cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
I Abbas
Qızılbaşlar və Qafqaz fəthləri
Səfəvi bürokratiyasında və Səfəvi dövlətinin sarayında getdikcə artan gürcü və çərkəzlər hakimiyyət uğrunda qızılbaşlarla rəqabət aparır və nəticədə də saray intriqalarına qoşulurdular. Bu nüfuz yarışı şahların arvadlarının (və onların hərəmdəki, saraydakı və bürokratiyadakı tərəfdarlarının) öz oğullarını taxta çıxarmaq üçün bir-biri ilə yarışması kimi hərəmxanada öz əksini tapırdı. Bu yarışın Abbasın hakimiyyəti dövründə etibarən güclənməsi sülalənin hakimiyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə zəifləməsi ilə nəticələndi. Abbasın öz oğlu və vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd Baqır Mirzə çərkəzlər tərəfindən quraşdırılan saray intriqasına qatılmış və buna görə də, atası tərəfindən edam edilmişdi. Qulam sistemi Səfəvilərdən sonra əvəvlki qədər yaxşı işləməsə də, üçüncü qüvvə kimi Səfəvilər dövrünün qalan dövründə və daha sonra Qacarlar sülaləsinin süqutuna qədər mühüm rol oynamağa davam edəcəkdi.
Orduda islahat
Abbas yeni döyüş qaydalarına əsasən ordunun artilleriya gücünü də artırmış və nəticədə bir döyüşdə 500 topdan yararlana biləcək səviyyəyə çatmışdı. Orduda qəti nizam-intizam qaydaları hökm sürürdü və yağmalamaya görə ağır cəzalar tətbiq edilirdi. Orduda islahatları daha yaxşı təmin edə bilmək üçün o, avropalı məsləhətçilərdən də yararlanırdı. Xüsusən ingiltərəli macəraçılar olan Entoni Şirli və Robert Şirli qardaşları bu məsələdə xüsusilə fərqlənmişdilər. Onlar 1598-ci ildə Esseks qrafının elçiləri kimi qeyri-rəsmi bir missiya ilə Səfəvi imperiyasını Osmanlıya qarşı ittifaqa girməyə razı salmaq üçün gəlmişdilər. 1600-cı illərdən etibarən Səfəvi dövlət xadimi Allahverdi xan Robert Şirli ilə əlaqədə olaraq ordunun yenidən təşkilatlanmasını həyata keçirdi və nəticədə qulamların sayı 25 minə qədər artırıldı.
Özbəklərlə münasibətlər
Abbasın ənənəvi istirahət yerlərindən biri də Mazandaranın Xəzər dənizi sahilləri idi. İsfahanda olduğu zaman Mazandarana getməyə hazırlaşırdı ki, 1611-ci ilin martında özbək xanı Vəli Məhəmməd xanın ona sığınmağa gəldiyi barədə məlumat aldı. Onu özünün qardaşı oğlanları İmamqulu xan və Nadir Məhəmməd xan hakimiyyətdən devirmişdilər. Bu dönəmdə Abbas özbəkləri zəiflətmək üçün sülalə daxilindəki münaqişələri dəstəkləyirdi və bu hadisə ona bu siyasətini daha da dərinləşdirmə fürsəti təqdim edirdi. Xəbəri aldıqdan sonra Abbas Vəli Məhəmmədin İsfahana rahat şəkildə çatması üçün nə lazımdırsa göndərdi və yolboyu hakimlərinə ona xüsusi hörmət göstərməyi əmr etdi. İyun ayının ortalarında İsfahana çatan Vəli Məhəmmədi qarşılamaq üçün Abbas şəhərdən 10 km-dan çox məsafədə kənara çıxdı. Onun şərəfinə bütün şəhər bəzədilmişdi. Vəli Məhəmmədi qarşılayan Abbas onu şəhərə dəvət etdi. Onları tüfəngçilər müşayət edir, atlarının ayaqlarının altına parçalar düzülür, bütün şəhər camaatı da küçələrə axışırdı. Şəhəri gəzərkən onlara şərab təqdim ediləndə Abbas ondan başına gələnlər barədə məlumat aldı. Növbəti gün Abbas Vəli Məhəmmədi ona verdiyi evində ziyarət etdi və onun vəziyyətinin pis olduğu qənaətinə gəldi. Bunu aradan qaldırmaq üçün növbəti gün onun şərəfinə musiqiçilərin və rəqqasların iştirak etdiyi qonaqlıq təşkil edildi. Qonaqlıqda Səfəvi şahı öz xanlarını sona qədər tək qoymayan şəxsləri xüsusi övdu və onlara mükafatlar vəəd etdi. Növbəti gün də qonaqlıqlar davam etdirildi, çövkən oyunları, ox yarışmaları, fişəng və top atışları təşkil edildi. Vəli Məhəmməd xüsusilə şahlıq filinin üzərindən atılan fişəngləri xüsusilə maraqla qarşıladı. Fişəng atışları bitdikdən sonra şah onu şəhərdəki dükanları, karvansarayları və özünün saldırdığı Çahar Bağı gəzməyə apardı.
Bu müqavilədən sonra Abbasın hakimiyyətinin sonuna qədər özbəklərlə problem yaşanmadı. 1642-ci ildə İmamqulu xan qardaşı Nadir Məhəmməd tərəfindən hakimiyyətdən devrildikdən sonra Səfəvi imperiyasına gəlmiş, burada Səfəvi şahı ilə görüşmüş və Səfəvi rəssamı Mo'en Mosavver tərəfindən şəkli çəkilmişdir.
İran körfəzi
1614-cü ildən etibarən isə Abbas bütün qəzəbini İran körfəzindəki portuqaliyalılara və ispaniyalılara qarşı yönləndirdi. O, körfəzdəki Hörmüzə və ya oradan daşınan bütün malların keçdiyi Gembruna yenidən hücum etdi. Hörmüzdəki portuqal komandiri ələ keçirdiyi bəzi ərəb tacirləri ilə pis rəftar edərək şahı qəzəbləndirmişdi. Hücumdan əvvəl qızılbaş ordusu karvanların hərəkət yollarını qapalı elan etdilər. Bundan sonra - sentyabrda Gembrun mühasirəyə alındı. Gembrun 80 nəfərlik portuqaliyalı döyüşçü və bundan bir qədər çox yerli əhali arasında toplanmış şəxs tərəfindən qorunurdu. Xristian təqvimi ilə yeni ildən bir neçə gün əvvəl qala İmamqulu xan tərəfindən ələ keçirildi. Lakin Hörmüz adasına hücum etmək üçün gəmilər lazım idi və bu Səfəvi ordusunda yox idi. Həmçinin Osmanlı imperiyası ilə yeni müharibənin başlamasını göstərən əlamətlərin ortaya çıxması Hörmüzün hücuma məruz qalmamasına şərait yaratdı. Artıq Abbas Osmanlı ilə yeni müharibəni dəf edə bilmək üçün başqa problemləri ən azından bir müddətlik dondurmalı idi. O, ələ keçirdiyi heç bir bölgəni verməyəcəyi şərti ilə, Karmelitlərin vasitəçiliyi ilə Hörmüz adasındakı portuqaliyalılarla danışıqlara başladı.
Abbas Fiqueroa İsfahana çatdığı zaman Əşrəfdəki sarayında idi. Onun çatmasını xəbər aldıqdan sonra yanındakı italyan səyyah Pietro Della Valleyə onun kim olduğunu soruşdu. Şahın "o, böyük şəxsdirmi?", "o, həqiqətin və bütovlüyün nümayəndəsidirmi?" deyə suallar soruşdu, italyan isə öz növbəsində Fiqueroa ilə heç vaxt şəxsən tanış olmadığını, lakin mənsub oldğu ailənin öz ölkəsinin ən köklü ailələrində olduğunu bildirdi. Daha sonra Abbas Pietrodan niyə İspan kralının Osmanlı ilə müharibəyə başlamadığını soruşdu, Pietronun ispaniyalıların osmanlıları dənizdən narahat etdiyini cavabını aldıqdan sonra isə şah "bunun elə də bir əhəmiyyəti olmadı" deyə cavabladı. Abbas sözünə davam edərək əgər özü İspan kralı olsaydı, ilk növbədə Kipri fəth edəcəyini, daha sonra isə Müqəddəs Torpağı ələ keçirəcəyini bildirdi. Bundan sonra əlavə etdi: İspan kralı döyüşçü olmalı və şəxsən meydana çıxmalıdır. Vəzirlərə və ya nazirlərə arxalanmaq lazım deyil, çünki belələri ancaq özlərinin rifah içində yaşamalarını təmin etməyə çalışırlar. Ya o, məni kimi ya həyatını itirmək, ya da bütün düşmənlərini ram etmək istəyi ilə şəxsən meydana çıxmalıdır.
Moğol elçisi Xan Aləmin şərəfinə verilən qonaqlıqda iştirak edənlərdən biri də Fiqueroa idi. Bu zaman Abbasa ispan kralının göndərdiyi yeni məktub təhvil verildi. Bundan şad olan Abbas məclis iştirakçılarına "qardaşı olan ispan kralı"nın ona məktub göndərdiyini bildirdi. Şah Karmelit rahibindən məktubun əsas yerlərini ucadan oxumağı əmr etdi. Bu zaman Fiqueroa yenə yorğun olduğu üçün məclisi tərk etmiş və evinə yollanmışdı. Lakin o, yatağına girdikdən bir qədər sonra şah onu moğol elçisinin şərəfinə fişənglərlə işıqlandırılmış bazarı gəzmək üçün öz yanına gətizdirdi.
Avqustun sonlarında Fiqueroa İsfahandan Hörmüzə yola düşdü. O, yolda ispan kralının məktubunu daşıyan çaparla qarşılaşdı və məktubu qəbul etdi. Bu məktuba iki imperiya arasında razılaşmanın qaralama versiyası da var idi. Məktubu oxuyan kimi Fiqueroa bunun absurd olduğunu anladı, çünki Abbasın ingilislərlə əlaqələrin kəsilməsini, torpaqların geri qaytarılmasını heç cür qəbul etməyəcəyini bilirdi. Çaparda həmçinin şah üçün yazılmış Robert Şirlinin və ispan kralının başqa bir məktubu da var idi. Bu şərtlər altında İsfahana geri dönməyin mənasının olmadığını anlayan Fiqueroa məktubların üzərinə özü də şaha məktub yazıb göndərərək, paytaxtdakı xristian keşişlərinə danışıqları davam etdirməyi tapşırdı. Məktublar və razılaşmanın təklif edilən mətni Abbas üçün oxunduqdan sonra o, qəzəbləndi, qılıncını çıxararaq portuqaliyalılar (həmçinin də ispanları) körfəzdən qovacağına and içdi. O, Hörmüzü indiyə kimi yalnız Osmanlıya qarşı ispan-portuqal monarxı ilə ittifaqda perspektiv gördüyü, həmçinin də Hörmüzə qarşı əməliyyat həyata keçirmək üçün hərbi gəmiləri olmadığı üçün ələ keçirməyə cəhd etməmişdi. İndi isə onlarla əməkdaşlığın heç bir perespektivi olmadığı bəlli oldu və əməkdaşlıq üçün ingilislər daha cəlbedici hala gəldi. Onsuzda Suratda bu iki imperiya arasında qarşıdurma var idi və Abbas bu qarşıdurmanı İran körfəzinə də yaymaq istəyirdi.
Suratdakı Şərqi Hindistan Şirkəti İran körfəzinə güclü hərbi donanma göndərmişdi. Onlara çatan məlumata görə Qoadan yeni qüvvələrlə gücləndirilən Ruy Freire ilə yeni toqquşmaların yaxın zamanda baş tutması qaçınılmaz olacaqdı. Donanma 14 dekabrda Caska çatdı və burada onlara verilən məktubda Səfəvi imperiyasında Monnoks və digər səlahiyyətli şəxslərlə görüşmələri əmr edildi. Görüş yeri Hörmüzə yaxın olan kiçik limanda baş tutmalı idi. Monnoksu ingilis dənizçilərini şahın arzularını yerinə yetirməyə razı salmaq üçün çətin danışıqlar gözləyirdi. Çünki ingilisləri İran körfəzindən qovmağa çalışan portuqaliyalılara qarşı vuruşmaq ayrı bir şey, başqa bir müsəlman qüvvəsi ilə birləşib katolik olsa belə bir digər xristian qüvvəyə - həm də bu dövlətlə İngiltərə rəsmi olaraq müharibə vəziyyətində olmadığı halda - hücum etmək tamamilə ayrı bir məsələ idi. Lakin güclü şəxsiyyət olan Monnoks gəmi şurası ilə uzun debatdan sonra onları inandıra bildi ki, əgər Səfəvi imperiyası ilə ticarətin davam etdirilməsi istənilirsə ortada başqa bir yol yoxdur, məcbur Abbasın dediklərini qəbul edib ona Qişm və Hörmüzü ələ keçirməkdə yardım edilməlidir. 1622-ci il yanvarın 18-də Monnoks və onun köməkçisi Bell İmamqulu xanla müqavilə bağladılar, lakin sonradan ortaya çıxan fikir ayrılıqları şərtlərin kifayət qədər aydın şəkildə yazılmadığını göstərir. İngilislərə göstərdikləri kömək müqabilində qələbə qənimətinin yarısı verilməli, tərəflər döyüş xərclərini eyni miqdarda qarşılamalı, bütün gələcək gömrük gəlirlərinin yarısı onlara getməli, malları rüsumsuz idxal-ixrac etmələrinə icazə verilməli idi. İranlılar ingilis gəmilərinin İran körfəzində qalmaları üçün çəkdikləri xərcləri də bölüşməyə razılaşdılar. Müqavilə İngiltərə gəmilərindən biri olan Londonun ekipajının etirazına səbəb olub. Onlar döyüş üçün deyil, ticarət üçün işə götürüldüklərini və dost bir xalqın qalasına hücumun "sülhün pozulması" olacağını söylədilər. Onların müqaviməti bir aylıq əlavə maaş vədi ilə ortadan qaldırıldı.
Hörmüz ələ keçirildikdən sonra iki dövlətində monarxiyası birləşdiyi üçün ispan kralı ingilis hökümətinə hərbi müdaxilə üçün etiraz edib izahat tələb etdi. İzahat olaraq bildirildi ki, şirkət Səfəvi imperiyasının məcbur etməsi ilə döyüşə daxil olmuşdur. İngilis kralı I Ceyms və onun sevimlisi Bukinqem hersoqu portuqal etirazları üçün narahat deyildilər və əldə edilmiş qənimətdən pay almaq fikrində idilər. Bukinqem hersoqu, Ali Lord Admiral olaraq, Şərqi Hindistan şirkətinin gəmilərinin son illərdə həm Portuqaliyadan, həm də Hörmüzdən ələ keçirdiyi qənimətin onda birini almaq hüququna malik olduğunu iddia etdi. Bu, 100.000 funt sterlinq olaraq təxmin edilirdi. O, şirkəti Admiralty Məhkəməsinə şikayət edəcəyi və gəmilərini limanlarda durduracağı ilə hədələdikdən sonra 10.000 funt-sterlinqini əldə etdi. Kral da eyni məbləğin həm də ona veriləcəyini açıq şəkildə bildirərək "mən səni ispanların şikayətindən qurtardımmı? və sən mənə heç nə qaytarmırsan?" dedikdən sonra 10.000 funt-sterlinq də ona verildi.
1603–1612-ci illər müharibəsi
Abbasın müharibəyə başladığı tarix Osmanlı imperiyasının çətin bir dövrdən keçməsi ilə üst-üstə düşürdü. Abbasın imperiya daxilindəki hakimiyyəti mütləqləşmiş, özbəklər Bəlxdən geri çəkilməyə baxmayaraq, məğlub edilmişdi. Osmanlı imperiyası isə digər tərəfdən uzun illərdən etibarən Avropada Habsburqlarla savaşmaqda idi. Həmçinin iqtisadiyyatında pisləşməsi bitmək bilməyən müharibələrlə birləşdikdən sonra imperiya daxilində üsyanlar başladı. 1596-cı ildən 1608-ci ilə qədər bu üsyanlar demək olar ki, durmadan davam etdi. Bu üsyan yatırıldıqdan sonra dərhal başqa bir üsyan başladı.
Sufiyan döyüşü
Abbasın hərbi istedadı döyüşün sonunu müəyyən etməkdə həlledici rol oynayır. Bütün əməliyyatlara şəxsən rəhbərlik edən şah əsas və ehtiyat qüvvələri elə bölüşdürür ki, rəqibin üstün saylı ordusunun öhdəsindən gələ bilsin. Bundan başqa o, gözlənilməz hərbi fəndlər işlədir. Bütün bunların sayəsində həddən artıq qənimət, o cümlədən 100-ə qədər ağır top ələ keçirilir. thumb|left|340px|Şah Abbas sarayda qonaq qəbul edərkən [[Çehel Sütun sarayındakı təsvir]]
Sufiyan döyüşündən sonra Abbas ordusuna qısamüddətli bir istirahət verdi və 3 ay sonra, yəni qışın sonlarına yaxın Araz çayını keçərək Gəncəyə hücum etdi. 6 ay davam edən mühasirədən sonra Gəncə qalası ələ keçirildi. Gəncə ələ keçirildikdən sonra Tiflisə doğru hücum edildi və ora da ələ keçirildi. Hüseyn xan Mühasib Qacarın yerinə Məhəmməd xan Ziyadoğlu Qacar Qarabağ hakimi təyin olunur. Bundan sonra Abbas qoşunları Lori, Basarkeçər və Gürcüstanı ələ keçirir. 1606-cı ilin qışında Şirvanı ələ keçirən Abbas ordunun hücumun davam etdirilməsi məsələsində müxalifəti ilə qarşılaşdı. Ordudakı zabitlər uzun müddətdir yürüşlərin olmasına və zəif yemləməyə görə ordudakı atların ya ölüb, ya da zəifləməsindən, döyüşçülərin təminatının zəifliyindən şikayətlənirdilər. Həqiqətən də, Osmanlı ordusu körpüyü uçurtduğuna görə buz parçalarının üzdüyü Kürü keçməyə çalışarkən qızılbaş ordusundakı heyvanların bir çoxu tələf olmuşdu. Bu barədə müzakirələr gedərkən qızılbaş ordusu Şirvan bölgəsinin paytaxtı hesab edilən Şamaxını mühasirəyə almışdı və mühasirə zamanı 2 ay demək olar ki heç durmadan yağan yağışlar ordunun düşərgəsini bataqlığa çevirmişdi, lakin bu dövr ərzində Xəzər dənizinin sahilində yerləşən və mühüm şəhərlər hesab edilən Dərbənddə, Bakıda səfəvipərəst üsyanlar qalxdı. Üsyanların qalib gəlməsindən sonra şəhər qızılbaşlara təslim edildi. Şamaxı qalasıda toplarla uçurduldu və hücumla şəhər ələ keçirildi. Şirvan bölgəsinin də geri qaytarılması ilə Abbas demək olar ki, 1590-cı il müqaviləsi ilə itirilmiş bütün Səfəvi torpaqlarını geri qaytarmağı bacardı və 1555-ci ildə imzalanmış Amasya sülh müqaviləsinin müəyyən etdiyi sərhədlər yenidən bərpa edildi.
Rover Savoryə görə, Sufiyanda "sayca və atəş gücü baxımından Osmanlılardan daha aşağı olan qüvvələrini ehtiyatla idarə edən və kritik anda ehtiyatını işə salan, özünü mükəmməl qabiliyyətə malik bir general kimi göstərdi".
Osmanlılar itirdikləri ərazilərin əldən çıxması ilə barışmaq istəmir və 1590-cı il müqaviləsinə qayıtmaq tələbi qoyurdular. Bu isə 1612-ci ildə bağlanmış yeni sülh sazişi imzalanana qədər fasiləsiz müharibələrə gətirib çıxarır.
1615–1618-ci illər müharibəsi
Osmanlı imperiyası ilə münaqişənin yenidən başlaması ərəfəsində Qafqazdan 15 min xristian ailəsi Mazandarana köçürüldü. Şahın məqsədi Xəzər sahillərini abadlaşdırmaq və orada Əşrəf, Fərəhabad kimi yerlər inşa etmək idi. Bu köçürülənlərin içərisində xristianlarla yanaşı Osmanlı ilə əməkdaşlıq edə biləcəyindən şübhələndiyi bir qədər sünni əhali və yəhudilər də var idi. Bu əsnada Cənubi Azərbaycan ərazisindəki Səfəvi Sufi ordeninin bir neçə üzvünü də xəyanətdə ittiham edərək edam etdirdi. O, onların sədaqətsizliyini daha ciddi hesab edirdi, çünki bu, sufi ustadı kimi ona borclu olduqları mütləq itaətin pozulması idi.
Bağdadın alınması
1534-cü ildə şəhəri qızılbaşlardan ələ keçirən Osmanlı ordusunun etdiyi kimi qızılbaşlar da şəhərin sünni əhalisinə divan tutdular. Həmçinin Abbasın əmri ilə Bəkirə dəstək olan yeniçərilər qaynar yağa atıldılar. Abbas bunu onlar "sultana xəyanət ediblərsə, deməli mənə də edərlər" deyərək əsaslandırmışdı. İsgəndər bəy Münşinin bildirdiyinə görə, bundan sonra Abbas bölgədə həm quraqlıq, həm də Bəkirin yarıtmaz hakimliyinə görə yaranmış aclığı ortadan qaldırmaq üçün mübarizə apardı. Bağdada qızılbaş hakim təyin edildi, şiə müqəddəs şəhərləri olan Nəcəf və Kərbəlada yenidərqurma işləri təşkil edildi. Buradakı ziyarətgahları ziyarət edən Abbas ibadət etdikdən sonra vəqflərə böyük miqdarda hədiyyələt bağışladı. Həmçinin Nəcəfdə lillənmiş kanalın təmirinə başladıldı, məqsəd şəhəri daha çox içməli su ilə təmin etmək idi.
Moğollarla münasibətlər
Abbas elçilik heyəti ilə dostcasına davransa da, onları qarşılamaq üçün xüsusi mərasim təşkil etmədi. O, hakimiyyətə yeni çıxan zaman Əkbərin sarayının buna reaksiyasından narahat olsa da, indi özünü daha güclü hiss edirdi və moğol imperatorunun Qəndəhara sahib olmasından da narazı idi.
Qəndəhar
Səfəvi–Moğol münasibətlərində Hümayunun hərbi yardım haqqında xahişlə I Şah Təhmasibə müraciət etməsi əlamətdar hadisə oldu. Hümayun əfqan hakimi Şirxan tərəfindən darmadağın edilmiş və hətta ona qarşı çıxış etmiş qardaşları da onu tək buraxmışdılar. Vəziyyət o dərəcədə ağırlaşmışdı ki, o, arvadı, qulluqçusu və 40 etibarlı adamının müşayiəti ilə Səfəvilərin ərazisində təqibdən yaxa qurtarmağa məcbur olmuşdu. 1544-cü ildə Hümayun Sistan hakimi Əhməd Sultan Şamlı tərəfindən padşaha layiq təmtəraqla qəbul edilərək Herata yola salınmışdı. Hümayun onu qarşılamaq üçün öz məiyyəti ilə şəhər hüdudlarından xeyli kənara çıxmış Xorasan bəylərbəyi Məhəmməd xan Şərəfəddin oğlu tərəfindən də böyük ehtiramla qarşılanmışdı166. Hümayun bir neçə gün Heratda qaldıqdan sonra şahın yanına hərəkət etdi. Sultaniyyənin yaxınlığında, Sorluq yaylağındakı şah düşərgəsində Hümayunu şahın qardaşları Bəhram və Sam, vəzir Qazi Cahan, qorçibaşı Sevindik bəy və dövlətin digər yüksək rütbəli adamları qarşıladılar. Sonra Hümayun şahdan ayrıldı, Təbriz və Ərdəbilə yollandı. Hümayun Ərdəbildə Şeyx Səfiəddinin türbəsi qarşısında "baş əydi", bundan sonra isə saraya qayıtdı. Müxtəlif məlumatlara görə, I Şah Təhmasib tərəfindən Budaq xan Qacar və Şahverdi bəy Ustaclı başda olmaqla 6 mindən 12 min nəfərədək qızılbaş Hümayunun sərəncamına verildi169. Hümayun həmin hərbi yardımla Hindistana yola düşdü, öz düşməni Şirxanı darmadağın etdi və taxt-tacı özünə qaytardı. O, bu köməyin müqabilində hər il 40 min tümən gəlir verən Qəndəharı Səfəvilərə güzəştə getdi. Həmçinin Hümayun şiəliyi qəbul etməyi də öhtəsinə götürmüşdü.
Rusiya ilə münasibətlər
1617-ci ildə Abbas Rusiyanın ilk Romanov sülaləsindən olan Mixailin göndərdiyi elçilər tərəfindən ziyarət edildi. Şah elçiləri qarşılaşamaq üçün taxtına çıxdıqdan sonra diplomatik fikir alış-verişi başladı. Rusların göndərdiyi heyət kiçik miqyaslı və əsasən kommersiya xarakteri daşıyırdı, bu dönəmdə Səfəvi tacirləri şahın şəxsi hesabına ipək satır və bunun müqabilində xəzlər, ov şahinləri və silahlar alırdılar. Həmçinin hər iki tərəfdə də Osmanlı imperiyasına qarşı ittifaq formalaşdırmaq düşüncəsi mövcud idi. Digər tərəfdən Abbasda rusların öz təsir dairələrini Qafqaza doğru genişləndirmələrinə görə narahatlıq mövcud idi. Bundan başqa, Səfəvi imperiyasının Rusiyaya olan marağı sonuncuda Mixailin taxta çıxmasına gətirib çıxaracaq qarışıqlıq dövrü başladıqdan sonra azalmışdı. İvan İvanoviç Çiçerinin başçılıq etdiyi bu sonuncu rus elçilik heyəti Abbasa hədiyyə olaraq ov şahinləri gətirmişdi və Abbas bu quşları Xan Aləmə hədiyyə etdi. Abbas rusların elçiliyi ilə o qədər dərindən maraqlanmadı, çünki bu zaman o, tezliklə hakimiyyətinin böyük zəfərlərindən birini gətirəcək Avropa ilə münasibətləri inkişaf etdirməkdə daha çox maraqlı idi.
Dəkkə dövlətləri ilə münasibətlər
Məktubdan başa düşülür ki, Bicapur əslində sünni olan hökmdarı yalnız Bicapur hökmdarları olan Adil Şahilərin hakimiyyətə gəlməsindəki rolunu qəbul etməklə qalmır, həm də xütbələrdə bunu ifadə etməklə suverenliyin Səfəvi imperiyasına keçməsindən məmnun qaldğını bildirir. Sünni hökmdarının şiə xütbəsini qəbul etməsi bəzilərinin narazılığına səbəb olub. Bu — yəni, xütbələrə yanaşmada onun xüsusi əhəmiyyətinin vurğulanması bəziləri tərəfindən xüsusilə Dəkkanın bütün simvolları ilə birlikdə Səfəvi imperiyasının asılılığında olması kimi yozulmuşdur. 1631-ci ildə Moğol İmperatoru Şah Cahanın bölgəyə qarşı böyük bir kampaniyaya başladığı zamanda Cənubi Hindistandakı Dəkkən yaylasında siyasi nizam əhəmiyyətli dəyişikliklər ərəfəsində idi. Vəziyyətin ciddiliyini dərk edən Qolkonda sultanı Abdulla Qutb Şah Heydərabaddakı sarayında aşağıdakı çıxışı etdi. Onun saray tarixçisi Nizaməddin Əhməd Şirazi ondan sitat gətirir: Bizim şanlı əcdadımız - Hindistan hökmdarlıqlarının fatehi və hakimi (sahib-i keran) - peyğəmbərin, möminlərin rəhbəri Əlinin (Heydərin) pak ruhunun və On iki imamın müqəddəs ruhlarının köməyi ilə rəzil kafirlərin və alçaq hinduların başçılarının baş və boyunlarını öz gücü və şücaəti, Zülfiqar kimi qılıncı ilə vurdu...[Beləliklə] öz səltənətini fəth etdi. Muhəmməd qövmünün adət-ənənələrini və Əlinin imanını yaydı.
Səfarətlər
thumb|left|Ser Entoni Şirli
Heyətin 8 Avropa sarayına səfər etmələri planlanırdı. Bundan başqa, bir xüsusi səfər də planlanmışdı. Beləki, bir nəfər rus çarı Boris Qodunovun sarayında daimi Səfəvi səfiri kimi qalmaq üçün ora gedəcəkdi. Heyət yalnız 3 alman dövləti, italyan və ispan sarayları ilə görüşə bildi. Əvvəlcədən ziyarət etmək üçün nəzərdə tutulmuş Fransa, İngiltərə, Şotlandiya və Polşa saraylarına getmək planı isə yolda olarkən ləğv edildi.
thumb|[[I Şah Abbas|Şah Abbasın Avropaya göndərdiyi 1609–1615-ci illər elçiliyinin rəsmini çəkən Gənc Frans Franker (rəsmin adı Allégorie de l'Occasion)]] Səfarət heyəti Krakov, Praqa, Florensiya, Roma, Madrid, Londona getdikdən sonra, Səfəvi imperiyasına Böyük Moğol imperiyası vasitəsiylə geri döndülər. Robert Şirli Osmanlı imperiyası ilə davamlı toqquşma halında olan bu ölkələrdə çox yaxşı qarşılandı. Krakovda onun şərəfinə qonaqlıq verildikdən sonra, Praqada cəngavər elan edilmişdi. Bundan başqa, Müqəddəs Roma imperatoru II Rudolf tərəfindən 1609-cu idə Palatin-Qraf elan edildi. Bundan sonra heyət öz fəaliyyətini davam etdirərək Florensiyaya, Milana və Romaya getdi. Romada Papa V Paul tərəfindən qəbul edildikdən sonra İspaniyaya getdilər.
1611-ci ildə Şirli İngiltərəyə çatdı, lakin Levant şirkəti ona qarşı müxalifət təşkil etdi. Çünki bu şirkətin Osmanlılarla böyük mənfəətləri mövcud idi.
İngiltərə və Hollandiya
Hollandiya birinci və sonuncu tələbi rədd etdi və Portuqaliyaya qarşı birlikdə mübarizə barədə isə heç bir rəy vermədi. Musa bəyin oradakı davranışı da münasibətlərin yaxşı olmamasında rol oynadı. O, çox içir, qadınlara qarşı kobud hərəkətlərə yol verir və ətrafındakıları tez-tez təhqir edirdi. O, açıq şəkildə elçilik heyətinin digər üzvləri və Holland Şərqi Hindistan şirkəti mənsubları iilə mübahisələr edirdi. Öz hökuməti ilə mübahisə etdikdə sonra Holland Şərqi Hindistan şirkəti Musa bəyin xərclərini qarşılamağı ürəksiz də olsa qəbul etdi və onun gərəksiz yerə uzun müddət qalmasına qəzəbləndi. Nəhayət, o, holland gəmisi ilə 14 mart 1627-ci ildə ölkəni tərk etdi. Onunla birlikdə Hollandiya adından Abbasa məktub və hədiyyələr də göndərildi.
Gürcü üsyanları
Abbas İmereti hökmdarını ona sığınmış iki xəyanətkarı verməzsə, onun knyazlığını dağıtmaqla hədələyirdi. İmereti, Meqreliya və Quriyanin hakimləri birlikdə bu tələbi rədd etdilər, lakin II Luarsab könüllü şəkildə şaha təslim oldu. Abbas əvvəlcə onunla yaxşı davrandı, lakin onunla Teymurazın Osmanlı imperiyasına ittifaq təklif etdiyini öyrəndikdən sonra qəzəbləndi və ondan İslamı qəbul etməsini tələb etdi. Luarsab bunu rədd etdikdən sonra o, həbsə atıldı.
1615-ci ildə indiki Gürcüstanın şərqinə geri dönən Teymuraz Osmanlı-Səfəvi düşmənçiliyinin yenidən ortaya çıxmasından istifadə etdi və oradakı qızılbaş ordusunu məğlub etdi, lakin Osmanlı ordusu Səfəvilərə hücumunu təxirə saldıqda, Abbas Teymurazı məğlub etmək üçün qısa müddətə ordunu geri göndərə bildi və Osmanlı ilə barışıq əldə etdikdən sonra işğalını ikiqat artırdı. Nəticədə İmeretinin paytaxtı Kutaisiyə yürüş edən şah oranın əhalisini xəyanətkarları qoruduğu üçün cəzalandırdı. Kaxetiyə edilən yürüş zamanı qızılbaş ordusu üsyançıları dəstəkləyən 60–70 min və ya 100 min gürcünü qətlə yetirdi, onun iki qatı insanı isə imperiyanın mərkəzi bölgələrinə sürgün etdirdi. Bununla da, Kaxetinin əhalisinin 2/3 hissəsi azaldı. 1617-ci ildə isə gürcülərdən daha çox əsir götürüldü. 1619-cu ildə Abbas ona sadiq olan II Simonu (və ya Səmayun xan) Kaxetinin kukla hökmdarı təyin etdi. Bununla paralel olaraq da, üsyançıların aktiv olduğu bölgələrə birbaşa özünə tabe olan qızılbaş sərkərdələrini hakim təyin etdi.
Şah Abbasın şəxsiyyəti və görünüşü
O, geyimi kimi sadə yeməklər yeyirmiş. Karmelit keşişi Paul Simon yazır ki, ictimaiyyət arasında o, yalnız "suda bişirilmiş düyü, tək olduqda isə ürəyi istəyəni yeyirdi". Con Taddeusun bildirdiyinə görə, o, sarayın mətbəxində çox vaxt keçirir, ara-sıra piyada olaraq şəhər bazarına enir və bazarda satılan müxtəlif şeylərin dadına baxırmış.
Öz yeməyini, xüsusən də tutduğu və ya öldürdüyü balığı, ovunu özü hazırlamaqdan və bişirməkdən həzz alırdı. Della Valle yazır: Belə hallarda o, məhv etdiyi heyvanı ən incəliklə parçalayacaq, o qədər epikurizmlə ən ləzzətli tikələri ayıracaq ki, cəsəddən kiçik dilimlərdə belə bir funtdan artıq toplana bilinməyəcək, onları müxtəlif inqrediyentlərlə ədviyyələndirəcək və beləcə bişirildikdə onun dadı ondan ən doyurucu ziyafət verilməsinə hazır olacaq.
Abbasın çox yemək yeməsi olmamasına rəğmən, içki içməsi yüksək idi. Demək olar ki, onun sarayında olmuş bütün avropalı şəxslər şənliklərdə onun xeyli miqdarda içki içdiyini qeyd etmişdirlər, lakin o, heç vaxt içkidən özünü itirməmiş və öz xələflərindən fərqli olaraq görünür o, zaman-zaman içki içməsini dayandırmağı bacarmışdır. De Gouvea bildirir ki, çox içki içsə də, hər zaman özünü idarə etməyi bacarmışdır. Della Valle içki içməməsinə rəğmən, Abbas çox israr etdiyinə görə 2 qədəh şərab içmişdir. Onun bildirdiyinə görə, Abbas yanında olan insanların şərab içməməsini bəyənməyirmiş, "çünki belə adamların riyakarlıq edərək onu öz qanununu pozan [şəritə qanunları] kimi məzəmmət etdiklərini" düşünürmüş. İslamın spirtli içki içməyi qadağan etməsi uzun müddət idi ki, içki içməyin normal hesab edildiyi Səfəvi sarayı və spirtli içki qəbulunun xüsusi ritual əhəmiyyəti olduğu Qızılbaş türk ənənələri ilə toqquşmaqda idi. Bütün Səfəvi şahları bu və ya digər dərəcədə içki içməkdə idilər, bircə Təhmasib içki içməmiş, Abbas isə müəyyən dövrlərdə içki içməyə tövbə etmişdir. Abbas içki məsələsinə dair fikirlərə qarşı çox həssas idi. Məsələn, 1618–1620-ci illərdə Səfəvi sarayına gəlmiş rus elçiləri çarın hədiyyəsi kimi ona konyak çəlləkləri gətirmişdilər. Abbas bu hədiyyələrlə çarın onu əyyaş olmasına eyham vurduğunu zənn edərək qəzəblənmiş və bütün çəlləkləri geri göndərmişdi. Abbas elə bir xasiyyətə sahib imiş ki, heç vaxt boş durmağı sevməzmiş. Əlində bir iş olmadıqda ya silahlarını təmizləyər, ya da Xorasanda keçirdiyi şahzadəliyi zamanı öyrəndiyi şeylərlə məşğul olarmış. Bu xasiyyətinə görə o, sərgərdar və dilənçiləri heç sevməzmiş. Abbasın ən qəzəbləndiyi məqamlardan biri də yalan imiş De Gouvea şahın bu xüsusiyyətindən bəhs edərək əlavə edir ki, "yalan danışdığını gördüklərini cəzalandırmaqda o qədər sərt idi ki, onlardan bir neçəsinin dilini kəsmişdi".
Rocer Ravory Abbası belə təsvir edir: I Şah Abbas ona "Böyük" yarlığını almaq hüququ verən çoxlu xüsusiyyətlərə malik idi. O, əsas xüsusiyyəti ehtiyatlılıq olan parlaq strateq və taktikaçı idi. O, özünün istədiyi sonluğa çata bilmək üçün müharibədənsə diplomatiyaya üstünlük verir və öz hədəfləri uğrunda böyük səbir göstərirdi.
"The Cambridge History of Iran" Abbasın ölümü ilə Səfəvi imperiyasının çökməyə başlaması iddiasını rədd edir, çünki XVII əsr boyunca imperiya özünün çiçəklənmə dövrünü yaşamışdı, lakin bu elmi əsər Abbası Səfəvi şahlarının idarəçilik bacarıqlarının az olmasında ittiham edir: Sülalə mənsubu şahzadələrin gözlərini kor etmək və ya hərəmxanaya salmaqla aradan götürülməsi, dövlət işlərindən və imperiyanın qabaqcıl aristokratiyası, generallarla təmasdan uzaqlaşdırılması, şahzadələrin təhsillərində sui-istifadəyə yol verilməsi yeni bir şey olmasa da, Abbasla birlikdə İsfahan sarayında adi şeyə çevrildi. Bu səriştəli varislərin, yəni şah kimi hökmranlığın tələblərini yerinə yetirmək üçün hazırlanmış səmərəli şahzadələrin yetişdirilməsinə faktiki olaraq son qoydu.
Övladları
Oğlanları: Qızları:
Şeyxulla Çanbarisov
Hərbi xidməti
1941-ci ildə yeni qurulan 133-cü piyada alayının piyada taborunun komandanı olaraq təyin edildi. 1942-ci il boyunca şimal-qərb cəbhəsindəki döyüşlərə girdi. 1943-cü ilin sonuna qədər müxtəlif döyüşlərə qatıldı.
Rektorluq dövrü
İnistitut müdiri və universitet rektorluğu etdiyi 28 illik dövrdə universitetdə bir çox yeni strukturlar inşa edildi. Moskva Dövlət Universiteti, Leninqrad Dövlət Universiteti və digər irəlidə gedən universitetlərin magistr fəaliyyətlərindən yararlanaraq elmi fəaliyyətə xüsusi əhəmiyyət verdi.
Qarfild
Qarfild — Cim Devis tərəfindən yaradılan Amerika komik zolağıdır. Əvvəlcə 1976-cı ildə Con kimi yerli olaraq, daha sonra isə 1978-ci ildən başlayaraq Qafild olaraq ümumdünya sindikatında nəşr edilmişdir. 2013-cü ilə qədər təxminən 2,580 qəzet və jurnalda sindikatlaşdırılmış və dünyanın ən geniş yayılmış komik zolağı olduğu üçün Ginnesin Rekordlar Kitabına düşmüşdür.
Bakı qurabiyyəsi
Bakı qurabiyyəsi Bakı şəhərinə aid olan ənənəvi şirniyyat növü.
Hazırlanma qaydası
Kərə yağı şəkər kirşanı ilə yaxşı qarışdırıldıqdan sonra ona yumurta ağı əlavə edib çalınır, ələnmiş un vurulur və yaxıntılı konsistensiyalı xəmir yoğrulur. Xəmir çobanyastığı, sübüqcuqlar və digər formada 25-28 q çəkidə listlərə çökdürülür. Çobanyastığı formalı qurabiyyələrin ortasında oyuqlar açılır və oraya meyvə püresi və şəkər tozundan hazırlanmış iç qoyulur. İçin miqdarı hər peçenye üçün 2-2,5 qramdır. Qurabiyyə 250-270 °S-də 9-10 dəqiqə bişirlir.
Qozlu sucuk
thumbnail|Churchkhela (Türk dili: Cevizli sucuk, gürcücə: Çurçxela (ჩურჩხელა)), Orcik adı ilə də bilinər. Üzümdən əldə edilən suyu və qoz istifadə edilərək edilən şirindir. Şəklinin sosiskaya bənzəməsindən ötəri bu adla xatırlanar. İpə düzülən qozlar üzüm suyu, nişasta, manna yarması ilə qarışdırılmış qarışığa batırılar. Sonra asılaraq qurudular. Qurutma 1 həftədə olar.
Köme
Vəsaiti Tut suyu, bal, süd, un, qoz, fındıq və ya fıstıqdır. Eyni şəkildə edilər.
Həmid Xəlilov
Həmid Xəlilov - Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, şəhid.
Fəs (şəhər)
Tarixi
Əsası 789 ildə I İdris dövründə (788—792) qoyulmuşdur. IX–X əsrlərdə (fasilələrla) İdrisilər, XIII—XV əsrlərdə Marinilər dövlətinin paytaxtı olmuşdur. 1911-ci ildə Fransa ordusu Fəsi işğal etdikdən sonra Mərakeş xalqının milli azadlıq mübarizəsinin əsas mərkəzlərindən biri idi.
Fəs həm də ölkənin dini mərkəzidir. 1976-cı ildən YUNESKO xətti ilə Fəsin bərpası üçün tədbirlər görülüb.
2004-cü il siyahıyaalınmasına əsasən şəhər əhalisinin sayı 946 815 nəfər olub.
Ağalar bəy Səfikürdski
Ailəsi
Ağalar bəyin Silva xanım və Zülfi xanım adlı qızları vardı.
Fəxriyə Sultan (III Muradın qızı)
1613-cü ildə Çuxadar Əhməd Paşa yla evləndi sonra 1619-cü Sofu Bayram Paşa ilə evləndirildi. Fəxriyə Sultan 1641 tarixində vəfat etdi. Sultan Murad türbəsi nə dəfn edildi.
Dolmabağça sarayı
Tarixi
XVIII əsrin II yarısına doğru, Türkiyə memarlığında qərb təsirləri görünməyə başlamış və "Türk rokkokosu" deyilən memarlıq üslubu, yenə qərb ölkələrinin təsiri ilə tikilən barokko üslublu köşklər, qəsr və saraylar inşa edilməyə başlanmışdır. III Səlim Boğaziçində qərb memarlıq üslublarında ilk binaları inşa etdirən padşahdır. O. Memar Antoine Ignace Mellinqə Beşiktaş sarayında bir qəsr inşa etdirmiş, lazım bildiyi digər tikililəri də genişlətmişdir. II Mahmud Topqapı sarayından başqa, Bəylərbəyi və Çırağan bağçalarında iki böyük saray inşa etdirmişdir. Bu dövrdə Yeni Saray (Topqapı sarayı) rəsmən olmasa belə tərk edilmiş sayılırdı. Bəylərbəyindəki saray, Ortaköydəki mərmər sütunlu Çırağan sarayı, köhnə Beşiktaş sarayı ilə Dolmabağçadakı qəsrlər II Mahmudun fəsillərə görə dəyişən iqamətgahlarıydı. Sultan Əbdülməcid də atası kimi Topqapı sarayına çox etibar etmir, orada yalnız bir neçə soyuq qış ayını keçirirdi. Onun qırxdan çox övladının demək olar ki hamısı Boğaziçi saraylarında dünyaya gəlmişdir.
İnşaat xüsusiyyətləri
Dolmabağça sarayı 250.000 m² – lik bir ərazidə yerəşir. Saray binası inşa edilərkən uçurulmuş köşklərin binələrin bərpa edilərək istifadə edilmişdir. Həmin özüllər kifayət qədər möhkəm və sağlam olduğundan hansısa çatlamalar və digər zədələr əmələ gəlməmişdir. Binanın təməl və bayır divarları möhkəm ağ daşdan, ara divarları isə tuğla daşından inşa edilmişdir. Əsas divarlarda həmçinin dəmir dayaqlardan (divardaxili) da istifadə edilmişdir. Ağ daşlar Xəzinədar, Safraköy, Şilə və Sarıyerdən gətirilmişdir.
Bağçaları
thumb|200px|left|Dolmabağça sarayının Xas bağçasında mərmər heykəllərdən biri Sarayın inşası zamanı Beşiktaş Xasbağça ilə Qabadaşdakı Qarabalı (Qaraabalı) bağçaları arasında qalan boşluq sahə doldurularaq bağçalar birləşdirilmişdi. Bu bağçalarn arasında inşa edilən Dolmabağça sarayının dəniz ilə quru tərəfindəki yüksək divar arasında qalana ərazidə çox baxımlı və gözəl bağçalar vardır. Xəzinə qapısı ilə saray girişi arasındakı düzbucaqlı Xasbağça, Mabeyn və ya Salamlıq bağları adlarıyla tanınmaqdadr. Avropa tərzində planlaşdırılmış bağçanın ortasında böyük bir hovuz vardır. Qəbul Salonunun quru hissəsində qalan Quşluq bağçası isə adını Quşluq köşkündən almışdır.
Dolmabağça sarayının Hərəm Binasının quru hissəsində olan Hərəm bağçasında oval hovuz və həndəsi formalarda tərtib edilmiş taxtlar yerləşir. Dəniz tərəfdəki bağçalar Xas bağçaının davamı sayılır. Böyük Liman Qapısının hər iki yanında yer alan keçidlərin ortasında bir dənə hovuz vardır. Keçidlərin həndəsi şəkildə düzəldilməsi, bəzədilmədə fənər. Vaz, heykəl kimi elementlərə yer verilməsi, Saray binası kimi bağçaların da qərbin təsiri ilə inşa edilməsini göstərir. Lakin saray bağlarında Avropa bitkiləri ilə yanaşı Asiya bitkiləri də becərilmişdir.
Yuko Sano
Karyerası
Yuko 2012-ci ildə İqtisadçı ilə iki illik müqavilə imzalamışdı. Elə getdiyi ilk mövsümdə Superliqada "ən yaxşı libero" mükafatına layiq görülmüşdü. O, müqavilə müddəti başa çatdıqdan sonra (2012-ci ildə) Türkiyə getmişdi. Burada yerli Qalatasaray klubu ilə razılıq əldə ed' bildi.
Nar qovurma
Tarixi
Bu yeməyin vətəni Göyçaydır.
Kimçxek
Adı
Yaponiya hakimiyyəti dövründə (1910—1945) şəhər "Şirotsu" olaraq bilinirdi. 1951-ci ilə qədər şəhər Soncin adlandırılırdı. Rus dili ndə tez-tez Kim-Çxek və ya Kim-Çak kimi tərcümə olunur. Şəhər hal-hazırki adını Koreya müharibəsi zamanı almışdır. Şəhər adını Şimali Koreya nın önəmli bir siyasi və hərbi şəxsi olan Kim Çxek dən almışdır.
Yusif bəy Çavuşlu
Həyatı
Sadıq bəy Avşar “Məcməül-xəvvas” adlı əsərindəki üçüncü məcmə səltənətin sütunu olan, yəni dövlətdə yüksək mövqeyə malik türklər haqqındadır. On bir nəfəri əhatə edən bu fəsildə məşhur Azərbaycan türklərindən Məhəmməd Əmani, Yusif bəy Cavaşlu və başqalarından söz açılır. XVI-XVII əsrlərdə yaşamış Məhəmməd bəy Əmanini şəxsən görən Sadiq bəy onun haqqında maraqlı məlumat verir: "Bayburtludur. Özü türk, əməli saleh, işi ibadət, pisliklərdən uzaq bir insandır. Türk olmasına baxmayaraq "Müqəddəmat" ("Elmlərə giriş") mütaliəsinə rəğbət göstərir, şeir də deyir. Müəllif Yusif bəy Çavuşlu haqqında yazır ki, "şeir təbi Mövlana Füzuliyə yaxındır. Divanını onun rədif və qafiyələri ilə bağlayıb". Maraqlıdır ki, Yusif bəyin təzkirədə nümunə kimi verilmiş üç qəzəlindən biri şairin London muzeyində mühafizə olunan divanında yoxdur.
Yaradıcılığı
Bilməzəm bu məni-sərgəştəni
Nikolay Luzin
Nikolay Nikolayeviç Luzin (d. 9 dekabr 1883 – ö. 28 yanvar 1950) — SSRİ və Rusiya riyaziyyatçısı, funksiyalar üzrə elmi məktəbin yaradıcısı.
Bulbophyllum wadsworthii
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Südləyən
Ginesey adətən 3 meyvəyarpaqcığından əmələ gəlmişdir, yumurtalıq adətən üstdür. Meyvələri qutucuqdur, nadir hallarda giləmeyvə və ya çəyirdəkmeyvədir. Sıraya 4 fəsilə aiddir ki, onlardan da südləyən fəsiləsi tibbi əhəmiyyətə malikdir.
Südləyən fəsiləsinə əsasən Afrika, Cənubi Amerika və Cənubi və Cənub Şərqi Asiyanın tropik və subtropik zonalarında yayılan 300-ə qədər cins daxildir. Həyat formaları son dərəcə rəngarəngdir. Ağac kol və lianlarla yanaşı kaktuslara bənzəyən gövdəli sukkulentlər, su bitkiləri və otlar da təsadüf edilirlər. Fəsilənin nümayəndələrinin təqribən 1/3-də bəzən zəhərli olan südəbənzər şirə (lateks) vardır. Yarpaqlar növbəlidir, bəzən qarşılıqlı və ya topa şəklində yerləşmişlər, sadədirlər, nadirən mürəkkəb olub, yarpaqaltlığına malikdirlər, bəzən də tikanlara çevrilmişlər. Çiçəklər ayrıcinslidir, aktinomorfdur, çətirşəkilli süpürgəyəbənzər və ya sünbülşəkilli çiçəkqrupunda toplanmışlar. Birevli və ya ikievli bitkilərdir. Çiçəkyanlığı zəif inkişaf etmişdir, əksərən kasacığabənzərdir, nadirən ikiqatdır, beşüzvlüdür. Erkək çiçəklərdə erkəkciklərin sayı birdən qeyri-müəyyən saya qədərdir. Dişi çiçəyin gineseyi bitişmiş 3 ədəd meyvə yarpağından təşkil olunmuşdur, sütuncuqlar sərbəstdir və ya əsasında bitişmişlər, əksərən ikidilimlidirlər, hər sütüncuqda 1 neçə dişicikağızı ola bilər. Meyvəsi senokarpdır. Toxumlar xeyli iridir, zəngin endospermə və düzquruluşlu rüşeymə malikdirlər.
Brınza
Tərkibi
* Su – 52 qr.
Xəzər Universitetinin Tibb və stomatologiya fakültəsi
Fakültə dekanları
Tibb fakültəsinə fəaliyyəti müddətində 4 dekan rəhbərlik etmişdir:
Bulbophyllum verruciferum
(Bulbophyllum verruciferum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yay vaxtı
upright=1.67|thumb|Hər nə qədər dünyadakı çoxu ölkədə var olmasa da, yay vaxtı tətbiqi yüksək paralellərdə sıx rast gəlinən bir tətbiqdir. {{legend|#1a80e6|Yay vaxtı istifadə edilir}} {{legend|#ef690a|Yay vaxtı artıq istifadə edilmir}} {{legend|#c00000|Yay vaxtı heç istifadə edilməmişdir}} Yay vaxtı və ya qış vaxtı
Beloret rayonu
Tarixi
Beloret rayonu Başqırdıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının kantonlara bölünməsinin ləğv edildiyi və 48 rayonun yarandığı 20 avqust 1930-cu il tarixli "Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının inzibati bölgüsü haqqında" Ümumrusiya Rəyasət Heyətinin qərarı ilə qurulur. 1954-cü ildə qurulması planlaşdırılan Magnitoqorsk vilayətinin bir hissəsi olması plana salınır.
Aedophron phlebophora
Təsviri
Qanadları açılmış halda 25–30 mm-dir. Ön qanadları naxışsız olub, zəif şəkildə sarımtıl-qırmızıdır, damarları tünd qırmızı şüaya oxşayır, bu da kəpənəyə gözəl görkəm verir.
Sayı
Azsayda təsadüf edilir, cəmi 4 kəpənəyi tutulmuşdur.
Səfəvilik
Səfəviyyə şeyxləri
Təsəvvüf – (ərəbcə: تصوف) və ya Sufizm (ərəbcə: صوفية) — İslamda geniş yayılmış ezoterik dini və fəlsəfi cərəyan.
Təsəvvüf İslam dinindəki mənəvi həyatın və əxlaqi dəyərlərin adıdır. Bu fəlsəfi – dini təlimdə insanın nəfsi ilə mücadilə edərək onu islah və tərbiyə etməsi, öz varlığından və dünyadan keçərək, Allaha qovuşması məqsədi izlənilir. Bəzi sufilərə görə, təsəvvüf sülhü olmayan bir savaş, nəfsə qul olmamaq, şeytana alçalmamaq, nəfsin nəsibini tərk edərək Haqqın nəsibini axtarmaq, zahirdən uzaqlaşıb batinə yaxınlaşmaq, əziyyətləri gizləmək, comərdlik, zəriflik və təmizlik olaraq qiymətləndirilir.
Şeyx Səfiəddin
V.V.Bartold bu sülalənin banisi Şeyx Səfiəddin və onun nəslindən bəhs edərkən göstərirdi ki, “bu Ərdəbil şeyxləri, şübhəsiz, fars deyil, türk mənşəlidirlər”. I.P. Petruşevski də eyni fikri söyləmişdir: “Ilk Səfəvi şeyxləri Ərdəbildə yaşamışlar, onların doğma dili Azərbaycan dili olmuşdur”. Hanna Sohrveide görə, “Səfvət əs-Səfa” əsərində hamı Səfiyə türk kimi müraciət edir: “Ey piri-türk”( ey türk müqəddəsi), “türk gənci”, “türk oğlu” və bu səbəbdən də onun türk olduğu şübhə doğurmur. M.Abbaslı Şeyx Səfiəddinin türk mənşəli olması haqda zəngin material toplamışdır. Şeyx Səfiəddin Ərdəbili mənşəcə Azərbaycan türklərindən olan adlı-sanlı alim, şair, Səfəviyyə təriqətinin banisidir.
Bəşir Kərimov
Milli Qəhrəman
Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.
Pakistan Hərbi Hava Qüvvələri
1947-ci ildə əsası qoyulan HHQ indiyə qədər bir çox döyüş əməliyyatlarında iştirak etmişdir. Pakistan Konstitusiyasının 243-cü maddəsinə görə, Hərbi Hava Qüvvələrinin mülki komandanı Pakistan prezidentidir. HHQ komandanı baş nazir tərəfindən təsdiq olunduqdan sonra ölkə prezidenti tərəfindən təyin olunur. Pakistan HHQ-nin hazırkı komandanı aviasiya marşalı Sohail Amandır.
Birinci Hindistan-Pakistan müharibəsi
Hindistan mənbələrinin verdiyi məlumata görə, Hindistan tərəfi öz təyyarələrinin əksər hissəsini yerdə itirdiyi halda, Pakistan tərəfinə məxsus təyyarələr daha çox hava döyüşlərində vurulmuşdur.
Scream/Childhood
Zəmin
1989-cu ildə isə Maykl Cekson onun mətbuat tərəfindən təqib edilməsindən bəhs edən "Leave Me Alone" sinqlını və videoklipini çıxardı. Klipdə təkcə mətbuatın Cekson haqqında yazdıqlarına deyil, eyni zamanda müğənninin düşdüyü situasiyalara da zarafatyana yanaşılmışdır. Klipdə rəfiqələrinin ətrafında olan Elizabet Teylorun foto şəkli, fil adamın sümükləri ilə rəqs edən Maykl Cekson, qəribə başlıqlı yazılar və s. görünməkdədir.
Azərbaycan SSR birinci beşillik dövründə
Sənayenin digər sahələrinin inkişafı
Respublikada bir sıra yeni sənaye sahələrinin - yod-brom istehsalını mənimsəyən kimya, tikinti materialları istehsalı və yüngül sənayenin yaradılması təbii ehtiyatlardan və kənd təsərrüfatı xammalından kompleks şəkildə istifadə etməyə imkan verdi.
Scream/Childhood
"Scream" – in sızması
"Scream"in rəsmi təqdimatından iki həftə əvvəl Cekson mahnının Los-Anceles radio stansiyasında səsləndirildiyini eşitdi. Radio mahnının Epic Recordsda tamamlanmasından bir neçə saat sonra onu səsləndirirdi. Filadelfiyadakı iki radio stansiya da oxşar sifarişlər qəbul etmişdi. Bütün qatlımçılar Epicin mahnının erkən sızdırmasını inkar etdilər. Mahnı leybl tərəfindən tamamilə gizli saxlanılırdı və işçilərdən heç birinə mahnının kopyasını götürməyə icazə verilməmişdi.
İstehsalı və publika tərəfindən qəbulu
"Childhood" bəstəkarlığı və prodüsseliyi Maykl Ceksona məxsus olan abtobioqrafik xarakterli mahnıdır. New York City's children's choir are credited for providing backing vocals on the track. . Mahnı Ceksonun MJJ satış leyblı altında istehsal edilmiş Free Willy 2: The Adventure Home filmində əsas film musiqisi kimi istifadə edilmişdir. Bundan əvvəl isə Ceksonun Dangerous albomundan olan Will You Be There mahnısı Free Willy filminin əsas film musiqisi kimi istifadə edilmişdir. "Childhood" mahnısı filmdə istifadə edildikdən sonra satışa çıxarılan bir çox ümumiləşdirici film musiqisi albomlarına, o cümlədən Sony Music tərəfindən müəyyən edilmiş "Yüzilliyin Ən Yaxşı Film Musiqiləri" sırasına daxil edilmişdir.
Kompozisiyaları
{|style="width:100%"
Bakı Uşaq və Gənclər Teatrı
Tarixi
Fəaliyyət göstərdiyi müddətdə özünə çox böyük sayda tamaşaçı auditoriyası toplayan teatr bir sıra dövlət tədbirlərində və beynəlxalq teatr festivallarında uğurlu çıxış edərək diplom və mükafatlara layiq görülüb. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi ilə yanaşı, Gənclər və İdman, Ədliyyə, Səhiyyə, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi nazirlikləri də teatrla birgə layihələr həyata keçirir. Teatr bir sıra beynəlxalq təşkilatlarla da əməkdaşlıq edir. Bunlardan Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsini, Avropa Şurasının Azərbaycan Ofisini, BMT-nin Narkomaniyaya qarşı mübarizə İdarəsinin Bakı Ofisini göstərmək olar.
Ortaq türk əlifbası
Ortaq türkcə əlifba (və ya Birləşmiş türkcə əlifbası / Birləşdirilmiş türk dilləri əlifbası) — Türk dillərindəki sadə səslər əsas alınaraq və eyni qaynaqdan çıxanlar təsnif bütün hərflərin göstərildiyi sistem. Hələ ortaq bir formaya qurulmamış olmasına baxmayaraq böyük nisbətdə formalaşmışdır. Türk Şurası (Türk Keneş) tərəfindən qəbul edilən Ortaq türk əlifbası 34 hərflidir.
Bəhmənli xalçaları
Bədii analiz
"Bəhmənli" xalçalarının orta sahəsinin kompozisiyasını bir – birinin ardınca eyni sırada yerləşdirilmiş orijinal formalı fiqurlar təşkil edir. Bu xalçanın əsas düyünləri haqda müxtəlif fərziyyə və fikirlər irəli sürülürdü, qeyd olunan fiqurların mənşəyi və mənası haqda fikirlər daha böyük maraq kəsb edirdi. Bəziləri israr edirdi ki, bu fiqurlar "heykəl", "manqal" və ya "çanq" (pəncə) təsvir edir, digərləri isə fiqurların tısbağa təsviri yaratdığını bildirirdilər. Lənkəranın xalçaçıları isə bu fiqurlarda xərçəngin təsvirini görürlər. Belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, heyvan təsvirinə bənzəyən bu fiqurlar müəyyən tayfanın totemi olan tısbağanın təsviri ilə əlaqədar olmuşdur. "Bəhmənli"nin orta sahəsində bir fiqur yerləşir. Lakin Lənkəranda və bütün Muğanda toxunan "Bəhmənli" xalçalarının orta sahəsində iki fiqur vardır.
Sibi
Sibi (Bəluc və, ) — Pakistanın Bəlucistan əyalətində şəhər .Sibi rayonunun inzibati-mərkəzi .Əhalisi 157 min nəfərdir .Şəhər 7-ci əsrdə yaranıb .18-ci əsrdə Nadir şah Əfşarın buraya səfəri ilə şöhrət qazanıb.
Katın qırğını
2010-cu ilin noyabr ayında, Rusiya Federasiyası Dövlət Duması, qətliama əmr verdiyi üçün Stalin və digər dövlət xadimlərinin hadisə ilə bağlı günahkar olduğunu özündə əks etdirən bəyannaməni təsdiqlədi.
Zəmin
Sovet rəhbərlərindən xüsusilə də Stalin əsirlikdə olan polyakları Sovet hakimiyyətinə qarşı mübarizə aparacaq qüvvələr olaraq qiymətləndirirdi. Bu səbəblə də xüsusi düşərgələrdə saxlanılan əsirlərə "Sovet hakimiyyətinin açıq düşmənləri" damğası vuruldu.
Sovetlərin fəaliyyəti
1944-cü yanvar ayında Sovetlər ərazini araşdırmaq üçün başqa komissiya təşkil etdi. Fövqəladə Dövlət Komissiyası olaraq adlandırılan komissiyanın adı öncədən müəyyən edilmiş nəticənin necə olacağından xəbər verirdi. Komissiya SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının rəhbəri Nikolay Buderenko tərəfindən idarə olunurdu. Bu səbəblə də komissiyaya hadisəni Moskva tərəfindən tədqiq etmək üçün təyin edilmiş Buderenko komissiyası olaraq da tanınırdı. Komissiyanın üzvləri arasında Aleksey Tolstoy kimi məşhur simalar da vardır, ancaq komissiyaya xarici ölkələrdən birinin daxil olmasına icazə verilmədi. Buderenko komissiyası cəsədləri çıxartdı, almanlar tərəfindən 1943-cü ildə aparılan tədqiqatın nəticələrini inkar etdi və güllələmələrin 1941-ci ildə almanlar tərəfindən edildiyi nəticəsini ortaya qoydu. Dəlillərin az olmasına baxmayaraq almanların məzarları məcburi qazdırdığı rus əsirləri öldürdüyü iddiasını da ortaya qoydular. Komissiyanın neçə üzvünün səhv dəlillərlə yanıldıldığı, neçəsinin həqiqətlərdən şübhələndiyi məlum deyildir. Siensiala və Materski Komissiyanın Merkulov-Kruqlov hesabatına uyğun şəkildə hazırlanmaqdan başqa seçimin olmadığını və Burdenkonun ört-basdır etməyə çalışdığının fərqində olduqlarını qeyd etdilər. Onun 1946-cı ildə ölmədən əvvəl ailəsinə belə bir şey etiraf etdiyi bildirilir. Buderenko komissiyasının nəticələri 13 aprel 1990-cı ildə cinayətin işlənməsinin rəsmən qəbul olunmasına qədər əsas arqument olaraq göstərilirdi.
Qərbdə reaksiya
Polşa diplomatı Eduard Bernard Raçinskiyə görə özü və General Sikorski 15 aprel 1943-cü ildə Vinston Çörçill və Aleksandr Kedoqan ilə görüşərək SSRİ-nin qırğından məsul olduğunu sübut etdiklərini bildirdilər. Raçinski Çörçillə bu məsələdə şübhəyə yer buraxmayacaq qədər əmin olduğunu bildirdi. Çörçill isə bunun qarşılığında Bolşeviklərin çox qəddar ola biləcəyini demişdir. Bununla eyni zamanda, Çörçill 24 aprel 1943-cü ildə Sovetlərə Nasist Almaniyası və Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi tərəfindən alman nəzarətindəki ərazilərdə aparılan tədqiqatların nəticələrini tanımayacağının zəmanətini vermişdir. O, belə bir tədqiqatın saxtakarlıq və terrorizmlə gəlinə biləcək nəticələr olacağını bildirmişdir. Rəsmi olmayan və təsnif olunmuş İngiltərə sənədlərinə görə, Sovetlərin günahkar olduğunu demək olar ki, qəti şəkildə bilirdi. Buna baxmayaraq hazırkı şəraitdə Sovetlərlə müttəfiqliyin əxlaqi normalardan daha üstün olduğu düşünülürdü. Beləliklə də rəsmi versiya Sovetlərin mövqeyini dəstəklədi və bununla ziddiyyət yarada biləcək mövqelər senzuraya məruz qaldı. Vinston Çörçill Ouen O`Mellidən bu mövzunu araşdırmasını istədi, ancaq Xarici İşlər Nazirliyinə ünvanladığı bir qeydində "bunlar təkcə həqiqətləri aşkara çıxarmaq üçündür, ancaq heç birimiz bu məsələ haqqında danışmamalıyıq". O`Malli Sovetlərin versiyasında bir sıra uyğunsuzluq və hətta mümkünsüzlüklər ortaya çıxardı. Daha sonra Çörçill hesabatın bir nüsxəsini də 13 avqust 1943-cü ildə Ruzveltə göndərdi. Hesabat Sovetlərin mövqeyini dəstəkləmirdi və nəticələri siyasi həssas qruplar tərəfindən həyəcanla qarşılandı. Buna baxmayaraq mövcud vəziyyətdə başqa siyasi alternativin olmadığı qəbul olundu. Ruzveltin hesabata şərhi olmadı. Çörçill müharibənin başa çatmasından sonra Katın qırğınına daha az diqqət yetirir.