cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نورت کولاپوکو، هاوایی
نورت کولاپوکو، هاوایی (اینگیلیسجه:North Koolaupoko, Hawaii ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۷۷۸ نفر ایمیش و ۱۸٫۶ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار و هاوائی ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«North Koolaupoko, Hawaii»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
جان اس. هریس
'''جان اس. هریس''' (اینگیلیسجه: John S. Harris) آمریکالی سیاستچی ، جومهوری حزبینین عوضوو و لوئیزیانا ایالتین سناتور ایدی. ۱۸۲۵ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۹۰۶ میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.
قایناقلار
بؤلمه:۱۸۲۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۹۰۶-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:تراکستون، نیویورک دوغوملولار
نوووروسوو
نوووروسوو (Novorusov Новорусов) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و آدیغیه جومهوریتینده یئرلشیب. بۇ جومهوریت‌ده آدیغیه خالقی ياشايير و دينی اينانجلارينا گؤره مسیحی و سونّو مۆسلماندیرلار.
قایناقلار
بؤلمه:آدیغیه کندلری
ادوارد بوخنر
ادوارد بوخنر (Eduard Buchner; May 20, 1860 – August 13, 1917) آلمانلی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.
قایناقلار
بؤلمه:آلمان کیمیا‌چیلاری
رودی اسمیتس
رودی اسمیتس (اینگیلیسجه: Rudi Smidts) (دوْغوم:August 12, 1963 Deurne) بیر فوتبالیست. بلژیک میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
فرگ قلعه
فرگ قلعه ایندیکی رضوی خوراسانین بؤیوک شهرلریندن بیری‌دیر. بو شهرین نوفوسو، ۲۰۱۶-جی ایلين نوفوس سایی‌سی اساسيندا  	۴٬۵۱۹ نفر ایمیش.
قایناقلار
بؤلمه:رضوی خوراسان اوستانی بؤلمه:رضوی خوراسان اوستانینین شهرلری
جنیفر تور چایس
جنیفر تور چایس (Jennifer Tour Chayes) بیلیم اینسان. جنیفر تور چایس وسلین بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Jennifer Tour Chayes»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
ماروت, راجاستان
ماروت, راجاستان (اینگیلیسجه:Maroth, Rajasthan) هیندوستان اؤلکه‌سینین راجستان ایالتینده بیر کند دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۳۶۹ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. بۇ کنده مارواری دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
چینوک، واشینقتون
چینوک، واشینقتون (اینگیلیسجه:Chinook, Washington ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۴۶۶ نفر ایمیش و ۲٫۶ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۳ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و واشینقتون ایالتینده یئرلشیب.
کندا، آنقولا
کندا، آنقولا (اینگیلیسیجه: Conda) آنقولا اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.
چینوک، واشینقتون
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Chinook, Washington»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
کندا، آنقولا
قایناقلار
بؤلمه:آفریقا شهرلری
چینوک، واشینقتون
قایناق‌لار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
تالاوول، روسیه
تالاوول، روسیه (Talavol Талавол) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و پرم دیارینده یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:پرم دیاری کندلری
۱۸۷۶-جی ایلده بریتانیا
بۇ مقاله ۱۸۷۶-جی ایلینده بریتانیادا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
پداپرولو
پداپرولو(اینگیلیسجه:Pedaprolu) هیندوستان اؤلکه‌سینین آندرا پرادش ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کندین اۆز اؤلچومو ۹٫۶۲ کیلومتر موربّع دیر. بۇ کنده تلوقو دیلی دانیشیلیر.
هوهانس شیراز
هوهانس شیراز (Hovhannes Shiraz) شاعیر و یازیچی -
ائشیک باغلانتی‌لار
بؤلمه:یازیچیلار
مارزانو
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Marzano»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
کانقوولا
کانقوولا (لهیستانجا: Kaniwola) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و لوبلین اوستانینده یئرلشیر.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kaniwola»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
سلوکینو، روسیه
سلوکینو، روسیه (Slukino Слукино) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و ولادیمیر اوبلاستیندا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:ولادیمیر کندلری
تیپ 25 شهید حسین شهرام فر
اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۵۰۲ نفر (۱۳۴ عائیله) اهالیسی واردیر.
ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.
دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.
سنت ایوس، کمبریج‌شر
سنت ایوس، کمبریج‌شر (اینگیلیسی‌جه: St Ives, Cambridgeshire) بریتانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره 16384 نفر دیر. بۇ شهر اینگیلیس اؤلکه‌سینده یئرلشیب.
تیپ 25 شهید حسین شهرام فر
قایناق‌لار
بؤلمه:باتی آذربایجان اوستانی‌نین کندلری‎‏
سنت ایوس، کمبریج‌شر
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیا شهرلری
تامی جیمز اند د شاندلز
تامی جیمز اند د شاندلز (اینگیلیسجه: Tommy James and the Shondells) موسیقیچی - پاپ، پاپ راک، راک اند رول موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب.
کالیفورنیا، سکرمنتو‌ده‌کی کالیفورنیا ایالتی بیلیم‌یوردو
کالیفورنیا، سکرمنتو‌ده‌کی کالیفورنیا ایالتی بیلیم‌یوردو (California State University, Sacramento, )آمریکادا یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسه‌سی. بۇ بیلیم‌یوردو شهرین حومه‌سینده‌دیر. و ۲۹٬۸۰۳ لیسانس و لیسانس‌دان یۆکسک اؤیره‌نجی‌سی واردیر. عۆمومی و دؤولتی‌ اؤیره‌تیم قۇرومودیر و بودجه‌‌سینی دؤولت و بؤیوک شیرکت‌لر و خالقدان آلدیغی اعانه‌لرله تامین ائدیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:بیلیم‌یوردلار
California State University, Sacramento
ویکوارو
ویکوارو (ایتالیاجا: Vicovaro) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۴۱۰۸ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۳۰۰ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. و لاتزیا اوستانیندا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Vicovaro»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
واندره ساقریلو مونتریو
واندره ساقریلو مونتریو (اینگیلیسجه: Vandré Sagrilo Monteiro) (دوْغوم:July 3, 1979 Santiago) بیر فوتبالیست. هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری بؤلمه:۱۹۷۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:برزیل میلّی فوتبال تیمی بؤلمه:کریسیوما کولوبونون اویونچولاری بؤلمه:جنوب الصین کولوبونون اویونچولاری
جوخه (فیلم ۱۹۸۶)
جوخه (Platoon, Müfreze, ) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش گرچک حادیثه‌یه دایانان دراماتیک فیلم. فیلمین باش روْللارینی چارلی شین، ویلم دفو، تام برنقر جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین ژرژ دلرو یارادیب.
لورین ولز
لورین ولز (اینگیلیسجه: Lauren Vélez) آمریکالی اوْیونچو ۱۹۹۴–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Lauren Vélez»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
شیخووو، ولادیمیر اوبلاستی
شیخووو، ولادیمیر اوبلاستی (Shikhovo, Vladimir Oblast Шихово) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و ولادیمیر اوبلاستیندا یئرلشیب.
لورین ولز
قایناق‌لار
بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار
شیخووو، ولادیمیر اوبلاستی
قایناقلار
بؤلمه:ولادیمیر کندلری
ادام یاچ
ادام یاچ (اینگیلیسجه: Adam Yauch) آمریکالی رپر، شارکی یازیچی و موسیقیچی - هیپ هاپ موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. ادام یاچ ۵ آقوست ۱۹۶۴ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب و ۴ مئی ۲۰۱۲ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
لیسبرق، فلوریدا
لیسبرق، فلوریدا (Leesburg, Florida) آمریکانین فلوریدا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱۰۸٫۴۳  کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۰۱۱۷ نفر و اها‌لی سیخلیغی ۲۷۲٫۳۵ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۲۹ متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
اندرو کیقان
اندرو کیقان (اینگیلیسجه: Andrew Keegan) آمریکالی اوْیونچو. ۲۹ ژانویه ۱۹۷۹ ‏ ایلینده کالیفورنیا ایالتینده دۆنیایا گؤز آچیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Andrew Keegan»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار
لیسبرق، فلوریدا
قایناق‌لار
بؤلمه:فلوریدا ایالتین شهرلری
قوحیصار
قوحیصار(اینگیلیسجه:Guhisar) هیندوستان اؤلکه‌سینین مادیا پرادش ایالتینده بیر شهر دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۱۷۷ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. بۇ شهرده هیندی دیل دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
تالی، روسیه
تالی، روسیه (Taly Талый) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و پرم دیارینده یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:پرم دیاری کندلری
کونی مک‌کریدی
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۲۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۲۰۰۰-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:اورقن جومهوریتچیلر بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی قادین سیاستچیلر
آذرسل
آذرسل (اینگیلیسجه: Azercell) سهامی عام و یا خالقا آچیق شیرکتدیر. بۇ شیرکت تله‌کام ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Azercell»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیرکت‌لر
۱۹۹۳-جو ایلده نیجریه
بۇ مقاله ۱۹۹۳-جو ایلینده نیجریه‌ده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:ایللرینه گؤره نیجریه
سلوونزکوی
سلوونزکوی (Slovenskoye Словенское) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و آرخانقلسک اوبلاستیندا یئرلشیب.
آشلی هینزون
آشلی هینزون (اینگیلیسجه:Ashley Hinson) آمریکالی سیاستچی و جومهوری حزبینین عوضوو.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۸۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی قادین سیاستچیلر بؤلمه:آیووا جومهوریتچیلر بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:ماریون، آیووا دوغوملولار
مانیلا، آیووا
مانیلا، آیووا (Manilla, Iowa) آمریکانین آیووا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲٫۶۷ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۷۷۶ نفر و  اها‌لی سیخلیغی ۲۹۰٫۹ اینسان  کیلومتر موربّع دیر. مانیلا دنیز سئوییه‌سیندن ۴۱۳ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:آیووا ایالتین شهرلری
وئیلنسیا، پنسیلوانیا
وئیلنسیا (اینگیلیسجه: Valencia, Pennsylvania) آمریکانین پنسیلوانیا ایالتینده یئرلشن بیر کند. بۇ یاشاییش یئرین اساسی ۱۸۹۷ -جی ایلده قۇیولموش‌دور. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۱۳۸۰ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
کارل بوش
کارل بوش (Carl Bosch; August 27, 1874 – April 26, 1940) آلمانلی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.
جنی نلسون
جنی نلسوْن (Jenny Nelson) ایرلندلی بیلیم اینسانی. جنی نلسوْن کمبریج بیلیم‌یوْردوْدا درس اوْوْخوْیوْب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری لندن ایمپیراتوْرلوْغ کالجی‌دیر.
کارل بوش
قایناقلار
بؤلمه:آلمان کیمیا‌چیلاری بؤلمه:آلمانلی عالیملر
جنی نلسون
قایناق‌لار
اینگیلیسجه وْیکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Jenny Nelson»، مقاله‌سیندن گؤتوْروْلوْبدوْر. (۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
چیزانو برقاماسکو
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Cisano Bergamasco»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
اوشچنقتسا (آشاغی سلیزیا)
اوشچنقتسا (آشاغی سلیزیا) (لهیستانجا: Osiecznica, Lower Silesian Voivodeship) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و سلیزیا سفلی اوستانینده یئرلشیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا 1000 نفر ایمیش.
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Osiecznica, Lower Silesian Voivodeship»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
توپراق
توْپراق یا تورپاق، یئر اوزونده بیتگی بیتن قاتا دئییلر.
توْرپاق - یئر قابیغینین بیتکی بیته‌ن اۆست قاتی.
تعریفی
بندانگشتی|تورپاغین قاتلاری تورپاغا ایلک علمی تعریف V.V.Dokuچایو طرفیندن وریلمیش‌دیر: "داغ سوخورلارینین (فرقی یوخ‌دور هانسی) سو، هاوا و مۆختلیف نؤع جانلی و جان‌سیز اوْرقانیزملرین بیرگه فعالیّتی نتیجه‌سینده طبیعی یوللا دییشدیریلمیش "آچیق" و یا خاریجی قاتینا توْرپاق دئییلیر".
اوْ بللی اتمیش‌دیر کی، یر سطحین‌ده‌کی بۆتون توْرپاقلار "یرلی ایقلیمین، بیتکی و حئیوان اوْرقانیزملرینین، آنا داغ سوخورلارین ترکیب و قورولوشونون، ارازینین رلیفینین و نهایت، اؤلکه‌نین یاشینین اوْلدوقجا مورکّب قارشی‌لیق‌لی تأثیری" نتیجه‌سینده یارانمیش‌دیر. V.V.Dokuچایوین بۇ ایدیالاری تورپاغین اطراف موحیطله دایم ماده و انرژی مۆبادیله‌سی و قیسمه‌ن قاپالی بیولوژی دؤوران واسطه‌سیله قارشی‌لیق‌لی تأثیرده اوْلان بیومینرال ("بیوکوس") دینامیک سیستم کیمی درک ادیلمه‌سین‌ده بؤیوک اهمیت کسب اتمیش‌دیر.
تورپاغین اساس خاصه‌سی مونبیت‌لیگی‌دیر. مونبیت‌لیک تورپاغین بیتکینی نورمال یاشاماسی و محصول یتیرمه‌سین‌دن اؤترو ییئجئک المنتلری و سو، اوْنون کؤک سیستمینی هاوا و ایستی‌لیکله تأمین ائتمک قابیلیتی‌دیر. V.R.Vilyamsین قئید اتدیی کیمی، تورپاغی داغ سوخورون‌دان فرقله‌ن‌دیره‌ن محض بۇ اهمیت‌لی کیفیتی اوْنو «یر کوره‌سینین قورو سطحینین بیتکییه محصول ورمه‌یه کابول اوْلان اۆست هوریزونتو کیمی تعیین ادیر».
تورپاغین ان اۆست قاتینین رنگی داها تونددور. تورپاغین اۆست قاتین‌دا بیتکیلرین کؤکلرینه، چوروموش بیتکی قالیقلارینا، و ده یاغیش قوردلارینا، حشرات و باشقا حئیوان قالیقلارینا تصادف ائدیلیر. بۇ قاتلار میکروورقانیزملرین تأثیریله پارچالاناراق چورونتو تشکیل ادن ماده‌لری عمله گتیریر. همین چورونتو کؤکلرله بیرلیک‌ده تورپاغین رنگینی توندلشدیریر. آلت قاتلاردا چورونتو و بیتکیلرین کؤکیری نیسبتاً آزالیر. اوْنا گؤره ده آلت قاتلاردا تورپاغین رنگی اۆست قات‌دان آچیق اوْلور. تورپاغین آلت قاتلارین‌دا، عادتاً، قوم، گیل و داشلار اوْلور. هر بیر توْرپاق‌دا چورونتو واردیر، بونونلا دا اوْ، داغ سوخورو، قوم و یا گیل‌دن فرق‌لنیر.
ترکیبین‌ده چورونتو چوْخ اوْلان توْرپاقلارین رنگی قارا اوْلور. بئله توْرپاقلار قاراتوْرپاق آدلانیر. قاراتوْرپاق روتوبتی یاخشی ساخلاییر، ترکیبین‌ده ییئجئک ماده‌لری چوْخ اوْلور. چورونتو ماده‌لری ایله زنگین اوْلان توْرپاق مونبیت ساییلیر. مونبیت توْرپاقلاردان همیشه یۆکسک و ثابت محصول الده ائدیلیر.
ترکیبی
توْرپاق ترکیبینه گؤره مورکّب‌دیر. بونو آشاغی‌داکی تجروبه‌لرله ثبوت ائتمک اوْلار. اگر بیر پارچا قاراتورپاغی آلوودا کؤزرتسک، اوْنون ترکیبین‌ده اوْلان بیتکی قالیقلاری، چورونتولر یاناجاق، یرده تورپاغین بیر قدر آچیق رنگ‌لی کولو قالاجاق‌دیر. دمه‌لی، تورپاغین قارا اوْلماسی اوْنون ترکیبین‌ده‌کی چورونتونون میقدارین‌دان وابسته‌دیر.
تجروبه‌نی داوام اتدی‌رک. کؤزردیلمیش تورپاغین بیر حیصّه‌سینی ایستکانا تؤکوب، اۆزرینه سو علاوه ادک. بۇ سویون رنگی بولاناجاق‌دیر. بولانمیش سویو باشقا ایستکانا سوزوب کنارا قویاق. اوّلکی ایستکانین دیبین‌ده‌کی چؤکونتونو بیر نئچه دفعه یوساق، اوْنون دیبین‌ده تمیز قوم قالدیغینی گؤرریک. بولانیق سو تؤکولموش ایستکانی بیر نئچه ساعت‌دان سوْنرا نظردن کچیرسک، سویون دورولدوغونو و گیلین ایستکانین دیبینه چؤکدویونو مۆشاهیده ادریک. دمه‌لی، تورپاغین ترکیبین‌ده چورونتودن باشقا قوم و گیل ده واردیر. سویو بولان‌دیران دا گیل‌دیر.
ایندی ینه کؤزردیلمیش تورپاغین قالان حیصّه‌سینی ایستکانا تؤکوب اۆزرینه سو علاوه ادک و سو دورولانا قدر گؤزلیک. دورولموش سویو باشقا تمیز بانکایا بوشالدیب سوزگج کاغیذین‌دان سوزک. آلینمیش سویو چینی قابا تؤکوب بوخارلان‌دی‌راق. سو بوخارلانیب قورتاردیق‌دان سوْنرا قابین دیبین‌ده آغ رنگ‌ده ارپ قالاجاق‌دیر. بۇ، توْرپاق سویون‌دا هللولموش و سوزگج کاغیذین‌دان سوزوله‌ن دۇزلاردیر. توْرپاق‌دا بیرده سو و هاوا دا واردیر. سویون اوْلماسینی ال ایله حیس ائتمک اوْلار. اگر سویا بیر پارچا قورو توْرپاق آتساق، اوْندان هاوا قابارجیقلاری چیخماغا باشلایاجاق‌دیر. بۇ دا تورپاغین ایچری‌سین‌ده‌کی هاوادیر. دمه‌لی، تورپاغین ترکیبین‌ده چورونتو، قوم، گیل، مینرال دۇزلار، سو و هاوا واردیر. اوْنلارین میقداری آیری-آیری توْرپاقلاردا مۆختلیف دیر.
چورونتو چوْخ اوْلان توْرپاقلار مونبیت توْرپاقلاردیر'. قوم چوْخ اوْلان توْرپاقلار قوم‌لو، قومسال، گیل چوْخ اوْلان توْرپاقلار ایسه گیل‌لی توْرپاقلار آدلانیر.
تورپاغین ترکیبین‌ده سو چوْخ اوْلدوق‌دا باتاقلیغا چوریلیر، مینرال دۇزلار چوْخ اوْلدوق‌دا شورانلاشیر، اکین اۆچون یارارسیز اوْلور. جومهوریتیمیزین بعضی دوزه‌ن‌لیک رایونلارین‌دا تورپاغین ترکیبین‌ده خؤرک دۇزو و باشقا دۇزلار دا حَددیندن چوْخ‌دور. همین دۇزلار مدنی بیتکیلر طرفیندن منیمسنیلیر و بیتکییه منفی تأثیر گؤستریر. بئله ساحه‌لر اکین اۆچون یارارسیزدیر. شوران توْرپاقلاری یارارلی حالا سالماق اۆچون گئنیش ملیوراسییا ایشلری گؤرولور. بۇ مقصدله شورانلاشمیش توْرپاقلاردا درین کاناللار چکیلیر، توْرپاق‌داکی آرتیق دۇزلار یویولاراق همین کاناللار واسطه‌سیله آخیدیلیر.
مونبیت توْرپاق قاتی اۇزون ایللر عرضینده اوْنا، مۆختلیف بیتکی و حئیوان قالیقلارینین، چورونتولرینین قاریشماسی نتیجه‌سینده عمله گلیر. اوْنا گؤره ده توْرپاق‌دان دوزگون ایستیفاده ادیلمه‌سینین و اوْنون مۆحافیظه اوْلونماسینین بؤیوک اهمیتی واردیر. بئله کی، مشه‌لرین قیریلماسی، چمنلیکیرین دوزگون ایستیفاده ادیلمه‌مه‌سی تورپاغین آشینماسما، یعنی اوْنون مونبیت قاتینین سو و کولک واسطه‌سیله یویولوب آپاریلماسینا سبب اوْلور.
جومهوریتیمیزداکی توْرپاق ساحه‌لرینین چوْخ حیصّه سی قوراق‌لیق رایونلاردادیر. بۇ رایونلاردا تؤرپاغین سوواریلماسی کند چیفتلیک (مزرعه) بیتکیلرینین محصولدارلیغینی ۲–۳ دفعه آرتیریر. بعضی توْرپاقلاردا حَددیندن آرتیق روتوبت اوْلدوغون‌دان باتاقلیغا چوریلیر. بۇ زونالاردا یۆکسک محصول آلماق اۆچون تورپاغی قوروتماق لازیم‌دیر.
عصرلر و مین ایللر عرضینده یارانان توْرپاق بیزیم طبیعی سروتیمیزدیر، اینسانین ارزاق محصوللارینین، حئیوان ییئجئکسینین، صنایع اۆچون آلینان خامین اساس منبعی‌دیر. تورپاغی قوروماق و اوْنون محصولدارلیغینی آرتیرماق هامینین بورجودور.
تورپاقملگلمه
توْرپاقملگلمه‌ده جانلی اوْرقانیزملرین، ایلک نؤوبه‌ده یاشیل بیتکیلرین و میکروورقانیزملرین خصوصی رولو وار. اوْنلارین فعالیّتینین تأثیری آلتیندا داغ سوخورلارینین تورپاغا چوئریلمه‌سی و مونبیتلیینین فورمالاشماسی ایله باغلی اهمیت‌لی پروسسلر، اوْ جمله‌دن بیتکی ییئجئکسینین اساسینی تشکیل ادن کولی المنتلرین و آزوت بیرلشمه‌لرینین غلظتسی، اورقانیک ماده‌لرین سینتزی و پارچالانماسی، بیتکیلرین و میکروورقانیزملرین حیات فعالیّتینین محصوللاری ایله داغ سوخورلارینین مینرال بیرلشمه‌لرینین قارشی‌لیق‌لی تأثیری و س. باش وریر.
توْرپاقملگلمه‌نین بیولوژی ماهیتینین درک ادیلمه‌سین‌ده V.R.Vilyams و V. İ. ورنادسکینین خصوصی خیدمتلری اوْلموش‌دور. ایقلیم شرایطینین، بیتکی اؤرتویونون، داغ سوخورلارینین و رلیفین مۆختلیف لیگی و آیری-آیری اراضیلرین یاشین‌داکی فرقلر توْرپاقلارین طبیعت‌ده موختلیفلیینی شرتلندیریر. اوْنلارین یاییلماسینین جؤغرافی قانوناویغونلوقلاری توْرپاقملگتیره‌ن عامللرین آهنگی ایله بللی اوْلونور.
یر کوره‌سی و اوْنون آیری-آیری ماتریکلری اۆچون بۇ قانوناویغونلوقلار ایقلیم و بیتکی اؤرتویونون زونال دییشیک‌لیگی ایله علاقه دار. بۇ جهت توْرپاقلارین اۆفوقی و شاقولی زونال‌لیق قانونونا اۇیغون اینکیشافین‌دا اؤزونو گؤستریر. کیچیک اراضیلرین توْرپاق اؤرتویونون خصوصیتلری ایلک نؤوبه‌ده رلیفین، آنا سوخورون ترکیب و خاصه‌لرینین تورپاغین ایقلیمینه، بیتکی و توْرپاقملگلمه‌یه تأثیری ایله باغلی‌دیر.
اؤزونون خصوصی کیفیتی سایه‌سین‌ده توْرپاق اورقانیک عالمین حیاتین‌دا مؤهوم رول اوْیناییر. لاندشافتین هم محصولو و هم ده المنتی – خصوصی طبیعت جیس‌می اوْلماقلا، اوْ، یر کوره‌سی طبیعتینین اینکیشافین‌دا اهمیت‌لی موحیط کیمی چیخیش ادیر. آتموسفر، بیوسفر، هیدروسفر و لیتوسفر ایله فاصیله‌سیز ماده و انرژی مۆبادیله‌سی حالین‌دا اوْلان توْرپاق اؤرتویو بۆتون بۇ سفرالار آراسیندا یرده تشکول تاپمیش و اؤزونون چوْخچشیدلی فوْرمالارین‌دا حیاتین اینکیشاف و مؤوجودلوغو اۆچون ضروری اوْلان مووازینتین ساخلانماسین‌دا عوضسیز شرط کیمی چیخیش ادیر.
مونبیت‌لیک خاصه‌سینه مالیک اوْلماقلا توْرپاق کند چیفتلیک (مزرعه) ین‌دا اساس اۆرتیم (تولید) واسطه‌سی کیمی چیخیش ادیر. توْرپاق‌دان اۆرتیم (تولید) واسطه‌سی کیمی ایستیفاده اتمکله، اینسان توْرپاقلارین خاصه‌لرینه، رژیملرینه و مونبیتلیینه، بیرده توْرپاقملگلمه‌نی بللی ادن طبیعی عامللره بیلاواسیته تأثیر اتمکله توْرپاقملگلمه‌نی اهمیت‌لی درجه‌ده دییشیر؛ مشه‌لرین سالینماسی و قیریلماسی، کند چیفتلیک (مزرعه) بیتکیلرینین بجریلمه‌سی طبیعی بیتکیلیین گؤرکه‌مینی، قوروتما و سووارما ایسه ارازینین نم‌لیک رژیمینی دییشیر و س. تورپاغین بجریلمه‌سی، گوبره‌لرین تطبیقی و کیمیوی ملیوراسییا تدبیرلری (اهنگله‌مه، گیپسله‌مه و س) ده توْرپاقلارا آز تأثیر گؤسترمیر. نتیجه اعتباریله، توْرپاق تکجه اینسان امیینین تطبیق پردمتی دییل، عئینی زامان‌دا بۇ امیین محصولودور. بئله‌لیکله، توْرپاقشوناس‌لیق تورپاغی خصوصی طبیعت جیس‌می کیمی، اۆرتیم (تولید) واسطه‌سی کیمی، اینسان امیینین تطبیق و آککومولیاسییا ادیلدیی پردمت کیمی، بیرده بللی درجه‌ده بۇ امیین محصولو کیمی اؤیرنیر.
کند چیفتلیک (مزرعه) ین‌دا
کند چیفتلیک (مزرعه) ین‌دا اساس اۆرتیم (تولید) واسطه‌سی کیمی توْرپاق آشاغی‌داکی مؤهوم خصوصیتلری ایله سجییه‌لنیر: توْرپاق اوزدیلمزدیر؛ توْرپاق محدوددور، یعنی اوْنو بؤیوتمک، چوْخالتماق، آرتیرماق اوْلماز؛ تورپاغین یرینی دییشمک اوْلماز؛ تورپاغا مخصوص خصوصیت یالنیز اوْنون مونبیت‌لیگی‌دیر. بۇ خصوصیتلر توْرپاق رسورسلارینا سوْن درجه دقت‌لی یاناشماغی و دایم توْرپاقلارین مونبیتلیینین آرتیریلماسی قایغی‌سینا قالماغی طلب ادیر.
کیمیوی ترکیبی
شرایط‌دن وابسته اوْلاراق، محلولون داخیلین‌ده بیرلشمه‌لر دیسسوسیاسییا اوْلونورسا، بۇ حال‌دا آیری-آیری یونلار توْرپاق طرفیندن اۇدولا بیلر. اگر توْرپاق طرفیندن کیمیوی تئپکی نتیجه‌سینده آنجاق کاتیونلار اۇدولموش اوْلورسا و بۇ تئپکی بللی فیزیکی قوه آلتیندا کچیرسه، بئله اۇدولمایا تورپاغین فیزیکی-کیمیوی اۇدما قابیلیتی دئییلیر. آشاغی‌دا یازدیغیمیز تئپکی بونو آیدینلاش‌دیرا بیلر:
[توْرپاق] Ca + 2Na Cl = [توْرپاق] Na + Ca Cl2 فیزیکی کیمیوی اۇدما قابیلیتینین بیر خوصوصیتی وار، دییشمه تئپکیسی نتیجه‌سینده توْرپاق ایله محلولون کاتیونلاری بیر-بیرینی عوض ادیر. بۇ تئپکی ایله اۇدولان کاتیونلارا «دییشمه» کاتیونلاری و یاخود «اۇدولموش» کاتیونلار دئییلیر. خصوصاً قئید ائتمک لازیم‌دیر کی، اۇدما پروسسین‌ده تورپاغین بۆتون کۆتله‌سی ایشتیراک اتمیر. اۇدما پروسسینی یارادان توْرپاق‌دا اوْلان ان نارین کوللوید زررجیکلری‌دیر.
بۇ کیمی کوللوید زررجیکلره تورپاغین «اۇدما قابیلیتی» دئییلیر. بۇ کومپلکسین ان خۆصوصی علامتی، اؤزون‌ده اوْلان کاتیونو محلولون کاتیونو ایله عوض اتمه قابیلیتی‌دیر. ترکیبجه اۇدما کومپلکسی چوْخ مۆختلیف کیمیوی بیرلشمه‌لردن عبارت‌دیر. بورایا ایستر مینرال و ایسترسه اورقانیک کاللویدلر داخیل ائدیلیر. بۇ سببه‌دن ده بونا کومپلکس آدی وریلمیش‌دیر. مۆختلیف توْرپاق تیپلرین‌ده اۇدما کومپلکسینین میقداری چوْخ مۆختلیف اوْلور. بئله کی، بعضی توْرپاقلاردا اۇدما کومپلکسی چوْخ یۆکسک، بعضیلرین‌ده ایسه چوْخ آز اوْلور. نارین زرره‌لی، گیل‌لی، گیل‌لیجه و عضوو ماده‌لرله زنگین توْرپاقلاردا اۇدما کومپلکسینین میقداری یۆکسک، قومسال هوموس ماده‌سی آز اوْلان توْرپاقلاردا ایسه اۇدما کومپلکسینین میقداری آز اوْلور.
بیرده باخ
بؤلمه:تورپاقشوناس‌لیق بؤلمه:جوغرافیا
واندانمدو
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
۲۰۱۹-جو ایلده سورینام
بۇ مقاله ۲۰۱۹-جو ایلینده سورینامدا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
نقماریه
نقماریه (اینگیلیسیجه: Nékmaria) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر. سوْن نۆفوس ساییمینا گؤره شهرین توْپلام جمعیتی ۱۰۴۴۶ نفردیر و ۴۷ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.
۲۰۱۹-جو ایلده سورینام
قایناقلار
بؤلمه:۲۰۱۹-جو ایلده اؤلکه‌لر
مینانقادی
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
چاینا لیک ایکرز، کالیفورنیا
چاینا لیک ایکرز، کالیفورنیا (اینگیلیسجه:China Lake Acres, California ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۸۷۶ نفر ایمیش و ۱۳٫۴۹۶ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۷۴۱ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و کالیفورنیا ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«China Lake Acres, California»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
پداپاتنام
پداپاتنام(اینگیلیسجه:Pedapatnam) هیندوستان اؤلکه‌سینین آندرا پرادش ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده تلوقو دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
گؤوده (بیتکی)
آغاجدا کؤک ایله یئردن آلینمیش مادّه‌لری داللارا چاتدیرما گؤوده‌نین وظیفه‌سی دیر.
بؤلمه:آغاج
برکنریج، تکزاس
برکنریج، تکزاس (Breckenridge, Texas) آمریکانین تکزاس ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و 1.17 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 5780 نفر دیر.
ائشیگه باغلانتیلار
بؤلمه:تکزاس ایالتین شهرلری
بایرن
ائشیک باغلانتیلار
بؤلمه:بایرن
کئچن سرحدلر
کئچن سرحدلر (Walk the Line, Sınırları Aşmak, ) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش گرچک حادیثه‌یه دایانان دراماتیک کومدی فیلم. فیلمین باش روْللارینی دالاس رابرتس، رابرت پاتریک، جنیفر قودوین، ریس ویترسپون، واکین فینیکس جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین تی بون برنت یارادیب. ۲۰۰۵ میلادی ایلینده ۵ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۱ جایزه‌یه لایق گؤرولموش‌دور.
قایناقلار
بؤلمه:۲۰۰۵-جی ایلین فیلملری بؤلمه:آمریکا فیلملری بؤلمه:اینگیلیسجه فیلملر
تالیتسا، پرم دیاری
تالیتسا، پرم دیاری (Talitsa, Dobryanka, Perm Krai Талица) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و پرم دیارینده یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:پرم دیاری کندلری
جک دی. دانیتس
'''جک دی. دانیتس''' (Jack D. Dunitz) بیلیم اینسان. ۲۹ مارس ۱۹۲۳ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. جک دی. دانیتس قلاسقو بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Jack D. Dunitz»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
قالبای، روسیه
قالبای، روسیه (Galbay Галбай) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و بوریاتیادا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:بوریاتیا کندلری
مالایا نازارووسکایا
مالایا نازارووسکایا (Malaya Nazarovskaya Малая Назаровская) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و وولوقدا اوبلاستیندا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:وولوقدا کندلری
کالا چاونا
کالا چاونا(اینگیلیسجه:Kala Chauna) هیندوستان اؤلکه‌سینده بیر کند دیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
آرتور شوپنهاور
آرتور شوپنهاور (آلمان.Arthur Schopenhauer‎‎؛ 22 فوریه 1788، گدانسک، لهیستان-لیتوانی بیرلیگی – 21 سپتامبر 1860، فرانکفورت ، ، آلمان کونفدراسیونو) — فلسفه تاریخینده پسیمیست عالیم کیمی تانینان آلمان فیلوسوف.
آدی تاریخده 100 ان چوخ اؤیره‌نیلمیش شخصیت‌لر لیستینه داخیل ائدیلیب.
یاشاییشی
آرتور شوپنهاور 1788-جی ایل 22 فوریه‌سینده لهستان ین گدانسک شهرینده آنادان اولموشدور. بانکچی اولان آتاسی او اوشاقکن وفات ائتمیشدیر. شوپنهاور آناسی ایله بیرلیکده وایمار شهرینه کؤچموش، تحصیلینی بو شهرده تاماملامیشدیر.
اوزون ایللر برلین بیلیم‌یوردو ندا موعلیم وظیفه‌سینده چالیشمیش، 1831-جی ایلده فرانکفورتا گئده‌رک جیدی علمی فعالیتله مشغول اولموشدور.
روبی (شارکیچی)
روبی (شارکیچی) (اینگیلیسجه: Ruby) اویونچو، شارکیچی و موسیقیچی - پاپ، عربی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. روبی (شارکیچی) ۸ اوْکتوبر ۱۹۸۱ ‏ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب.
آرتور شوپنهاور
یاشاییشی
چوخ چالیشقان و انرژیلی بیر اینسان اولان شوپنهاور، پئسسیمیست فیلوسوف‌لارداندیر. بوتون فلسفه‌سینی دیزاین و ایراده اوزرینده قورموشدور. اونون باخیش‌لارینا گؤره دونیا آنجاق ذکا ایله درک ائدیله بیلر.
داها چوخ 1844-جو ایلده یاییملادیغی  "‌Die Welt als Wille und Vorstelung"  (دونیا ایراده و تصوّور کیمی) اثری ایله تانینیب. " Eristik dialektika"  اثری ایسه داها اؤنجه‌لر 1831-جی ایلده یاییملانیب.شوپنهاور بو اثرینده موباحیثه  و موذاکیره واختی ایستیفاده اولونان بوش سؤزلرین،یئرسیز آرقومنت‌لرین ایچ اوزونو اونلاری مودافیعه  ائدن طرزده آچیب سارکاستیک بیر شکیلده اوخوجویا تقدیم ائدیر.اثر اوریژینال دیلده  "kunstgriffe"  اولاراق گؤستریلن حیله‌لردن عیبارتدیر. "‌Eristik dialektika‌"  موباحیثه‌ده حاقلی چیخماق صنعتی‌دیر،حقیقتی تاپماق صنعتی دئییل.
فلسفه‌سی
شوپنهاور افلاطون و ایمانوئل کانت‌ ین تاثیری آلتیندا ایدئالیزم نظریّه‌سینی اؤزونه‌مخصوص شکیلده درک ائتدیگی اؤلچوده تمثیل ائتدیگی حالدا، بو عومومی باخیشی سوبیئکتیو ایدئالیزمین حودودلاریندان کنارا چیخارا بیلمه‌ییب، هگل فلسفه‌سینی ده ردّ ائدیب. هگل شللینق و فیشته و سونرالار اونو ایدئیالارینا گؤره تعریفله‌ین شلایرماخر ه قارشی تاثیرلی پولمیکالار یازماقدان چکینمه‌دی.
اونون فلسفه‌سی نین پرینسیپیال کونسپسیونو ایراده آنلاییشی‌دیر. دونیانین ماهیتی و گئرچکلیگی ایراده اولدوغو حالدا، حادیثه‌لر دونیاسی دیزایندان باشقا بیر شئی دئییل. شوپنهاورین دوشونجه‌سینده کی  پسیمیست و بدبین‌لیگین ماهیتجه قایناغی اولان فلسفه‌سینده ایراده ضرورت کیمی اؤزونو گؤستریر. اینسان اوندان تام قورتولا بیلمه‌سه  ده، ایراده‌نین امرینه تابع اولماقلا درد و غمدن قیسماً قورتولا بیلر. بو مقامدا شوپنهاورین فیکیرلری نین موعین درجه ده فاتالیزمین(تقدیرچی‌لیگین) اوستونلوک تشکیل ائتدیگی شرق فلسفه‌لرینه یاخینلاشدیغینی سؤیله‌مک اولار.
شوپنهاوره گؤره؛ بیر-بیرینی ان چوخ واله ائدن‌لر، بیر-بیرینی ان چوخ تاماملایانلاردیر.
شوپنهاور ایدیعا ائدیردی کی، گؤرونن دونیانین آرخاسیندا دوران اساس رئال‌لیق ایراده‌دیر. شوپنهاورین فیکرینجه، بو ایراده عاغیل‌سیز، شوعورسوز ماهیته مالیک ایدی و فنومن‌لر عالمینده اؤزونو گؤستریردی. او، بوتون گؤرونوش‌لرین منبعیی ایدی. اینسان بدنی ده اونون یارادیلیشی ایدی. عاغلین ایداره‌سی آلتیندا اولمایان بو ایراده اینسان‌لاری بارماق‌لاری اوزرینده حرکته گتیرمیش، کئچیجی ممنونلوق‌لار و یا چاتا بیلمه‌ین آرزولارلا اونلاری هئچ واخت چیخا بیلمه‌یه‌جکلری بیر سیخینتی و آغری دؤوره‌سینه سوروکله میشدیر. بونا گؤره؛ بو معناسیز، بوش، آغریلی و پیس حیاتدان قاچماغین بیرجه یولو وار ایدی: ایراده‌میزی اؤلدورمک! بو، اونو هیندویزم، بودّیزم کیمی دونیا حیاتیندان ایمتیناع ائدیب راهیب کیمی یاشاماغی، باشقالارینا کؤمک ائتمگی، خوشبخت‌لیگیمیزی مومکون قدر آرتیرماغی دئییل، عذاب‌لاریمیزی آزالتماغی تکلیف ائدن بیر حیات طرزی تکلیف ائتمگه وادار ائتدی. مومکون قدر. اونون فلسفه‌سی فلسفه تاریخینده عاغیلین (راسیونالیزمین) اساسلاندیغی و پسیخولوژی، پسیکوآنالیز، موسیقی، ادبیات کیمی اینتللکتوال و بدیعی ساحه‌لره بؤیوک تاثیر گؤستردیگی یئنی پرسپکتیو دئمک ایدی.
او، ایراده آنلاییشی ایله اینستینکتیو بیر روایت ایفاده ائتمیشدیر. ایراده آنلاییشی فیزیکی و ایجتیماعی قورولوشوموزو فورمالاشدیران بیر وضعیت کیمی گؤرونسه ده، طبیعتدن و ماهیتیمیزدن گلن بیر انرژی‌دیر. بو انرژی حیاتی، سوسیال و عدالت‌سیزلیگی دؤوری اولاراق ساخلایان قووّه‌دیر. اینسان بو انرژیدن قاچا بیلمیر، داخیلی‌دیر و یاشایارکن طبیعتین بیر پارچاسی اولان اینسان اؤز جینسی و حیاتی انرژیسی ایله اصلینده ایراده‌یه بیر سیرا یئنی معنالارلا خیدمت ائدیر. ایراده؛ بو، حیات وئرن انرژی‌دیر.
ایراده‌ده اینسانین نظارت‌سیز حرکتی؛ سیویلیزاسیالار عذاب و شر دوغوردو. چونکی ایراده همیشه حیاتی ایسته‌ییر، طلب ائدیر. ایراده‌نین ایداره‌سی آلتیندا اولان حیاتدا فرد پروبلماتیکده شفقت و آغری حیسسینی ایراده‌نین قارشیسینا قویاراق چؤله چیخیب اؤزونو بیر فرد کیمی درک ائده بیلیر.
دونیانین نیظامینی تأمین ائدن بو ایدئیالارین و طبیعت حادیثه‌لری نین انرژی‌سیندن چیخماق آغریلی‌دیر. گوجلو آسکت حیات قووّه‌سی و موقاویمتی ایله اینسان رئال‌لیق قارشیسیندا یاشایا بیلر.
شوپنهاوری بیر-بیریندن آییران ایکی اینتللکتوال ایرث وار ایدی؛ باشا دوشمک و باشا دوشمک. آنلاییش (عاغیل) کونسپتوال دوشونمه قابیلیتینی، یعنی نؤقطه‌یی-نظری مفهوما گتیردیگی حالدا، آنلاییش بوتون کونسپتوال یاناشمالار آراسیندا موقاییسه باخیمیندان درک اولونماق باخیمیندان اورتایا چیخدی. آنلاییش اونا قارشی دوران نامعلوم قیمت‌لندیرمه‌لرین گؤرونمه‌سی‌دیر. یعنی تئز و یا گوجو ایله تانینماغا چالیشان، سسی کیمین قالدیغی، نیزه‌نی هانسی بوجاقدا هدفینه آتدیغی آدام هدفینه چاتمالی‌دیر. آنلاماق بوتون حئیوانلار اوچون اورتاق خوصوصیت اولسا دا، آنلاماق اینسانین ایفاده‌سی اولان بیر خوصوصیتدیر. کانت و اونو موشاییعت ائدن ایدئالیست‌لرین آنلاما و آنلاما اوزرینده اینکیشاف ائتدیردیکلری تئورئم‌لرین موباحیثه‌لی اؤلچوسونده هر شئیه باخمایاراق، بو اوریانتاسیون شوپنهاوره عاییددیر.
شوپنهاور جورج برکلی‌نین دوشونجه‌لرینه اساسلاناراق اینسانین رئال‌لیغا چئویردیگی خاریجی دونیاسی‌نین یالنیز بیر دیزاین اولاجاغینی و اونون آستاناسیندا باش وئرن هر شئیین، ان بؤیوگوندن کیچیگینه قدر موطلق باش وئره‌جگینی و بوتون دیگرلری نین آنجاق سوبیئکتیو (ایراده حرکت‌لری ایله، یعنی آرزولارلا باش وئره‌جگینی، اومید، قورخو و نه‌یه یؤنلمیش اولورسا اولسون، باجاریقلی اولاجاغینی و بونون عذاب‌سیز هئچ واخت باش وئره‌بیلمه‌یه‌جگینی مودافیعه  ائدیر. و بو مأیوس‌لوقدور. شوپنهاورین آنلاییشینا گؤره، اوبیئکتیو دونیا بیر سوبیئکت کیمی بیزه همیشه دیزاین رژیمینده گؤرونه‌جک. یعنی اشیالارین، اشیالارین وارلیغی؛ سوبیئکت و ماتریادان فانتری‌یه ائدیلن موناسیبتین یالنیز مؤوجود طرفی‌دیر. بونا باخمایاراق، شوپنهاورین دیزاین آنلاییشینی ترک ائتدیگی و آنلاییشین سرحدلریندن محروم ائتمه‌دن بشریته چاتدیغی آنلاشیلان بیر رئال‌لیق وار. دونیا اونون یاناشماسیندان توکنمیر. بو نؤقطه‌ده، اونون مودافیعه  ائتدیگی کیمی، دونیانین ساده‌جه بیر لاییحه اولاراق دایاندیغینا اومید ائتمک یئنه تامامیله سوبیئکتیو بیر یاناشمادیر. پرینسیپجه، شوپنهاورین تئرمینولوژی‌سینده مومکون اولان تخیّول گوجو سوبیئکتیو و اوبیئکتیو آراسیندا سپه‌لنمیشدیر.
اتک‌یازی‌لار
بؤلمه:فیلسوفلار
آغاج
آغاج، گؤوده و کؤتویو قالین بیر بیتگی دیر.
آغاجین اؤنملی بؤلوملری کؤکو، گؤوده‌سی، یارپاغی، چیچگی، میوهسی، توْخومودور. چوْخ آغاج بیتن یئره اوْرمان یا مئشه دئییرلر. آغاجلار بیتگی‌لر ایچره‌سینده اَن داواملی و اَن یاشلی یارادیقدیرلار.
قایناق
بؤلمه:طبیعت بؤلمه:بیتکیلر بؤلمه:آغاج
حشرات الارض (قزئت)
حشرات الارض — تبریز ده نشر اولونموش  ساتیریک قزئت‌لردن بیری ایدی
تاریخی
قزئت 1908-جی ایلده، حاجی میرزه آغا بلوری طرفیندن تبریزده نشره باشلامیشدیر. هفته لیک نشر ائدیلن بو قزئتده رنگلی، یوموریستیک شکیل‌لره ده راست گلمک اولوردو. آذربایجاندا «آذربایجان» درگیسیندن سونرا «حشرات الارض» ایکینجی ساتیریک مطبوع اورقانی ایدی. قزئتده رسام‌لیق ایشلرینی بهزاد طاهرزاده یئرینه یئتیریردی. اونون کاریکاتورلاری گولوش و مسخره حیسی دوغورور ازیجی و آییلدیجی کاراکتر داشیییردی. بو کاریکاتورالار محمدعلی میرزه دن توتموش ان آشاغی وظیفه‌لی دؤولت مأمورلارینا قدر، هامی‌نین جانینا ولوله سالیردی. بو رسملرین مؤلیفی بهزاد طاهرزاده اؤز خاطیره لرینده یازیردی: "بیر گون مشروطه اینقیلابی ندان صؤحبت گئدرکن قارداشیم صؤحبت‌آراسی دئدی کی، مرند شهرینده پولیس طرفیندن معلوم اولدو کی، مأمورلار شاهین کاریکاتورونو چکمیش بیر رسامی آختاریرلار. «حشرات الارض»ده چاپ اولونموش بو کاریکاتوردا شاه تیسباغایا بنزه‌دیلمیشدی. اگر اونو منیم چکدیگیمی بیلسیدیلر، شوبهه سیز توتوب اعدام ائدردیلر»."
اتک یازی‌لار
بؤلمه:درگی بؤلمه:درگیلر بؤلمه:قزئتلر
کانقوکی (پودلاسکی)
کانقوکی (پودلاسکی) (لهیستانجا: Kaniuki, Podlaskie Voivodeship) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و پودلاسکی اوستانینده یئرلشیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا 140 نفر ایمیش.
پسوه
پسوه خانا بؤلگه‌سینین لاجان بؤلومونون دوغو لاهیجان قصبه‌سینه تابع اوْلان کنددیر.
اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۲۹۷۷ نفر (۵۱۵ عائیله) اهالیسی واردیر.
کانقوکی (پودلاسکی)
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
پسوه
ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.
دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.
قایناقلار
بؤلمه:پیرانشهر بؤلگه‌سی‌نین یاشاییش یئرلری
کؤتوک (آغاج)
بندانگشتی|اوتوز یئددی ایلدن سورا کسیلمیش آغاج کؤتوگو کؤتوک کسیلمیش آغاجین گؤوده‌سینین قالانی و کؤکه یاپیشان بؤلومونه دئییلر. کؤتوکده اولان دایره‌لر ایله آغاجین یاشین بیلرلر نئجه کی هر دایره بیر ایلی گؤستریر.
۱۷۱۷-جی ایلده ایرلند
بۇ مقاله ۱۷۱۷-جی ایلینده ایرلنده اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
قایناقلار
بؤلمه:۱۷۱۷-جی ایلده اؤلکه‌لر بؤلمه:۱۷۱۷-جی ایلده ایرلند
ایکینجی جبل‌الشیخ دؤیوشو
''ایکینجی جبل‌الشیخ دؤیوشو (اینگیلیسجه: Second Battle of Mount Hermon) سوریه و ايسرائيل قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.یوم کیپپور ساواشینین بیر قیسمی‌دیر.
آیداهو ایسپرینقز، کولورادو
آیداهو ایسپرینقز (اینگیلیسجه: Idaho Springs, Colorado) آمریکانین کولورادو ایالتینده یئرلشن بیر کند. بۇ یاشاییش یئرین اساسی ۱۸۵۹ -جو ایلده قۇیولموش‌دور. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۱۷۹۴ نفر ایدی.
ایکینجی جبل‌الشیخ دؤیوشو
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Second Battle of Mount Hermon»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ساواشلار
ارنست بوشنر
ارنست بوشنر  –دوغوم تاریخی:  - اولوم تاریخی:  - آلمانلی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.
قایناقلار
بؤلمه:آلمان کیمیا‌چیلاری
Ernst Buchner
سنت اندروز
سنت اندروز (اینگیلیسی‌جه: St Andrews) بریتانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره 16800 نفر دیر. بۇ شهر ایسکاتلند اؤلکه‌سینده یئرلشیب.
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
ویکو نل لاتزیو
ویکو نل لاتزیو (ایتالیاجا: Vico nel Lazio) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۳۱۴ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۷۲۰ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. و لاتزیا اوستانیندا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Vico nel Lazio»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
راشل آیتس
راشل آیتس (اینگیلیسجه: Rochelle Aytes) آمریکالی مانکن و اوْیونچو
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Rochelle Aytes»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
برتیولو
برتیولو (ایتالیاجا: Bertiolo) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۴۴۶ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۳۳ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. و فریولی ونتزیا جولیا اوستانیندا دا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
آلین، واشینقتون
آلین، واشینقتون (اینگیلیسجه:Allyn, Washington ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۹۶۳ نفر ایمیش و واشینقتون ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Allyn, Washington»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
آنا دیلی
بندانگشتی|[[دونیالیق آنادیلی گونو|دونیالیق آنادیلی گۆنو -سیدنی، اوسترالیا]] آنا دیلی، انسانین ایلک اؤیرندیگی دیلدیر. آنا دیلی انسانین ایجتیماعی کیملیگی‌نین اوْلوشماسیندا اساس نقش اوْینار.
قوتا، فلوریدا
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Gotha, Florida»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
واداکانقارا, مانجری
واداکانقارا, مانجری(اینگیلیسجه:Vadakkangara, Manjeri) هیندوستان اؤلکه‌سینین کرالا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده مالایالم دیلی و اینگیلیس دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
هرادتس (گونئی پلزن)
هرادتس (گونئی پلزن) (چک‌جا: Hradec (Plzeň-South District)) چک اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۳۴۸ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۴۸۶ نفر ایمیش و پلزن اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چک‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخ
چک جومهوریتی شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Hradec (Plzeň-South District)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:چک شهرلری
کیرمانشاه
کیرمانشاه (کورد دیلی: کرماشان) - ایران شهرلرین‌دن بیری و کیرمانشاه اوستانی‌نین مرکزی‌دیر. بۇ شهرین جمعیتی ۱۳۹۵-اینجی گونشلی ایلین نوفوس ساییسی اساسیندا ۹۴۷،۰۰۰	 نفردیر کی بۇ  باخیم‌دان اؤلکه‌نین ۹-اونجو شهری سایاگلیر.
کیرمانشاه شهری ایران و عراقین مرزینده یئرلشیب‌دیر و کربلا یولون‌دا واقع اوْلوب‌دور. کوردلر و فارس‌لار بۇ شهرین اصلی ساکین‌لری‌دیرلار و کیرمانشاهین  چوخونلوغو کلهور کوردلری و فارسلاردان عیبارتدیر، اما آزینلیقدا لورلار و تورکلر و لکلرده بو شهرده یاشاییرلار.
ائشیک باغلانتیلار
بؤلمه:ایران اوستان‌لاری‌نین مرکزلری بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری
پاتریک قابارون
پاتریک قابارون (اینگیلیسجه: Patric (footballer)) (دوْغوم:April 17, 1993 Mula, Spain) بیر فوتبالیست. لاتزیو فوتبال کولوبوندا چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
پانشینو، روسیه
پانشینو، روسیه (Panshino Паньшино) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و ولقوقراد اوبلاستیندا یئرلشیب.
۲۰۱۸-جی ایلده باربادوس
بۇ مقاله ۲۰۱۸-جی ایلینده باربادوسدا اؤنملی باش وئرن حادیثه‌لر، دوْغوملار و اؤلوملر باخیر.
آروپ
آروپ (اینگیلیسجه: Arup Group) اؤزل شیرکت و یا خوصوصی شیرکت. شیرکت Sir Ove N. Arup طرفیندن قۇرولموش‌دور. چالیشان ایشچی‌لرینین سایی‌سی ۱۲٬۸۰۶ نفر اوْلوب.
۲۰۱۸-جی ایلده باربادوس
قایناقلار
بؤلمه:۲۰۱۸-جی ایلده اؤلکه‌لر
لیدی اسمیت، ویسکانسین
لیدی اسمیت، ویسکانسین (Ladysmith, Wisconsin) آمریکانین ویسکانسین ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱۱٫۸۹  کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۴۱۴ نفر و اها‌لی سیخلیغی ۳۱۳٫۱ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۳۴۹ متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
آروپ
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Arup Group»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیرکت‌لر
لیدی اسمیت، ویسکانسین
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ladysmith, Wisconsin»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ویسکانسین ایالتین شهرلری
تامان، پرم دیاری
تامان، پرم دیاری (Taman, Perm Krai Таман) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و پرم دیارینده یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:پرم دیاری کندلری
چووومیه
چووومیه (لهیستانجا: Czołomyje) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و ماسوویان اوستانینده یئرلشیر.
بؤلمه:لهیستان شهرلری
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Czołomyje»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
باتناقانور
باتناقانور(اینگیلیسجه:Bhatnaganur) هیندوستان اؤلکه‌سینین کارناتاکا ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده کانادا دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
شیریایوو، ولادیمیر اوبلاستی
شیریایوو، ولادیمیر اوبلاستی (Shiryayevo, Vladimir Oblast Ширяево) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و ولادیمیر اوبلاستیندا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:ولادیمیر کندلری
موسنده، آنقولا
موسنده، آنقولا (اینگیلیسیجه: Mussende) آنقولا اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.
قایناقلار
بؤلمه:آفریقا شهرلری
بووز، باتی ویرجینیا
بووز (اینگیلیسجه: Bowes, West Virginia) آمریکانین باتی ویرجینیا ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
فابیوس، باتی ویرجینیا
فابیوس، باتی ویرجینیا (اینگیلیسجه:Fabius, West Virginia ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و باتی ویرجینیا ایالتینده یئرلشیب.
قایناق‌لار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
گولخانی
گولخانی (تخلّوصو؛ اصل آدی محمد شریف) (تخمیناً 18 -جی عصرین سونو – قوقان  - 19.عصرین 20.جی ایل‌لری) اؤزبک کلاسیک شاعیری، ادیبی، یازیچی و اؤزبک ادبیاتی‌ نین ساتیریک مکتبی‌نین قوروجولاریندان بیری‌دیر.
یاشاییش
یاشاییشی و یارادیجی‌لیغی حاقیندا بعضی بیلگی‌لری  " مجموعه‌ی شاعران "  (فضلی نمنقانی)،  " تحفة الاحباب "  (قاری رحمت‌الله واضح)،  "‌ثبات البشر و تاریخ مهاجران‌"  (دلشاد آتین) کیمی اثرلرده وئریلیر. فضلی گولخانی‌نین  "‌کوهیستان مولکوندن اولدوغونو‌"  ایدیعا ائدیر، واضح ایسه نمنقانلی اولدوغونو سؤیله‌ییر. گولخانی نمنقان و قوقاندا یاشامیشدی و قیسا مودّت حامام تولانباریندا(گولخنی‌‌ده) چالیشمیشدی (لقبی بورادان گلیر). قوقان خانی امیر عالیمخان نؤکرلری سیرالاریندا خیدمت ائتمیشدیر (1801-1810). کلاسیک ادبیاتی موستقیل اوخوماقلا اؤیرنمیش عالیمخانین اؤلوموندن سونرا (1811) تاختا چیخان امیر عمرخان (امیری) گولخانینی سارای شاعیرلری دایره‌سینه جلب ائتمیشدی. شاعیر خانی تعریف‌له‌ییب، اونون غزل‌لرینه نظیره لر یازمیشدیر. عمرخانین اؤلوموندن سونرا وطنینه قاییدیب چوخراق ساده اینسان‌لارا خطاب ائده‌جک شعیرلر یازماغا باشلامیشدی. اودلو هجولرین یارادیجیسی اولموشدور.
گولخانی اؤزبک و تاجیک دیل‌لرینده یازیردی. تورک و فارس دیل‌لرینده ایسه اثرلر یارتمیشدی. بیر نئچه غزل، هجویه  و  "‌ضرب المثل‌"  ( "‌بایقوش حکایه‌سی‌" ) نثر اثرلری گونوموزه گلیب چاتیبدیر.
غزل‌لری
غزل‌لرینده لیریک قهرمانین معنوی تجروبه‌لری، باهار، رئال یاشام صحنه‌لری عکس اولونور ( "‌بارماغیم‌" ،  "‌ائی طوطوقوشو‌" ،  " لاله‌نین کؤکسو کیمی باغریم ...‌"‌). "‌بده‌"  (وئر، وئر منه) ردیفلی غزلینده شاعیر نؤکر دؤورونده کی  یاشاییشینی تصویر ائدیر. بو غزله  داها دریندن نظر سالساق ، مؤلیفین بؤیوک بیر ایجتیماعی مسله – اؤز دؤورونون حربی نیظامی و عادت-عنعنه‌‌لری حاقیندا دوشوندوگونونو موشاهید ائتمک مومکوندور. غزلینده لیریک قهرمانین اوبرازی عومومی‌لشدیریلمیش اوبراز سویه‌سینه یوکسه‌لیب. گولخانی بؤیوک ایستعدادی، تجروبه‌سی و یاشاما گئرچک باخماق باجاریغی ایله مشهور خالق یازیچیسی کیمی تانینیر. شاعیرین بیزه معلوم اولان غزل‌لری‌نین بعضی‌لری، امیری شعیرلرینه نظیره لری‌دیر، اونلار ساده تقلید چرچیوه‌سینده قالمامیش، هرطرفلی موستقیل بیر صنعت اثری سویه‌سینه یوکسلمیشدیر. گولخانی‌نین پوئتیک یارادیجی‌لیغی بؤیوک حجمده اولماسا دا، 19. عصر اؤزبک میلّی ادبیاتی‌نین اینکیشافینا اؤنملی تاثیر گؤسترمیشدیر.
"ضرب‌المثل"  اثری
"ضرب المثل"ده "کلیله و دمنه" شرق کلاسیک نثری‌نین عنعنه‌لرینی داوام ائتدیریر. کومیک حکایه‌لر ژانریندا یارادیلان بو اثرلر سمبولیک تمثیل‌لردن ایستیفاده ائده‌رک دؤورونون قوصورلارینی اورتایا قویور. "ضرب المثل" اثری‌نین بیر نئچه الیازما و چاپ اولونموش نوسخه‌لری  مؤوجودور. بعضی قایناق‌لاردا اونون دیوانین تاپیلدیغی دئییلسه ده، هله تاپیلمامیشدیر.
شعیرلریندن اؤرنک
حضرتیم، آچلیکدن اؤلدیم، یئگه‌نی نان بئر مئنگه
کافیر اوْلغه‌ی‌من اگر دئسم‌کی، بهمان بئر مئنگه
ماش و بوُغدای و گوروچ بئرکیم، شوُلر مئنگه گئره‌ک،
هئچ أیته‌مه‌سم عقیق و لعل و مرجان بئر مئنگه
ائگنیمه یاپیق بئریب، قارنیم‌نی  توْیغیز نان بیلن
سئنگه بیلا کیم دئمَسمن دین و ایمان بئر مئنگه
نَوکرینگ آچلیکدن اوْلسا نئگه حیفین گئلمه‌گه‌ی
ائی حبیبی حازیقیم،داری و درمان بئر مئنگه
نان و توْن بئر، بئنوالیک دردی‌دن قورته‌ر منی،
من قچان أیتدیم‌کی، قاروُن گنجی‌دئک قان بئر مئنگه..
گولخانی‌نی ائر ییگیت‌لر توْپی‌دن کمسیتمه‌گیل،
فوْته بئر، آت بئر، توْن و چکمان بئر مئنگه.
ائشیک باغلانتیلار
بؤلمه:شاعیرلر بؤلمه:یازیچیلار بؤلمه:اؤزبک شاعیرلر
ماهریشی ویدیک سیتی، آیووا
ماهریشی ویدیک سیتی، آیووا (Maharishi Vedic City, Iowa) آمریکانین آیووا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۸٫۷ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۵۹ نفر و  اها‌لی سیخلیغی ۲۸٫۸ اینسان  کیلومتر موربّع دیر. ماهریشی ویدیک سیتی دنیز سئوییه‌سیندن ۲۴۱ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر.
قایناق‌لار
بؤلمه:آیووا ایالتین شهرلری
کارل بونهوفر
کارل بونهوفر (Karl Friedrich Bonhoeffer; 13 January 1899 – May 15, 1957) آلمانلی شیمی بیلیم آدامی‌دیر.
قایناقلار
بؤلمه:آلمان کیمیا‌چیلاری
جک دروموند
جک دروموند (Jack Drummond) بریتانیالی بیلیم اینسانی. ۱۲ ژانویه ۱۸۹۱ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. جک دروموند کوئین مری لندن بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Jack Drummond»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
سامالپاتی
سامالپاتی(اینگیلیسجه:Samalpatti) هیندوستان اؤلکه‌سینین تامیل نادو ایالتینده بیر شهر دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۳۴۶ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. بۇ شهرده تامیل دیلی دانیشیلیر.
سوتیج
سوتیج (اینگیلیسجه: Savatage) موسیقیچی - چئشیتلی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
مالایا نیسوقورا
مالایا نیسوقورا (Malaya Nisogora Малая Нисогора) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و آرخانقلسک اوبلاستیندا یئرلشیب.
قایناقلار
بؤلمه:آرخانقلسک کندلری
هانک تامپسون (موزیسین)
هانک تامپسون (موزیسین) (اینگیلیسجه: Hank Thompson) آمریکالی شارکی یازیچی، شارکیچی و موسیقیچی - کانتری موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. هانک تامپسون (موزیسین) ۳ سپتامبر ۱۹۲۵ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب و ۶ نوْوامبر ۲۰۰۷ میلادی تاریخینده کلر، تکزاس شهرینده وفات ائدیب.
آشلی بلاند مانلوو
آشلی بلاند مانلوو (اینگیلیسجه:Ashley Bland Manlove) آمریکالی سیاستچی و دموکرات حزبینین عوضوو.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۸۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی قادین سیاستچیلر بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:میزوری دموکراتلاری
سدان، باتی ویرجینیا
سدان (اینگیلیسجه: Sedan, West Virginia) آمریکانین باتی ویرجینیا ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
سنت ارت
سنت ارت (اینگیلیسی‌جه: St Erth) بریتانیادا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره 1381 نفر دیر. بۇ شهر اینگیلیس اؤلکه‌سینده یئرلشیب.
بیرده باخ
بریتانیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیا شهرلری
اؤلوم
بندانگشتی|یاشام و اؤلوم-یاغلی بوْیا نقّاشی اؤلۆم— جانلی اوْرقانیزمین حیات و فعالیّتی‌نین دایانماسی. اؤلۆم ، یاشامین ترسئ دیر، دینی لحاظ دان رۇحۆن بَدَنّن چیخماسی دیر، طیبّده اؤلومو اؤیرنن ساحه تاناتولوژیا آدلانیر. اؤلومون سببلری قوْجالیق، آجلیق، نوْخوشلوق، اؤزونه‌قصد، قتل و بدبخت حادیثه‌لردیر.
بؤلمه:اؤلوم بؤلمه:قوجالیق
خرنج
خرنج خانا بؤلگه‌سینین لاجان بؤلومونون دوغو لاهیجان قصبه‌سینه تابع اولان کنددیر.
اهالی
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۶۴۰ نفر (۱۱۶ عائیله) اهالیسی واردیر.
ایقتیصادیات
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.
دیل و مذهب
بو کندین بوتون اهالیسی کوردلر و سنی دیرلر.
توماس اوینق
توماس اوینق (اینگیلیسجه:Thomas Ewing) آمریکالی سیاستچی و جومهوری حزبینین عوضوو ایدی. لنکستر شهرینده دۆنیاسین دَییشیب.
قایناقلار
بؤلمه:۱۷۸۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۸۷۱-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:۱۹. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر بؤلمه:اوهایو سناتورلار
بری، تکزاس
بری، تکزاس (Barry, Texas) آمریکانین تکزاس ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و 14 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 242 نفر دیر.
ائشیگه باغلانتیلار
بؤلمه:تکزاس ایالتین شهرلری
قوهار موتی
قوهار موتی(اینگیلیسجه:Guhar Moti) هیندوستان اؤلکه‌سینین قجرات ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده قجراتی دیلی و هیندی دیل دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
ال نینو
ال نینو یوخسا ال نینیو (ایسپانیا دیلی:El Niño) اوقیانوسدا بیر هاوا و سو وضعیتی دیر.بو هاوا وضعیتینده بعضی یئرلر حدیندن آرتیق قیزیشیب و بعضا طوفانلار و قورولوقلار یارانیر.اوسترالیادا داروین شهری و اقیانوسدا تاهیتی آراسیندا سولارین قیزیشماسی هاوانی و یاغموری و سوبوخارین آلچاق اوجا ائدیب و گونئی طرفده هاوانی حدیندن آرتیق ایستی ائدیر.هابئله لاتین آمریکادا و آفریقا و امریکا آراسیندا اوقیانوس سولاری قیزیشیب و هاوانی چؤندریر.
ال نینو کلمه سی عیسی ناصری نین کؤرپه اولان چاغینا دئیلیر چون بو وضعیت میلادی ایلین باشلانیشیندا اوز وئریر و سونرا چوخالیر.
ال نینو و ال نینا
ال نینو و ال نینا چوخلو بیر بیرینه ترسه اولور و ال نینو بعضی یئرلرده قورولوق یارادیر و ال نینا او یئرلرده چوخ یاغینتی گتیریر.بعضی یئرده ایتسلیق و داها سویوق هاوا ال نینو و ال نینا اثرینده یارانیر.
قایناق
بؤلمه:یاغمور