cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Orur Markan Normal-anakan Yatichirinakar Nayrïr Web 2.0-tuqit Yatichäwisa
Jaqi Aru-nkirinaka
Jiwasax janiw jupanakan ukjaruk qhiphaqtañanakap munktanti, jan ukax juk’amp yatsupxaspa, yatiqirinakapan lup’ïwinakap mayjt’ayapxasp ukat U.P.E.A.-s U.M.S.A.-s U.T.O.-s ukat Normal-anakamp mayak sartsn ukaw suyt’asi. Ukat sipan jiwasax Jaqi Arunkirinakjamax juk’amp amtäwinakamp sartaskakiñäniwa. Kunasay jutsam, janiw kunas suyt’aykistaniti.
Chuchupi jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
79,27 km2
Orur Markan Normal-anakan Yatichirinakar Nayrïr Web 2.0-tuqit Yatichäwisa
Jiskt’atanaka
2012                  Yatich Kamani, Web 2.0 Yatxatäwit Qilqatapa.
Chuchupi jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Chuchupi jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chuchupi (215 msnm).
Jaqinaka
1 107 jaqi (? chacha, ? warmi)
Tibillo jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
414 jaqi (220 chacha, 194 warmi)
Q'iwi jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Q'iwi marka
Khillaypampa
1857 Huillka kuti phaxsi 25
Nilton Santos
Awki:, Tayka:.
Ricardo Blume
Ricardo Cristóbal Blume Traverso  suti chacha (* Lima, 1933 mara 16 uru Thaya phaxsin yuritayna - Santiago de Querétaro, 2020 mara 30 uru Taypi sata phaxsin yuriwi) 🇵🇪 jach'a marka aranwa yäpari.
Awki: Juan Carlos Federico Blume Dixon; Tayka: Rosa María Traverso Magán. Warmi: Silvia Del Río (1960-2020).
Q'iwi jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 799 jaqi (1 617 chacha, 1 643 warmi)
José Bernardo de Tagle
José Bernardo de Tagle y Portocarrero (* Lima, 1779 mara 21 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Kallao, 1825 mara 26 uru Llamp'u phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka militar & anakithiri.
Piruw Prisidinti (1823-1824).
Sikuwani
Sikuwani, Piruw, Qusqu jach'a suyu marka, nayriri marka Qanchi jisk'a suyuna.
Nayra sarnaqäwi
1833 mara 14 uru Taypi sata phaxsin
Uraqipa
645,88 km2
Jaqinaka: 55 269
Irpirinaka
Kuraka: Jorge Quispe Ccallo (2019-2022).
Pukarani
Pukaran markaxa, Los Andes jisk'a suyu La Paz- Bolivia uksankiwa, Chukiyaw markat pusi tunka llätunk tupu sarañanw jikxatasi. Pukarani markan sutipaxa, Pukara uka arut jutiriwa, ukatx –ni uka k’ila arsump jaqkatatawa, jall ukhamat Pukarani sat sutimp sutinchata, utt’asiwipa: Pukaran markax pä tunka pusini uru lapaka phaxsit saraqkipan llätunk waranqa llätunk pataka llätunk paqalqun maran utt’asiwayatayna. Khaysa Provincia Los Andes tuqinx nayarïr (municipio) utt’atarakiwa. Maysatx “Ciudad deportiva de Pucarani” sutimp uñt’atawa; uka pachpankarakiw jach’a thakhi Autódromo, ukanx atipt’asir jisk’a k’añaskunakarakiw wali atipt’asis jaltañ atipxi.
Marka irpjarurinaka
Uka markan irpirinakapax junta de vecinos jas ukanakan irpjarutarakiwa, jilïr p’iqinchiri, arkir p’iqinchiri, qilqir p’iqinchiri, saraw anataw p’iqinchiri, qulqi katuri ukharusti yatiyirinakamp kunaw uka markx irpxarupxi.
Jaqinakapa
Jiskjatäwirjamax niya paqalq waranq jaqinakaw utji, ukax Chukiyaw markan qamasirinakampach jakthapitawa.
Utanakapa
Pukaran markanx kimsa plasaw utji, nayriri plasanx Alcaldía, Iglesia “San José de Pucarani”, Distrital de Educación ukanakaw jikjatasi. Utanakapax ladrilluta, aduwita calaminata ukjam lurt’atawa.
Yatichäwi
Uka markanx “José Salmon Ballivian” sutini mä jisk’a yatiqañ utaw utji, ukanx nayrir t’aqat phisqhir t’aqakamaw yatintapxi, ukatsti “Franz Tamayo” yatiqañ utanx bachillir mistuñkamaw yatiqapxaraki, ukatx C.E.A. yatiqañ utas utjarakiwa; ukampirus mä jach’a yatiqañ uta U.A.C. “Universidad  Católica” ukas utjarakiwa, ukanx Carrera de Enfermería uka yatichwa yatintapxi, jall uka sapa carrerakiw utjaraki; ukarusti may may procincianakatwa yatiqirix purt’apxi.
K’umar jakäwi
Mä qullayasiñ utaw utji “Hospital Ayni de Pucarani” sat sutinchata, ukarux may may ayllunakatw kunayman usutanakax uñjt’ayasir purt’apxi, ukatx askinjam uñjt’atapxarakiwa.
Yapunakapa
Uka markanx ch’uqi, jupha, siwara, tiriwu ukanakw achuyapxi, yaqhip maranakax askinjamaw achuraki, ukat yaqhip maranakax janirakiw askinjam achkiti, taqi uka yapunakx qullu k’uchunakaruw yapucht’asipxaraki.
Uywanakapa
Pukarani markanx waka, iwija, khuchhi, wallpa, wank’u uywanakw uywasipxi, jilpachax wakanakw uywapxi, ukatx lichi achuyapxi ukx aljasipxiwa.
Phunchhäwi
Uka markanx “Remedios” mamitaruw mä jach’a phunchhäwimp amtapxi, uka markat Chukiyaw markar jakasir jutapk uka jil kullakanakax kunayman thuqhuwinakampiw ukar thuqt’asir sarañ yatipxi, uka phunchäwix lapaka phaxsin amtasitaraki, kurmüru urut atüru urukamaw jach’anchayañ atipxi.
Saräwinakapa
Saräwipax sapa mara pä tunka mayani uru mara t’aqa phaxsinw apasiraki, Antaña Qulluruw pusi willjtatpach willka qhana katuqirix sarapxiri, ukatx mä jach’a wilanchampiw Pachamamar waxt’añatak phuqhapxiri,; ukhamat uka marax achunakas wali suma achuñapataki.
Iskuchaka jisk'a t'aqa suyu
Iskuchaka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Izcuchaca). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Wankawillka jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 5 uru Chichu phaxsin 1923 mara, Augusto Leguía Umalliq.
Uraqipa
12,19 km2
Iskuchaka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Iskuchaka (2 939 msnm).
Jaqinaka
1 144 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Kurakanaka
.
Valery Leontiev
Valery Yakovlevich Leontiev (1949 mara 19 uru Achuqa phaxsin yuritayna - ) 🇷🇺 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Remigio Morales Bermúdez
Remigio Morales Bermúdez (* Pica, 1836 mara 30 uru Llamp'u apthapi phaxsin yuritayna - † Lima, 1894 mara 1 uru Thaya phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka militar & anakithiri.
Piruw Prisidinti (1890-1894).
Awki: Manuel Morales y Vera; Tayka: Catalina Bermúdez y Soto-Alciato. Warmi: Justa Masías y Llosa. Yuqa: Francisco Morales Bermúdez y Llosa.
Illimu jisk'a t'aqa suyu
Illimu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Illimo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu, Lampalliqi jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 22 uru Awti phaxsin 1905 mara, José Pardo Umalliq.
Angela Merkel
Angela Merkel, Angela Dorothea Kasner suti warmi ( Hamburg, 1954 mara 17 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - ) huk 🇩🇪 jacha marka yatxatawiri & anakithiri.
Illimu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
24,37 km2
Angela Merkel
2005 marapis Alimaña jacha markap kansillirninmi.
Alain Delon
Alain Delon suti (* Sceaux, 1935 mara 8 uru Awti phaxsin - ) huk 🇫🇷 jacha marka aranwa yäpari.
Wilhelm Röntgen
Wilhelm Conrad Röntgen suti  ( Lennep, 1845 mara 27 uru Achuqa phaxsin yuritayna -  München 1923 mara 10 uru Anata phaxsin) 🇩🇪 jacha marka fisika yatxatawiri.
Yasujirō Ozu
Yasujirō Ozu suti ( * Tokyo, 1903 mara 12 uru Jallu qallqta phaxsin yuritayna - Tokyo, 1963 mara 6 uru Jallu qallqta phaxsin yuriwi) Nihun jacha marka kuyu walltay pusaq.
Illimu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Illimu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Illimu (51 msnm).
Jaqinaka
9 578 jaqi (? chacha, ? warmi)
Wilhelm Röntgen
1901 Nobel pallay.
Awki: ; Tayka: Warmi: Margrethe Nørlund. Yuqa: Aage Niels Bohr.
Kupi jisk'a t'aqa suyu
Kupi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cupi) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Melgar jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kupi jisk'a t'aqa suyu kamasqa mara Llamayu phaxsi 2 1854
Qullqa (Wankayu) jisk'a t'aqa suyu
Qullqa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Colca) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Wankayu jisk'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Kupi jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kupi markam.
Qullqa (Wankayu) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
113,06 km2
Kupi jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
2 572 (1 234 chacha, 1 338 warmi).
Qullqa (Wankayu) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Qullqa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Qullqa.
Anqara jisk'a suyu
Anqara jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Angaraes) 🇵🇪na mä jisk'a suyuwa,  Wankawillka jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 21 uru Juyphi phaxsin 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Uraqipa
1 959,03 km2 12°59´23” S y 74°43´14” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Anqara jisk'a suyu nayriri marka: Lirqay.
Gabriel García Márquez
Gabriel José de la Concordia García Márquez, Gabriel García Márquez, Gabo (* Aracataca, 1927 mara 6 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Mïxiku marka, 2014 mara 17 uru Yapu apthapi phaxsin sarawayxarakitayna), 🇨🇴 jach'a marka qillqiri.
Qullasïwi Nobel Pallay 1982.
Wantar jisk'a t'aqa suyu
Wantar jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huantar) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wari jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
1917
1917 - mara.
Wantar jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
156,15 km² 9°26′25″S 77°12′40″O
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wantar marka.
Jaqinakapa
2 924 jaqi (2005 mara)
Larya jisk'a t'aqa suyu
Larya jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Laria). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Wankawillka jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 23 uru Juyphi phaxsin 1962 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
Larya jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Larya (3 861 msnm).
Kurakanaka
.
José Eusebio Soriano
José Eusebio Soriano Barco suti chacha, (* Chiclayo, 1917 mara 19 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - † Buenos Aires, 2011 mara 22 uru Achuqa phaxsin sarawayxarakitayna), 🇵🇪 jacha marka p'iqut takiri anatakaman.
Awki: Soriano; Tayka: Barco.
Qaras jisk'a t'aqa suyu
Qaras jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Caraz) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waylas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 29 1856, Ramón Castilla Umalliq.
Uraqipa
246,52 km² 9°03′ S 77°49'O
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qaras marka.
Jaqinakapa
14 544 jaqi (2005 mara)
Francisco Xavier de Luna Pizarro
Francisco Xavier de Luna Pizarro (* Arequipa, 1780 mara 3 uru Awti phaxsin yuritayna - † Lima, 1855 mara 9 uru Anata phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka yupaychäwi jaqi & anakithiri.
Piruw Prisidinti (1822, 1833). Lima Hatun yaya (1843-1855).
Awki: Juan Antonio de Luna Pizarro, Tayka: Cipriano Pacheco de Chaves Araus.
Tequixquiac
Tequixquiac, Mïxiku munisipyu. Jaqinaka: 33,907.
Teresina
Teresina, Brasil marka.
Urqus
Urqus, Piruw, Qusqu jach'a suyu marka, nayriri marka Qispiqanchi jisk'a suyu wan Urqus  jisk'a t'aqa suyuna.
134,65 km2
Jaqinaka: 10 087
Qirupampa jisk'a t'aqa suyu
Qirupampa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Querobamba) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Sucre jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Urqus
Kuraka: Graciano Mandura Crispín (2011-2014).
Santu Tumas (Chumpiwillka) jisk'a t'aqa suyu
Santu Tumas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santo Tomás) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chumpiwillka jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Urqus
1857 Chichu phaxsi 2
Qirupampa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825, Simuna Wuliwar Libertadur.
Santu Tumas (Chumpiwillka) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825 mara.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Santu Tumas markam.
Qirupampa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 737 jaqi
Santu Tumas (Chumpiwillka) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
24 492 jaqi (12 337 chacha, 12 155 warmi)
Utaw jisk'a t'aqa suyu
Utaw jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Mateo de Otao) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waruchiri jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 7 1922, Augusto Leguía Umalliq.
Pachuca de Soto
Pachuca de Soto marka, Mïxiku.
Hendrik Lorentz
Hendrik Antoon Lorentz suti  ( Arnhem, 1853 mara 18 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna -  Haarlem 1928 mara 4 uru Anata phaxsin yuriwi)  jacha marka fisika yatxatawiri.
1902 Nobel pallay.
Awki: ; Tayka: Warmi: Aletta Catharina Kaiser. Yuqa:.
Utaw jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Huwan Lanqa markam.
Jaqinakapa
1 909 jaqi
Tupaq Amaru jisk'a t'aqa suyu
Tupaq Amaru jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Túpac Amaru) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu K'anas jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 1 1941 mara, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Tungasuca marka
Jaqinaka
2 965 jaqi (1 515 chacha, 1 450 warmi)
Sandia jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1854 mara 2 uru Llamayu phaxsin, Ramón Castilla Prisidinti.
Uraqipa
Sandia jisk'a suyu nayriri marka: Sandia.
Jaqinaka: 62 147
11 862,41 km2
Jisk'a t'aqa suyunaka
Sandia jisk'a suyu: 10 jisk'a t'aqa suyunaka:
Getúlio Vargas
Getúlio Dornelles Vargas (* São Borja, 1882 mara 19 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - † Rio de Janeiro, 1954 mara 24 uru Thaya phaxsin yuriwi), 🇧🇷 jacha marka arxatiri & anakithiri, Wrasil Prisidinti (1930-1934, 1934-1937, 1937-1945, 1951-1954).
Awki: Manuel do Nascimento Vargas; Tayka: Cândida Dornelles Vargas. Warmi: Darci Sarmanho (1911–1954). Yuqanaka: (5) Lutero, Jandira, Alzira, Manuel & Getúlio..
Alma mater: Universidade Federal do Rio Grande do Sul.
Akpach jaqe walinkañapataki inoqat aru
Akpach jaqe walinkañapataki inoqat aru
Qalltañataki
UNANCHASA, aka pachana jaqejh munañanïsina, cheqpacha amuyasisa, cheqa thakir sarjhatasa, jilan sullkanjama arnaqasa, jan nuwasisa utjañaru wayt'asiñ yati;
UNANCHASA, jaqen walinkañapataki wakisir arunaka armasna, yaqhep jaqejh masinakaparu khuyañ autuyi, mututanakasti, uñatatasisa, wajcha kankañapa atipasna, jan khitirus ajhsarasa, cheq-cheqa qhana arumpi arustatasjhapjhe;
UNANCHASA, jaqen walinkañapataki inoqat arujha arjhatatäñapaw jan jaqe ñanqhachirinakaru ch'ajhwa qalítasna waninchapjhañapataki;
UNANCHASA, taqpacha markanakajh kunti munapjhe ukanaka jikjhatañatakiejh jupanakpacha sumäñat arusthapisipjhañapaw;
UNANCHASA, Mathapit Mayachat Markanakan Arupa taqjhatasna akham markanakajh amuyasi: Taqe mayniwa, chachas warmis, jaqe kankañanísinjha, ch 'amachasisna má ch 'ulla chachjama jaqen walinkañapa jíkjhatañaru wayt'asipjhe;
UNANCHASA, taqe mrakanakajh Matahapit Markanakamp chika akham amtapjhe: sapaqat markanjha aniw jaqejh inaki arknaqatäkaspati; jakañapans yänakapans arjhatatäñapaw;
UNANCHASA, Mathapit Markanakan amuyasitanakapa yatisina khuskat taqpachanipaw wayt'asipjhañapa phoqasiñapataki.
MAYACHAT MARKANAKAJH JACH'A MATHAPIWINAKAPAN JAQEN WALINKAÑAPATAKI INOQAT ARU YATIYI
Taqpacha jaqenaka, ayllunaka, markanaka, aka arunakaru iyau sasna ch'amachasipjhañapaw, isk'alalanakas, wayna tawaqonakas, chuymani jaqenakas, markapan qorpap manqhana yatichatäpjhañapaw. Ukhamarus qorpamarkanakampi jaya markanakampi arusthapisisa taqpacha markanakajh khuskat ch'amachasipjhatapampi alajh toqeru wayt asitapjaniw.
Tutura jisk'a t'aqa suyu
Tutura jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Totora). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Rodríguez de Mendoza jisk'a suyu.
Quchamarka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Tutura jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 5 uru Anata phaxsin 1875 mara, Manuel Pardo Umalliq.
Quchamarka jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Quchamarka markam.
Tutura jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
6,07 km2
Quchamarka jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 395 jaqi
Tutura jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Tutura jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Tutura (1 650 msnm).
Jaqinaka
455 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Masinakan urupa
Aka Qullasuyu markanxa Masinakana urupaxa aka 21 uru, sata qallta phaxsinwa amtasi.
Aqupampa jisk'a suyu
Aqupampa jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Acobamba) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Wankawillka jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 15 uru Chichu phaxsin 1943 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
910,82 km2 12°50´27” S y 74°34´14” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Aqupampa jisk'a suyu nayriri marka: Aqupampa.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Aqupampa jisk'a suyu: 8 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
62 868 jaqi ( chacha,  warmi)
1700
We're a group of volunteers and opening a brand new scheme in our community. Your site offered us with useful information to paintings on. You've performed a formidable job and our entire group can be thankful to you. dbdcdadfgdkcekef
Very nice site!
Osvaldo Cattone
Inocencio Osvaldo Cattone Ripamonti  suti chacha (* Buenos Aires, 1933 mara 17 uru Chichu phaxsin yuritayna - Lima, 2021 mara 8 uru Anata phaxsin yuriwi) 🇦🇷 🇵🇪 jach'a marka aranwa yäpari.
Awki: ; Tayka:  n. Warmi: Amelia Bence (1960-2020).
Benazir Bhutto
Benazir Bhutto, (urdu arupi: بینظیر بھٹو., ), (* Karachi, 1953 mara 21 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Rawalpindi, 2007 mara 27 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi). Pakistan jacha marka anakithirii.
Pakistan Uma kamayuq (1988-1990).
Awki: Zulfikar Ali Bhutto; Tayka: Nusrat Bhutto Qusan: Asif Ali Zardari. Yuqanaka: (3) Bilawal, Bakhtwar & Aseefa
Yatiña uta: Escuela de Enfermería Lady Jennings & Convento de Jesús y María - Karachi
Alma mater: Radcliffe College & Harvard Jach'a Yatiñ Uta.
Thai Nguyen
Thai Nguyen (kastilla aru: Thanh pho Thai Nguyen) Vietnam marka.
Juan José Muñante
Juan José Muñante López suti (* Pisqu marka, 1948 mara 12 uru Juyphi phaxsin yuritayna - † Miami, 2019 mara 23 uru Yapu apthapi phaxsin sarawayxarakitayna), 🇵🇪 jach'a marka phutwul anatakaman. Piqusiña.
Awki: », Tayka:. Warmi:.
Pachuca de Soto (munisipyu)
Pachuca de Soto, Mïxiku munisipyu. Jaqinaka: 33,080.
Urupampa
Urupampa, Piruw, Qusqu jach'a suyu marka, nayriri marka Urupampa jisk'a suyu wan Urupampa jisk'a t'aqa suyuna.
128,28 km2
Jaqinaka: 17 787
Kuraka: Benicio Ríos Ocsa (2011–2014).
1825 Juyphi phaxsi 21
Tabaré Vázquez
Tabaré Ramón Vázquez Rosas  chacha suti (* Montevideo, 1940 mara 17 uru Chichu phaxsin yuritayna - Montevideo, 2020 mara 6 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi), 🇺🇾 jacha marka midiku & anakithiri.
Uruwayi Prisidinti (2005-2010, 2015-2020).
Awki: Héctor Vázquez, Tayka: Elena Rosas.
Kenji Mizoguchi
Kenji Mizoguchi (溝口健二 Mizoguchi Kenji?) suti ( * Tokyo, 1898 mara 16 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Kyoto, 1956 mara 24 uru Thaya phaxsin yuriwi)  Nihun jacha marka kuyu walltay pusaq.
2011
Jiwaña
היות
Putina jisk'a t'aqa suyu
Putina jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Putina) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Putina jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Putina markam
Jaqinaka
20 792 jaqi (10 456 chacha, 10 335 warmi)
Pisku jisk'a t'aqa suyu
Pisku jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pisco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Palpa jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Omar Sívori
Trío mágico: Giampiero Boniperti, John Charles & Omar Sívori.
Pisku jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 22 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pisku markam.
Jaqinakapa
54 997 jaqi (27 768 chacha, 27 229 warmi)
Las Pirias jisk'a t'aqa suyu
Las Pirias jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Las Pirias). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Jaén jisk'a suyu.
Uraqipa
60,41 km2
Las Pirias jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Las Pirias.
Alfred Nobel
Alfred Nobel (* Stockholm, 1833 mara 21 uru taypi sata phaxsin yuritayna - Sanremo, 1896 mara 10 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi) Swisiya jacha marka Kimica jaqi.
Las Pirias jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 899 jaqi (? chacha, ? warmi)
Alfred Nobel
Nobel Pallay.
Vista Alegre (Rodríguez de Mendoza) jisk'a t'aqa suyu
Vista Alegre jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Vista Alegre). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Rodríguez de Mendoza jisk'a suyu.
Alfred Nobel
Awki: Immanuel Nobel (1801–1872); Tayka: Andriette Ahlsell Nobel (1805–1889).
Vista Alegre (Rodríguez de Mendoza) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 31 uru Taypi sata phaxsin 1932 mara, Luis Sánchez Cerro Umalliq.
Alfred Nobel
Warmi:
Vista Alegre (Rodríguez de Mendoza) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
899,02 km2
Vista Alegre jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Vista Alegre (1 650 msnm).
Jaqinaka
1 169 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Tawantinsuyu
Imperio inka nayrïr Awya Yala uksanx jach'a imperionawa. Uka imperio ukan utjkäna uka uraqi Tawantisuyu sätanäwa (qichwata: Tawantin suyu, lit. ‘pusi suyu jan ukaxa pusi jaljawi’) kuna pachatix uka apnaqkän Inkanatu satawa. Ukax andes piruwano qullunakanw uñstawayi XV ukat XVI siglunakanxa Qusqu markan jilxatatapa cunsicunsiapa. Ukax 2.500.000 km² jach'apunïnwa, Ancasmayo jawirat (Kuluwya) Maule jawirkama (Chili).
Haruki Murakami
Haruki Murakami (村上 春樹 Murakami Haruki?) suti ( * Kyoto, 1949 mara 12 uru Chichu phaxsin yuritayna - )  Nihun jacha marka qillqiri.
Jacinto Benavente
Jacinto Benavente y Martínez (* Madrid, 1866 mara 12 uru Thaya phaxsin yuritayna - Madrid, 1954 mara 14 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi) 🇪🇸 jacha marka qillqiri.
Nobel Pallay 1922.
Qillqanaka
Cultivó además la poesía (Versos, 1893), el cuento, el periodismo y otras modalidades literarias (Cartas de mujeres, 1893; Pensamientos, 1931) con muy destacado acierto.
Llalli jisk'a t'aqa suyu
Llalli jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Llalli) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Melgar jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Llalli markam.
Jaqinaka
3 907 (1 895 chacha, 2 012 warmi).
Putinsa jisk'a t'aqa suyu
Putinsa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Putinza) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 6 1964, Fernando Belaúnde Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Lurinsu Putinsa markam.
Ayha jisk'a suyu
Ayha jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Aija) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ankashu jach'a suyu.
Uraqipa
696,72 km2 09°46´52” S y 77°36´34” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Ayha jisk'a suyu nayriri marka: Ayha.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Ayha jisk'a suyu: 5 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
7 995 jaqi ( chacha, warmi)
Pichari jisk'a t'aqa suyu
Pichari jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pichari) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kumbinsyun jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pichari markam.
Jaqinakapa
15 807 jaqi (8 495 chacha, 7 312 warmi)
Buenos Aires Jach'a Yatiñ Uta
Buenos Aires Jach'a Yatiñ Uta(kastilla aru: Universidad de Buenos Aires), jach'a yatiñ uta, Buenos Aires marka, Arxintina.
Uruya jisk'a t'aqa suyu
Uruya jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de La Oroya). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Hunin jach'a suyu, Yawli jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 15 uru Awti phaxsin 1893 mara, Remigio Morales Bermúdez Umalliq.
Uraqipa
388,42 km2
Unyun jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Leticia (3 745 msnm).
Jaqinaka
19 908 jaqi (? chacha, ? warmi)
Apthapi
Aphatapixa mä sarawiwa taqi ayllunakana, ukjamaraki taqi markanakana. Apthapixa, “apthapiña ” sañ muni. Ukax achunak, achu phayatanak apthapiña, jan ukasti manq’a achunak apthapiña. Aka sarawisti nayra achachilanakatpachpunwa jutatayna. Jichhurunakansa uka pachpaw sarayataski. Apthapi sarawix uñt’atawa aka aymara sarawinakana.
Maysatsti, khaysa qhirwawjanakanxa, ukapachparakiw apthapxa lurapxi, ukasti “wayk’asi ” sutini uñt’atawa. Ukapachparakikiwa kuntix jupanakax achuyapki ukrakik apanipxi. Kunawsatixa apthapix utjkixa, ukanxa maynita maynikama aruskipt’añaw utji. Taqi lup’iwinakas maynit maynikam aruskipt’atawa. Taqi jilir kullakanakas jilanakas,waynanakas, tawaqunakas walpun aruskipapxi. Ukjamarak, jisk’a lalanakas nayraqatpunwa manq’a irtasirix sarantapxi, ukjamarus jupanakax taqi aka sarawinakxa yatintasipkarakiwa chikachasisaxa.
Alejandro Granda
Alejandro Granda Relayza, jaqi Alessandro Granda, (* Kallao, 1898 mara 26 uru Awti phaxsin yuritayna - 1962 mara 3 uru Llamp'u phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Awki: Vicente Granda, Tayka: Teresa Relayza. Warmi:
Matu jisk'a t'aqa suyu
Matu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Mato) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waylas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1856, Ramón Castilla Umalliq.
Uraqipa
113,97 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Sucre marka.
Kunsipsyun (Piruw)
Kunsipsyun (kastilla aru: Concepción) Piruw marka. 11° 55′ 6.52″ S, 75° 18′ 46.4″ W
Matu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 109 jaqi (2005 mara)
Kunsipsyun (Piruw)
Ekka: 221,6 km²
Mariscal Cáceres jisk'a t'aqa suyu
Mariscal Cáceres jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Mariscal Cáceres) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kamana jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Kunsipsyun (Piruw)
Jaqinaka: 12 330 (2002)
Pukara (Jaén) jisk'a t'aqa suyu
Pukara jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pucará). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Jaén jisk'a suyu.
Uraqipa
240,3 km2
Luis Cruzado
Awki: Arcadio Cruzado, Tayka: Sánchez. Warmi: Margarita Navarrete.
Pukara (Jaén) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Pukara jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pukara.
Jaqinaka
7 046 jaqi (? chacha, ? warmi)
Chillka jisk'a t'aqa suyu
Chillka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chilcas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lamar jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 17 1893, Remigio Morales Bermúdez Umalliq.
Jaqinakapa
2 303 jaqi
Mariscal Cáceres jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 3 1944 mara, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Husiy markam.
Jaqinakapa
5 463 jaqi (5 855 chacha, 2 608 warmi)
Qullwas jisk'a t'aqa suyu
Qullwas jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Cullhuas) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Wankayu jisk'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Yapu apthapi phaxsi 23 1954 mara, Manuel Odría Umalliq.
Uraqipa
108,01 km2
Markanaka - Uchuy markanaka
Qullwas jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Qullwas.
Jaqinakapa
2 940 jaqi ( chacha, warmi)
Pieter Zeeman
Pieter Zeeman suti  ( Zonnemaire, 1865 mara 25 uru Llamayu phaxsin yuritayna -  Amsterdam, 1943 mara 9 uru Taypi sata phaxsin yuriwi)  jacha marka fisika yatxatawiri. Zeeman effect
Alma mater: Leiden Jach'a Yatiñ Uta
Manta jisk'a t'aqa suyu
Manta jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Manta). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Wankawillka jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 1 uru Juyphi phaxsin 1940 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
154,14 km2
Manta jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Manta (3 727 msnm).
Jaqinaka
1 244 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Añata
Añata jani uñjaña laq’unakana mantata, ukata iñirtata janchi.
Manta jisk'a t'aqa suyu
Kurakanaka
.
Fred Astaire
Frederick Austerlitz  Fred Astaire suti (Omaha, 1899 mara 10 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Los Angeles 1987 mara 22 uru Juyphi phaxsin yuriwu) huk 🇺🇸 jacha marka cine yäpari.
Ñuku
Ñuku, yuku (bozal, barbijo en español), aka ñukux juk'ampis uywanakar lakat ñukt'añatakiwa. Ukhamarak aka 2020 maran COVID 19 ñanqha usu uñstanipanx jaqinakax ñuku aka uraqpachan apnaqaniwayapxi.
Fred Astaire
Oskar Pallay.
Santiago de Chile Jach'a Yatiñ Uta
Santiago de Chile Jach'a Yatiñ Uta(kastilla aru: Universidad de Santiago de Chile), jach'a yatiñ uta, Santiago de Chile marka.
Fred Astaire
Awki: Fritz Austerlitz; Tayka: Ann Astaire. Warminaka: Phyllis L. Potter (1933-1954) / Robyn Smith (1980-1987) Yuqanaka: Fred Astaire Jr. (1936) & Ava Astaire-McKenzie.
Maqari jisk'a t'aqa suyu
Maqari jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Macari) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Melgar jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Maqari jisk'a t'aqa suyu kamasqa mara Llamayu phaxsi 2 1854
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Maqari markam.
Jayanca jisk'a t'aqa suyu
Jayanca jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Jayanca). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu, Lampalliqi jisk'a suyu.
Maqari jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
7 971 (3 968 chacha, 4 003 warmi).
Yunkuyu jisk'a suyu
Yunkuyu jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Yunguyo) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Punu jach'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 1984 mara 28 uru Jallu qallta phaxsin, Fernando Belaúnde Prisidenti.
Jayanca jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 22 uru Awti phaxsin 1905 mara, José Pardo Umalliq.
Temuko
Temuco, Chili marka. Ekka: 464 km2. Jaqinaka: 245,347 (2002).
Jayanca jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
680,96 km2
Yunkuyu jisk'a suyu
Uraqipa
290,21 km2
14°54'50 S  69°52'25 O
Jayanca jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Jayanca jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Jayanca (61 msnm).
Yunkuyu jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Yunkuyu jisk'a suyu: 10 jisk'a t'aqa suyunaka:
Santu
++
Jayanca jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
14 208 jaqi (? chacha, ? warmi)
Kaylluma jisk'a suyu
Kaylluma jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Caylloma Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ariqipa jach'a suyu.
Kaylloma jisk'a suyu nayriri marka: Chiway.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Awti phaxsi 13 1834 mara
14 019,46 km2
Jisk'a t'aqa suyunaka
Kaylluma jisk'a suyu: 20 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinaka
73 718 jaqi ( chacha, warmi)
Ampara muquchasita
thumb|250px|Ampara muquchasita Ampara muquchasita ampara luk’ananaka q’apthapita.
Sondorillo jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa mara 1935 Achuqa phaxsi 27, Oscar Benavides Umalliq.
Uraqita
° ' S W
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Sondorillo markam
Juan Gabriel
Alberto Aguilera Valadez suti Juan Gabriel (* Parácuaro, 1950 mara 7 uru Chichu phaxsin yuritayna - Santa Mónica, 2016 mara 28 uru Thaya phaxsin yuriwi) 🇲🇽 jacha marka q'uchu arsuyaña & Jaylliphust'ari.
Awki: Gabriel Aguilera Rodríguez ; Tayka: Victoria Valadez Rojas.
Qhapaqmarka jisk'a t'aqa suyu
Qhapaqmarka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Capacmarca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chumpiwillka jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Chapar Aru
Munata Aymar aru arst’asir jiläta kullaka (samart’äwi) Jïsa jumaru, juparu, jupanakaru, täqi jumakaruw amuyt’asxañän sapxsmä.
Querido hermano hermana Aymara hablante (pausa) Sí, a usted, a él, a ellos, a todos ustedes les digo que nos demos cuenta!
Jichhürunakan taqikunaw mayjt’awayxi; ukarux yaqhipanakax “Proceso de Cambio”, sapxiwa. Yaqhipanakasti “Proceso de Descolonización” sutimpiw uñt’apxi. Ukat akjän ukjanrak suma qamañtuqit qhanancht’apxi. Ukampins janjamakiw suma kawksar sarats amuyaskasmächtanti.
En estos días todo ya ha cambiado; A ello algunos lo llaman “Proceso de Cambio”. Y otros lo conocen con el nombre de “Descolonización”. Luego, también hablan del “Vivir Bien” en aquí y en allá. Sin embargo, parece que aún no nos hemos dado de cuenta exactamente a donde nos dirigimos!
Aka uraqin yuririnakax janis nayrïr arusax utjkas ukjam Castellano-kraks jach’anchayasktanxä. Ukjamïpan nayrar sartäwinakax sayantañxamak munxi. (samart’äwi) Jälla, tayka arusamp jiwaspach achunak uñstayasay sayt’asxapxañäni.
Qhapaqmarka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Chapar Aru
Los que vivimos en esta tierra seguimos llevando en lo alto el Castellano, como si no tuviésemos a nuestra primera lengua! Por ser así, todos los progresos parecen que quieren estancarse. (pausa) A propósito, nos levantermos pues junto con nuestra lengua materna y produciendo productos!
Qhapaqmarka jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qhapaqmarka markam.
Chapar Aru
Qhanancht’äwi
- Chapar arun jiwakïñapatakixa, Awatiña-mp mä isch’ukiñaw waraqt’ata. - Aka chapar arux chuyma manqhat mistsu, ukat qilqt’atawa. Ukat taqi aka uraqin yuririnakatakirakiwa. Nota Este poema sale desde fondo del corazón, luego está escrito. Y está dedicado a todos los habitantes de esta tierra.
Qhapaqmarka jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
4 593 jaqi (2 355 chacha, 2 238 warmi)
Sondorillo jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
10 518 jaqi (5 115 chacha, 5 403 warmi)
San Agustín jisk'a t'aqa suyu
San Agustín jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Agustín de Cajas) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Wankayu jisk'a suyu.
Chuqlluqucha jisk'a suyu
Chuqlluqucha jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Castrovirreyna) 🇵🇪na mä jisk'a suyuwa,  Wankawillka jach'a suyu.
Pä ch'aqa
Pä ch'aqa (castellano, dos puntos), aka pä ch'aqax qillqañtuqin amuyunak jaqthapiñatakiwa. Maysatxa, amuy mä juk'it sayt'ayi, ukxaruxa kunatix walja kunanak qillqsutakaspan ukatakiwa.
Albert Einstein
Awki: Hermann Einstein; Tayka: Pauline Koch. Warminaka: Mileva Marić / Elsa Löwenthal.
Erwin Sánchez
Erwin Sánchez Freking suti chacha, Platini Sánchez sutichaña (* Santa Krus marka, 1969 mara 19 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - ), 🇧🇴 jacha marka p'iqut takiri anatakaman.
Awki: Sánchez; Tayka: Freking.
Chuqlluqucha jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 21 uru Juyphi phaxsin 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Uraqipa
3 984,62 km2 12°47'9S 74°58'22O
Markanaka - Uchuy markanaka
Chuqlluqucha jisk'a suyu nayriri marka: Chuqlluqucha.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Chuqlluqucha jisk'a suyu: 13 jisk'a t'aqa suyunaka:
Pä ch'aqa
Ref. Laime Teofilo, Lucero Virginia, Arteaga Mabel "Paytani Arupirwa-Diccionario bilingüe"
Chuqlluqucha jisk'a suyu
Jaqinakapa
20 402 jaqi ( chacha,   warmi)
Pamparumas jisk'a t'aqa suyu
Pamparumas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pamparomás) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waylas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Juan Honores
Juan Honores Mostejo suti chacha, (* Asqupi, 1915 mara 4 uru Achuqa phaxsin yuritayna - † Lima, 1990 mara 9 uru Juyphi phaxsin sarawayxarakitayna), 🇵🇪 jacha marka p'iqut takiri anatakaman.
San Agustín jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
23,09 km2
Markanaka - Uchuy markanaka
San Agustín jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Agustín.
Pumawaka jisk'a t'aqa suyu
Pumawaka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pomahuaca). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Jaén jisk'a suyu.
Baskin-Robbins
Baskin Robbins ukax mä cadena mundial de heladería ukawa, ukax 30 jila markanakan franquicias ukaniwa. 5800 chiqanakatxa, 2800 chiqanakaw Estados Unidos markan utji. Ukax 1953 maranw utt’asiwayi, pä sapaqat helado empresanakan mayachasitapampiw Burt Baskin ukat Irv Robbins, jupanakax cuñadonakäpxänwa. Janïr mayachasiñax utjkipanx pä sapaqat helado empresanakax Burt’s Ice Cream Shop ukat Snowbird Ice Cream sutimp uñt’atawa. Snowbird Helado ukax uka pachanx 21 sawutanakanïnwa, ukax novela ukhamarak fresco ukhamaw jach’añchatäna.
Ángel Labruna
La Máquina: José Manuel Moreno, Juan Carlos Muñoz, Adolfo Pedernera & Félix Loustau.
Pawqartampu
Pawqartampu, Piruw, Qusqu jach'a suyu marka, nayriri marka Pawqartampu jisk'a suyu wan Pawqartampu jisk'a t'aqa suyuna.
Nayra sarnaqawi
1825 Juyphi phaxsi 21
San Agustín jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
9 337 jaqi ( chacha, warmi)
Pawqartampu
Uraqita
1 079,23 km2
Jaqinaka: 12 057
Pumawaka jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
732,8 km2
Baskin-Robbins
Ukatx pä emprendimientos ukanakax Baskin-Robbins ukar mayacht’atäxän ukatx qhipatx uraqpachan uñt’at heladería ukar tukuñapänwa, ukatx ‘31 sabores’ uka lema ukarux ch’amanchawayi —jaqinakaruxa mä rosa cucharampi kunaymana sawurani helado ukanaka mallt’ayaña jaytaña, ukhamata munata sawurani jikxatañapkama. Ukhamaraki, Baskin-Robbins jupax nayrïr kutiw torta de helado ukx jaqinakar uñt’ayawayi.
Pumawaka jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Pumawaka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pumawaka.
Golda Meir
Golda Mier, Golda Mabovitch, גּוֹלְדָה מְאִיר, suti warmi (* Kiev, 1898 mara 3 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Jerusalem, 1978 mara 8 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi). Israyil jacha marka anakithiri.
Pamparumas jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Juan Honores
Awki: Honores; Tayka: Mostejo.
Juk'amp Jach'aq'achxat yatiyäwinaka
[[Categoría:P'iqut takiri (CA Platense)]
Pumawaka jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
9 146 jaqi (? chacha, ? warmi)
Pamparumas jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
496,35 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Sucre marka.
Golda Meir
1969 - 1974 Israyilpa Uma kamayuq.
Belén jisk'a t'aqa suyu
Belén jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Belén) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Sucre jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Pamparumas jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
9 484 jaqi (2005 mara)
Golda Meir
Awki: Moshe Mabovitch; Tayka: Blume Naidich. Qusan: Morris Meyerson (Myerson) (1917–1951). Yuqanaka: Menachem & Sarah.
Belén jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
611 jaqi
Juscelino Kubitschek
Juscelino Kubitschek de Oliveira (* Diamantina, 1902 mara 12 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - † Resende, 1976 mara 22 uru Thaya phaxsin yuriwi), 🇧🇷 jacha marka midiku & anakithiri.
Wrasil Prisidinti (1956-1961). Belo Horizonte kuraka (1940-1945).
Golda Meir
Yachay wasi:
Wampu (Rodríguez de Mendoza) jisk'a t'aqa suyu
Wampu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huambo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Rodríguez de Mendoza jisk'a suyu.
Juscelino Kubitschek
Awki: João César de Oliveira (1872—1905); Tayka: Júlia Kubitschek (1873—1971),. Warmi: Sarah Gomes de Sousa Lemos Kubitschek. Yuqanaka: (2) Marcia Kubitschek & María Estela Kubitschek.
Wampu (Rodríguez de Mendoza) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 5 uru Anata phaxsin 1875 mara, Manuel Pardo Umalliq.
Juscelino Kubitschek
Alma mater: Universidade Federal de Minas Gerais.
Wankanu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 13 1900 mara, Eduardo López de Romaña Libertadur.
Enrico Caruso
Enrico Caruso, jaqi suti, (* Napoli, 1873 mara 25 uru Anata phaxsin yuritayna - ibidem, 1921 mara 2 uru Thaya phaxsin yuriwi), 🇮🇹 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Pawqartampu
Irpirinaka
Kuraka: Mario Condori Huallpa (2011-2014).
Fernando de Szyszlo
Abraham Fernando de Szyszlo Valdelomar  (* Lima, 1925 mara 5 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - † Lima, 2017 mara 9 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jach'a marka llimphiri yäpari. Samanchaña, samichaña.
Jorge Pardón
Jorge Ernesto Pardón García, (* Ariqipa, 1905 mara 4 uru Achuqa phaxsin yuritayna - † Lima, 1977 mara 29 uru Jallu qallta phaxsin sarawayxarakitayna), 🇵🇪 jacha marka phutwul anatakaman.
Chakapalpa jisk'a t'aqa suyu
Chakapalpa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chacapalpa). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Hunin jach'a suyu, Yawli jisk'a suyu.
Fernando de Szyszlo
Awki: Vitold de Szyszlo; Tayka: María Valdelomar. Warmi: Blanca Varela / Liliana Yábar de Szyszlo (1989 - 2017) Yuqanaka: Lorenzo de Szyszlo & Vicente de Szyszlo.
Enrico Caruso
Awki: Marcellino Caruso, Tayka: Anna Baldini. Warmi: Dorothy Park Benjamin (1918–1921). Yuqanaka: Rodolfo Caruso (1898-1951); Enrico Caruso, Jr. (1904-1987); Gloria Caruso (1919-1999).
Ananiya jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa mara 1854 Llamayu phaxsi 2.
Wampu (Rodríguez de Mendoza) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
99,56 km2
Mink'a
Mink'ax jan ukasti '''Minga sutimp uñt'atawa. Mink'ax '''Qullasuyun Tawantinsuyun irnaqäwinakan purapat yanapt'asiñ irnaqäwinakawa.
Chakapalpa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 28 uru Awti phaxsin 1876 mara, Mariano Prado Umalliq.
Apichu
Apichu ch'uqi kasta ali, junt’u tuqina aliri, uraqi manqhana achuqiri, janq’u, q’illu, samiri chuymaniwa.
Chakapalpa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Chakapalpa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chakapalpa (3 748 msnm).
Jaqinaka
942 jaqi (? chacha, ? warmi)
Wankanu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wankanu markam.
Wampu (Rodríguez de Mendoza) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Wampu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Vista Alegre (1 650 msnm).
Wankanu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 758 jaqi (911 chacha, 847 warmi)
Sirimavo Bandaranaike
Sirimavo Ratwatte Dias Bandaranaike, Sirimavo Bandaranaike, warmi, (* Kulumbu, 1916 mara 17 uru Yapu apthapi phaxsin - Kulumbu, 2000 mara 10 uru Tayphi sata phaxsin yuriwi). Sri Lanka jacha marka anakithiri.
Arma
Arma yapu yapuchaña yä, lawata khituta, jasa uraqi yuntampi wayt’ayasa qhulliñataki. Armaxa paya kastawa utji: uywa arma, jaqi arma.
Sirimavo Bandaranaike
Awki: Barnes Ratwatte Dissawe; Tayka: Rosalind Mahawelatenne Kumarihamy. Qusannaka: Solomon Bandaranaike Yuqanaka: (3) Chandrika Kumaratunga, Sunethra Bandaranaike & Anura Bandaranaike.
Ananiya jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Ananiya markam
Sirimavo Bandaranaike
Yachay wasi: St Bridget's Convent, Kulumbu.
Puerto Montt
Puerto Montt, Chili marka. Ekka: 1673 km2. Jaqinaka: 175,938 (2002).
Ananiya jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
20 572 jaqi (11 789 chacha, 8 803 warmi)
Sirimavo Bandaranaike
Alma mater:
Valdivia
Valdivia, Chili marka. Ekka: 1016 km2. Jaqinaka: 140,559 (2002).
Aru qallu
Aru qallu maya samt’awina arsuta aru. Aruna t’aqapa qillqa.
Trujillo jisk'a suyu
Trujillo jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Trujillo) Piruwna mä jisk'a suyuwa, La Libertad jach'a suyu.
Asi
Asi sawuna illawa nayraru apsuta sariri ch’ankha.
Ancud
Ancud, Chili marka. Ekka: 1,752 km2. Jaqinaka: 39,946 (2002).
Coyhaique
Coyhaique, Chili marka. Ekka: 7290 km2. Jaqinaka: 50,041 (2002).
Trujillo jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 21 1821 mara, Jusiya San Martin Umalliq.
Uraqipa
1 768,65 km2 8°10´03” S y 79°31´05” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Trujillo jisk'a suyu nayriri marka: Trujillo.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Trujillo jisk'a suyu: 11 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
765 171 jaqi ( chacha,  warmi)
Atiniña
Atiniña kuna lurañatakisa munaña jani munaña kankañanïña.
Asuphri
Asuphri jani mitala kasta q’illu samiripachankiri jani jakiri yä.
Qusqu jisk'a suyu
Qusqu jisk'a suyu nayriri marka: Qusqu.
Jaqinaka: 367 791
3 999,27 km2
Jisk'a t'aqa suyunaka
Qusqu jisk'a suyu: 8 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jean Le Rond d'Alembert
Jean Le Rond d'Alembert (* Paris, 1717 mara 16 uru Awti phaxsin yuritayna - Paris, 1783 mara 29 uru Taypi sata phaxsin yuriwi) 🇫🇷 jacha markaq qillqiri.
Chamaqa jisk'a t'aqa suyu
Chamaqa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chamaca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chumpiwillka jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Chamaqa markam.
Jaqinakapa
7 698 jaqi (3 822 chacha, 3 876 warmi)
Talka
Talka (kastilla aru: Talca), Chili marka. Ekka: 232 km2. Jaqinaka: 201,797 (2002).
Los Bybys
Los Bybys, Jaylliphust'akana Mïxiku.
Qillqanaka
ª 1991 - Regresa ª 1992 - Castigo
Aqumayu
Aqumayu, Piruw, Qusqu jach'a suyu marka, nayriri marka Aqumayu jisk'a suyu wan Aqumayu jisk'a t'aqa suyuna.
141,27 km2
Jaqinaka: 1 957
Kuraka: Herbert Luna Fernández (2011-2014).
1825 Juyphi phaxsi 21
Arturo Frondizi
Arturo Frondizi ( Paso de los Libres, 1908 mara 28 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Buenos Aires, 1995 mara 18 uru Yapu apthapi phaxsin sarawayxarakitayna), 🇦🇷 jacha marka piriudysta, arxatiri & anakithiri. Arxintina Prisidinti (1958 - 1962).
Awki: Giulio Frondizi, Tayka: de Isabella Ércoli de Frondizi. Warmi: Elena Faggionato de Frondizi (1933-1991) Churinkuna: Elena Frondizi (1937-1976).
Ach.
ach. saphi.raiz. Saphi, qallta aruwa, walja amuyu, walja kasta amuyuw aka sapitx saraqtarakispa.
Axsaraña
Axsaraña jaqitaki uywataki jani ukaxa yänakataki jani chachacht’asiña.
Chalqus jisk'a t'aqa suyu
Chalqus jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chalcos) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Sucre jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Enzo Viena
Felipe Enzo Viena  suti chacha (* Rosario, 1933 mara 16 uru Anata phaxsin yuritayna - Buenos Aires, 2007 mara 25 uru Awti phaxsin yuriwi) 🇦🇷 🇵🇪 jach'a marka aranwa yäpari.
Chalqus jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Yapu apthapi phaxsi 3 1928, Augusto Leguía Umalliq.
Enzo Viena
Awki: ; Tayka:  n. Warmi: Ana María Chisoni. Yuqanaka: Fabiana, Carolina & Gustavo
Chalqus jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Chalqus marka.
Jaqinakapa
748 jaqi
SIWAR YAWI
Qalamarka ayllun siwar yawi urux wali arumirjat yawir sarawayapxtana. Qalltañtakix kimsanikïpxayatanwa, sapa mayniw jusis ayt’at kimsa sukat kimsa sukat sarxatapxayätana. Chullanakx sapa yawiriw mä pä chillqtarkam tantasirakïna. Ukanakasti, chiqqak siqt’atarakïnwa. Ukürux lupix walpinrak ch’ijtäna, ukat ukjampachaw lurapxarakiyätana. Siwarax tantiy achutakirakïnwa kunatti uraqiw xaxwïna.
Niya tukuñampixayätan ukjaruw kimsanimp ipa Sofia-x yanapt’ir jutapxatayna. Jupanakampix walja amparaxapxayätanwa ukat mäkiw tukxapxayätana. Tukutatx siwar suma wañt’añapatakiw chullt’atanak uraqir chuqt’as ch’uqt’as askichkipapxarakiyätana. Qhipharux wakar waxt’asiñtakiw thiya thiyat ch’uxña siwar lukucht’ayätan ukat qala kayur khumxatasax utarukiw wali qarit kutt’awayxapxayätana.
Nuñuwa jisk'a t'aqa suyu
Nuñuwa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Nuñoa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Melgar jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Awti pacha
Awti pacha awti pacha sataxa, jallu tukuyata jallu qalltakama pachawa, jani jallu puriri pacha.
Nuñuwa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Nuñuwa jisk'a t'aqa suyu kamasqa mara Llamayu phaxsi 2 1854
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Nuñuwa markam.
Jaqinaka
11 121 (5 475 chacha, 5 646 warmi).
Las Condes
Las Condes, Chili marka. Ekka: 99 km2. Jaqinaka: 249,893 (2002).
Punta Arenas
Punta Arenas, Chili marka. Ekka: 17846 km2. Jaqinaka: 116,005 (2002).
Salliqi jisk'a t'aqa suyu
Salliq1 jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Sallique ). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Jaén jisk'a suyu.
Uraqipa
373,89 km2