Hind_teatrı_tarixi
Natyaşastra risaləsi
right|220px|thumb|Klassik Hind rəqsi: Natyaşastranın varisi Hind teatrının estetik prinsipləri müəyyən bir elm, müəyyən bir təlim kimi meydana gəlir. Hind xalqlarının ənənəvi teatr formalarının estetik prinsipləri, onların poetikasının başlıca cəhətləri dramatik sənət haqqında ən qədim sanskrit risaləsi sayılan Natyaşastra toplusunda ifadə olunmuşdur. Özü də birinci dəfə olaraq ardıcıl surətdə, sahmanlı şəkildə. Natyaşastra teatr sənəti barəsində risalədir, elmi-praktiki kitabədir, prinsiplər, qanunlar cədvəlidir, hindlilərin teatr sənətinin paradiqmasıdır. Müəyyən dövrə qədər alimlər belə hesab edirdilər ki, bu risalə m.ö. IV-III yüzilliklərə aiddir. İndisə həmin risalənin bizim eranın I əsrinə mənsub oldugu israrla söylənilir. “Natyaşastra” teatrın təşəkkülü, özündə tamaşa rüşeymi daşıyan dini ayinlər, mərasimlər, teatr binalarının memarlığı, səhnə məkanının təşkili, teatrın imkanları və bədii vasitələri haqqında risalədir. Ayrı-ayrı fəsillər dram əsərinin yaradılmasına, şeir qoşmaq qaydalarına, musiqi sənəti (vokal, instrumental musiqi; musiqinəzəriyyəsi) və xoreoqrafiya (rəqsin texnikası, pantomima sənəti) qanunlarına həsr edilib. “Natyaşastra” ensiklopedik bilgilər toplanmış məlumat kitabəsidır. Risalə 36 fəsildən ibarətdir. Bu risalədə bir tərəfdən səhnə mətninə verilən təfsirin, yozumun tamlıgı, texniki təsnifatın dəqiqliyi gözlənilir, digər tərəfdən teatrla bağlı bir çox informasiyalar mif və əfsanələrin köməyilə işıqlandırılır. Hind klassik dramının yaranması da “Natyaşastra” dini toplusunda əfsanə ilə, mifoloji təfəkkürlə əlaqələndirilir. Risaləyə əsasən, hind tarixinin rəvayətvari QIZIL ƏSRİ sona çatdığı və Yerin, Göyün sakinlərinin mənəvi-əxlaqi durumu pozulduğu, korlandığı zaman tanrılar baş Allah Brəhmədən xahiş edirlər ki, indusları əyləndirən və öyrədən bir nəsnə fikirləşib yaratsın, onlara dəyərli bir kitabə, qanunlar məcəlləsi göndərsin; elə bir kitabə ki, bu, olsun hindlilərin “beşinci veda”sı: özü də həmin bu veda, ilk dörd vedadan fərqli olaraq, bütün kastalrın, o cümlədən şudraların, - toxunulmazlar silkinin, - istifadəsinə verilsin. Brəhmə tanrıların xahişini yerinə yetirərək “Natyaşastra” risaləsini hind dramı tarixini, nəzəri və praktiki mündəricəsi qismində yaratdı. Brəhmə onun mövzusunu qədim hind rəvayətlərindən götürdü və “Riqveda” dini kitabəsindən deklama- siya sənətini, “Samaveda” müqəddəs risaləsindən nəğmə qoşmaq məharətini, “Yacurveda” dini məxəzindən mimikaların köməyilə oyun quramaq bacarığını, “Atharvaveda” sakral mətnlərindən emosiyanı, duyğuları alıb “beşinci veda”da cəmləşdirdi. Əfsanəyə görə Brəhmə “Natyaşastra” risaləsini tamamlayıb səma müdriki Bharataya göndərdi və ona tamaşalar hazırlamağı tapşırdı. “Natyaşastra” risaləsinin böyük bir qismi nəzmlə yazılıb: bu mətnlər xaraktercə puranalar (mifoloji xalq hekayələri, qutsal bilgi mətnləri) üslubundadır. Belə deyirlər ki, “Natyaşastra”dan öncə bu tipli daha erkən risalələr mövcud olub. Məsələ ondan ibarət ki, m.ö. IV yüzildən etibarən “nata” və “natasutralar” barəsində məlumatlar var. “Nata” sanskritcə aktyor deməkdir. “Sutra” isə dua, müqəddəs mətn kimi anlaşılır. Beləliklə, “Natasutra” risaləsinin adı aktyor sənətinə həsr olunmuş nəzəri, və eyni zamanda, qutsal, müqəddəs mətn qismində mənalandırılır. Hindşünas tədqiqatçıların əksəriyyəti bu fikirdədir ki, “Natyaşastra” risaləsinin müəllifi elə Brəhmənin özüdür. Hətta məlumdur ki, bu risalə müəyyən dövr müddətində “Bharatiyanatyaşastra” adlandırılmışdır. Hər necə isə fakt bu ki, “Natyaşastra” risaləsinin hind mədəniyyətində gəlişmə tarixi içrə səma müdriki Bharatanın rolu inkar edilməzdir. Deməli, “Natyaşastra” artıq apriori sakral mənşəli bir məxəzdir, şəcərəsi mifologiyada tanrılara, kosmik dünyaya bağlıdır.