خزرلر
خزرلر و آذربایجان تورکلری
آذربایجان تورکلرینین ائتنوگئنئزینده و آذربایجان دیلینین (آذربایجان تورکجه‌سینین) فورمالاشماسیندا خزرلرین بؤیوک رولو اولموشدور. تصادوفی دئییل کی، دیلچی ئلبروس عزیزوو موعاصیر آذربایجان دیلینین بعضی دیالئکتلرینین یارانماسینی خزرلرله باغلامیشدیر. ائرامیزین ایلک عصرلریندن باشلایاراق خزرلر قوزئی قافقازدان موتمادی اولاراق قافقاز آلبانییاسی اراضیسینه یوروشلر ائدیرلر. سککیز-دوققوز عصرلرده خزر-عرب موحاریبه لرینین اکثریتی ده محض آذربایجان اراضیسینده باش وئرمیشدی. بونلارین نتیجه‌سینده خزرلرین بیر حیصه سی تدریجاً آذربایجان اراضیسینده مسکونلاشمیشدیر. آذربایجاندا خزرداغ (فوزولی رایونو)، خزریورد (وردوباد رایونو)، خزر-یایلاق (لئریک رایونو) توپونیملری خزر ائتنونیمینی ساخلامیشدیر. قییاسددین قئیبولایئو قئید ائدیر کی، آذربایجانداکی ترنویت، ولاشلی، کبیرلی، قاراچورلو و ب. توپونیملر خزرلرین ترن، کولاس، کعبهر و کاراچور طایفالارینین مسکونلاشدیغی یئرلردیر. X۱۰. یوز ایلین اورتالاریندا خزرلر حاقیندا تبری‌نین معلوماتینی شرح ائدن آکادمیک ب. دورن یازیر: "ایسلام‌دان اؤنجه خزر دربندی ایفاده‌سی آذربایجانین گونئیینده رئی ایله ایراک آراسین‌داکی شهری بیلدیریر" تبرییه گؤره، خزرلرله ووروشان خوسروو انوشیروان اونلاردان ۱۰ مینینی آذربایجاندا یئرلشدیردی. VI عصرین ایکینجی یاری‌سین‌داکی اولای‌لاردان بحث ائدن ال-بلازوری هله انوشیروانین (۵۳۱-۵۷۹) واختیندا "خزر آخینی‌نین دینئوئره قدر اوزاندیغینی، جورزان و ائررانین بۇ دؤنمده خزرلرین علینده اولدوغونو" سؤیلییر و محض بۇ ساسانی شاهی‌نین خزرلرله قوهوملوق علاقه‌سی قورماغا جهد ائتدیگینی دئییر خیلافت اوردولاری ایله VII عصرین اورتالاریندا قارشی‌لاشان خزرلرین خئی‌لی حیسه‌سی اول کوردن یوخاری، سوْنرالار ایسه دربنددن یوخاری چکیلمه‌لی اوْلدو. لاکین ایسلام دؤورونده ده اونلار آذربایجانی تام ترک ائتمه‌دی‌لر. عرب-خزر قارشیدورماسی باشلایاندا آرازدان یوخاری بیر سیرا بؤلگه‌لر و گورجوستانین بیر حیسه‌سی خزرلره تابع ایدی. ال-بلازوری قئید ائدیر کی، بؤیوک بوغا واختیندا شامخور شهری یئنی‌دن قۇرولدو و بورایا خزر اهالی‌سی یئرلشدی قبه‌لنی خزر آدلان‌دیران همین تاریخچی قئید ائدیر کی، ۷۳۷ – جی ایلده ده میروان ۴۰ مین خزری سامور-شابران آراسیندا یئرلشدیردی. بعضی تورک بوی‌لاری‌نین خزرلری صابیر آدلاندیرماسی (ال-مسعودی) فاکتینی دا نظره آلدیقدا و او دؤنمده آران-شیروان بؤلگه‌سینده 100 مین صابیر عائله‌سی‌نین (یاریم میلیون خزر) یاشادیغینی خاتیرلادیقدا اوندا بوگونکو آذربایجان تورک‌لری‌نین فورمالاشماسیندا خزر فاکتورونون اؤنمین آیدین اولور. خزر تاریخینده قدیمه ائندیکجه اونلارین آذربایجانلا باغلی‌لیغی آرتیر. خزرلرین آذربایجان‌دان شیمالا گئتمه‌سینی آرخئولوژی دلی‌لر ده تسدیقلییر. آرخئولوق‌لارین داغیستاندا آپاردیق‌لاری تدقیقات‌لار گؤستریر کی، اول‌لر بورادا اولمایان یئنی تیپ‌لی مادی مدنیت نؤوو میلاددان اؤنجکی مینیل‌لیکده، اساساً VII – IV عصرلردکی بعضی سلاح نؤولری، لولی‌لی سو دولچاسی، آتچی‌لیقلا باغلی فرق‌لی نسنه‌لر نومونه‌سی گونئی قافقازدان گتیریلمیش‌دیر. خزر آرخئولوژی مدنیتی‌نین تدقیقاتچی‌سی س. آ. پلئتنئوا یازیر کی، آکتاش چایی‌نین قولو یاریکسو کناریندا سالینمیش آزار (خازار)-قالا م.اؤ II – م.س I۱۰. یوز ایللر بویو فاصیله‌سیز مدنیت قات‌لاری ایله سئچیلیر عرب‌لرین آذربایجانا آیاق آچدیغی ایلک چاغ‌لاردا "آراز قیراغین‌داکی بئیلقاندا بیر کندلی‌نین خزر دیلینده سلیس دانیشماسی" (ال-کوفی) فاکتی خزرلرین دانیشدیغی دیلین او دؤورده خالق آراسیندا گئنیش یاییلدیغینی گؤستریر. "کارت‌لی تاریخی" عابده‌سی همین چاغدا تیفلیسده دانیشیلان دیل‌لر سیراسیندا خزرلرین دیلینی (خازارولی) ده قئید ائدیر. بۇ دئییلن‌لر "آذربایجان و تابئلیگین‌دکی بؤلگه‌لر خزر مملکتی‌دیر" (تبری) فیکرینه حاق قازاندیریر و خزرلرین ایلکین آتا یوردونو محض آذربایجاندا آختارماغا ایستیقامت وئریر. ماراق‌لی‌دیر کی، ایوسیف خاقان خزر دنیزی‌نین آدینی خزر دئییل، بۇ دنیزین گونئی ساحلینده یاشایان بوی‌لارین آدی ایله قورقان آدلاندیریر. بۇ دا گؤستریر کی، خزرلر قوزئیه ساقا بوی‌لاری ایله و اونلاردان بیر نئچه عصر سوْنرا گونئی آذربایجان‌دان گئتمیش‌لر. بورادا خزر آدی‌نین آذر شکلینده ایشلنن واریانتی دا کمکه گلیر. قدیم آذر بوی‌لاری ایچینده یارانان بۇ ایکی دیالئکت فرقی هر هانسی بیر ائتنونیمله ده فرقلن‌دیریله بیلردی. گؤرونور، ابن خالدونون "خزرلر تورکمن‌دیر" دئمه‌سی محض بۇ فرقی بیلدیریر. بۇ گون آذربایجان دیلی ایله تورکمن دیلی آراسیندا اوْلان همین فرق آیدین گؤرونور. حتی، آذربایجان سؤزونون بۇ دیل‌لرده تلففوز فورماسی دا قدیم دیالئکت فرقینی اورتایا قویور. هله نئچه عصر اول تورکمن شاعری اندالیپ "اوغوزنامه" اثرینده دئییردی: کی آندان سونق ایراک، شیروان-شاماکقا، تاکی خزربئچان، آرزیلوم یاکقا…