Xəyali_icmalar
Xülasə
İnsanlığı və coğrafiyanı milli sərhədlərə bölərək,hər biri özünü “ən qədim və köklü olduğunu”iddia edən və davamlı olaraq ”xarici düşmənlərə” qarşı “biz” adıyla özlərini qanuniləşdirən milli dövlətlərdən qurtulmaq mümkündürmü?Anderson millət və millətçilik üzərinə,rəsmi-tarixdən gələn inanclarımızı sarsıdacaq və yenidən fikirləşmək üzrə bizə fərqli bir tarix göstərir.Kitab işıq üzü görəndən bu günümüzə qədər bütün dünyada social elmlərə dərindən təsir göstərdi,bir çox məqalə və yayımlara mövzu qaynağı olmuşdur.Bir çoxumuz bilməsək də,Marksizm və marksist hərəkətlərinin tarixində meydana gələn əsaslı dönüş üstümüzə çökmüş vəziyyətdədir.Bunun ən nəzərəçarpan işarəti,Vyetnam,Kamboca və Çin arasındakı ziddiyyətlərdir.Müstəqillik və inqilabçı ruhaları ilə müzakirə götürməz rejimlər arasından çıxdıqlarından və məsələ rejimlərdən heç biri tökülən qanı açıq olaraq Marksist olan bir teorik  perspektivdən hərəkətlə qanuniləşdirmək üçün könülsüz bir neçə jestin kənarnda heç bir şeyə cəhd etmədən bu müharibələrin dünya tarixində bir çox önəmi var.1969-cu ildə Çin-Sovet qarşıdurmalarını və SSRİ-nin 1953 Almaniya,1956 Macarıstan,1968 Çexoslavakiya və 1980 Əfqanıstandakı hərbi müdaxilələri hələ seçimlərə görə “sosial imperializm”dən sosializmi müdafiə kimi izah etmək mümkündür.Əgər Vyetnamın 1978-ci il dekabr və 1979-cu il yanvarındakı Kambocaya işğalı inqilabçı Marksist rejimin digərinə qarşı girişdiyi ilk geniş ölçülü şərti müharibədirsə,Çinin fevralda  Vyetnama qarşı qoşulduğu hücumu bunu tək bir örnək olaraq qalmamasının təmin etdi.Bugün ancaq,artıq güvəni sarsılmaz olanlar,bu əsrin sonlarında çıxacaq olan müharibələrdə,kiçik sosialist dövlətlər bir yana SSRİ və ÇXR-ın eyni tərəfdə vuruşacağı ya da eyni tərəfi dəstəkləyə biləcəyinə dair iddialar edə bilərlər.Bu cür mühazirələr ikinci dunya müharibəsindən bu yana olmuş bütün inqilablar,özlərini milli terminlər-Çin Xalq Respublikası,Sosial Vyetnam Respublikası və digərləri təsvir edərək inqilab öncəsi keçmişdən davam edən regional və ictimai məkanı sıx kök salmış olduqlarını ön plana  çıxartdılar.SSRİ-nin tam tərsinə,Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya ilə birlikdə adında milli bir terminə yer verməyən nadir dövlətlərdən biri olması onu XXI əsrin internasional düzənini qabaqcılı olduğu qədər,XXI əsrin millət öncəsi xanədanlıq dövlətlərinin də bir davamçısı olduğu düşündürür. Erik Hobsbaun “Marksist hərəkət və dövlətlər yalnız şəkilcə milli olmaqla qalmadılar özlərində də elə milliyətçi oldular.Bu meylin davam etməyəcəyini düşündürən heç bir işarə yoxdur”qeyd edirdi.Üstəlik bu meyil yalnız sosialist dünyaya xas deyil.Demək olar ki,BMT hər il yeni üzvlər qəbul edir.Bir vaxtlar birliklərini tamamilə itirmiş olduğu neçə “qədim millət” özlərini sərhədləri içindən çıxan alt-millətlər tərəfindən meydan oxunanlarla  bir mövqedə görürlər.Onlar əlbəttəbir gün “alt”lıqdan qurtulacaqlarını xəyal edirlər.Gerçəklikdə isə bu qədər müddətdir kəhanəti yaranan “millətçilik dövrünün sonu”göründüyündən çox uzaqdadır.Hətta millətçilik zamanımızın siyasi həyatının ən universal bölgüdə qanun qəbul edilən dəyəridir. Millət,milliyət,milliyətçilik-bunların hət birinin son dərəcə yaxşı olmayan bir şöhrəti var.Milliyyətçiliyin müasir dünya üzərindəki təsirilə müqayisə edildikdə,bu mövzuda qəbul edilən nəzəriyyələrin sayı məhduddur.Dünyada millətçilik üzrə ən məşhur ingilis yazarlarından  biri Hugh Seton Uatson qeyd edir ki,”Beləliklə,millət üçün hər hansı elmli toplu olmayacağını təslim etmək məcburiyyətində qalıram;elə isə fenomen yarandı və yaranmağa davam edir.Liberal adətdən heç də az nəhəng olmayan Marksizm tərəfdarı olan Tom Nairn böyük açıqsözlüklə:”Millətçilik nəzəriyyəsi Marksizmin böyük tarixi müvəffəqiyyətsizliyidir”. Millətçiliyin Marksist nəzəriyyəsi üçün rahatsızlıq verən bir anomali olduğunu və tam da bu səbədən hesaba qatılmaqdan çox həsir altı edildiyini söyləmək daha doğru olar. Bu kitabın hədəfi millətçilik deyilən “anomali”nin daha dolğun açıqlamasına nail olmaq üçün son olmayan bəzi təkliflər təqdim etməkdir. Bu üç paradoks millətçilik üzərində çalışan nəzəriyyəçiləri çaşdırmışdır:1.Millətlərin obyektiv müasirliyi qarşısında millətçilərin gözündə sahib olduqları qədim statusu 2.Sosio-mədəni anlayış olaraq millətin ölçülü universallığı-müasir dünyada hər kəsin bir ciniyyətə “sahib olması”kimi,hər kəs bir milliyətə sahib ola bilər və olamalıdı.3.Millətçillərin siyasi gücü ilə qarşılaşdığında fəlsəfi səfaləti və əsassızlıqları.Başqa bir sözlə millətçilik Hobbs,Tokvill,Marks Veber simasında özünün böyük mütəfəkkirlərini yarada bilmədi.Bu boşluq ,kosmopolit və çox dilli insanların millətçiliyə yuxarıdan baxması nəticəsini göstərdi. O anlarla qarşılaşan Gertrude Stein kimi “orada bir orası yoxdur”(there is no there there) nəticəsinə nail olmaq bəlkə də çox asandır.Bu baxımdan Tom Nairn qədər anlayışlı bir milliyətçilik araşdırıcısı belə qeyd edirdi:”Milliyətçilik müasir inkişaf tarixinin,fərdi müstəvidəki “nevroz”u xatırladan patologiyasıdır.