری ایستعفا گئتدی. آرتیق ۱۳۷۲ شمسی ایلین ایۇن آییندا آذربایجاندا درین سیاسی و ایجتماعی بیر بحران حکم سۆرۆردۆ. هرج-مرجلیین باش آلیب گئتدیی آذربایجان وطن‌داش ساواشسی حدینه گلیب چاتدی.
۱۳۷۲ شمسی ایل مهر آیینین ۱۱ ده عمومخالق سسوئرمسی نتیجه سینده حیدر علیئو آذربایجان جومهوری‌سینین جومهور باشقانی سئچیلدی. یئنی حکومت قارشیسیندا جومهورینی داواملی بحراندان چیخارماق, قوْنشۇ اؤلکه‌لرله پیسلشمیش موناسیبتلری برپا ائتمک, اقتصادیاتی آیاغا قالدیرماق, اؤلکه داخلینده ثابتلیی تأمین ائتمک, گئتدیکجه داها دا آزغینلاشمیش ائرمنی تجاوزۆنۆن قارشیسینی آلماق کیمی چتین وظیفه‎لر دۇرۇردۇ. محض ۱۳۷۲ شمسی ایلین یای-پاییز آیلاریندا بیر-بیرینین آردینجا داغلیق قاراباغدان کناردا یئرلشن فضولی, جبراییل, قۇبادلی و زنگیلان ماحاللاری اشغال اولوندۇ. بۇ اشغاللار نتیجه سینده جومهوریدا قاچقینلارین سایی بیر میلیونا چاتدی.
بئللیکل, بۇ تجاوز نتیجه سینده آذربایجان جومهوری‌سینین ۱۷ مین کوادرات کیلوْمئتریندن چوْخ توْرپاغی اشغال اولونمۇشدۇر کی, بۇ دا اؤلکه اراضیسینین ۲۰ فایزینی تشکیل ائدیر. بۇ مۆناقیشه‌ده ۱۸۰۰۰ نفردن چوْخ اؤلکه وطن‌داشی هلاک اولموش, ۵۰ میندن چوْخ آدام یارالانمیش و یا علیل اولموشدور. حیدر علیئوین آذربایجان رهبرلیینه قاییدیشی ایله اؤلکه‌نین ایجتماعی-سیاسی, سوْسیال, اقتصادی, عِلمی-مدنی حیاتیندا, بین‌الملل رابیطه لرینده دؤنۆش یاراندی, عِلمی اساسلارا, بین‌الملل نوعرما و پرینسیپلره اۇیغۇن مستقل دؤولت قۇرۇجۇلۇغۇ باشلاندی. آذربایجان دؤولتچیلیینین مؤجودلۇغۇنا بؤیۆک تهلوکه اوْلان ۱۳۷۳ شمسی ایل اوْکتیابر و ۱۳۷۴ شمسی ایلین مارتیندا دؤولت چئوریلیشی جهدلرینه سوْن قوْیۇلدۇ, اؤلکه‌ده محکم ایجتماعی-سیاسی ثابتلیک برقرار ائدیلدی. بۇ ایللرده ملّی اوردو قۇرۇجۇلۇغۇندا جدی ده‌ییش‌یکلیکلر باشلادی. تجاوزکار سلاحلی قووه‌لرینین آذربایجان اراضیسیندکی آزغینلیقلارین قارشیسی آلیندی, بِیعلقان و فضولی یؤنۆنده (جهت ینده) دوشمنه عکس ضربه‎لر ائندیریلرک توْرپاقلارین بللی بیر حیصه‌سی آزاد ائدیلدی.
۱۳۷۳ شمسی ایلین ماییندا ائرمنیستان–آذربایجان مۆناقیشه‌سینین حلّینده ایلک مرحله کیمی جبهه خطّینده بۇ گۆندک داوام ائدن آتشکس الده اولوندۇ. جومهوری رهبرلیینین فعال دیپلوْماتیاسی نتیجه سینده آذربایجان دونیانین دئموْکراتیک دؤولتلرینین و آپاریجی ایجتماعی تشکیلاتلارینین جومهوریا, اوْنۇن زورلا جلْب اولوندۇغۇ سلاحلی مۆناقیشه‌یه موناسیبتینین اساسلی صورتده ده‌ییش‌یلمسینه ناییل اوْلا بیلدی. آتت-این لیسسابوْن زیروه‎ توْپلانتیسیندا (۱۹۹۶) بۇ بین‌الملل تشکیلاتین ۵۴ عضوۆندن ۵۳اۆ (Ermənistan istisna olmaqla) داغلیق قاراباغ چتین لیکینین حلّینده آذربایجانین ملّی منافعلرینه اۇیغۇن پرینسیپلری دفاع ائتدی. جومهوری رهبرلیی اؤلکه‌نین اقتصادی پوْتئنسیالینی برپا ائدرک گلیشمه ائتدیرمک آماج ایله ایری مقیاسلی بین‌الملل سازیشلرین ایشله‌نیب حاضیرلانماسی و حیاتا کئچیریلمسی بخشینده چوْخ گرگین چالیشماسی اؤز بحره‌سینی قیسا مودّتده وئردی.
۱۳۷۳ شمسی ایلین سئنتیابریندا باکیدا "Əsrin Müqaviləsi" آدی آلمیش نفت قرارداد(آنلاشما)سی باغلاندی. خزرین کاربوهیدروژئن احتیاطلارینین ایشلنمسینه یؤنلدیلمیش بۇ و باشقا قرارداد(آنلاشما)لر آذربایجانا یاخین ایللرده قوْیۇلاجاق خارجی سرماینین ۶۰ میلیارد دوْلاردان چوْخ اوْلماغینی نظرده تۇتۇر. بۇ قرارداد(آنلاشما)لر دیَرلی سیاسی معنا کسب ائدیر و آذربایجانین بین‌الملل سیاستینده روْلۇنۇ گۆجلندیرن عامل فۇنکسیاسینی داشیییر. آذربایجان نفتینین دونیا بازارینا نقلی بخشینده ده اۇغۇرلۇ آددیملار آتیلمیش, "Bakı-Supsa" بوْرۇ کمری تیکیلیب استفاده‎یه وئریلمیشدیر. ایستراتئژی اهمیت کسب ائدن "Bakı-Tbilisi-Ceyhan" اساس نفت ایخراج بوْرۇ کمرینین تیکینتیسی اۇغۇرلا حیاتا کئچیریلمکددیر.
ازربایجان دؤولتینین رهبرلیینین تشبّثاۆ ایله بؤیۆک ایپک یوْلۇنۇن برپاسیندا تراسئکا–عمومدۆنیا کوْممۇنیکاسیا برنامه سی نین حیاتا کئچیریلمسینده آذربایجان آپاریجی روْل اوْینامیش, ۱۳۷۷ شمسی ایلین سئنتیابریندا ۳۲ اؤلکه‌نین و ۱۴ بین‌الملل تشکیلاتین یۆکسک سویه‌لی نوماینده‌لرینین باکیدا کئچیریلمیش بین‌الملل کوْنفرانسی برنامه سی ن ایجراچی کاتبلیینین باکیدا یئرلشمسی حاقیندا قرار قبول ائتمیشدیر. گۆرجۆستان, اۇکراینا, اؤزبکستان, آذربایجان و موْلدوْوانی اَحاطه ائدن گۇئام بیرلیینین یارانماسیندا جومهوری جومهور باشقانی حیدر علیئوین اؤنملی خدمتی اولموشدور.
۱۹۹۵ و ۱۳۷۹ شمسی ایللرده چوْخ پارتیالیلیق اساسیندا پارلمان سئچکیلری کئچیریلمیش, کوْنستیتۇسیا محکمه‌سی یارادیلمیش, آذربایجاندا اؤلۆم جزاءسی لغو اولونمۇش, اؤلکه اراضیسینده بلدیلر فعالیته باشلامیشدیر. ۱۳۷۴ شمسی ایل آبان آیینین ۲۱ ده یئنی مستقل آذربایجان جومهوری‌سینین کوْنستیتۇسیاسی قبول اولونمۇشدۇر. محض کوْنستیتۇسیا اساسیندا فعالیت گؤسترن پارلمان -ملّی مجلس و بۇرادا قبول اولونمۇش قانونلار اساسیندا آذربایجاندا سیاسی, اقتصادی, حقوقی دئموْکراتیک اصلاحاتلار حیاتا کئچیریلیر. بۇ اصلاحاتلار اؤلکه حیاتینین بۆتۆن بخشلرینی اَحاطه ائدیر. ۱۳۷۵ شمسی ایلین ایۇنۇندان آذربایجان آوروپا شوراسینا "xüsusi qonaq" وضعیتۇ آلمیش, ۱۳۸۰ شمسی ایل بهمن آیینین ۵ ده ایسه اوْنۇن تام حقوقلۇ عضوۆ اولموشدور. ۱۳۸۰ شمسی ایلین آبان آیینین ۱۸ ۱۰-دا دونیا آذربایجانلیلارینین باکیدا کئچیریلن بیر قۇرۇلتایی آذربایجان دیاسپوْرۇنۇن چالیشماسینین یاخشیلاشدیریلماسی و گۆجلندیریلمسی بخشینده چوْخ دیَرلی قرارلار قبول ائتمیشدیر. ۱۳۷۷ شمسی ایلین مهر آیینین ۱۹ ده کئچیریلن سئچکیلرده حیدر علیئو سئچیجیلرین ۷۶,۱ فایزینی توْپلایاراق یئنیدن آذربایجان جومهوری‌سینین جومهور باشقانی سئچیلمیشدیر.
خاریجی کئچیدلر
بؤلمه:آذربایجان بؤلمه:آذربایجان تاریخی بؤلمه:قوزئی آذربایجان تاریخی بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین تاریخی
پسکوف
قایناق‌لار
بؤلمه:روسیه شهرلری
یوهان مارتین اشلیر
یوهان مارتین اشلیر (Johann Martin Schleyer، دوْغوم تاریخ:July 18, 1831، اؤلوم تاریخ:August 16, 1912) آلمانلی یازیچی
یاشاییش
بۇ آلمانلی یازیچی لاودا-کونیقزهوفندا آنادان اوْلوب و کونستانتسدا دؤنیاسین دییشیب.
قایناقلار
بؤلمه:آلمان یازیچیلاری
کومیاوا
کومیاوا (لهیستانجا: Kumiała) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و پودلاسکی اوستانینده یئرلشیر.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
وینیل فلوئورید
{{chembox| Watchedfields = changed| verifiedrevid = 470630671| ImageFile_Ref = {{chemboximage|correct|??}}| ImageFile = Vinylfluoride.svg| ImageSize = 120px| IUPACName = Fluoroethene| OtherNames = Vinylfluoride, Fluoroethylene, Monofluoroethylene, Vinyl fluoride monomer, VF, R 1141, UN 1860 (inhibited)|Section1={{Chembox Identifiers| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}}| ChemSpiderID = 6099| StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}| StdInChI = 1S/C2H3F/c1-2-3/h2H,1H2| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}}| StdInChIKey = XUCNUKMRBVNAPB-UHFFFAOYSA-N| CASNo = 75-02-5| CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}}| PubChem = 6339| ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}}| ChEBI = 51314| SMILES = FC=C| InChI = 1/C2H3F/c1-2-3/h2H,1H2| EINECS = 200-832-6| RTECS = YZ7351000| KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}}| KEGG = C19185 }}|Section2={{Chembox Properties| Formula = C{{sub|2}}H{{sub|3}}F| MolarMass = 46.04 g/mol| Appearance = Colorless gas| Odor = faint, ethereal | Density = 0.636 g/cm{{sup|3}}| MeltingPtC = -160.5| MeltingPt_notes =| BoilingPtC = -72.2| BoilingPt_notes =| Solubility = Slightly soluble| VaporPressure = 25.2 atm (370.4 psi)  }}|Section3={{Chembox Hazards| EUClass = Extremely flammable ( وینیل فلوئورید ({{lang-en|Vinyl fluoride}}) بیر شیمیایی ماده. رنگ‌سیز و  قاز حالتینده تاپیلار.وینیل فلوئورید فلوئور بیلشیک‌لری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.
کومیاوا
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
وینیل فلوئورید
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Vinyl fluoride»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
کومیاوا
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kumiała»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
وینیل فلوئورید
قایناق‌لار
بؤلمه:شیمی
لیمانا
&&&&
لیمانا (ایتالیاجا: Limana) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن 364 متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Limana»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
۱۸۵۴-جو ایلده آلمان
بۇ مقاله ۱۸۵۴-جو ایلینده آلماندا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
اؤلوملر
بؤلمه:۱۸۵۴-جو ایلده آلمان بؤلمه:۱۸۵۴-جو ایلده اؤلکه‌لر
سیروان خسروی
سیروان خسروی (اینگیلیسجه: Sirvan Khosravi) ایرانلی موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. سیروان خسروی ۲۶ ژوئیه ۱۹۸۲ ‏ تاریخینده تهران شهرینده حیاتا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
سم کوک
سم کوک (اینگیلیسجه: Sam Cooke) آمریکالی موسیقیچی - سول، قاسپل، ریتم اند بلوز موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. سم کوک ۲۲ ژانویه ۱۹۳۱ تاریخینده کلارکسدیل، میسیسیپی شهرینده حیاتا گؤز آچیب و ۱۱ دسامبر ۱۹۶۴ میلادی تاریخینده لوس‌آنجلس شهرینده وفات ائدیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
اشتایر مانلیشر
اشتایر مانلیشر (اینگیلیسجه: Steyr Mannlicher) آکتسینقزلشافت شیرکت‌دیر و آلمان‌دا یئرلشیب و سهامی بورس‌دا آلیش وئریش اوْلونور. بۇ شیرکت اودلو سیلاح ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. شیرکت Josef Werndl طرفیندن قۇرولموش‌دور.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Steyr Mannlicher»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
اوتو، نبراسکا
اوتو (اینگیلیسجه: Otoe, Nebraska) آمریکانین نبراسکا ایالتینده یئرلشن بیر کند. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۱۷۵ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
آیامونته
آیامونته (ایسپانجا: Ayamonte) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و اوئلوا اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۱۴۲ کیلومتر موربّع دیر. ۶۳ متر دنیز سویه‌سیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره ۱۹۷۳۸ نفر دیر.
بیرده باخ
ایسپانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
ایسپانیا ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ayamonte»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایسپانیا شهرلری
براولئی، کالیفورنیا
براولئی (اینگیلیسجه: Brawley, California) آمریکانین کالیفورنیا ایالتینده یئرلشن بیر شهر. بۇ یاشاییش یئرین اساسی ۱۹۰۸ -جی ایلده قۇیولموش‌دور. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۲۶۲۲۶ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:براولئی، کالیفورنیا بؤلمه:کالیفورنیا شهرلری بؤلمه:آمریکا شهرلری
۱۹۳۹-جو ایلده کانادا
بۇ مقاله ۱۹۳۹-جو ایلینده کانادادا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۳۹-جو ایلده کانادا بؤلمه:۱۹۳۹-جو ایلده اؤلکه‌لر
پت کراولی
پت کراولی (اینگیلیسجه: Pat Crowley) آمریکالی اوْیونچو 1950–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Pat Crowley»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
گونئی آیکاراناد
گونئی آیکاراناد(اینگیلیسجه:Aikaranad South) هیندوستان اؤلکه‌سینین کرالا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده مالایالم دیلی و اینگیلیس دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
سویفت، مینه‌سوتا
سویفت (اینگیلیسجه: Swift, Minnesota) آمریکانین مینسوتا ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
سواحلیه (تلمسان)
سواحلیه (تلمسان) (اینگیلیسیجه: Souahlia) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۲۲٬۲۴۵ نفردیر.
قایناقلار
بؤلمه:آفریقا شهرلری
تشتشلوویتسه
تشتشلوویتسه (چک‌جا: Čečelovice) چک اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۵۵۴ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۶۱ نفر ایمیش و گونئی بوهم اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چک‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخ
چک جومهوریتی شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Čečelovice»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:چک شهرلری
آدریانا ویلکینسون
آدریانا ویلکینسون (اینگیلیسجه: Adrienne Wilkinson) آمریکالی اوْیونچو
عباس باقروف (موغنی)
عابّاس باقیروف یا دا عباس باقروف و یا باقروف عباس نیظامی اوغلو (آذربایجان تورکجه‌سی‌نین لاتین الیفباسی: Bağırov Abbas Nizami oğlu) — آذربایجان جومهوریتی نین موغنی‌لریندن دیر.
قایناقلار
بؤلمه:موغنیلر
پارباتیپور, بیشنوپور
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
استیار
استیار كندی دوغو آذربایجان اوستانی نين تبریز بولگه‌سی نين مرکزی بولومو نده اولان میدان‌چای قصبه سی  نده يئرلشيب. ۱۳۸۵ اينجی ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين ۵۰۸ نفر اهاليسي وارايميش. <
میکی میچاوکس
میکی میچاوکس (اینگیلیسجه:Mickey Michaux) آمریکالی وکیل ، سیاستچی و دموکرات حزبینین عوضوو. دورهام شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب. قوزئی کارولینا مرکزی بیلیم‌یوردو دا درس اوْخویوب.
استیار
قایناق‌لار
بؤلمه:تبریز بولگه‌سی‌نین كندلری بؤلمه:میدان‌چای قصبه‌سی
میکی میچاوکس
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۳۰-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:دورهام، قوزئی کارولینا دوغوملولار
۲۰۱۶-جی ایلده غنا
بۇ مقاله ۲۰۱۶-جی ایلینده غنادا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
یورک بؤلگه‌سی، ویرجینیا
قایناقلار
بؤلمه:یورک بؤلگه‌سی، ویرجینیا بؤلمه:آمریکا شهرلری
ماماکان، روسیه
ماماکان، روسیه (Mamakan, Russia Мамакан) روسیه اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سیدیر
پیتزونه
پیتزونه (ایتالیاجا: Pizzone, Molise) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۳۲۶ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۷۳۰ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. و مولیزه اوستانیندا دا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Pizzone, Molise»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
کراسنی اوقوروک
کراسنی اوقوروک (Krasny Ogorok Красный Огорок) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و ولادیمیر اوبلاستیندا یئرلشیب.
تونوس اۇن آلینماسی (۱۵۳۵)
{{Infobox military conflict Attack on La Goletta, with Tunis in the background. Entry of بئشینجی کارل into Tunis in 1535. and the Ottoman–Portuguese conflicts {{flagicon image|Tunis Hafsid flag.svg}} حفصیلر سولا‌له‌سی {{flag|Republic of Genoa}} پورتکیز شاهلیغی {{flag|Papal States|old}} {{flag|SMOM|name=Knights of Malta}} {{flagicon|Spain|1506}} Álvaro de Bazán {{flagicon|Spain|1506}} García de Toledo {{flagicon|Spain|1506}} Duke of Alba {{flagicon|Republic of Genoa}} Andrea Doria Duke of Beja
کراسنی اوقوروک
قایناقلار
بؤلمه:ولادیمیر کندلری
تونوس اۇن آلینماسی (۱۵۳۵)
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Conquest of Tunis (1535)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ساواشلار بؤلمه:مقدس روم ژرمن ایمپیراتورلوغونون ساواش‌لاری بؤلمه:عوثمانلی ایمپیراتورلوغونون ساواش‌لاری بؤلمه:۱۵۳۵-جی ایلده عثمانلی ایمپیراتورلوغو بؤلمه:۱۵۳۵-جی ایلده آفریقا
خینالی ککلیک
خینالی کهلیک (Chukar partridge, ، حجل شوکار) قرقاووللار فسیله‌سینه عاید بیر قوش‌دور.
گؤرونتولر
بؤلمه:الیفبا سیراسینا گؤره حئیوانلار بؤلمه:قوش
ماتسوتارو کاواقوچی
ماتسوتارو کاواقوچی (Matsutarō Kawaguchi) رومانچی و یازیچی - ۱ اوْکتوبر ۱۸۹۹ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۵  ایل عومر ائله‌ییب و ۹ ژوئن ۱۹۸۵ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Matsutarō Kawaguchi»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:یازیچیلار
۱۸۱۳-جو ایلده اوسترالیا
بۇ مقاله ۱۸۱۳-جو ایلینده اوسترالیادا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
دؤولت
Governors of the Australian colonies:
ادوارد برقر
ادوارد برقر (Edward Burger) بیلیم اینسان. ادوارد برقر کنتیکت کالجیینده درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری سوترنوست بیلیم‌یوردو‌دیر. اوْ ریاضیات ساحه‌سینده چالیشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Edward Burger»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
سلیم عراش
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
محمود زمخشری
محمود زمخشری (عربجه بوتون آد: أبو القاسم محمود بن عمر بن محمد بن عمر الخوارزمي الزمخشري) خوارزملی ایسلام بیلیملر بیلگه‌سی دیر. زمخشری ۴۶۷-جی هیجری ایلین رجب آیینین ۲۷-سینده خوارزمده یئرلشن، زمخشر منطقه‌سینده آنادان اولوب‌دور. زمخشری اثرلریندن بیری اولان مقدمه الادب کیتابی، خوارزملی‌لر دؤنمینده تورک دیلین تانیماق اۆچون تمل قایناقلاردان تانینیر. بو کیتابدا خوارزم، قیپچاق، اوغوز و قانیقلی تورکلرین دیلیندن سؤزجوکلر و سؤزلر یئرلشیر.
پوتوسی، تکزاس
پوتوسی، تکزاس (اینگیلیسجه:Potosi, Texas ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۹۹۱ نفر ایمیش و ۴۷٫۸ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۵۵۵ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و تکزاس ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Potosi, Texas»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
بوب کوفین
بوب کوفین (اینگیلیسجه: Bob Coffin) آمریکالی ایش آدامی و سیاستچی ، دموکرات حزبینین عوضوو و نوادا ایالتین سناتور ایدی. نوادا، لاس وقاس بیلیم یوردا تحصیل ائله‌ییب. ۱۹۴۲ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب.
آنجاناپوارام, خامام دیستریکت
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
بوب کوفین
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۴۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:آناهایم دوغوملولار
پول پترسون (نورولوژیست)
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Paul Patterson (neuroscientist)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
یاشکوویتسه (اوپوله)
یاشکوویتسه (اوپوله) (لهیستانجا: Jaśkowice, Opole County) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و اوپوله اوستانینده یئرلشیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا 260 نفر ایمیش.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Jaśkowice, Opole County»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
والکوئیر موتا
والکوئیر موتا (اینگیلیسجه: Walquir Mota) (دوْغوم:August 18, 1967 Patos de Minas) بیر فوتبالیست. هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
الجزیره متروسو
thumb|الجزیره متروسونون خریطه‌سی الجزیره متروسو بیر شهری قاطار دی کی الجزایر اؤلکه‌ سینین الجزیره شهر ینده یئرلشیب دی.
برادفورد
برادفورد (اینگیلیسی‌جه: Bradford) بریتانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره 529879 نفر دیر. بۇ شهر اینگیلیس اؤلکه‌سینده یئرلشیب.
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیا شهرلری
۱۹۴۶-جی ایلده شیلی
بۇ مقاله ۱۹۴۶-جی ایلینده شیلیده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
اؤلوملر
بؤلمه:۱۹۴۶-جی ایلده شیلی
لاکهید مارتین
لاکهیلد مارتین آمریکانین گوی و اوچاق و امنیت و توپ توفنگ کمپانی سی(اینگیلیسجه: Lockheed Martin)کی 1995 اینجی ایلده ایکی کمپانی لاکهید کورپوریشن و مارتین مریتا بیرلشمه سیندن بتزداشهرینده مریلند ایلاتینده قورولدو.
ایندی ان بؤیوک توپ توفنگ قوشان کمپانیلردن اولور کی 2009 اونجو میلادی ایلده اونون یوزه ۷۴ گلیگی توپ توفنگ ساتماقدان اوْلوب. وایلده 7.1 % آمریکانین بوتون مالی آل‌وئری بۇ کمپانین اولور ایندی بۇ کمپانی ده ۱۱۶,۰۰۰ نفر چالیشیر و اونون سهامی نیویورک بازاریندا آل وئر اولور.
قولدن بیچ، مریلند
قولدن بیچ (اینگیلیسجه: Golden Beach, Maryland) آمریکانین مریلند ایالتینده یئرلشن بیر کند. ۲۰۱۱-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۲۶۶۵ نفر ایدی.
لاکهید مارتین
قایناقلار
بؤلمه:لاکهید مارتین بؤلمه:آمریکانین اوچاق شیرکتلری بؤلمه:آمریکانین دفاعی شیرکتلری
قولدن بیچ، مریلند
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
۱۷۶۸-جی ایلده کانادا
اؤلوملر
بؤلمه:۱۷۶۸-جی ایلده اؤلکه‌لر
سیدی دحو زائر
قایناقلار
بؤلمه:آفریقا شهرلری
باتی گؤکتورک خاقان‌لیغی اله کئچیرمه‌سی
''باتی گؤکتورک خاقان‌لیغی اله کئچیرمه‌سی (اینگیلیسجه: Conquest of the Western Turks) غربی گؤی تورک خاقانلیغی و تان سولا‌له‌سی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.
قایناق‌لار
بؤلمه:ساواشلار بؤلمه:تان سولا‌له‌سینین ساواش‌لاری بؤلمه:سین کیانق اویغورین تاریخی بؤلمه:قازاخیستانین تاریخی
وودی هرمن
وودی هرمن (اینگیلیسجه: Woody Herman) آمریکالی موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. وودی هرمن ۱۶ مئی ۱۹۱۳ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب و ۲۹ اوْکتوبر ۱۹۸۷ میلادی تاریخینده وست هالیوود، کالیفورنیا شهرینده وفات ائدیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
پت کراوفورد براون
پت کراوفورد براون (اینگیلیسجه: Pat Crawford Brown) آمریکالی اوْیونچو ۲۹ ژوئن ۱۹۲۹ ‏ میلادی تاریخینده نیویورک شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Pat Crawford Brown»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
ساداسیواناقار
ساداسیواناقار(اینگیلیسجه:Sadasivanagar) هیندوستان اؤلکه‌سینین تلانقانا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کندین اۆز اؤلچومو ۱۵ کیلومتر موربّع دیر. بۇ کنده تلوقو دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
استیار، هریس
استیار كندی دوغو آذربایجان اوستانی نين هریس بولگه‌سی نين خواجه بولومی نده اولان دوغو مواضع‌خان قصبه سی نده يئرلشيب. 1385 اينجي ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين 266نفر اهاليسي وارايميش.
قایناق‌لار
بؤلمه:دوغو مواضع‌خان قصبه سی بؤلمه:هریس بولگه‌سی‌نین کندلری
جرج پرل
جرج پرل (اینگیلیسجه: George Perle) آمریکالی موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. جرج پرل ۶ مئی ۱۹۱۵ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب و ۲۳ ژانویه ۲۰۰۹ میلادی تاریخینده نیویورک شهرینده وفات ائدیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
اوقجی, پنجاب
اوقجی, پنجاب(اینگیلیسجه:Uggi, Punjab) هیندوستان اؤلکه‌سینین پنجاب ایالتینده بیر کند دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۲۴۰ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. بۇ کنده پنجابی دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
ماییا مدنیتی
ماییا مدنیتی — قیرمیزی‌دریلی ماییا خالقی طرفیندن قۇرۇلان کریستوفور‌کولومب دان اؤنجه‌کی آمریکا مدنیت‌لریندن بیری‌دیر. بو مدنیت مزوآمریکا بیر اویقار و مدنییتی دیر کی مایا خالقینین الینن دوزلتیلمیش پرو کلمبیا آمریکانین ان باشاریلی یازما سیستمی اویله ده آسترونومی ، تقویم ، صنعت ، آرشیتک و سایبیل سیستمینده.
خودوانقتسه
خودوانقتسه (لهیستانجا: Chodywańce) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و لوبلین اوستانینده یئرلشیر.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Chodywańce»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ادوارد آر دوقرتی
ادوارد آر دوقرتی (Edward R. Dougherty) آمریکالی بیلیم اینسانی. ۱۰ سپتامبر ۱۹۴۵ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ادوارد آر دوقرتی راتقرز بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری تکزاس ای اند ام بیلیم‌یوردو,‌دیر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Edward R. Dougherty»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
پوچژ
پوچژ (Puchezh) (Пучеж) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر شهردیر و ایوانوف اوبلاستینده یئرلشیب. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 8588 نفر دیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:روسیه شهرلری
کرپیتسه (زنویمو)
کرپیتسه (زنویمو) (چک‌جا: Křepice (Znojmo District)) چک اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۳۳۶ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۳۶ نفر ایمیش و گونئی موراویا اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چک‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخ
چک جومهوریتی شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Křepice (Znojmo District)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
۱۹۸۲-جی ایلده لائوس
بۇ مقاله ۱۹۸۲-جی ایلینده لائوسدا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۸۲-جی ایلده لائوس
اسپسا
اسپسا (ایتالیاجا: Spessa) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۵۴۵ نفر ایمیش. و لومباردیا اوستانیندا دا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Spessa»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
آبراهام لینکولن کئیستر
آبراهام لینکولن کئیستر (اینگیلیسجه: Abraham Lincoln Keister) آمریکالی وکیل و سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو ایدی. ۱۸۵۲ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۱۷ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۵۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۱۷-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:آمریکالی بانکچیلار بؤلمه:۱۹. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
جامایکا، ویرجینیا
جامایکا (اینگیلیسجه: Jamaica, Virginia) آمریکانین ویرجینیا ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
آوقوستا، ایندیانا
آوقوستا (اینگیلیسجه: Augusta, Indiana) آمریکانین ایندیانا ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
۱۷۰۷-جی ایلده سوئد
بۇ مقاله ۱۷۰۷-جی ایلینده سوئده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
آوقوستا، ایندیانا
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
ترنتون دؤیوشو
''ترنتون دؤیوشو (اینگیلیسجه: Battle of Trenton) آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ایستیقلال ساواشینین بیر قیسمی‌دیر. نیوجرسی ایالتی یئرینده اوز وئرمیش‌دیر بۇ وۇروشون سوْنو آمریکا غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر