Panteleymon_Juze
Həyatı
Yerusəlim şəhərində, yoxsul pravoslav ərəb ailəsində doğulan gələcək şərqşünas Panteleymon Krestoviç Juze əsasən ruslar üçün səciyyəvi olan ad, ata adı və soyadını təhsil almaq üçün Rusiyaya gəldikdən sonra qəbul etmişdi. Vətənində isə o, Bəndəli ibn Səlib əl Cəuzi kimi doğulmuşdu. Alim müasir Avropa və ərəb mənbələrində də daha çox bu ad altında tanınır. Rusiyadakı ad və soyadı forması isə zahiri bənzərlik (Bəndəli-Panteleymon) və tərcümə ("səlib" ərəb dilində "xaç" –"krest" deməkdir) yolu ilə yaradılmışdı. Juze ilk təhsilini Fələstin və Livanda pravoslav rahiblərdən almış, məşhur Nazaret seminariyasını bitirmişdi. Bu seminariyanın ən yaxşı məzunlarından biri kimi Fələstin Cəmiyyətinin təqaüdü ilə 1889-cu ildə Rusiyaya göndərilmişdi. Vifan seminariyasında, 1892–95-ci illərdə isə Moskva Ruhani Akademiyasında oxumuş, 1895-ci ilin sentyabrında öz xahişi ilə Qazan Ruhani Akademiyasına dəyişilmişdi. Bu yerdəyişmənin əsas motivi kimi islamı və islamla polemika aparmaq yollarını daha dərindən öyrənmək arzusu göstərilirdi. Şübhəsiz, Qazan Universiteti və yerli Ruhani Akademiya müəyyən dərəcədə çarizmin ruslaşdırma və missionerlik məqsədinə xidmət edirdi. Təsadüfi deyil ki, Sinodun ober-prokuroru K. P. Pobedonostsev Qazanı "islamla polemika və rəqabət üçün yeganə münasib yer" kimi dəyərləndirmişdi. Amma ədalət naminə qeyd edək ki, Qazan mühiti ərəb gəncini nə islamın qatı, barışmaz düşməninə, nə də xristian dəyərlərinin alovlu təbliğatçısına çevirə bilmişdi. Şərqşünas N. A. Smirnov həmkarının "missioner" mövzusunda qələmə aldığı əsərlərə bu cəhətdən yanaşaraq göstərirdi ki, o, qarşısına heç vaxt xristianlığı tərifləmək deyil, üz tutduğu mövzunu sona qədər, elmi obyektivlik və namusla araşdırmaq vəzifəsini qoyurdu. Juze əhalisinin mühüm qismini müsəlmanların təşkil etdiyi Rusiya imperiyasında islam haqqında həqiqi, obyektiv elmi biliklərin yayılmasının tərəfdarı idi. Qazan Ruhani Akademiyasında çalışdığı dövrdə bu məqsədlə "Mir islama" ("İslam dünyası") jurnalının nəşrinə təşəbbüs göstərmiş, lakin müvəffəq ola bilməmişdi. Tədris həyatının ilk illərindən başlayaraq elmə daha çox üstünlük verməsi nəticəsində o, dini akademiya bitirsə də, ruhani yox, alim oldu. Gələcək alim Akademiyanı 1896-cı ildə, ilahiyyat elmləri namizədi dərəcəsi ilə başa vurmuşdu. Elmi ad üçün təqdim etdiyi araşdırma IX–XII əsrlər müsəlman dini-fəlsəfi cərəyanlarından birinin təmsilçilərinə – mütəzəlitlərə həsr olunmuşdu. Elmi rəhbəri, şərqşünas və missioner M. A. Maşanovun (1852–1924) yardımı ilə Juze ştatdankənar praktiki ərəb dili müəllimi kimi Akademiyada saxlanmışdı. Buradakı fəaliyyətini 1916-cı ilə qədər fasiləsiz davam etdirmişdi. Rəsmən Osmanlı imperiyasının təbəəsi sayılan Juze 1899-cu ildə imperator II Nikolaya sədaqət andı içərək Rusiya vətəndaşı olmuşdu. Bu da öz növbəsində şəxsi həyatına və elmi-pedaqoji fəaliyyətinə təsirsiz qalmamışdı. Təbii ki, yeni statusda onun qarşısında daha geniş imkanlar açılmışdı. Ruhani Akademiyasında, Missioner kurslarında, ştatlı işçisi olduğu Qazan Ruhani Seminariyasında Juze ərəb və fransız dillərini tədris etməklə yanaşı elmi araşdırmalarını da davam etdirirdi. Onun məqalə və oçerkləri "Pravoslavnıy Sobesednik", "Soobşeniya İmperatorskoqo Pravoslavnoqo Palestinskoqo Obşestva", "Tserkovna-obşestvennaya jizn" və başqa dövrü nəşrlərdə, eləcə də Qahirə, Dəməşq və Yerusəlimin nüfuzlu ərəb jurnallarında çap olunurdu. Alimin təkbaşına hazırladığı iki cildlik "Tam rusca-ərəbcə lüğət" (1903) onun elmi fəaliyyətinin Qazan dövrü haqqında namizədlik dissertasiyası müdafiə etmiş M. A. Kostrikovun fikrincə XX əsrin ortalarına qədər əvvəlcə Rusiyada, sonra isə Sovet İttifaqında ərəb dilini öyrənmək üçün əsas vəsait hesab olunurdu. 1916-cı ildə Juze dini tədrisdən (eyni zamanda missioner ideyalarına xidmətdən) uzaqlaşaraq Qazan Universitetində privat-dosent kimi çalışmağa başlamışdı: hüquq fakültəsində müsəlman hüququndan mühazirələr oxuyurdu. Məşhur şərqşünas Mirzə Kazım bəydən sonra Qazanda bu fənnin tədrisi və tədqiqi praktiki olaraq dayandırılmışdı. Juze həmin boşluğu doldurdu. Onun əsaslandığı mənbələr içərisində sələfi Mirzə Kazım bəyin müsəlman hüququ (fiqh) və şəriətə dair əsərləri mühüm yer tuturdu. Hüquq fakültəsi bağlandıqdan sonra (1919) alim pedaqoji fəaliyyətini ictimai elmlər fakültəsində və Qazanda yeni açılan Şimal-şərqi arxeologiya və etnoqrafiya institutunda davam etdirmişdi. Bakı universitetinin təşkili ilə bağlı qərar veriləndə ilk rektor V. İ. Razumovski ilə tarix-filologiya fakültəsinin dekanı A. N. Dubrovski Xarkov, Rostov, Qazan və digər şəhərlərin ali məktəblərində çalışan həmkarlarını bu yeni ali təhsil müəssisəsinə dəvət etmişdilər. Dəvət alanlar içərisində P. K. Juze də var idi. Lakin o, Azərbaycana müstəqil Cümhuriyyət devrildikdən sonra, bolşevik hakimiyyətinin ilk aylarında gələ bilmişdi. 1920-ci ilin sentyabrında Bakıda keçirilən Şərq xalqlarının I qurultayı onun ölkəmizə gəlişini sürətləndirmişdi. Qurultayda Şərqin tarix və mədəniyyətinin öyrənilməsi zəruriliyi vurğulanmış, bu istiqamətdəki tədqiqatların Bakı Universitetində mərkəzləşdirilməsi tövsiyə olunmuşdu. Alimin oğlu, tanınmış sovet fiziki, professor V. P. Juze yazırdı: "1920-ci ildə atam Şərq xalqları şurasından (müəllif yanlışlığa yol verir. Məktub Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri S. Ağamalı oğlu tərəfindən göndərilmişdi – V. Q.) Qazandan Bakıya köçmək və Şərq fakültəsinin qurulmasında iştirakla bağlı dəvət almışdı. O zaman Bakıda belə fakültə yox idi. Atam dəvəti qəbul etdi. Həmin dövrdə Bakı universiteti zəif idi. Sonralar isə SSRİ-nin yardımı ilə güclü və məşhur ali məktəbə çevrildi". Taleyin qəribə təsadüfü nəticəsində Juze Azərbaycana səkkiz il əvvəl də gələ bilərdi. 1912-ci il iyulun 5-də Şərq dilləri və müsəlman həyatına bələdliyini nəzərə alan Maarif nazirliyi onu Yelizavetpol (Gəncə – V. Q.) quberniyası xalq təhsili məktəblərinin inspektoru təyin etmişdi. Vəzifənin yüksəkliyinə baxmayaraq elmi fəaliyyəti daha üstün tutduğundan alim bir ay sonra bu təklifdən imtina etmişdi. Əslində Juzeni (eləcə də digər Qazan professorlarını) Bakıya gətirən səbəb təkcə elmin inkişafına töhfə vermək istəyi deyildi. Vətəndaş müharibəsinin, anarxiya, aclıq və ehtiyacın hökm sürdüyü Volqa boyunda yaşamaq son dərəcə çətin idi. Xüsusən də Juze kimi böyük ailə sahibi (onun yeddi övladı vardı) dolanışıq ağırlıqlarını daha çox hiss edirdi. Bakı isə həmişəki kimi "çörəkli şəhər" idi. Burada həm sevimli məşğuliyyəti davam etdirmək, həm də aclığın Damokl qılıncı kimi ailənin başı üzərindən asılmayacağından arxayın yaşamaq imkanı vardı. Qızı Anastasiya Juze xatirələrində Bakı səfərini belə təsvir edirdi: "Ailəmizin Qazandan yola çıxmasını çox yaxşı xatırlayıram. Atam, anam və biz – yeddi uşaq gəmi ilə Həştərxana gəldik. Sonbeşik Olyanın 5, mənim 15 yaşım vardı. Səfərin əksər təəssüratları indi yadımdan çıxıb. Ancaq nə qədər utandırıcı olsa da, naharı səbirsizliklə gözləməyimiz və yediyimiz şorbanın dadı indi də xatirəmdədir. Anamın gəminin alt qatında hazırladığı bu yemək Qazanda çəkdiyimiz aclıqdan sonra bizə olduqca ləzzətli görünürdü". Bakıya gəldikdən az sonra P. Juze universitetin tarix-filologiya fakültəsinin Şərq şöbəsində işə başlamışdı. Universitet elmi şurası xidmətlərini nəzərə alaraq 1921-ci ildə onu ərəb filologiyası kafedrasının professoru təyin etmişdi. Buradakı demokratik mühit ərəb mənşəli alimin missioner ideyalarından uzaqlaşmasına, özünü tamamilə tarixi tədqiqatlara həsr etməsinə imkan yaratmışdı. Bakı Universitetinin Şərq fakültəsinin açılması professor Juzenin adı ilə bağlıdır. Həmin dövrdə ilk ali məktəbimiz tibb və tarix-filologiya fakültələrindən ibarət idi. Sonuncu öz növbəsində tarix, ədəbiyyat və Şərq şöbələrindən təşkil olunmuşdu. Fəaliyyətinin altıncı ayında Juze, Azərbaycan gerçəkliklərini nəzərə alaraq Şərq şöbəsinin müstəqil fakültəyə çevrilməsi ilə bağlı məsələ qaldırmış və bir il sonra məqsədinə nail olmuşdu. Yeni elm və tədris qurumu ilə bağlı hazırladığı "İzahat qeydi"ndə P. Juze yazırdı: "Bakıda Şərq fakültəsinin açılmasını Yaxın və Orta Şərqin qovşağında, İran, Türkiyə və Orta Asiya arasında yerləşən, Volqa boyu və Ön Qafqaz xalqları ilə tarixi əlaqələrə malik Azərbaycanın son dərəcə uğurlu coğrafi mövqeyi bizdən tələb edir. Odur ki, Bakıda həmin ölkələrin öyrənilməsi üçün elmi müəssisənin yaradılması ideyası qanunauyğun bir şəkildə gündəliyə gəlir. Şərq fakültəsi üstəlik həm də Zaqafqaziyada maarifçiliyin yayılmasına xidmət edəcək. Bu da öz növbəsində regionda Azərbaycanın rolunun daha da artmasına təkan verəcək". Professor Juze doxsan il əvvəl əsası qoyulan Şərqşünaslıq fakültəsinin ilk dekanı seçilmiş və 1926-cı ilə qədər həmin vəzifədə çalışmışdı. Fakültəyə rəhbərlik etdiyi dövrdə o, şəxsi nüfuz və əlaqələrindən yararlanaraq V. V. Bartold, N. Y. Marr, İ. Y. Kraçkovski, A. N. Samoyloviç, İ. İ. Meşşaninov, B. M. Dansiq, M. F. Köprülüzadə və b. məşhur şərqşünasların Bakıya gəlmələrinə, universitetdə mühazirə oxumalarına nail olmuşdu. Fakültə kitabxanasının yaradılmasında da onun böyük xidmətləri vardı. 1921-ci ildə İrandan çoxlu sayda ərəb və fars əlyazmaları gətirmişdi. 1924-cü ildə isə Yaxın Şərqə uzunmüddətli elmi ezamiyyəti zamanı Azərbaycan hökumətinin ayırdığı vəsait hesabına İstanbuldan müxtəlif dillərdə Şərq ölkələrinin tarixinə və ədəbiyyatına dair 2000 cilddən çox kitab və əlyazma almışdı. Sovet Azərbaycanında genişlənən elmi-mədəni quruculuq prosesinin fəal iştirakçılarından biri də, mübaliğəsiz, professor Juze idi. 1921-ci ildə o, Yeni əlifba komitəsinin üzvü seçilmişdi. Yarandığı vaxtdan (1923) Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin tarix-etnoqrafiya bölməsində fəal iştirak edirdi. Politexnik İnstitutun qurulmasında müəyyən xidmətləri olmuşdu. Bakı universiteti ilə bir sırada Azərbaycan Pedaqoji institutunda çalışırdı – burada "Şərq tarixi, etnoqrafiyası və müsəlman hüququ" kafedrasına rəhbərlik edir, iqtisad fakültəsində "Yaxın Şərq iqtisadiyyatı" fənnindən mühazirələr oxuyurdu. O, ilk cildinin 1934-cü ildə çapdan çıxması nəzərdə tutulan Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının fəal müəlliflərindən idi. Sözlüyün hazırlanmasında iştirak etmiş, nəşrə 50-dən çox məqalə yazmışdı. Nəhayət, 1941-ci ildə çıxan "Azərbaycan tarixi. Qısa oçerk (Ən qədim dövrlərdən XIX əsrə qədər" kitabının müəllifləri arasında Juze də vardı… Professor Juzenin Azərbaycan elminə ən diqqətəlayiq xidməti ötən əsrin 20–30-cu illərinə təsadüf edir. 1928-ci ildə sovet ideologiyasının tələblərinə əsasən şərq fakültəsi bağlandıqdan və pedaqoji fəaliyyətdən ayrılmaq məcburiyyətində qaldıqdan sonra alim əsas diqqətini orta əsrlər Azərbaycan tarixinə dair ərəb dilli mənbələrin tərcüməsinə və şərhinə yönəltmişdi. Doğma ərəb dili ilə yanaşı latın, yunan, qədim yəhudi, Assuriya dillərini bilməsi (bütünlükdə 16 Şərq və Avropa dilinə bələdliyi vardı) onun tərcümələrinin mənbəşünaslıq, tarixilik və filoloji baxımdan dəqiqliyinə, mükəmməlliyinə zəmanət verirdi. Alim biri-birinin ardınca orta əsrlər ərəb tarixçiləri Əhməd əl-Bələzurinin "Fütuh əl-buldan", ("Ölkələrin fəthi"), Əhməd əl-Yaqubinin "Kitab əl-buldan" ("Ölkələr kitabı"), İbn Miskaveyhin "Təcarib əl-ümam" ("Xalqların təcrübəsi"), Yaqut əl-Həməvinin "Mücam əl-buldan" ("Ölkələr sözlüyü"), Şihabəddin ən-Nəsəvinin "Sirat əs-Sultan Cəlaləddin Mənkburnu" ("Sultan Cəlaləddin Mənkburnunun həyatı"), İbn əl-Əsirin "Əl kamil fi t-tarix" ("Tam tarix külliyyatı") əsərlərin Azərbaycan və Qafqaza dair hissələrini rus dilinə çevirmişdi. SSRİ EA Azərbaycan Filialı və Azərbaycan Tarixi Muzeyinin sifarişi ilə həyata keçirilən bu tərcümələrin az bir hissəsi onun sağlığında orijinal mətni və tərcüməçinin şərhləri ilə birlikdə dərc olunmuş, əksər qismi isə əlyazması şəklində qalmışdır. Tarix elmləri namizədi Tamilla Kərimovanın yazdığına görə, İnstitutun arxivində saxlanan bu əlyazmalar uzun illər boyu müxtəlif tədqiqatçılar tərəfindən istifadə olunmuş, lakin çoxları həqiqi müəllifin adını xatırlatmağı da lazım bilməmişdir. Bu hərəkətin insani və elmi əxlaqa zidd olduğunu söyləməyə lüzum yoxdur. Ölkəmizi özünə ikinci vətən seçən professor P. K. Juze "Azərbaycan tarixi" adlı kitabın müəllifi olmasa da, öz hərtərəfli biliyi və xalqımıza bəslədiyi rəğbəti ilə bu tarixin mükəmməl elmi qaynaqlar əsasında yazılmasına dəyərli töhfəsini vermişdir.