Hammurapi_qanunları
Tarixi
Qanunlarda xüsusi mülkiyyətin, insanların hüquqlarının möhkəmləndirilməsi və təbiətin qorunması məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilmişdi. Hammurapinin titullarından biri "ədalətin hökmdarı" onun sarsılmaz şöhrətindən qaynaqlanır, belə ki, Hammurapi qaynaqlarda qeydə alınmış ilk qanunlar toplusunun banisidir. Alimlər daş kitabə üzərində yazılmış, 282 maddədən ibarət Hammurapi qanunlarını sami yenilikçiliyi ilə şumer qanunlarının qarışığına əsaslandığını qeyd edirlər, lakin onlar hansı qanunun şumer, hansının samilərə aid olduğu barədə qərara gələ bilmədikləri üçün bütün mətni sadəcə olaraq Mesopotamiya qanunşünaslığı kimi qəbul edirlər. Qanunnamənin bəzi şərtlərinə nəzər salmazdan əvvəl, onu da demək lazımdır ki, Hammurapi qanunları müasir "qanuni bərabərlik" anlayışına ziddir. Hammurapi qanunlarında qulların heç bir hüququ yoxdur və yüngül (adi) səhvlərə görə ağır cəzalara məruz qalırlar. Bundan əlavə, 2 hüquqi (qanuni) sinif qeyd edilir; aristokratlar kimi başa düşülən "insanlar" və qanunda haqlarında az bəhs edilmiş, lakin onlara aid bəzi hüquqların qeyd olunduğu, nə aristokrat, nə də qul olan, başqa bütün insanlar. Digər bir aristokratı qətlə yetirmiş aristokrat, qul olmayan və aşağı təbəqəli insanı qətlə yetirənə (aristokrata) nisbətən daha ağır cəzalandırılırdı, qulu qətlə yetirmiş aristokrat isə sadəcə quldarın əmlakına zərər yetirdiyinə görə cəzalandırılırdı. "Gözə göz" və "müştəri ehtiyyatlı olmalıdır" qanunları Hammurapi qanunlarının əsasını təşkil edən ən məşhur iki qanundur. İlk baxışda hər iki qanun son dərəcə primitiv görünür. Müəyyən bir cəzanın ödənilməsini təklif edərkən (əgər bir adam digərinin gözünü çıxarmışdırsa, onun da gözü çıxarılmalıdır; əgər bir adam digərinin sümüyünü sındırmışdırsa, onun da sümüyü sındırılmalıdır) heç vaxt hadisənin təsadüfən (istəməyərək) baş verə bilmə ehtimalı nəzərə alınmır və bu qanunlar tükürpədici dərəcədə təhqir və işgəncə cəzalarını tələb edir. Hammurapi qanunlarının müasir hüquqşünaslıqla müqayisədə daha müxtəlif məqsədləri hədəflədiyini nəzərə aldığımız təqdirdə, bu qanunlar daha anlaşıqlı olmağa başlayır. Mesopotamiyalılar, başlıca olaraq, dava-dalaşların qarşısını almaq üçün qanunlar vermişdilər. Onlar belə düşünürdülər ki, başqasına yetirdiyi xətər onun özünə edilsə, qəddar hərəkətlər edən həmin şəxs bu cür davranışlar etməkdən çəkinər. Onlar həmçinin belə hesab edirdilər ki, cəzalar yalnız cəld və mərhəmətsiz şəkildə həyata keçirildiyi təqdirdə insanlar üzərində qorxuducu təsir yaradar. Onlar bu məsələyə cinayət səbəbini rədd etmək üçün zəruri olan nöqteyi-nəzərdən yanaşırdılar, çünki istintaq şərtləri və dəlilləri vaxt apara bilər və bununla da cinayətkar özünü necə müdafiə edəcəyini bildiyinə görə, qəsdən törədilmiş cinayətlərin cəzasız qalma ehtimalına yol aça bilərdi. "Müştəri ehtiyyatlı olmalıdır" qanununa gəldikdə, bu qanun da həmçinin münaqişələrin qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Çünki müştəri heç bir hüququnun olmadığını və hər hansısa iddia irəli sürdüyü təqdirdə dərhal cəzalandırılacağını bilirdi. Mesopotimya hüquqşünaslığının real şərtlərini nəzərə alarkən, onu da əlavə etmək lazımdır ki, Hammurapi qanunları bütövlükdə ədalət anlayışına zidd deyildir. Müəyyən cəzaların ödənilməsi tələblərinin, həqiqətən də, qəddar olmasına baxmayaraq, Hammurapi qanunlarında ədalət anlayışı tamamilə qıt deyildi. Belə ki, "gözə göz" qanunu "gözə baş" yaxud "dırnağa göz" qanunlarına nisbətən daha ədalətli idi. İkincisi, mücərrəd etik qaydalar Hammurapi qanunlarının müəyyən maddələrində xüsusi yer tutur. Məsələn, mesopotamiyalılar hesab edirdilər ki, övladlar öz valideynlərinə qarşı sayğılı olmalıdırlar, buna görə də qanunun 195-ci maddəsində deyilir: Əgər oğul öz atasını vurubsa, onun əlləri kəsilməlidir və sonuncusu, dövlət bəzən sadəcə ittiham etmək və cəzalandırmaq yerinə, sosial rifahın qarşılanmasını da təmin edirdi. "Rifah dövləti" şərtinin ən gözəl nümunəsi qanunun 23-cü maddəsində yer alır, maddədə deyilir: Əgər bir şəxsin əmlakı oğurlanıb və oğru tapılmayıbsa, o halda oğurluğun baş verdiyi şəhər əmlakı oğurlanmış şəxsin mülkünün əvəzini ödəməlidir. Qərbdə ədalət anlayışının daha sonralar xeyli inkişaf etməsinə baxmayaraq, Hammurapi qanunlarında yer alan qaydaların əksəriyyəti ədalət anlayışının gələcək inkişafının başlanğıc nöqtəsinə çevrilmişdir.