Türk_qətliamları
Münasibətlər, akademik araşdırmalar və anım günləri
Müsəlman-türk qətliamları haqqında Türkiyədə, Azərbaycanda yazılmış məqalələr və kitablar vardır. Bunların içində arxiv sənədlərini istifadə eədərk qətliamları araşdlranlar da vardır. Türkiyə Respublikası Baş Nazirlik Dövlət Arxivləri, "erməni məsələsi" adlı bir arxiv sənədi kolleksiyası yayımlamışdır, bunların içində qətliamlarla əlaqəli olan sənədlər də vardır. Bəzi sənədlərdə işğal qüvvələrinin də qətliamlarına yer verilmişdir. Bunlardan başqa Justin Makkarty "Ölüm və Sürgün" (orijinal adı- Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922) kitabında qətliamlara yer ayırmışdır. O dövrki qətliamları öyrənmək üçün erməni daşnak lideri Ovanes Kaçaznuninin məruzəsi, rus general L.H. Bolhovitinovun 11 dekabr, 1915-ci il tarixli məruzəsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Türk istiqlaliyyət müharibəsinin sonlarında qurulan "Tədqiq Heyəti"nin topladığı sənədlər dövrü qətliamları haqqında ətraflı məlumatlar verir. Bəzi türk və Osmanlı qaynaqlarında qətliamlara "soyqırım" deyilir. Həmçinin Uilyam St. Kleir Moreya yarımadasında türklərin qırğınına "soyqırım" demişdir. Mark Levene, 1870-ci illərdə Kraliça Viktoriya dövrü ictimaiyyətinin xristianlara qarşı qətliam və sürgünlərə daha çox diqqət edib, müsəlmanlara qarşı qətliam və sürgünlərə o qədər də diqqət etmədiyini, hətta daha çox hallarda bəyənildiyini irəli sürür. Leveneyə görə, böyük güclər Berlin konqresində ulus-dövlətçiliyi müdafiə edərək, Balkanlarda da bu sistemin oturuşmasını istəmişlər və buna görə də türk qətliamlarının olmasını labüd hesab edirmişlər. Karnegie Beynəlxalq Sülh Vəqfi, 1912 və 1914-cu illər məruzələrində Balkanlardakı qətliamlardan ətraflı bəhs etmişlər. Mark Mazover serblərin etdiyi qətliamların "soyqırım deyil, intiqam məqsədli" olaraq ifadə etmişdir. Norveçli hərbçi Henrix Avqust Angel serblərin qərb dünyasında "şeytan" tanıdılmasının "utanc verici bir ədalətsizlik" olduğuunmüdafiə etmişdir. Dimitrie Tucovic, qətliamlarla bağlı demişdir: Biz serblər bütün bir milləti məqsədli şəkildə öldürməyə çalışdıq. O günah sırasında yaxalandıq və əngəlləndik. İndi cəzamızı çəkməyə məcburuq... Balkan müharibələri Serbiya torpaqlarıyla yanaşı düşmənlərini də iki qatına çıxardı. Osmanlı dövründə böyük müsəlman şəhərlərində qətliamlara qarşı çoxsaylı mitinqlər təşkil edilirdi. Dövrün Osmanlı xalqı yunanların Anadolunu işğal edərkən etdiyi qətliamları müsəlman əhalini yox etməyə yönəlmiş bir hərəkət olaraq görürdü. İzmirdəki Osmanlıların Haqqlarının Qorunması Komissiyası, 1919-da qətliamları "bölgədəki böyük türk çoxunluğu ani bir formada yox etməyə yönəlmiş bir yunan hərəkatı" olaraq ifadə etmişdi. Qətliamlar dövrün qərb medyasında da yer almışdır. Türkiyə qonqarma erməni soyqırımına qarşı müsəlman0türk qətliamlarını irəli sürür. Barak Obama "erməni qırğını" ilə əlaq'dar 24 aprel? 2011 tarixli nitqinin ardından Amerika Türk Birliyi Obamanın türklərin məruz qaldığı qətliamlar və etnik təmizləməni yox saydığını iddia etdi. İğdırdakı ermənilər tərəfindən qətl edilən Şəhid Türklər Anıt və Muzeyi hər ay təxminənn 4 min nəfər tərəfindən ziyarət olunur. Ermənilərin 1918-ci il, 31 martda Azərbaycanda türklərə qarş törətdiyi soyqırımla bağlı Quba şəhərində memorial vardır. Həmçinin Xocalı soyqırımı ilə bağlı da Bakıda memorial vardır.