cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ایستلا، نبراسکا
ایستلا (اینگیلیسجه: Stella, Nebraska) آمریکانین نبراسکا ایالتینده یئرلشن بیر کند. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۱۴۴ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:آمریکا شهرلری
رودیتسه (اوهرسکه هرادیشتی)
رودیتسه (اوهرسکه هرادیشتی) (چک‌جا: Rudice (Uherské Hradiště District)) چک اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۲۹۶ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۴۵۹ نفر ایمیش و زلین اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چک‌دا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
سامارا ایستادیومو
سامارا ایستادیومو یادا کاسموس آرنا «Космос Арена» روسیه‌نین سامارا شهرینده بیر ایستادیوم دیر.
رودیتسه (اوهرسکه هرادیشتی)
بیرده باخ
چک جومهوریتی شهرلرین لیستی
کوت بادال خان
کوت بادال خان (اینگیلیسجه:Kot Badal Khan) هیندوستان اؤلکه‌سینین پنجاب ایالتینده بیر کند دیر. بۇ کنده پنجابی دیلی دانیشیلیر.
رودیتسه (اوهرسکه هرادیشتی)
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Rudice (Uherské Hradiště District)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
سامارا ایستادیومو
قایناقلار
بؤلمه:ایستادیوملار
کوت بادال خان
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
سوری، قوزئی داکوتا
سوری، قوزئی داکوتا (Surrey, North Dakota) آمریکانین قوزئی داکوتا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و 0.78 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 934 نفر دیر.
ائشیگه باغلانتیلار
بؤلمه:قوزئی داکوتا ایالتین شهرلری
آروپورت، ساخا جومهوریتی
قایناقلار
بؤلمه:ساخا جومهورتینین کندلری
دی پر، ویسکانسین
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«De Pere, Wisconsin»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
رودیتسه (اوهرسکه هرادیشتی)
قایناق‌لار
بؤلمه:چک شهرلری
دی پر، ویسکانسین
قایناق‌لار
بؤلمه:ویسکانسین ایالتین شهرلری
تیم راث
تیم راث (اینگیلیسجه: Tim Roth) بریتانیالی فیلم یؤنئتمنی و اوْیونچو. ۱۴ مئی ۱۹۶۱ ‏ ایلینده لندن شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب. 1982–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
چودزکایا
چودزکایا (Chudskaya Чудская) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر کند دیر و ولادیمیر اوبلاستیندا یئرلشیب.
تیم راث
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Tim Roth»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
چودزکایا
قایناقلار
بؤلمه:ولادیمیر کندلری
تیم راث
قایناق‌لار
بؤلمه:بریتانیالی کیشی اویونچولار
تومبوکتو اوستانی
تومبوکتو اوستانی (Tombouctou Region) مالی دا یئر آلان بیر اوستان‌دیر. و ۴۹۶۶۱۱ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. ان سوْن نۆفوس ساییمی اساسیندا ۶۸۱۶۹۱ نفر دیر.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Tombouctou Region»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
یولیا سیمیچ
یولیا سیمیچ (اینگیلیسجه: Julia Simic) (دوْغوم:May 14, 1989 فورت) بیر فوتبالیست. آلمان میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
فاسکولوسوما روپپلی
فاسکولوسوما روپپلی (Phascolosoma rueppellii)  فیستیغیمسی سوْلوجانلار تیپینه عایید حئیوان نؤعو.
قایناقلار
https://en.wikipedia.org اینگیلیسیجه ویکی پدیا
بؤلمه:الیفبا سیراسینا گؤره حئیوانلار بؤلمه:فاسکولوسوماتیدا بؤلمه:فیستیغیمسی سوْلوجانلار
ساقاداهوک بؤلگه‌سی، مئین
ساقاداهوک بؤلگه‌سی (اینگیلیسجه: Sagadahoc County, Maine) آمریکانین مئین ایالتینده یئرلشن بیر بؤلگه‌. بۇ یاشاییش یئرین اساسی ۱۸۵۴ -جو ایلده قۇیولموش‌دور. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۳۶۶۳۴ نفر ایدی.
قایناقلار
بؤلمه:ساقاداهوک بؤلگه‌سی، مئین بؤلمه:آمریکا شهرلری
محمد عادل
محمد عادل (اینگیلیسجه: Mohamed Adel) (دوْغوم:September 11, 1992 ایسکندریه) بیر فوتبالیست. الاتحاد اسکندریه فوتبال کولوبوندا چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
علی کان
علی کان کندی اورمو بولگه‌سینین، انزل بولومو و گونئی انزل قصبه‌سی نده یئرلیشیب.
اهالی
۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 596 نفر اهالی سی و 132 عائیله سی وار.
قایناقلار
بؤلمه:اورمو بؤلگه‌سی‌نین کندلری
بؤیوک قیشلاق
بؤیوک قیشلاق (تورکجه: Böyük Qışlaq) آذربایجان جومهوریتینین توووز رایونون اینضیباطی اراضی واحیدینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا  ۲۷۵۸ نفر ایمیش.
قایناقلار
بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
ایرشیر، آیووا
ایرشیر، آیووا (Ayrshire, Iowa) آمریکانین آیووا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۰٫۵۴ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۴۳ نفر و  اها‌لی سیخلیغی ۲۶۲٫۹ اینسان  کیلومتر موربّع دیر. ایرشیر دنیز سئوییه‌سیندن ۴۰۲ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر.
کانزن چو
کانزن چو (اینگیلیسجه:Kansen Chu) آمریکالی سیاستچی و دموکرات حزبینین عوضوو. نورتریج‌ده‌کی کالیفورنیا ایالتی بیلیم‌یوردو دا درس اوْخویوب.
قایناقلار
بؤلمه:۱۹۵۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:یاشایان اینسانلار بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
احمد سمیر (فوتبالیست، دوغوم ۱۹۸۱)
احمد سمیر (فوتبالیست، دوغوم ۱۹۸۱) (اینگیلیسجه: Ahmed Samir (footballer, born 1981)) (دوْغوم:October 3, 1981 El-Mahalla) بیر فوتبالیست. میصر میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار
بؤلمه:فوتبال اویونچولاری
چو کیوهیون
چو کیوهیون (اینگیلیسجه: Cho Kyu-hyun) گونئی کوره‌لی اویونچو، شارکیچی و موسیقیچی - پاپ، چاغداش آراندبی موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. چو کیوهیون ۳ فوریه ۱۹۸۸ ‏ تاریخینده سئول شهرینده حیاتا گؤز آچیب.
قایناقلار
بؤلمه:موسیقیچیلر
اوست-ومچوق
اوست-ومچوق (Ust-Omchug Усть-Омчуг) روسیه اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سیدیر
اورانیل نیترات
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Uranyl nitrate»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۳۰ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:شیمی
فاسکولوسوما سمیکینکتوم
فاسکولوسوما سمیکینکتوم (Phascolosoma semicinctum)  فیستیغیمسی سوْلوجانلار تیپینه عایید حئیوان نؤعو.
قایناقلار
https://en.wikipedia.org اینگیلیسیجه ویکی پدیا
میهالیس یاناکاکیس
میهالیس یاناکاکیس (Mihalis Yannakakis) یونان-آمریکالی بیلیم اینسانی. ۱۳ سپتامبر ۱۹۵۳ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. میهالیس یاناکاکیس آتن میلّی تکنیکال بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Mihalis Yannakakis»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:عالیم
پومپئی سنتر، نیویورک
پومپئی سنتر (اینگیلیسجه: Pompey Center, New York) آمریکانین نیویوک ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.
بالفراق، یوتا
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Bullfrog, Utah»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:آمریکا شهرلری
کاستلنووتو
کاستلنووتو (ایتالیاجا: Castelnovetto) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۶۴۰ نفر ایمیش. و لومباردیا اوستانیندا دا یئرلشیب.
بیرده باخ
ایتالیا شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Castelnovetto»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:ایتالیا شهرلری
آرچیبالد ایستوارت
قایناقلار
بؤلمه:۱۷۹۵-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار بؤلمه:۱۸۵۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر بؤلمه:۱۹. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
سکوژنچین
سکوژنچین (لهیستانجا: Skorzęcin) لهیستان‌دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر و بویوک لهیستان اوستانینده یئرلشیر.
بیرده باخ
لهیستان شهرلرین لیستی
قایناق‌لار
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Skorzęcin»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بؤلمه:لهیستان شهرلری
چاندر ساین
چاندر ساین(اینگیلیسجه:Chander Sain) هیندوستان اؤلکه‌سینین پنجاب ایالتینده بیر کند دیر. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۲۴۰ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. بۇ کنده پنجابی دیلی دانیشیلیر.
قایناقلار
بؤلمه:هیندوستان کندلری
حربیل (الجزاییر)
حربیل (الجزاییر) (اینگیلیسیجه: Harbil) الجزاییر اؤلکه‌سینین شهرلریندن بیریدیر.
قایناقلار
بؤلمه:آفریقا شهرلری
علم
بیلیم یا علم، ایدراکێن بیر فورماسی اولماقلا، طبیعت‌ین اؤیرنیلمه‌سی، جمعیتین و تفکۆرۆن اینکیشافی اۆچون یارادیلان بیلیکلر سیستمی‌دیر. علمین ايجتماعی وظیفه‌سی اینسانلارا طبیعت، جمعیت حاقێندا دقیق، دوُروُست بیلیکلر آشێلاماق، اونلاردا علمی دونیاگؤروشو فورمالاشدێرماق و هرطرفلی، کامیل شخصیت یئتیشدیرمک‌دیر.
علم ندیر؟
بیلیم و یا علم، فیزیکی و طبیعی کایناتین قوُروُلوُشوُنوُن و داورانیشلارینین تجرۆبه و مۆشاهیده‌لر واسیطه‌سیله سیستملی بیر شکیلده آراشدێرێلماسێنی ده ایحاطه ائدن اینتللکتوال (ذهنی) و پراکتیک (عملی) ایشلر بۆتۆنۆ. علم؛ سبب، ماراق و مقصد بسله‌یه‌ن بیر فاکت اولاراق گۆنۆمۆزه قدر بیر چوخ آلت دالا (خولا-بؤلۆمه) بؤلۆنموش، اینسانلارین داها یاخشی حیات شرطلرینه قووۇشماسینا، وار اولمایان فاکتلاری تاپماسینا و یئنی شئیلر اؤیرنمه‌سینه اؤن آیاق اوْلموشدور. بوتون علم ساحه‌لری کایناتین بیر حیصه‌سینی اؤزونه مؤوضوع اولاراق سئچیر، تجرۆبی اۇصۇللارا و حقیقته سؤیکنه‌رک قانوُنلار چیخارماغا چالیشیر. علم؛ تمللری سنت طرفیندن آتیلمیش، هر مرحله‌ده سنت و یارادیجیلیقلا بسلنه‌رک اینسانلارین حیات شراییطینی یاخشیلاشدیرماق اۆچون ائدیلن ایشلرین بوتونودور. آینشتاین علمی، هر جور نیظامدان محروم دویغو معلوماتلاری ایله نیظاملی دوشونجه‌لر آراسیندا اویغونلوق تامین ائتمک چالیشماسی، برتراند راسل ایسه موشاهیده و موشاهیده‌یه سؤیکه‌نن عقل ایجرا ائتمه یولو ایله دونیایا باغلی فاکتلاری بیر-بیرینه باغلایان قانونلاری تاپما چالیشماسی اولاراق تعریف‌له ییر.
یوزایللردیر اینسان اوغلونون یئر اوزون‌ده‌کی حیاتا موحیطینه ائشیتدیگی ماراق، حیات سویه‌سی‌نین یوکسلده‌جک بیر فعالیته بورونمه‌یه باشلادی. عادی کیمی گؤرونن حادیثه‌لری آنلاما چالیشماسی، اصلینده دونیانین گیزلملرله دولو بیر یئر اوْلدوغونو و بونلاری حلل ائتمک لازیم اوْلدوغو گئرچه‌گینی دوغورموشدور. عنعنوی (عومومو) علم یالنیز آنلاماغا و حلل ائتمه‌یه احتیاج حیس ائتسه‌ده، ایره‌لی صفحه‌لره بؤلونن علم نؤوعلری یالنیز حلل ائتمه‌یی دئییل حللدن کانار ایره‌لی‌له‌مه‌یی ده ایحاته ائدر. کئچمیشه باخیلدیغیندا ان اهمیتلی ساییلان علم بوداقلارین‌دان بعضیلری ریاضیات، هندسه، گؤی علمی (آسترونومی) و طیب‌دیر. چوْخ موختلیف ریاضی تحلیل ائتمه سیستملری‌نین اینکیشاف ائتدیریلدیگی ایلک زامانلاردان بۇ یانا هله‌ده یئنی دوْستورلار (فورموللار)، سیستملر، قایدالار گلیشدیریلمکده‌دیر (توسعه‌ده‌دیر) کی، بۇ دا علمین داواملی‌لیغینا بیر نومونه‌دیر.
علمی قانونلار علمین ایمتیناع المنتلری اولسادا، هله‌ده بیر چوْخ علمی قانونون دوغرولوغو موذاکیره ائدیلر سویه‌ده‌دیر. علم تجروبه‌یه چوْخ اهمیت وئرر و علمی اوصول تجروبه‌یه اساسلانیر. بۇ مرحله، ایشلنن مؤوضوعنو داها ایناندیریجی ائتمه‌نین یانیندا معین بیر چرچیوه‌یه اوتوردور. یالنیز کاغیذ اوزرینده بیر کورامکن قانونیاشابیلیر و تمل داش خوصوصیتینه بورونه بیلیر. علمین سونسوز بیر مدت ایچینده دؤییشمه‌سی یادسیناماز بیر وضعیت‌دیر. زامان ایچینده آلت بوداقلارا بؤلونن علم عددی و سوسیال ساحه‌لرده آیری مؤوضوعلارا بورونموش؛ لاکین خوصوصییت باخیمیندان عئینی مقصده خیدمت ائتمه‌یه داوام ائتدیرمیشدیر.
لائوس دیلی
لائوس دیلی (اینگیلیسی‌جه: Lao language، عرب‌جه: لغة لاو، آنادولو تورکجه‌سی: Laoca، فارسجا: زبان لائو) ۲۰–۲۵ میلیون نفر بۇ دیلده دانیشماغی باشاریر. لائوس اؤلکه‌سینده دانیشیلیر. تای-کادای دیللرینه باغلی بیر دیل‌دیر.
علم
علم ندیر؟
هر هانسی بیر علم حاقیندا تصور بۇ علمین اوبیئکتینی، پردمتینی، متودونو و پرینسیپینی اؤیرنمک‌دن باشلاییر.
لائوس دیلی
بؤلمه:دیللر
علم
علم ندیر؟
علم یاراندیغی گوندن اینسانلارین امک محصولدارلیغی‌نین آرتیریلماسی و بونون سایه‌سینده اونون ریفاهی‌نین یاخشیلاشدیریلماسینا خیدمت ائتمیشدیر. علم‌ایله مشغول اوْلان شخصلره "عالیم" دئییلیر. اونلار اینسانلارین آراسیندان اؤز باجاریغی، ساوادی و دوشونجه‌سی ایله فرق‌لننلردیر.
علم تاریخی
علم موعاصیر حالدا XVI-XVII (اون آلتی-اون یئددی) عصرلردن فورمالاشماغا باشلاییب. تاریخی اینکیشافیندا او تکنیک و تکنولوژی چرچیوه‌سین‌دن شیخاراق جمعیتین اینکیشافینا جیددی تاثیر ائدن فاکتورا چئوریلدی. XVII (اون یئددی) عصردن باشلایاراق علمی فعالیت هر ۱۰-۱۵ ایله ایکی دفعه آرتیر (کشفلرین سایی، علمی اینفورماسیالار، علمی ایشچیلرین سایی)
اسكی چاغلاردا علم
علمین یازیدان داها اول اورتایا چیخدیغی بیلینمکده‌دیر. بۇ سببله، خوصوصیله آنتیک چاغلارداکی علمی کشف، فیکیر و کشفلری آراشدیرماقدا آرخولوژیانین (باستان شناسی) اهمیتلی بیر یئری واردیر. مثلاً آرخولوژی موختلیف کشفلرین آراشدیریلماسی سوْنراکی تاریخ چاغلارداکی ایلک اینسانلارین موختلیف موشاهیده‌لر ائتدیگی معین اوْلونموشدور؛ مثلاً مؤوسوملری (فصللری) تعقیب ائتمیشلر. آفریقادا اوْلان و ائ.ا ۳۵۰۰۰ ایله م.اؤ. ۲۰۰۰۰ ایل‌لری منشألی موختلیف تاپینتیلار، زامانی اؤلچمه‌یه داییر موختلیف سیناقلارین ایزلرینی داشیییرلار.
بونونلا بیرلیکده تکنولوژی اینکیشافین یانیندا علمی فعالیتلرین خوصوصیله م.اؤ. ۲۵۰۰-جی ایلده سیخلاشدیغی و تعجیل قازاندیغی معین ائدیلمیشدیر. بونون خوصوصیله آرخیتکتورا (معماری) بیر چوْخ نومونه‌سی بۇ گون ده گؤروله بیلر؛ استون هنج کیمی بؤیوک ایستروکتورلار (سازه‌لر) معین علمی و تکنولوژی اینکیشاف، خوصوصیله ده موختلیف اینکیشاف ائتمیش ریاضیات معلوماتلاری اولمادان ائدیله بیلمزعابیده‌لری. مثلاً بۇ دؤوردکی چوخو ایستروکتورلار هئچ اولماسا پیفاگور قایداسی اولمادان ائدیله ایستروکتوردور، بونا و بنزری دیگر تاپینتیلارا اساس‌لاناراق، پیفاگور قایداسی‌نین (نظریه فیثاغورث) پیفاگوردان مین‌لرله ایل اول اینسانلار طرفیندن بیلیندیگی معین ائدیلمیشدیر. نئجه‌کی آنتیک میصیرلیلر کیمی بیر چوْخ خالق‌دان چوْخ ائرکن تاریخ‌لرده ریاضی تدبیرلر گؤرولمک‌ده‌دیر. آنتیک میصیرلیلر م.اؤ. ۴۲۰۰-جی ایلده ۳۶۵ گونده‌لیک بیر تقویم چیخارمیش اوْلدوقلاری کیمی، م.اؤ. ۳۱۰۰-جی ایلین تاریخ‌لی بیر گورزه عددی اولاراق میلیونلاری ایفاده ائتمک اۆچون بیر سیستمین ایستیفاده ائدیلدیگی گؤرولموشدور. آنتیک مسوپوتامیادا (بین‌النهرین) ریاضی فعالیت و اینکیشافین وارلیغی، آرخولوژی آراشدیرمالارجا الده ائدیلن گیل لؤوحه‌لر کؤمه‌یی‌له بیلینمکده‌دیر. مسوپوتامیادا زامان ایچینده ایقتدارا گلن فرقلی کراللیقلارین آز قالا هامی‌سین‌دان ریاضی فعالیتین تاپینتیلاری قالمیش‌دیر؛ م.اؤ. ۳. مین‌ایللیکدن سومئرلره عاید، م.اؤ. ۲. مین‌ایللیکدن آکاد و بابیل‌لیلر عایید، م.اؤ. ۱. مین‌ایلدن‌سه آسورلولارا عاید. بونلارا علاوه اولاراق داها سوْنرا بؤلگه‌ده حاکمیت قوران فارسلارا عاید م.اؤ. ۶. عصردن ۴. عصره قدرکی بیر تاریخه عایید تاپینتیلار دا مؤوجوددور. مسوپوتامیاداکی ریاضی فعالیتلر چوْخ موختلیفدیر و پراکتیک پروبلملرین کانارینادا سیخلیقلا کئچمیشدیر؛ خطی و ایکینجی درجه‌دن تنلیکلرین (معادلات) حللینی ائحتیوا ائدن جبر ایشلری ایله موختلیف سایی قایداسینا داییر ایشلر گؤرولموشدور. بونلارا علاوه اولاراق بۇ توْرپاقلارداکی فرقلی کراللیقلار طرفیندن زامان ایچینده عدد سیستمی اوْلدوقجا اینکیشاف ائتدیریلمیش‌دیر. سومئرلیلر، آنتیک میصیرلیلرین ایستیفاده ائتدیگینه بنزر اونلوق اکلی بیر سایی سیستمی‌نین تمللرینی آتمیشلار و ایستیفاده. بۇ سیستم داها سوْنراکی دؤورلرده فرقلی ایقتیدارلار طرفیندن یارادیلیب، بابیل‌لیلرجه ۶۰ اساسلی بیر سیستمه چاتیلمیش‌دیر.
م‌اؤ ۳. مین‌ایللیکدن هیند یاریماداسیندا ریاضیاتلا اوغراشیلدیغی و ریاضی حسابلارین ائدیلدیگی بیلینمکده‌دیر. آیریجا بۇ ریاضی فعالیت بؤیوک نیسبت ده اؤلچمه جدول‌لری (مقیاس‌های اندازه‌گیری)، آغیرلیق و عومومو اولاراق اؤلچولر کیمی مؤوضوعلاری‌دا ائحتیوا ائتمک‌ده‌دیر. بۇ دؤوردکی ریاضی تدبیرلرین عومومو اولاراق آسترونومی ایله ده ایلیشیک اوْلدوغو قارشییا قویولموش‌دور.
نئجه کی دینی آچی‌لاردا ساخلایان، سیخلیقلا ریاضیات کیمی دیگر علم ساحه‌لری‌له بیرلیک ائدیلن آسترونومی ایشلری آنتیک چاغ‌دالاردا بؤیوک بیر اهمیت و یئر کسب ائدیر. آستونومی‌له علاقه‌لی فئنومئن‌لرین ریاضی تظاهورلرینه آنتیک مسوپوتامیاداکی علمی فعالیتلرده راست گلینمکده‌دیر. چینده تقویم‌سل احتیاج‌لارا جاواب وئره‌جک آسترونومی فعالیتلری اوْلدوغو کیمی، مسوپوتامیادا ریاضی اینکیشاف‌دان فایدالانیلاراق پلانئت‌لرین (گزگت‌لر، سیاره‌لر) دؤنگولرینی (چرخه‌لرینه)، مؤوقع‌لرینه داییر حسابلامالار گورولمكده‌ایدی. ریاضی اینکیشاف‌دان آیری بیر شکیل‌ده آسترونومی ایشلری و آنلاییشی اوْرتا آمریکا مرکزلی مایا سیویلیزاسیاسیندا اؤزونه یئر تاپمیش‌دیر؛ خوصوصیله تقویم‌سل ایشلر و گونش و آی توتولمالاری‌نین حئسابلانماسی موهوم یئر توتموش‌دور.
بونلارین خاریجین‌دکی علملرین ده کؤک‌لرینی آنتیک چاغ‌دا تاپماق مومکون‌دور. مثلاً بیولوژیا (زیست شناسی) سیویلیزاسیانین اینکیشافین‌دان چوْخ اول‌لر ایجتماعی معنادا اهمیتلی بیر رول آلمیش، خوصوصیله اکین‌چی‌لیک باخیمیندان چوْخ موختلیف حادیثه‌لر اوْلموش، اینسانلار بیر چوْخ حئیوانی ائوجیللشدیرمیشدیر (اهلی‌لشدیرمیشدیر). بیتکی‌لرین آراشدیریلماسی نتیجه‌سینده بیر چوْخ شئی کشف ائدیلمیشدیر؛ مثلاً آرخولوژی تاپینتیلارین بابیل‌لیلرین خورما آغاجی‌نین ائشئی‌لی اورئدیغینی (نژاد جنسی) کشف ائتمیش، توزجوق‌لاری چاتیل اوْلدوقلارینی و توزجوق‌لاری دیشیل بیتکی‌لره کؤچوروله‌رک تؤرمه‌نین تامین ائدیله بیله‌جه‌یی‌نی ثبوت ائتمیشلر. آنتیک چاغلاردا آیریجا بیولوژی‌له بیرلیکده اولاراق طیبی ایشلرده ائدیلمیش، چین، میصیر و هیند یاریم‌آداسین‌داکی موختلیف سیویلیزاسیالار فرقلی شفالی بیتکی‌لری معین طیبی و آناتومیک (تشریحی) پروبلملر اۆچون ایستیفاده، بۇ ایستیفاده‌لری‌نی زامان-زامان یازی‌لادا ایفاده ائتمیشلر. طیب‌ین ایله یاناشی، کیمیا، جوغرافیا و ژئولوژی (زمین‌شناسی) کیمی علملر ده خوصوصیله چین‌ده بؤیوک اؤلچوده اینکیشاف ائتمیشدیر.
علم و فلسفه
ایلک چاغلارداکی فیلوسوف‌لارین دونیانی و اطرافی آنلاماغا چالیشماسی، ماراق دویغولاری، معین معیارلارین دوغولماسینا و بونلارین موختلیف ایدئولوژیلره چئوریلمه‌سینه گتیریب چیخارمیش‌دیر. علمین تمللری آتیلینجایا قدر، موذاکیره و تجروبه فاکتی اینسانلار طرفیندن یارادیلیب و بۇ بیر آختاریش حالینا چئوریلمیش‌دیر. ایلک دؤورلرده ديققت‌ه چارپان بیر فلسفه-علم آیری-سئچکی‌لیگی یوخ‌دور و بیر چوْخ بؤیوک علم آدامی عئینی زاماندا فیلوسوف‌دور. تجروبه‌نین و نتیجه‌نین کلیشه حالینا گلمه‌سی علمین آرتیق ایستنیله‌بیلیر سویيه‌یه گلمه‌سینی تامین ائتمیشدیر. 19. عصره قدر اینکیشاف ائدنن علم اصلینده اؤز ایچینده بیر دؤیوش وئرمیش، بیر چوْخ خوصوصی آراشدیرماچی، دوز منطیق‌له حرکت ائدن اوْرتا عصرلر لیدئرلرینه مغلوب اوْلموشدور. آریستونون فیزیکاسین‌دان فرقلی دوشونجه‌لره صاحب اوْلان گالیله اؤز زامانی‌نین علم آدام‌لاری‌لا ترس دوشمه‌یه باشلامیشدی. علم، تاریخی مۆدت ینده بۇ تیپ صحنه‌لره داوام‌لی شاهید اوْلموش، تجروبه و موشاهیده نتیجه‌سینده چؤکن قانونلارین یئرینی باشقالاری آلمیشدیر.
گئرچک و آکتیوین مقصدینی آراش‌دیران فلسفه سیستم‌لی دوشونمه‌یی طلب ائدیر. کلاسیک آنتیک چاغ فلسفه‌سی ایله باشلاییب، تالس ، آناخیمنس (آناكسيماندر) ، پیته‌اگوراس (فيثاغورث) ، دئموکریت ، گورگیاس ,، امپدوکلس ، هراکلیتوس ، پارمانیدس ، سوقراط، پلوتینوس ، پلاتون (افلاطون) و آریستوتل (ارسطو) کیمی فیلوسوف‌لار، گئت-گئده اینکیشاف ائدن و فورمالاشان فلسفی سوال‌لارین فورمالاشماسینی تامین ائتمیشلر. دین مرکزلی اوْرتا عصرلر فلسفه‌سینده مسیحیتین اؤزونه بیر واسیطه‌سی کیمی ایستیفاده ائتدیگی فلسفه، تانری، معلومات، اینانج اکسنلرینده سیخ شکیل‌ده ایستیفاده ائدیلمیشدیر. ایشیقلانما چاغیندا ائدیلن فلسفه‌ده عقل اؤن پلانا چیخمیش‌دیر. دوشونجه سیستمین‌ده‌کی اساس فیکیر، اینسان آغلی‌نین ایشیقلاندیردیغی قطعی دوز دانیشان‌لارا و معلوماتا دوغرو ایره‌لی‌لمک‌دیر. کئچید دؤورو فلسفه‌سی کیمی تانینان اینتیباه فلسفه‌سی، علم‌ده و دوشونجه سیستمین‌دکی یئنی اینکیشاف‌لارین ایشتیراک ائتدیگی بیر دؤورو ایحاته ائدیر. یئنی‌دن دوغوش معناسینی وئرن اینتیباه، اوول‌کی چاغلاردان چوْخ فرقلی بیر دوشونجه سیستمینه کئچیدین کؤرپوسو مؤوقع‌سینده‌دیر.
علم و فلسفه‌نین آیریلماسی موعاصیر چاغا یاخینلاشارکن یاخشیجا بلیرگینلشمیش، بونونلا بیرلیکده فلسفه ایله علم تامامی‌له بیر-بیرین‌دن کوپمامیش و گرک عومومو اولاراق علمین فلسفه‌سی اوْلان علم فلسفه‌سی گرکسه علم ساحه‌لری‌نین بیر-بیر فلسفی جهت‌دن آراشدیریلدیغی فلسفه ساحه‌لری (مثلاً فیزیک فلسفه‌سی) وارلیغینی داوام ائتدیرمک‌ده و گرک علم گرکسه فلسفه ساحه‌لرینده اهمیتلی رول‌لار اویناییر.
آسترونومی و فیزیک
گؤی علمی (آسترونومی)، علم ساحه‌لری آراسیندا ان کؤهنه اولان‌لاردان‌دیر و خوصوصیله آنتیک چاغدالاردا ان سیخ معنادا ایجرا ائدیلن، علملرین آناسی اولاراق گؤرولن بیر علم‌دیر. . اینسانلارین سمایا اوْلان ماراغی، یوخاریدا آسیلی دایانان جیسیم‌لری آراشدیرماغا ایتمیش و تلسکوپون تاپیلماسی بۇ موشاهیده‌لر داها تأثیرلی بیر حال آلمیشدیر. بابیل حؤکم‌داری اولگوسال آسترونوم‌لارا نظرن یونان آسترونوم‌لاری، ریاضی دئتال‌لاری اؤزوم‌سه‌یه‌رک بۇ علمین اینکیشافیندا اساس نقطه‌لری مئیدانا گتیرمیش‌لر.
روما ایمپیراتورلوغونون حاکمیتی آلتین‌داکی میصیرده یاشامیش باتلامیوس (بطلمیوس) خوصوصیله آسترونومی تاریخی و عومومو اولاراق علم تاریخی باخیمیندان اهمیتلی بیر مؤوقع‌ه مالیک‌دیر. داها سوْنرالار ایسلام آسترونوم‌لاری طرفیندن ال-مئجیستی اولاراق خاطیرلاناجاق اوْلان هئ مئگالئ سینتاخیس یعنی "بؤیوک رندر" آدلی آسترونومی مؤوضوع‌لو اثری اوْرتا چاغ عرضینده عومومو کئچر قبول گؤرن آسترونومی اثری ایدی و یازی‌چی‌سی اولاراق باتلامیوس آز قالا میتی بیر ایستاتوسا گتیریلمیشدی. . باتلامیوسون کاینات مودئلی گئوسانتریک یعنی یئرمرکزجیددی و اوزون ایل‌لرجه قبول گؤرن بۇ سیستم‌دن گونش-مرکزلی بیر سیستمه کئچید موذاکیره‌لر دوغورموش‌دور.
پولشالی (لهیستانلی) بیر آسترونوم اوْلان نیکولاس کوپرنیک، دونیانین و دیگر پلانئت‌لرین، گونش اطرافیندا دؤندوک‌لرینی آچیقلامیش؛ هلیوسانتریک یعنی گونش-مرکزلی بیر سیستم اورتایا آتمیشدیر. کوپرنیکوسون سیستمینی کوممئنتاریولوس آدلی بیر ریساله ایله یولداش‌لارینا تانیتمیش داها سوْنرا سیستمینی، پاپا III. پاولوسا اتحاف ائتدیگی دئتال‌لی بیر شکیل‌ده باشیاپیتی ساییلاجاق دِرِوولوتیونیبوس اوربیوم کوئلئستیوم آدلی اثرینده آچیقلامیش‌دیر. بۇ آسترونومی علمینده یئنی بیر دؤور آچیلماسینا سبب اوْلموشدور. تلسکوپو اینکیشاف ائتدیرمه‌سی، ائتدیگی آسترونومیک موشاهیده‌لر و کوپرنیکین سیستمینه وئردیگی دستک ایله تانینان ایتالیان علم آدامی گالیلو گالیله ده آسترونومی و فیزیک تاریخی اۆچون اهمیتلی بیریدیر و زامان ایچری‌سینده موعاصیر موشاهیده‌لرله آسترونومینین آتاسی و مۆعاصیر فیزیک علمی‌نین آتاسی کیمی آتیف‌لارا مظهر اوْلموشدور. ۱۶۷۱-ده ایلک آینالی تلسکوپو ائدن ریاضیات و فیزیکچی آیزاک نیوتون مشغول اوْلدوغو علم ساحه‌لری‌نین اینکیشافینا چوْخ چوخ ایشتیراک ائتمیش دیفئرئنسیال و اینتئقرال حسابین تمللرینی آتمیشدیر. بون‌دان باشقا نیوتونون 5 یول 1687ده نوماییش ائتدیگی، طبیعت فلسفه‌سی‌نین ریاضی قانونلاری کیتابی کلاسسیک مئکانیغین تمللرینی تشکیل نیوتونون حرکت قانونلاری و یئر چکیلیشی کیمی اهمیتلی مؤوضوعلاری ائحتیوا ائدیر.
آلمان نظری فیزیکچی آلبئرت انیشتین انرژی‌نین ایشیق سۆرعتی‌نین کوادراتی کوتله‌نین برابر اوْلدوغونو E=mc² دوستورویلا (فورمولو ایله) ایسپاتلادی.گئنئل نیسبی‌لیک نظریه‌سی و نیسبی‌لیک نظریه‌سی ایله کوتله‌نین کوسموس زامانی بوکدوگونو و زامان، مکان، حرکتین بیر-بیریله آسیلی اوْلدوغونو ایسپاتلاییپ برون brown حرکتی ایله آتومون وارلیغینی ثبوت ائتدی. لئوپولد اینفئلدلا بیرلیکده یازدیغی فیزیکانین تکامولو کیتابی ایله کوانت و مکان کیمی مؤوضوعلاری ائحتیوا ائدیر.
کیمیا
کیمیا، ماده‌نین قورولوشونو و داورانیش‌لارینی آراشدیران بیر علم ساحه‌سی‌دیر. فیزیکوکیمیا، بیوکیمیا، آنالیتیک کیمیا، غئیری-عضوی کیمیا و عضوی کیمیا اساس بوداق‌لاری‌دیر. طیب کیمی بیر چوْخ علم ساحه‌سی‌نین کؤمک‌چی‌سی مؤوقعینده اوْلان کیمیا علمی‌نین قئیدا، درمان، بویا، کوسمئتیک و تئکستیل ساحه‌لرینده ایستیفاده‌سی دولایی‌سی ایله ان بیلینن ساحه‌سی عضوی کیمیادیر.
آنتیک چاغلاردا ماده‌نین معین اساس المنت‌لردن مئیدانا گلدیگی دوشونولر و بیر چوْخ مدنییت‌ده بونلار هاوا، سو، آتش و تورپاغی ایچریردی. بونونلا بیرلیکده آنتیک یونان فیلوسوف‌لاردان بیر قیسمی آتوم فیکرینی اورتایا آتمیش و هر شئیین چوْخ کیچیک یاپیتاش‌لارین‌دان مئیدانا گلدیگینی قارشییا قویموشلار. بۇ فیلوسوف‌لارا داها سوْنرا آتومجو فیلوسوف‌لاردا دئییلمیش‌دیر. چوْخ کؤهنه چاغلاردان بری اینسانلار مئتالورژی ایله اوغراشماق‌دا، موختلیف اشیانین ایستئحصالیندا کیموی حادیثه‌لری و بونلارین نتیجه‌سی اوْلان محصول‌لاری ایستیفاده ائتمک‌ده‌دیرلر؛ مثلاً شوشه‌دن اشیانین ایستئحصالیندا اوْرتا چاغا دوغرو شیمی عنعنه‌سی اورتایا چیخمیش‌دیر. شیمی عنعنه‌سی کیمیانین اؤنجولودور و میستیسیزم، فلسفه کیمی المنت‌لرله کیمیوی موختلیف آراشدیرمالارین قاریشیغیندان عبارتدیر. شیمی‌ده خوصوصیله ایکی موهوم قاورام و مقصدوارایدی: بیری زامان-زامان فلسفه داشی اولاراق دا خاطیرلانان و هر جور ماده‌نین و یا مئتالین آلتینا اعمال ائتمه‌سینه کؤمک اولاجاق افسانوی بیر شئی، دیگری ایسه ایچن آداما اؤلومسوزلوک و یا چوْخ اوزون حیات وعده ائده‌جک اؤلومسوزلوک ایکسیری یعنی آب-حیات.
زامانلا سیمیایا اوْلان ماراق داها دا بیلیم‌سل‌لشمیش و سیمیادا آیری اولاراق کیمیا علمی اورتایا چیخمیش‌دیر. موعاصیر کیمیانین شیمی‌ده‌ن آیریلماسی و تمللری‌نین آتیلماسیندا اهمیتلی فعالیتلری اوْلان بیر آد روبئرت بویل‌دیر. بۇ گون خوصوصیله آدینی وئردیگی بویله قانونو ایله تانینان بویل آتومجو فیکیریاتی مودافیعه ائدن بیر علم آدامی ایدی. فرانسیز علم آدامی آنتونیو لاوویسیئر ایسه کوتله‌نین قورونومو قانونو ایله گرک کیمیا ایسترسه ده علم تاریخینده اهمیتلی بیر آددیم آتمیش، کیمیا علمی‌نین آتاسی اولاراق دا خاطیرلاندیغی اوْلموشدور. . اؤزو آیریجا اوکسیژن و هیدروژن‌دن تثبیت ائدیب آدلان‌دیران‌دیر. 19. عصرین باشینا قدر کیمیانین، او بیری فیزیک علملرین عکسینه، ایندوکسیا (ایندوجتیون) ایستیقامتی‌نین تومدئنگئلیم (دئدوجتیون) جهت‌دن داها باسقین اولماسی، اونون بیولوژی علملره داها یاخین اولماسینا سبب اولوردو. اما ریاضیات و فیزیک اوصوللارین کیمیایا تطبیقی نتیجه‌سینده یئنی بیر علم ساحه‌سی‌نین، یعنی فیزیکوکیمیانین دوغولماسیندا باشدا ویلیام اوستوایلد, ، وانت هوفف و آررهنیوس 'ون پایلاری بؤیوکدور. کیمیوی ماده‌لرین فیزیکی ده‌ییشمه‌لرینی، فیزیکی حادیثه‌لرین کیمیوی ماده‌لرین اؤزللیکلرینی فایدالانیلاراق آچیقلانماسینی مووضوع آلان و الکتروکیمیا، کوللوید کیمیاسی، نووه کیمیاسی و پولیمر کیمیاسی کیمی قول‌لارا آیریلان فیزیکوکیمیا، بۇ عالیم‌لرین 1881ده Zeitschrift Für Physikalische Chemie آدلی علم ژورنالینی یایینلامالاری‌لا علم دونیاسیندا کیمیادان آیری بیر بوداق اولاراق یئرینی آلمیشدیر. اینسانلارین اؤیرنمه و آراشدیرما ماراغی زامانلا آنالیتیک (چؤزومله‌مه‌لی) کیمیانین دوغولماسینا سبب اوْلموش، بۇ وضعیت زامان ایچینده کووردیناسیا کیمیاسی‌نین و صنایع آنالیتیک کیمیانین اینکیشافینا زمین حاضیرلامیش‌دیر. آنالیتیک اوْلونان متودلارین کشفی طیب، بیولوژی و ژنتیک ساحه‌سینده کیمیانین ایستیفاده‌سینی چوخالتمیش‌دیر. پئنسیلین و ویتامین‌لرین کشفی ایله کیمیا علمی‌نین اینسانین حیات کئیفیتینی آرتیردیغینی گئرچه‌یی‌نین یانیندا اینکیشاف ائدن تکنولوژینین ایستحصال پروسسلرینده ایستیفاده باشلانماسی، اطراف پروبلملرینه سبب اوْلموش، بۇ وضعیت طبیعی احتیاطلارین ایحتیاتطسیزجا صرف‌ادیلمه‌سی نتیجه‌سینی دوغورموش‌دور. بۇ سببله اطراف کیمیاسی و سو کیمیاسی کیمی آلت علم ساحه‌لری ده اینکیشاف ائتمیشدیر.
ریاضیات و ژئومتری
آنتیک چاغلارداکی علمی فعاليتلرده ریاضیاتین اهمیتلی بیر رول اوینادیغی، کؤهنه ميصيرلیلر، مسوپوتامیالیلار، هیندلیلر کیمی چوْخ موختلیف قوملارین ریاضیاتلا مشغول اوْلدوقلاری بیلینمکده‌دیر.
یونان ریاضیاتی‌نین ان اهمیتلی آدلارین‌دان اوْلان تالس‌ین هنده‌سينی، ميصيرده قالدیغی مۆدت ایچری‌سینده اؤیرنمه‌سی و بۇ علمی اطرافین‌داکی‌لارا اؤیرتمه‌سی نتیجه‌سینده اینکیشاف داوام ائتمیشدیر. عددلرین آتاسی اولاراق خاطیرلانان پیساگورون مشهور تئورئمی اونو زامانینین ان بؤیوک علم آدام‌لاری آراسیندا خاطيری سایی‌لار بیر یئره گتیرمیش‌دیر.
اورتا چاغ، خوصوصیله هیند و ایسلام ریاضیاتچی‌لاری‌نین سیخ ایشلرینه صحنه اوْلموشدور. 499 ایلی قدر ائرکن بیر دؤورده هیندلی ریاضیاتچی آریابهاتا ایلک سینوس تریقونومئتریک حئسابات‌لارینی یاراتمیش، جبر، دیفئرئنسیال تن‌لیکلر و سون‌سوز کیچیک ده‌یه‌رلر اۆچون آلقوریتم‌لر و تئکنیکالار اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. 12. عصرده بیر باشقا هیندلی ریاضیاتچی بهاسکارا ایلک دفعه دیفئرئنسیال کالکولوسون و اساس آنلاییش‌لاری‌نین تمللرینی آتمیشدیر. ایسلام علم آدام‌لاری دا اوْرتا چاغ‌دا بیر چوْخ ریاضی گؤروش و کشفه ایمضا آتمیشتیرلار. 9. عصرده ال-خوارزمي هیند-عرب رقم سیستمی و تن‌لیکلرین حل‌لی اوزرینه اهمیتلی اثرلر وئرمیش‌دیر. نئجه کی آلقوریتم سؤزجوگو آدی‌نین لاتینیزاسیونا اوغرامیش حالین‌دان منشأ آلمیشدیر. خوصوصیله جبر ساحه‌سینده کؤهنه کشفلری موحافيظه‌سی و گتیردیگی یئنی اینکیشاف‌لار سبب‌ایله خوارزمي زامان ایچینده جبرین آتاسی اولاراق خاطیرلانمیش‌دیر. 12. عصرده یاشامیش اوْلان بیر باشقا ریاضیاتچی عمر خیام ایسه اؤکلیدین ایشلرینه تنقیدلر گتیرمیش و آنالیتیک هنده‌سه ایله اوکلید خاریجی هنده‌سه‌نین تمللرینی آتمیشدیر. بون‌دان باشقا کوبیک تن‌لیکلره عومومو، هنده‌سی بیر حلل گتیرن ایلک ریاضیاتچی ده اؤزودور.
اورتا چاغ‌دا قرب‌ده‌کی ان اهمیتلی ریاضیاتچی‌لاردان بیری فیبوناججی‌دیر. سندلر عرب رقم سیستمینی آوروپایا تانیتمیش و یاییلماسینا اؤن آیاق اوْلموش، و بۇ گون فیبوناچ‌چی عددلری اولاراق خاطیرلانان سایی دیزی‌سینی چوخالتمیش‌دیر. اصلینده بۇ سایی دیزی‌سینی ایلک کشف ائدن اؤزو دئییل لاکین اونون کیتابیندا نومونه اولاراق قويولدو سوْنرا قربده اون قازانمیشدیرلار. .
17. و 18. عصرلرده قربده ریاضیات یوکسلیش‌ه کئچمیش، بیر چوْخ اهمیتلی ریاضی گؤروش رئاللاشمیش‌دیر. ایسکوچ ژوهن ناپیئر طبیعی لوقاریتمالاری آراشدیرمیش، كئپلئر گزگن‌سل حرکت‌لرین ریاضی قانونلارینی اورتایا قویموش، رنه دکارت بۇ گون هله ده تئز-تئز ایستیفاده ائدیلن کارتئزیئن کووردینات سیستمینی و بۇ سببدن آنالیتیک هنده‌سنی اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. آلمان ریاضیاتچی گوتتفریئد ويلهلم لئیبنیز کالکولوس اوزرینه بیر چوْخ ایشی‌له کالکولوسون اینکیشاف ائتدیرمیش و بۇ گون کالکولوسته ایستیفاده ائدیلن نوتاسیونون تمللرینی آتمیشدیر. پیئرر ده فئرمات و بلایس پاسکال احتیمال نظریه‌سی‌نین تملینی آتمیشلار و بۇ سببدن علاقه‌دار کومبیناتوریک قایدالارینی کشف ائتمیشلر. پاسکال آيريجا پاسکال نظریه‌سی و (هر نه قدر اؤزون‌دن داها اول شرق‌ده بیلینسه و ایستیفاده ائدیلسه ده ) پاسکال اوچ‌بوجاغی‌نین اینکیشاف ائتدیریجی‌سی و آد آتاسی‌دیر. 18. عصرده ریاضیاتچی لئونهارد ائولئر فونکسیا آنلاییشینی و ریاضیات‌داکی سای‌سیز نوتاسیونو (مثلاً طبیعی لوقاریتما بازاسی اولاراق ائ نوتاسیونونو) اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. سایی نظریه‌سی، گراف نظریه‌سی، هنده‌سه کیمی چوْخ موختلیف ساحه‌لرده اهمیتلی اثرلر وئرمیش، اهمیتلی گؤروش‌لره ایمضا آتمیشدیر.
19. عصرده یاشامیش آلمان ریاضیاتچی جارل امپیریکگاوسس ایسه گرک ریاضیات ایسترسه ده دیگر بیر چوْخ علم‌ده اهمیتلی اوغورلارا ایمضا آتمیش؛ اساس جبر نظریه‌سی (و یا جبرین اساس تئورئمی) نی ثبوت ائتمیش، تهورما اگرگیوم‌و اورتایا آتمیش و ثبوت ائتمیش، کومپلئکس ده‌ییشن‌لی فونکسیالاردا اهمیتلی ایشلری اوْلموشدور. یئنه 19. عصرده یاشامیش اوْلان جورج بوول آد آتاسی اوْلدوغو یئنی بیر جبر نؤوعو اوْلان بوول جبرینی اورتایا آتمیشدیر.
طیب
[[File:17th century Persian anatomy.jpg|17. عصردن قالما بیر فارس ال‌یازماسین‌دان بیر تصویر. علمین طیب ساحه‌سین‌ده‌کی ایلک اینکیشاف‌لاری آسیا قیطعه‌سینده رئاللاشمیش‌دیر. هیندیستان، میصیر، چین، ایران و یونانیستاندا طیب سیستماتیک بیر فورمادا اینکیشافا باشلامیش و بیر علم ساحه‌سی اولاراق بشریتین ان بؤیوک پروبلملرین‌دن بیری اوْلان ساغلام‌لیق ساحه‌سینده اینکیشاف‌لار عصرلر بویو داوام ائتمیشدیر.
چین‌ده آنتیک چاغلاردان گونوموزه قدر وارلیغینی سوردئن عنعنوی بیر طیبی عنعنه مؤوجوددور. تائویست حکیم‌لرین ائتدیگی امپیریک (تجروبی) خسته‌لیک و ناراحاتلیق موشاهیده‌لری‌نین و چین دوشونجه‌سی‌نین نتیجه‌سی اوْلان عنعنوی چین طیبی، بیتکی منشألی موعالیجه، آکوپونکتور (اینه‌سل طیب؛ طب سوزنی) و ماساژ کیمی چوْخ موختلیف پراکتیک اوصوللارا مالیک‌دیر. بونلارین خاریجینده بسلنمه موعالیجه‌سی و فئنگ سوی کیمی ذهنی موعالیجه‌لر ده عنعنوی چین طبابتینده ایشتیراک ائتمکده‌دیر.
هیپوکراتئسین (بقراط) خسته‌لره جادو و باطیل اینانج‌لارلا بزدیلمیش بیر موعالیجه تقدیم ائتمک یئرینه، یاخشیلاشدیریجی تأثیرلری ثبوت ائدیلمیش موعالیجه اوصوللارینا مراجعت ائتمه‌یه باشلاماسی، طیب علمینده خسته اهمیتی‌نین قاورانمایا باشلاماسینا سبب اوْلموشدور. ایلک باش‌لاردا بؤلگه‌لره گؤره فرقلی‌لیک گؤسترن موعالیجه اوصوللاری، سون ایکی عصردیر موعاصیرلشمه‌یی باشلامیش و عومومو معنادا اورتاق بیر چالیشمایا چئوریلمیش‌دیر. آوروپاداکی سالگینلاردان (شیوع) سوْنرا داها چوْخ اینکیشاف ائدن طیب علمی، گونوموزده ژنئتیک ایشلری‌نین اینکیشافی‌لا چوْخ یوکسک سوییه‌لره چاتمیش‌دیر.
اورتا چاغ عرضینده اوْرتا شرق باش‌دا اولماق اوزره ایسلامین یاییلدیغی توْرپاقلاردا بیر چوْخ اهمیتلی ایسلام حکیمی یئتیشمیش‌دیر. بونلاردان بیری ایران‌لی رازی، نئیروجرراهییه (مغز و اعصاب) و اوفتالمولوژی (گوز تانیماغی) ساحه‌لرینده تئز-تئز بیر قاباقجیل اولاراق گؤرولموشدور. تجروبی طیبین اهمیتی‌نی وورغولایان رازی همچینین چوخون‌دان پئدیاتری (اوشاقلار طیبی) ساحه‌سی‌نین‌ده آتاسی‌دیر. یازدیغی بیر چوْخ اثرده چوْخ موختلیف طیبی معلوماتلار کؤچورن رازی همچینین چیچک خسته‌لیگی (آبله) ایله قیزیلجا خسته‌لیگینی (سرخک) بیر-بیرین‌دن آییران و آچیق بیر شکیلده تعیین ائدیب، دیاگنوزونو (عیبلرله تانیشلیق) ائدن ایلک حکیمدیر. آلرژی و ایممونولوژی (ایمنی تانیتیمی) مؤوضوعلاریندا دا ایلک اثر وئرن حکیم اؤزودور. بیر باشقا تانینمیش موسلمان حکیمده ابن-ی سینانین. 14 جیلدلیک باشیاپیتی (شاهکار) ال-قانون فی-طیب (طیبین قانونو) آدلی اثری طیب باخیمیندان یولوخوجو خسته‌لیکلرین (عفونی مریضلیکلر) و جینسی گؤندر بولاشان خسته‌لیکلرین (مقاربتی مریضلیکلر) کشفی ، ائنفئکسیؤز (عفونی) خسته‌لیکلرین یاییلامی‌نین قارشیسی‌نی آلماق مقصدی ایله قرنطینه تطبیقی‌نین اورتایا آتیلماسی ، میکرواورقانیزم‌لرین وارلیغی‌نین وارساییلماسی و نؤروپسیخیاتریا و س.. بیر چوْخ کشفی و کشفی ایچینده ساخلایار.
اورتا چاغ و سوْنراسیندا قربده اهمیتلی طیبی گؤروش‌لر اوْلموشدور. گارجیا ده اوْرتا تروپیک (ایستیلیک) طیبین قاباقجیلی اولاراق اورتایا چیخیب باشدا کولِرا (وبا) اولماق اوزره چوخو تروپیک خسته‌لیگی دوغرو شکیلده تعریف‌لرکن، ویلیام هاروی، قربده قان دؤورانینی (گردش خون) دوغرو و تام بیر شکیل‌ده آچیقلایان ایلک قرب اوْلموشدور. داها سوْنرالار 19. عصرده لویی پاستور ایلک موفقیت‌لی قودوز پئیوندینی (واکسن هاری) تاپمیش، اؤز آدینی آلاجاق اوْلان پاستؤریزاسیون عملیاتینی ده ایلک دفعه اورتایا آتمیشدیر. لویی پاستور عئینی زاماندا روبئرت کوخ و فئردیناند کوهن ایله بیرلیکده میکروبیولوژی ساحه‌سی‌نین آتالاریندان بیری اولاراق قبول ائدیلیر. 1905-جی ایلده نوبئل موکافاتی آلمیش اوْلان روبئرت کوخ عئینی زاماندا توبئرکولوسیس باکیللوس و ویبریو کهولئرا کیمی خسته‌لییه سبب اوْلان اهمیتلی باکتئریالاری ایلک دفعه تجرید ائدن آدام‌دیر. داها سوْنرا اؤز آدی‌لا خاطیرلاناجاق اوْلان کوخ پوستولات‌لارینی اینکیشاف ائتدیرمیشدیر.
بیولوژی
آریستوتل (ارسطو) طبیعته داییر بیر چوْخ ایش گؤرموش، بیر چوْخ بیتکی و حئیوان نؤوعونو آراشدیرمیش و تصنیف (كاتقورایز، طبقه‌بندی) ائتمیشدیر. آریستوتلین فیکیرلری، اؤزون‌دن سوْنراکی بعضی علم آدام‌لاری‌نین ائتدیگی اک‌لرله بیرلیکده خوصوصیله قربده اوزون بیر مۆدت نوفوذلو اوْلموشدور.
اورتا چاغدا خوصوصیله ابن نفس، ابن جاهیز و ابن بایتار کیمی موسلمان‌لار علم آدام‌لاری بیولوژی دالینا ایشتیراک ائتمیشلر. خوصوصیله ائرکن تکامول دوشونوشونه ایشتیراک ائتمیش اوْلان ابن جاهیز، قئیدا زنجیری (زنجیره غذایی) فیکرینی ده ایلک دفعه اورتایا آتان آدام‌دیر. . 9. عصرده یاشامیش ال-دیناوئری ایسه بیتکی تکامولونو، بیتکی‌لرین اینکیشافینی آراشدیرمیش و کیتابون-نئبات آدلی اثرینده بیر چوْخ نؤوعو تعیین ائده‌رک بوتانیکا علمینه قاتقی‌لاردا تاپیلمیش‌دیر. بیر باشقا علم آدامی اوْلان ال-نباتی‌نین شاگیردی اوْلان ابن بایتار اجزاچیلیغا (دارویی) باغ‌لی (فارماسؤتیک) بیر بیلیملیک حاضیرلامیش و بیر چوْخ بیتکی، یئمک و درمانی اثرینده تعیین ائتمیشدیر. بۇ اثر لاتینجا ترجومه‌سی داها سوْنرا آوروپالی علم آدام‌لاری طرفیندن 18. و 19. عصرلرده ایستیفاده ائدیلمیشدیر. . ابن نفیس پولمونئر (گردش خوش ریوی) و تاج دؤورانی (گردش خون کرونر)  دوغرو بیر شکیل‌ده تثبیت ائتمیش، ماده‌لر موبادیله‌سی آنلاییشینی تعیین ائتمیشدیر.
بیولوژی‌نین اساس‌لارین‌دان ساییلان موعاصیر تکامول نظریه‌سی (ائوریم تئوریسی)، چارلز داروین 'ین گؤروش‌لری‌نین اوزرینه اینشاء ائدیلمیشدیر. داروین، نؤوعلرین منشایی ، اینسانین تؤره‌ییشی (هبوط)، و آختاریرسیز مخصوص سئچمه ، اینسان و حئیوان‌لاردا دویغولارین ایفاده‌سی اثرلرینده فیکیرلرینی ایفاده ائتمیشدیر. موناستیرین (صومعه) باغچاسین‌داکی بئزلیلری (نخود فرنگی) بیر-بیرلری‌له ائشلشدیررک (تطبيق ائدرک) ژنئتیک علمین تمللرینی آتان گرئگور مندل کلاسیک ژنئتیک قانونلاری‌نین یاپیتاش‌لارینی یاراتمیش‌دیر.
سوسیولوژی (توپلوم‌بیلیم‌سل)
هر نه قدر دیگر علم ساحه‌لرینه نیسبتن یئنی بیر علم ساحه‌سی اولاراق تانیملانسادا، سوسیولوژی یعنی توپلوم‌بیلیم‌سل ایشلر و موشاهیده‌لر آنتیك چاغلاردان بری مؤوجوددور. هئرودوت و توکیدیدیس کیمی آدلارین اثرلرینده سوسیولوژی موشاهیده و قیمت‌لندیرمه‌لره راست گلمک مومکون‌دور.
بیر ائرکن دؤور ایسلام سوسیولوژی‌سی‌نین وارلیغینا دایر موختلیف دلیل‌لر واردیر. ایسلام دوشونورو (موتفکیری) ابن‌خلدون‌ون، ائورن‌سل (اونیوئرسال-جهانی) تاریخی آنالیز ائدن یئددی جیلدلیک اثرینه یازدیغی، موقددیمه آدلی اؤن سؤزونده موختلیف سوسیولوژی نظریه‌لری ایلک دفعه فورموله ائده‌رک ایجتماعی فلسفه‌ده و بیر بوداق اولاراق سوسیولوژی‌نین اینکیشافیندا قاباق‌جیل مؤوقع‌سی‌نه گلمیش‌دیر. مثلاً بۇ اثر واسیطه‌سی‌له ابن‌خلدون یئنی بیر علم ساحه‌سی اولاراق علم ال-عومران علمینی اورتایا آتمیش و بئله تعیین ائتمیشدیر: "بو علمین ... اؤزونه خاص بیر مؤوضوع‌سو وار (دیر)؛ یعنی (هومانیتار) جمعیت، و اؤزونه خاص پروبلملری وار (دیر)؛ یعنی جمعیتین طبیعتینده بیر-بیرینی تعقیب ائدن اجتماعی چئوریلمه‌لر ..." بون‌دان باشقا بۇ اثرین‌دکی دوشونجه‌لری ایله تاریخ علمی و تاریخ فلسفه‌سی باخیمیندان دا اهمیتلی بیر آددیم آتمیشدیر.
هر نه قدر سوسیولوژی تئرمینی اؤزون‌دن اول ایستیفاده ائدیلمیش اولسادا، موستقیل اولاراق تکرار تئرمینی اورتایا آتان و سوسیولوژی‌نین اساسینی موثبت علملرین کرالیچاسی اولاراق گؤره‌رک زامان ایچینده سوسیولوژی‌نین آتاسی اولاراق دا خاطیرلانان آد آوگوسته كومته‌دیر (Auguste Comte) بونونلا بیرلیکده عومومو اولاراق كومته سوسیولوگیانین قوروجوسو اولاراق گؤرولمز. قرب‌دکی سوسیولوژی ساحه‌سی ایله مشغول اوْلان ایلک آدلار عومومییت‌له داروین‌ین تکامول نظریه‌سین‌دن تاثیرلنمیشلر و خوصوصیله آنالوژیک اولاراق جانلی اورقانیزم ایله جمعیتی قارشیلاشدیرماقداایدی‌لار. بۇ آدلارا نومونه وئرمک لازیم اولسا هئربئرت ایسپئنسئر (Herbert Spencer) و لوییز هئنری مورگان (Lewis Henry Morgan) کیمی آدلار ذیکر ائدیله‌بیلر. 19. عصرده و 20. عصرین اول‌لرینده ائمیل دورکیم (Émile Durkheim)، ویلفرئدو پارئتو (Vilfredo Pareto)، و ماكس وئبئر (Max Weber) کیمی کلاسسیک سوسیولوق‌لار علمه اهمیتلی قاتقی‌لاردا ائتمیشلر.
سیاست علمی
سیاست علمی چوْخ کؤهنه چاغلاردان بری سیاسی فعالیتلرله بیرلیکده اینکیشاف گؤسترمیش، اهمیتلی بیر اجتماعی علم ساحه‌سی حالینا گلمیش‌دیر. آنتیک هیندیستان‌داکی وئدیک (وئدالار) متن‌لردن، داها سوْنراکی موختلیف بوداایست متن‌لره قدر بیر چوْخ متنده سیاسته داییر آراشدیرمالار و ایشلر ایشتیراک ائدر. هیندلی سیاسی دوشونر چاناکیا (م.اؤ. 350-283) سیاسی دوشونجه، ایقتیصادیات و اجتماعی نیظام کیمی مؤوضوعلاری اله آلان آرتهاسهاسترا (Arthashastra) آدلی اثری‌له تانینیر. بنزری شکیل‌ده آنتیك یونان‌دا دا بیر چوْخ سیاسی فیکره راست گلینیر؛ گرک هومئر (Homeros)، هئسیودوس (Hesiodos) و توکیدیدیس (Tukididis) کیمی ائرکن دؤور مؤلف‌لری‌نین اثرلرینده ایسترسه ده افلاطون و آریستوتل (ارسطو) کیمی فیلوسوف‌لارین اثرلرینده چوْخ موختلیف سیاسی فیکیر و آراشدیرمالارا راست گلینه. افلاطون دؤولت آدلی اثرینده اؤزونجه ایدئال اوْلان سیاسی قورولوشلانما و ایداره فورماسینی آچیقلامیش و آراشدیرمیش‌دیر.
اورتا چاغ‌دا (قرون وسطی) فرقلی سیاسی گؤروش‌لر و دین ایله سیاست علاقه‌لرینی اله آلان موختلیف اثرلر اورتایا چیخمیش‌دیر. آوگوستینوسون (Augustinus) تانری‌نین شهری اثری کیمی اثرلرین فاکتور اوْرتا عصرلردکی دین-سیاست علاقه‌لری آنلاییشینا قاتقی‌سی اوْلموشدور. اوْرتا چاغ‌دا همچینین ایسلام توْرپاقلاریندادا موختلیف سیاسی دوشونمه و آراشدیرمالار اوْلموشدور و بۇ چاغلاردان باش‌لارا سیاستنامه، ایصلاحاتنامه وس. کیمی آدلان‌دیریلان فرقلی یازین عنعنه‌لری اورتایا چیخمیش‌دیر. مثلاً 11. عصرده نیظام‌المولک (نظام‌الملك) طرفیندن یازیلان سیاستنامه دؤولت رهبرلیگی و دؤولت ایشلری مؤوضوع ائدیلمیشدیر. سیاسی یازین و آراشدیرما عنعنه‌سی داها سوْنراکی دؤورلره قدر داوام ائتمیش، مثلاً عوثمان‌لی دؤولتینده سیخ بیر سیاستنامه و ایصلاحاتنامه عنعنه‌لری اورتایا چیخمیش‌دیر، موهیی-ی گولشنی (Muhyî-i Gülşenî)، حسن کافی ال-آک‌حیصاری (Hasan Kâfî el-Akhisârî)، کاتیپ چلبی (Kâtip Çelebi) کیمی آدلار شرق‌ده‌کی سیاست علمینه ایشتیراک ائتمیشلر.
ایتالیان اینتیباه اثناسیندا یازار ماكیاولی (Niccolò Machiavelli) یازدیغی شاه‌زاده (Il Principe) آدلی اثری ایله سیاست علمی تاریخی باخیمیندان اهمیتلی بیر یئره گلمیش‌دیر. اثرده موختلیف وضعیت‌لرده اقتدارا گلن حؤکم‌دارین هر وضعیته گؤره نلره (nələrə) قاباق‌دان تانیماسی لازیم اوْلدوغو، نئجه بیر سیاست ایزلمه‌سی لازیم اوْلدوغو آچیق‌لانیر. اوْرتا چاغ‌دا و سوْنراسین‌داکی دؤورده بیر چوْخ فرقلی سیاسی اقتدار فورماسی و دؤولت قورولماسی فرقلی ایسیم‌لرجه مودافیعه. مثلاً فران‌سیز حقوق‌شوناس ژئان بودین (Jean Bodin) اقتدار و دؤولت اوزرینه یازدیغی دؤولت اوزرینه آلتی کیتاب (Les Six livres de la République) آدلی اثری ایله تانینمیش، موطلق‌ییت‌چی‌لییه شیددت‌له مودافیعه ائتمیشدیر.
بیر علم اولاراق سیاست علمی خوصوصیله 19. عصرده آکادمیک معنادا قورولوشلانماغا باشلامیش، 1880-جی ایلده آبش-دا ایلک سیاست علمی مکتبی (حیصصه‌سی) قورولموش و داها سوْنرا 1903-جی ایلده آمریکا سیاست علمی بیرلیگی قورولموش‌دور. سیاست علمی اوزرینه آکادمیک ایشلر آرتاراق داوام ائتمیش، بیر چوْخ فرقلی بیلیم‌یورددا سیاست علمی بؤلوم‌لری آچیلمیش‌دیر.
پسیكولوژی
بو گون پسیكولوژی (روان شناسی) علمی ایچری‌سینده مؤوضوع ائدیلن چوخو آنلاییش، حادیثه و فئنومئن آنتیک هیندیستان، چین و میصیر کیمی مدنیت‌لرده ده فلسفی ماراغا مظهر اوْلموشدور. افلاطون و آریستوتل (ارسطو) کیمی یونان فیلوسوف‌لاردا پسیكولوژی موختلیف مؤوضوعلارا یازین‌لارین و دوشونجه‌لرینده یئر وئرمیش‌لر. بونونلا بیرلیکده پسیكولوژی‌ده کلینیکا و تجروبی یاناشمالار فاکتور اوْرتا عصرلردکی موسلمان علم آدام‌لاری طرفیندن باشلادیلمیش‌دیر.
عقل خسته‌خانالاری اولاراق تعیین اوْلونا بیله‌جک ایلک قوروم‌لار (تشکیلات‌لار) ایسلام توْرپاقلاریندا 8. عصرده اورتایا چیخمیش‌دیر. نئجه کی موسلمان حکیم‌لر ائرکن دؤورلردن اعتیباراً "عقل خسته‌لیگی" اولاراق تعبیر ائتدیک‌لری پوزوقلوق‌لارا قارشی موختلیف موعالیجه‌لر (تراپی‌لر)، اویغون‌لامالار (تطبیق‌لر) اینکیشاف ائتدیرمه‌یه باشلامیش‌دیر. احمد بین سئهل ال-بلخی (Ahmed bin Sehl el-Belhî) بدن و روح خسته‌لیکلرینی آییران و آیری-آیری آراش‌دیران، موباحیثه ائدن ایلک ایسیم‌لردن‌دیر؛ روحی خسته‌لیکلرین زامان ایچینده بدن‌ین خسته‌لنمه‌سینه‌ده یول آچا بیلجه‌یینی ده اورتایا آتمیشدیر. بون‌دان باشقا بۇ گون دئپرئسسیا (افسردگی) اولاراق آدلان‌دیریلان پوزوق‌لوغو تعیین ائتمیش و ایکی تیپین‌دن بحث ائتمیشدیر: بیرینجی‌سی بیر ایتکی و یا موفقیت‌سیزلیک کیمی سبب‌لردن میدانا گله بیلن و پسیكولوژی یوللارلا موعالیجه ائدیله بیله‌جک دئپرئسسیا، دیگری ایسه سبب‌لری بیلینمه‌ین لاکین احتیمال‌لا فیزیولوژی سبب‌لردن اوْلان و فیزیکی طیب اوصول‌لاری‌لا موعالیجه ائدیله بیله‌جک اولان‌دیر. پسیكولوژی ساحه‌سینده بیر باشقا اهمیتلی علم آدامی دا ابن-ی سینادیر. ابن‌سینا، بۇ گون نؤروپسیکیاتریک حال‌لار کیمی معین ائدیلمیش هالوسیناسیون، اینسومنیا، مانع، کابوس، مئلانخولیا، دئمانس، ائپیلئپسیا، ایفلیج و ترئمور کیمی بیر چوْخ وضعیتی آراشدیرمیش و تعیین ائتمیشدیر.
فیلوسوف رنه دکارت (René Descartes)، باتی‌دا پسیكولوژی‌نین موعاصیر فلسفی فورماسینین تمللری‌نین میدانا گلمه‌سینه ایشتیراک ائتمیشدیر. موختلیف اثرلرینده اهمیتلی پسیكولوژی مساله‌لری اله آلان دکارت اؤزو بیر حکیم اولماسا دا موختلیف آناتومیا ایشلری ائتدیگی بیلینمکده‌دیر. اینگیلیس حکیم توماس ویلیس (Thomas Willis) ایسه طیبی بیر اینتیظام اولاراق پسیكولوژی‌نین اورتایا آتیلماسیندا موهوم رول اوینامیش، بئیین فونکسیالاری ایستیقامتینده پسیكولوژی‌یا یاناشما اولسون ائتدیگی سیخ آناتومیک ایشلرله اولسون پسیكولوژی‌یا بؤیوک قاتقی‌لاردا تاپیلمیش‌دیر. بون‌دان باشقا داها سوْنرالار تجروبی (ده‌نه‌ی‌سل) پسیكولوژی‌نین اینکیشافیندا جان لوک (John Locke) و دیوید هوم (David Hume) کیمی فیلوسوف‌لارین بؤیوک تأثیری اوْلموشدور.
موعاصیر چاغا یاخینلاشارکن اورتایا چیخان و خوصوصیله پسیكولوژی پوزوقلوق وضعیت‌لرینده بیر موعالیجه اولاراق اورتایا چیخان هیپنوتیزم ایله فرئنولوژی کیمی بوداق‌لار موذاکیره مؤوضوع‌سو اوْلموش، خوصوصیله‌ده بونلارین جیددی اولاراق تأثیرلی اوصوللار اوْلوب-اولمادیغی و هر هانسی بیر علمی دایاغی‌نین تاپیلیب-تاپیلمادیغی موذاکیره ائدیلمیشدیر. داها سوْنرالار اورتایا چیخان آلمان تجروبی پسیكولوژی حرکتی پسیكولوژی‌یا اهمیتلی قاتقی‌لاردا تاپیلمیش‌دیر. بۇ زاماندا رئال‌لاشان و خوصوصیله نئورولوژی قورولوشا دایر آناتومیک و فیزیولوژی گؤروش‌لر پسیكولوژی‌نی موثبت تأثیر ائتمیشدیر. آلمان حکیم ویلیام وونت (Wilhelm Wundt) 1879-اونجو ایل‌ده ایلک تجروبی پسیكولوژی لابوراتوریاسینی آچاراق بیر قانونا ایمضا آتمیشدیر. 1890 لاردان باشلایاراق آوستریالی (استرالیالی) حکیم زیگموند فروید (Sigmund Freud) ایسه پسیک‌آنالیز اولاراق آدلاندیردیغی یاناشما ایله پسیكولوژی‌یا یئنی بیر ایستیقامت قازاندیرمیش‌دیر. هر نه قدر پسیک‌آنالیزه علمی مؤوقعیی هله موباحیثه‌لی اولسا دا پسیک‌آنالیزه موختلیف مولاحیظه‌لری و آنلاییش‌لاری عومومو معنادا باتی مدنیتینده اهمیتلی بیر یئر قازانمیش‌دیر. یئنه 1890لاردا ایت‌لرده ائتدیگی تجروبه‌لرله ایوان پاولوف (İvan Pavlov) کلاسیک شرط‌لندیرمه موفقیت‌لی بیر شکیل‌ده گؤسترمیش‌دیر. نئجه کی داها سوْنرادا اینسان خاریجی پریمات‌لار، پیشیک‌لر و ایت‌لر کیمی موختلیف حئیوان‌لار پسیكولوژی تجروبه‌لرینده ایستیفاده ائدیلمیشدیر.
آنتروپولوژی
هر نه قدر آنتروپولوژیک (اینسان شوناس‌لیق) منشایی قرب‌دکی ایشیقلانما مۆدت ی و داوامین‌داکی ائرکن دؤور موعاصیر دوشونجه‌لری ایلیشکیلندیریلسه ده، بۇ دؤورلردن چوْخ اول بۇ گون آنتروپولوژی ایچری‌سینده ایشتیراک ائدن مؤوضوعلارا داییر آراشدیرمالار ائدیلمیشدیر. مثلاً ال-بیرونی هیند یاریم‌آداسی‌نین خالق‌لاری، عنعنه‌لری و دین‌لری اوزرینه بیر چوْخ آراشدیرمادا تاپیلمیش‌دیر و عومومو اولاراق آنتروپولوژی ساحه‌سینه گیره‌جک چوْخ موختلیف آراشدیرما و ایشلری نتیجه‌سینده زامان-زامان "ایلک آنتروپولوق" اولاراق خاطیرلانمیش‌دیر. بیرونی، اوْرتا دوغو (خاورمیانه)، آرالیق دنیزی (آغ دنیز) حؤوزه‌سی و گونئی آسیا مدنیت و دین‌لری اوزرینه اهمیتلی موقاییسه‌لی آراشدیرمالار ائتمیشدیر. بون‌دان باشقا ابن خلدون ایله بیرلیکده بیرونی بعضی عالیم‌لر طرفیندن ایسلام آنتروپولوژی‌سی‌نه ائتدیک‌لری قاتقی‌لار سببی‌له اؤوولموشدولار.
نظری اولاراق آنتروپولوژیک اینکیشافی طبیعت تاریخین‌دن دوغولموش‌دور و ایلک دؤورلرده خوصوصیله آوروپالی گوج‌لرین نظارتینده اوْلان کولونیالارداکی حیاتین، یئرلی اینسانلارین و اونلارلا علاقه‌دار فاکتلاری (مدنیت، دیل، دین کیمی) آراشدیریلماسینی ایچرمیشدیر. آنتروپولوژی 19. عصرده اینکیشاف ائتمیش، خوصوصیله 1860 لارداکی علمی اینکیشاف‌لاردان، خوصوصیله ده بیولوژی و فیلولوژی کیمی بوداق‌لارداکی اینکیشاف‌لاردان، تاثیرلنمیش‌دیر. قاباقجیل آنتروپولوگ‌لاردان اینگیلیس‌لی ادوارد بورنئتت تیلور (Edward Burnett Tylor)، داروین‌ین تکامول قایداسینی اساس گؤتوره‌رک آنتروپولوژیک چیخارام‌لار ائتمیش، مدنیتین اینکیشافی ایدراکین اینکیشاف‌ینین دوغرو موطناسیب اوْلدوغونو مودافیعه ائتمیشدیر. همچینین موعاصیر بعضی چؤل و یا اووچو-توپلاییجی خالق‌لاری تکامول اینکیشاف باخیمیندان گئری‌ده گؤروب، پریمیتیف یعنی "ایبتیدایی" کیمی قیمتلندیرمیش‌دیر. 19. عصر و 20. عصرین اول‌لرینده آنتروپولوژی نیسبی‌لیک ایجتماعی معنادا داها آز اینکیشاف ائتمیش اولاراق گؤرولن خالق‌لار اوزرینه سیخلاشماغا داوام ائتدی. 20. عصرین ایکینجی یاری‌سیندا آنتروپولوق‌لار داها اۆچونجو دونیا اؤلکه‌لرین‌دکی داها مورککب ایستروکتورلارلا (سازه‌لرله) ماراقلانماغا باشلامیش، داها سوْنرالار، 1970 لرله بیرلیکده، موعاصیر قرب اؤلکه‌لرینی آنتروپولوژیک اولاراق آراشدیرماغا باشلامیش‌لار کی آنتروپولوژی اۆچون بؤیوک بیر آددیم اوْلموشدور. موعاصیر آوروپا و قوزئی آمریکا اؤلکه‌لرینده فوکوس‌لانان آنتروپولوژی ایشلرینده گرک عومومو اولاراق جمعیت، ایسترسه‌ده اتنیک و دینی آزلیق‌لار مؤوضوع ائدیلمیشدیر؛ بونو دا بعضی‌لری باتی، کولونیالاری آراشدیران آنتروپولوژیک قربی آراشدیران و باتی پئرسپئکتیولری، کانی‌لاری باتی اولمایان‌لار داوام‌لی اولاراق سینانان بیر دالا چئوریلمه‌سی اولاراق شرح اوْلونموشدور.
گونوموزه دوغرو
[[File:Solvay conference 1927.jpg|20. عصرین ان اهمیتلی آراشدیرما ساحه‌لرین‌دن کوانتوم مئکانیكی مؤوضوع‌لو سولوای (Solvay) کونفرانسین‌دان بیر فوتوشکیل. شکیل‌دکی شخص‌لر دؤورون اهمیتلی علم آدام‌لاری‌دیر و بؤیوک بیر قیسیمی نوبئل موکافاتی دا آلمیش آدلاردیر. سول‌دان ساغا: 1. sıra: Auguste Piccard, Émile Henriot, Paul Ehrenfest, Edouard Herzen, Théophile de Donder, Erwin Schrödinger, Jules-Émile Verschaffelt, Wolfgang Pauli, Werner Heisenberg, Ralph H. Fowler, Léon Brillouin,
2. sıra: Peter Debye, Martin Knudsen, William Lawrence Bragg, Hendrik Anthony Kramers, Paul Dirac, Arthur Compton, Louis de Broglie, Max Born, Niels Bohr
3. sıra: Irving Langmuir, Max Planck, Marie Curie, Hendrik A. Lorentz, Albert Einstein, Paul Langevin, Ch. E. Guye, Charles Thomson Rees Wilson, Owen Willans Richardson|thumb|300px]]
علمین مودرن‌لشمه‌سی‌نده رولو اولان‌لار
رادیولوژی قوروجوسو اوْلان ماری كوری‌نین (Marie Curie) علمه ائتدیگی قاتقی‌لار کیمیا ساحه‌سینده بؤیوک عکس-صدا اویاندیرمیش‌دیر. رادیواکتیویته ساحه‌سین‌ده‌کی ایشلری اونا، 1903-جی ایل‌ده فیزیک ساحه‌سینده و 1911-جی ایلده کیمیا ساحه‌سینده نوبئل قازاندیرمیش‌دیر. آلبئرت انشتین‌ین آلمان آننالئن دئیر پیسیک (Annalen der Pysik) ژورنالیندا نشر اوْلونان ایشیغین مئیدانا گلمه و چئوریلمه‌سی اوزرینه بیر فیکیر، مولئکول اؤلچولری‌نین یئنی بیر تعیین ائتمه‌سی و حرکت‌لی جیسیم‌لرین الکترودینامیكی باش‌لیق‌لاری آلتین‌داکی مقاله‌لری فیزیک علمی اۆچون یئنی بیر صحیفه‌نین آچیلماسینا سبب اولوردو. عومومو نیسبی‌لیک و خوصوصی نیسبی‌لیک، انشتین طرفیندن فیزیکایا تقدیم ائدیلن ان قاریشیق و ان سیررلی نظریه‌لردن ساییلیر. هله‌ده موذاکیره‌لره سبب اولسا دا عصرین ان اهمیتلی علم آدام‌لارین‌دان ساییلان انشتین، 1921 ده فوتوالکتریک تأثیر حادیثه‌سینه گتیردیگی شرح ایله نوبئل موکافاتینا لاییق گؤرولموشدور.
اوشاقلیغین‌دان اعتبارن ریاضیاتا اوْلان فعالیتلری، كارل فریئدریك گاوسسو (Carl Friedrich Gauss) بۇ علمین یاپیتاش‌لارین‌دان بیری حالینا گتیرمیش‌دیر. گاوسس، عددلر نظریه‌سی، آنالیز، دیفئرئنسیال هندسه، ژئودئزی، مانیئتیزما و آسترونومی مؤوضوعلاریندا اهمیتلی قاتقی‌لار ائتمیشدیر. ریاضیات ساحه‌سینده‌کی ایره‌لی‌له‌ییش‌لر، گاوسس‌دان اعتبارن داها فرقلی بیر حال آلماغا باشلامیش و اونون شاگیردلرین‌دن اوْلان بئرنهارد ریئماننین (Bernhard Riemann) یاراتدیغی هندسه سایه‌سینده نیسبی‌لیک نظریه‌سی اینکیشاف ائتمیشدیر.
20. عصرده سرینیواسان آیانگار رامانوژان (Srinivasa Aiyangar Ramanujan) 3000 ده اوزرینده نظریه اینکیشاف ائتدیرمیش؛ هیپئرگئومئتریک (hipergeometrik seriler) سئری‌لر، ساده عدد نظریه‌سی، قاما فونکسیاسی کیمی ریاضیاتین بیر چوْخ فرقلی بوداغیندا اهمیتلی کشفلری اوْلموشدور. کورت گؤدئل‌ین (Kurt Godel) ائکسیک‌لیک تئورئمی ریاضیات‌دا چوْخ اهمیتلی بیر یئره مالیک‌دیر. گودئل، 20. عصرین ریاضیات باخیش بوجاغینی ده‌ییش‌دیرن تئورئمینی، پرینسیپیا ماتئماتیكا گیبی سیستم‌لرین بیچیم‌سل اولاراق قرار وئریلمه‌یه‌ن مولاحیظه‌لری اوزرینه (Principia Mathematica Gibi Dizgelerin Biçimsel Olarak Karar Verilemeyen Önermeleri Üzerine) باش‌لیغی آلتین‌داکی حکیمه مقاله‌سینده بیلدیرمیش‌دیر. عومومو اولاراق 20. عصرده کومپلئکس‌لیک نظریه‌سی، اویون نظریه‌سی، توپولوژی کیمی بیر چوْخ یئنی ریاضیات ساحه‌سی و ایش ساحه‌سی مئیدانا چیخمیش‌دیر.
مودرن لشمه‌یه ایستیفاده ائدیلن متودلار
علمین آرتدیقجا لازیم‌لی مئكانیزم‌لر چوخالمیش و یئنی متودلار اورتایا چیخمیش‌دیر. آز قالا هر ساحه‌ده ایستیفاده ائدیلمه‌یه باش‌لانان تئكنولوژی، عددی علملرین ان بؤیوک کؤمک‌چی‌لرین‌دن بیری حالینا گلمیش‌دیر. سون زامانلاردا طیب، ژنئتیک و مولکول‌ئر بیولوژی ساحه‌سینده گؤستریلن ایره‌لی‌لمه‌ده تئكنولوژی‌نین پایی بؤیوکدور. ایلک زامانلارا باخدیغیمیزدا فیزیک و کیمیا لابوراتوارلاریندا ایستیفاده ائدیلن ساده جیهازلار اساس داش‌لارین مئیدانا گلمه‌سینه کؤمک‌چی اوْلدولارسادا، یئنی دؤور علمی‌نین ان اوست سوییه‌ده‌کی واسیطه‌لری ایستیفاده ایره‌لی‌لمه‌یی سورعتلندیرمیش و گونوبیرلیک حالا گتیرمیش‌دیر.