Panteleymon_Juze
Həyatı
Professor Juzenin milli mədəniyyətimiz qarşısındakı başqa bir dəyərli xidməti onun Azərbaycanı qədim türk yurdu, Azərbaycan mədəniyyətini isə ümumtürk mədəniyyətinin ayrılmaz tərkib hissəsi kimi öyrənib dəyərləndirməsi idi. Diqqətəlayiq haldır ki, o, orta əsrlər türk filoloqu Mahmud Kaşqarlının dilimizin leksika və semantikası ilə bağlı ən mühüm qaynaqlarından sayılan "Kitabi Divani lüğət-it-türk" əsərinə Azərbaycanda birincilər sırasında diqqət yetirmiş, ədəbi abidə barəsində "Maarif və mədəniyyət" jurnalında ayrıca məqalə dərc etdirmişdi. (1925, № 3, səh.32–38). Böyük terrorun qurbanı olan özbək əsilli türkoloq X. S. Xocayev isə onun ardınca "Divan"ın ilk Azərbaycan nəşrini hazırlamışdı. P. Juzenin Azərbaycan xalqının etnogenezinin tədqiqi baxımından maraq doğuran "Türk millətinin tarix səhnəsinə çıxışı" adlı məqaləsi də ilk dəfə "Maarif və mədəniyyət" jurnalında (1924, № 7–8, səh. 13–16, 1925, № 1, səh.13–18) çap olunmuşdu. Bu tədqiqatında müəllif qədim yunan, Suriya və ərəb mənbələrində türklərlə bağlı öz əksini tapan mülahizələri ümumiləşdirməyə və dəyərləndirməyə çalışmışdı. O, Azərbaycan türklərinin mədəniyyətinə VII yüzillikdən başlayaraq ərəb amilinin təsirini araşdıran ilk tədqiqatçılardan biri idi. SSRİ EA Azərbaycan Filialı yaradıldıqdan sonra (1932) həyatının sonuna qədər buradakı Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun birinci dərəcəli elmi işçisi vəzifəsində çalışan Panteleymon Juze dövrün görkənmli Azərbaycan ziyalılarının – alim, şair və ziyalılarının əksəriyyəti ilə şəxsi tanışlıq və yaradıcılıq əlaqələri saxlayırdı. Məhz şərqli təbiətinə və mentalitetinə görə o, "dəvətli professorların" çoxundan fərqli olaraq Azərbaycan mühitində olmağı daha üstün tuturdu. lll Qızı O. P. Nizkovskaya-Juzenin xatirələrində yazdığına görə 1920-ci illərin ortalarında atası tarixi vətəninə dönmək barəsində ciddi fikirləşirdi. Fələstinə 1924-cü ildə iki ay, 1927–28-ci illərdə isə bir ildən çox çəkən elmi ezamiyyətləri zamanı o, elmi axtarışlarını davam etdirməklə bir sırada geri qayıtmaqla bağlı "kəşfiyyat" da aparmışdı. Tarixi vətənində olduğu müddət ərzində elmi axtarışlarının mühüm nəticələrindən birini – doğma ərəb dilində qələmə aldığı "İslamda ideya hərəkatları tarixindən" kitabını Yerusəlimdə nəşr etdirmişdi. Elmi aktuallığını bu gün də saxlayan əsər ötən əsrin 70-ci illərində iki dəfə müxtəlif ərəb nəşriyyatlarında, daha əvvəl, 1966-cı ildə isə amerika islamşünası Tamara Sonnun "İnterpreting İslam. Bandali Jawsi`s Islamic Intellektual History" kitabında çap olunmuşdur. Amerikan tədqiqatçısının yazdığına görə Juzenin tədqiqatı islamın marksist mövqedən öyrənilməsi baxımından ilk obyektiv mənbələrdən biri sayılmalıdır. Ailəsi ilə birlikdə vətəni Fələstinə qayıtmaqla bağlı planları isə heç bir cəlbedici təklif almaması, ən yaxşı halda məktəb direktoru ola biləcəyi kimi maraqsız, perspektivsiz vədlər ucbatından gerçəkliyə çevrilməmişdi. Digər tərəfdən, tarixi vətənində də ona münasibət fərqli idi. Yenə qızının yazdığına görə, atasının "1928-ci ildə Misirə və Fələstinə səfəri yerli ictimaiyyət tərəfindən birmənalı qarşılanmamışdı. Barəsində mətbuatda həm xeyirxah, həm də kəskin tənqidi məqalələr çıxmışdı. Burada atama sovet casusu kimi baxırdılar". Ən faciəli hal isə eyni vəziyyətin SSRİ üçün də səciyyəvi olması idi. Juze Yaxın Şərqdən Bakıya döndükdən az sonra "Bakinskiy raboçiy" qəzetində onun haqqında Bukşin soyadlı müəllifin "İngilis imperializminin tərənnümçüsü" adlı yazısı çap edilmişdi. Bunu da O. P. Nizkovskaya yazır. Adı çəkilən "Bukşin" isə çox güman, o dövrdə Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətində çalışan, sonralar özü də şəxsiyyətə pərəstişin qurbanı olan tarixçi-etnoqraf Aleksandr Bukşpan idi… 1937-ci ildə bütün Sovet İttifaqını bürüyən "böyük terror" digər həmkarları kimi Juzedən də yan keçməmişdi. Ən dəhşətli zərbələrdən biri Azərbaycan elminə yönəldiyindən qoca və xəstə alim NKVD-nin gözündən yayınmamışdı. Doğrudur, onu terrorun ikinci dalğasında – 1940-cı ildə tutmuşdular. Bu dövrdə artıq xüsusi xidmət orqanlarının özündə "təmizlik" aparılmış, "baş çekist" N. İ. Yejov həbs olunaraq güllələnmiş, xələfi L. P. Beriya isə "sovet qanunçuluğunun pozulması" haqqında danışmağa başlamışdı. Lakin bütün bunlar aramsız surətdə yeni qurbanlar tələb edən sovet cəza maşınının hərəkətini dayandırmamışdı. P. Juze Azərbaycan SSR Cinayət Məcəlləsinin 68-ci maddəsinə əsasən məsuliyyətə cəlb olunmuşdu. Onu keçmiş iş yoldaşlarının – professorlar Bəkir Çobanzadə və Əziz Ubeydullinin istintaqa verdikləri ifadələr əsasında həbs etmişdilər. Elmi-pedaqoji fəaliyyətlərinin ən məhsuldar dövrü Azərbaycanda keçən tatar alimlərinin həbs və edamından iki il sonra onlardan işgəncə yolu ilə qoparılmış uydurma məlumat əsasında digər həmkarlarının həbsi sovet xüsusi xidmət orqanlarının fəaliyyəti üçün səciyyəvi hal idi. Aydındır ki, müstəntiqlər müttəhimlərdən "hər ehtimala qarşı" mümkün qədər çox adam haqqında "ifşaedici ifadələr" qoparır və lazımi məqamda onları dövriyyəyə buraxırdılar. Görünür, Juzenin növbəsi 1940-cı ilin fevralında çatmışdı. O, sovet quruluşuna düşmən münasibət bəsləməkdə, tədqiqat əsərlərində və elmi şuradakı çıxışlarında sovet elminin prinsipləri ilə bir araya gəlməyən, burjua qaynaqlarına əsaslanan fikir və mülahizələr yürütməkdə ittiham olunurdu. Alimin konkret ölkənin kəşfiyyat şəbəkəsi ilə əlaqələndirilməsi da yaddan çıxarılmamışdı – çox ehtimal ki, həmin dövrdə Böyük Britaniyanın mandatlı ərazisi sayılan Fələstinə səfərlərini nəzərə alaraq onu ingilis casusu elan etmişdilər. Həbsi ilə əlaqədar hazırlanan arayışda Juze eyni zamanda irticaçı, bolşevizmin düşməni və millətçi təşkilatın üzvü kimi təqdim olunurdu. Alim fevralın 23-də saxlanmış və ilk istintaq da çox güman elə həmin gün aparılmışdı. Və görünür, müstəntiq o qədər "fəallıq" göstərmişdi ki, ertəsi gün dustağın kamerasına həkim çağırmaq lazım gəlmişdi. Çoxları kimi onun da həbsxanada ölməsi fövqəladə hadisə sayılmaya bilərdi. Amma bununla belə, çox ehtimal ki, istintaq üçün xüsusi maraq doğurmadığı, qocalığı və ağır xəstəliyi nəzərə alınaraq Juzeyə münasibətdə nadir hallarda yol verilən "humanistlik" göstərilmişdi. Cinayət işi yarımçıq dayandırılmış, məhbus evinə buraxılmışdı. Lakin zindanda keçirdiyi iki aya yaxın vaxt, üzləşdiyi fiziki və mənəvi sarsıntılar təsirsiz qalmamışdı. P. K. Juze, 1942-ci il yanvarın 20-də vəfat etmişdi. Sahibsiz məzarı son illərə qədər Bakıdakı xristian qəbiristanlığında idi. Adını isə ən azı övladları yaşatmışdı. Çünki professor P. Juzeni tam əsasla alimlər sülaləsinin başçısı saymaq olar. Oğlu, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor Vladimir Juze (1904–1993), qızları – tanınmış sovet okeonoloqu, biologiya elmləri doktoru, professor Anastasiya Juze (1905–1981), kimya elmləri doktoru, professor, Stalin mükafatı laureatı, SSRİ-nin fəxri neftçisi Tamara Juze (1908–2002), biologiya elmləri doktoru, professor Olqa Nizkovskaya-Juze (1915–2002) onun elmə bağlılıq ənənələrini həyatlarının sonuna davam etdirmişdilər. Onlar hamısı Bakı universitetinin məzunu idilər…