Ermənistanın_Azərbaycana_qarşı_ərazi_iddiaları
Ermənilərin ərazi iddiaları
Yuxarıda verdiyimiz məlumatdan aydın olur ki, Favst Buzandın əvvəllərdə olduğu kimi Muşelin Kürü Albaniya ilə Ərməniyyə arasında sərhəd xətti etməsi tamamilə başqa cür izah etmək lazımdır: əvvəllər dedikdə Ərməniyyə ərazisində Sak çarlığı, Orodlar və Ərtaşlar dövlətinin vaxtları nəzərdə tutulur. Lakin qeyd edilməlidir ki, erməni mənbələrində Ar-Taşın Paytakaran (Beyləqan) əyalətini (Kaspi əyalətini) tutması haqqında heç bir məlumat yoxdur. Ona görə də K.V.Treverin Uti, Paytakaran və Kürün bütün sağ sahilinin Artaşes tərəfindən tutulduğu fikri (154, 58) yalnız II Tiqran tərəfindən tutulmuş Kaspiana, Araksena və Sakasena əyalətlərinin Atropatenada yox, Kürdən cənubda səhv lokalizəsi ilə bağlıdır. Deməli, Strabon, Plini və başqa antik müəlliflər er.v. IV əsrdən eramızın I əsrini 60-cı illərinə qədər mövcud olmuş Alban dövlətini nəzərdə tuturlar. Yuxarıda deyildiyi kimi, həqiqətdə də çar Ərənə qədər şimaldakı Alban dövləti ilə indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş qədim türkmənşəli Sak çarlığı, Orodlar (ermənicə Ervandlar) və Ar-Taşlar dövləti arasında Kür çayı sərhəd xətti idi. Deməli, Plininin Ərməniyyə adlandırdığı dövlət hay adlananların dövləti yox, indiki Ermənistan ərazisində er.əv. 30–20-ci illərə qədər mövcud olmuş türk mənşəli siyasi qurumlar nəzərdə tutulur. Plini eramızın I əsrinin 20-ci illərində öldüyünə görə eranın 50-ci illərindən sonra indiki Ermənistanda Arşaklar sülaləsinin dövləti barədə yaza bilməzdi. İndi Strabonun üçüncü Sakasena barədə məlumatının təfsirinə keçək. Strabon yazır ki, saklar ''Arminidə ən yaxşı yerləri tutaraq oraya öz adları ilə Sakasena adını vermişlər (Strabon, 81, 8, 4). İndiyədək bütün tarixçilər, o cümlədən azərbaycanlı tədqiqatçılar Strabonun və Atropatenada Kürdən cənubda (Gəncə bölgəsində) Sakasena haqqında məlumatlarını onun "saklar Arminidə ən yaxşı yerləri tutaraq öz adları ilə Sakasena adları vermişlər'' məlumatı ilə birləşdirərək Kürdən cənubda yerləşən Sakasenanın hələ er.əv. VII əsrdə (sakların Cənubi Qafqaza gəldikləri əsrdə ) Ərməniyyəyə məxsus olduğu yazmışlar (Шанидзе А.Г. Язык и письмо Кавказских албанцев. "Вестник отд. общественных наук Грузинской ССР. Тбилиси, 1960, № 1, с. 169–170; Тревер К.В.Очерки по истории и культуре Кавказской Албании., М.-Л., 1959, с.58.). Halbuki, Strabonun bu Sakasenası Kiçik Asiyanın şərqində yerləşirdi. Türkiyənin şərqində Qızıl İrmak çayının hövzələri orta əsrlərdə Sakasena adlanmışdır (165, 77). Sakların Ərməniyədə tutduğu "yaxşı torpaqlar" da oradadır. Deməli, yuxarıda deyildiyi kimi, qədimdə Sakasena (əsli Sakasin) adlı üç əyalət vardı; birinci, Kürgandan cənubda (Atropatenada), ikinci Kürdən cənubda — indiki Kəncəbasarda, üçüncü Şərqi Türkiyədə. Strabonun ermənilərə aid etdiyi Sakasena Atropatenada yerləşirdi. Er.əv 80–60-cı illərdə bu Sakasena II Tiqranın hakimiyyəti illərində Böyük Ərməniyəyə aid idi. Deyilənlərdən nəticə alınır ki, birinci, tədqiqatçıların "Sakasena" adını Saka və iranmənşəli şauna sözündən yaranmış "şen" sözündən ibarət olması fikri səhvdir; ikinci, Strabonun məlumatlarında Ərməniyəyə aid Sakasena, Araksena və Kaspiana Atropatenadan II Tiqranın vaxtında işğal olunmuş əyalətlərdir; üçüncü, deməli, Strabonun Sakasena, Kaspiana və Araksena əyalətlərinn Ərməniyəyə aid olması məlumatları əsasında Kürdən cənubdakı Azərbaycan ərazisinin tarixən hayların torpağı olması nəticəsi yanlışdır. Sakasena köklü "Sakasin" adının yunan dilində yazılış formasıdır. Favst Buzandın 371-ci ildə Muşelin Şakaşeni tutması və əvvəllərdə olduğu kimi Kür çayını Ərməniyə ilə Albaniya arasında sərhəd xətti etməsi məlumatı isə başqa səciyyəlidir: yuxarıda deyildiyi kimi, həqiqətdə Kürdən cənubdakı Azərbaycan ərazisi əvvəllər — yəni er.əv. VII əsrdən türk mənşəli Sak çarlığına, sonra farsmənşəli Yervandlar, daha sonra Artaşlar dövlətinə aid idi. Ona görə də İqrar Əliyevin və Fəridə Məmmədovanın Strabonu və Favst Buzandı günahkar hesab etməkdə (Алиев И.Г. К интерпретации параграфов 1,3,4,5, IV главы XI книги Географии Страбона. ВДИ, 1975, № 3, с.10; Мамедова Ф. О некоторых вопросах исторической географии Албанин I–VIII вв. Сб. Историческая география Азербайджана, Баку, 1987, с. 12.) haqlı deyillər. Nəzərdə tutulmalıdır ki, Strabonun Albaniya haqqında məlumatları müxtəlif vaxtlara mənsub mənbələrə əsaslanır.