قاراباغ
تاریخی
عرب ایشغالی نتیجه‌سینده آلبانییانین خریستیان اهالیسینین اکثریتی ایسلامی قبول ائتدی، قالانلاری، خوصوصیله آلبانییانین قاراباغ یوکسکلیکلرینده یاشایان اهالی ایسه دؤردونجو عصرده آلبانییانین دؤولت دینی اعلان اولونموش خریستیانلیقدان ایمتیناع ائتمه‌دی. اون دوققوزونجو عصرین اوللرینده شیمالی آذربایجان اراضیلرینین روسیه طرفیندن ایشغالیندان سونرا ائچمیدزینین تضییقی و ایصرارلی موراجیعتلری نتیجه‌سینده روس چارینین آلبان کاتالیکوسونون لغوی باره‌ده قراری قاراباغ یوکسکلیکلرینین آلبان اهالیسینین گورجولشدیرمه و ائرمنیلشدیرمه پروسئسینین باشلانغیجینی قویدو. قاراباغ ساجیلر، سالاریلر، شددادیلر، آتابیلر، هولاکیلر (ائلخانیلر)، قاراقویونلو، آغ‌قویونلو کیمی عربلرین ایشغالیندان سونرا آذربایجاندا بیری بیرینی عوض ائتمیش موختلیف موسلمان دؤولتلرینین ترکیبینده اولموشدور. آذربایجان صفویلر دؤولتینین (1501) یارانماسی بوتون آذربایجان تورپاقلارینین مرکزلشدیریلمه‌سینین اساسینی قویدو. صفویلر طرفیندن یارائدیلمیش دؤرد ایالتدن بیرینین آدی قاراباغ و یا گنجه ایدی. صفویلر دؤولتینین مؤوجودلوغونا سون قویموش نادیر شاهین اؤلوموندن سونرا آذربایجاندا یئنی موستقیل و یاری-موستقیل دؤولتلر، خانلیقلار و سولطانلیقلار یاراندی. اونلاردان بیری قاراباغ خانلیغی ایدی. قاراباغ خانلیغی آذربایجانین گؤرکملی دؤولت خادیملریندن بیری اوْلان پناهعلی بی جاوانشیر طرفیندن یارادیلمیشدیر. اونون اوغلو ایبراهیم خانین دؤورونده قاراباغ خانلیغی داها دا گوجلندی. 1805-نجی ایلده ایبراهیم خان روسیه سیلاحلی قوووه‌لرینین کوماندیری پ.د.سیسیانوو ایله کۆرک‌چایدا موقاویله ایمضالادی. کۆرک‌چای موقاویله‌سینه اساساً قاراباغ خانلیغی موسلمان – آذربایجان تورپاغی کیمی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. کۆرک‌چای موقاویله‌سی قاراباغین، اونون داغلیق بؤلگه‌سی ده داخیل اولماقلا، تاریخی آذربایجان تورپاغی اولدوغونو ثوبوت ائدن ان موهوم سندلردن بیریدیر. شیمالی آذربایجانین ایشغالیندان سونرا بۇ تورپاقلاردا مؤوقئعیینی مؤحکملندیرمک مقصدی ایله چاریزم ائرمنیلشدیرمه سیاستینی تطبیق ائتمه‌یه باشلادی. 1828-نجی ایل تۆرکمنچای موقاویله‌سی و 1829-نجو ایل ادیرنه موقاویله‌سینه اساساً ایران و تورکیه‌دن کؤچورولموش ائرمنیلر قاراباغ دا داخیل اولماقلا شیمالی آذربایجاندا مسکونلاشدیریلدیلار. 1918-نجی ایل مایین 28-ده، تخمیناً 100 ایللیک روسیه موستملکه‌سیندن سونرا آذربایجان خالقی شیمالی آذربایجاندا یئنی موستقیل دؤولتینی یاراتدی. آذربایجان خالق جومهوریتی قاراباغ اوزرینده ده سیاسی حاکیمیتی ساخلادی. عئینی زاماندا، یئنی یارانمیش ائرمنیستان (ارارات) جومهوریتی ده قاراباغا قارشی اساسسیز اراضی ایدیعالاری ایله چیخیش ائتدی. قاراباغی اله کئچیرمک مقصدی ایله بۇ دؤورده ائرمنیلر اوللر ده حیاتا کئچیردیکلری سویقیریم آکتلارینی تؤرتمه‌یه داوام ائتدیلر. وضعیتله علاقه‌دار اولاراق، 1919-نجو ایلین ژانویه‌سینده آذربایجان حؤکومتی شوشا، جاوانشیر، جبراییل و زنگه‌زور قضالارینی ایحاطه ائدن باش قاراباغ ایالتینی یاراتدی. 1920-نجی ایل آوریلین 28-ده آذربایجاندا سووئت دؤولتینین برقرار اولماسیندان بیر نئچه ایل سونرا، 1920-1923-نجو ایللرده حیاتا کئچیریلمیش مقصدیؤنلو تدبیرلر نتیجه‌سینده کئچمیش قاراباغ خانلیغینین ترکیبینده اولموش آذربایجان تورپاقلاری اؤزلرینین عنعنه‌وی تاریخی و گئوجوغرافی بوتؤولویونو ایتیردی. سووئتلشدیریلدیکدن سونرا آذربایجان داغلیق قاراباغا موختار ویلایت ستاتوسو وئرمه‌یه مجبور ائدیلدی. بئله‌لیکله، آذربایجانین آیریلماز حیصه‌سی اوْلان قاراباغ صونعی شکیلده آران و داغلیق حیصه‌لره بؤلوندو. بوتون بۇ تاریخی عدالتسیزلیکلره باخمایاراق، داغلیق قاراباغ موختار ویلایتینین سیاسی، سوسیال، ایقتیصادی و مدنی اینکیشافینی تامین ائتمک اۆچون آذربایجان بۇ بؤلگه‌ده کومپلئکس ایصلاحاتلار حیاتا کئچیردی. آما یئنه ده ائرمنی سئپاراتچیلاری اؤز منفور سیاستلرینی حیاتا کئچیرمه‌یه و بونونلا دا آذربایجانا جیدی زیان وورماغا داوام ائتدیلر. سسری-نین سوقوطو عرفه‌سینده اونلار اؤز فعالیتینی سورعتلندیردیلر. آذربایجانا قارشی تجاووزکار موحاریبه باشلاندی. سسری-نین سوقوطو عرفه‌سینده اونلار اؤز فعالیتینی سورعتلندیردیلر. ائرمنیستان آذربایجانا قارشی تجاووزکار موحاریبه یه باشلادی. 1992-نجی ایلین فئوریه آییندا 25-دن 26-سینا کئچن گئجه ائرمنی تئررور قروپلاشمالاری 366-نجی موتوآتیجی آلایین دستگیله خوجالیدا 20-نجی عصرین ان دهشتلی قیرغینلاریندان بیری اوْلان خوجالی سویقیریمینی تؤرتدی.