cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kapillas jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Kapillas jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Kapillas (3 213 msnm).
Olga Guillot
Awki: ; Tayka:. Qusannaka: René Touzet / Alberto Insúa. Yuqanaka: Olga María Touzet
Ch'uqi Achuyañtuqita
Ch’uqi llamayu
Ukjat ch’uqi pallakiw suyt’atäxana. Nanakan akjam kimsa kast ch’uqikirakiw achuyatäxi, ukampins waljanakaw utjaski. Akjarux ukatuqit mä juk’anak qhanancht’arakiñäni:
Qhini qhathi ch’uqi
Kunjamati sutipax sixa, phayañtakix akax muxsätapat sillp’inpachakiw iwij phukhur irt’asiña ukat janiw xaxükiti, antisins wali p’ujsarak sumarakïriwa:
Willk'i jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Willk'i markam
La Merced (Ayha) jisk'a t'aqa suyu
La Merced jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de La Merced) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ayha jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Sawsipampa jisk'a t'aqa suyu
Sawsipampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Saucepampa). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Santa Crus (Qajamarka) jisk'a suyu.
Chuqi Yapu
Chuqi Yapu markax Wuliwya suyuna mä markawa.
Jaqinaka: 789.585
Kuka jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
87,95 km2
Q'atawi
Q'atawi, qalata wajata janq'u laq'a. Q'atawixa jiwra juchha phayañatakiwa walixa.
Pallqu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Pidru Pallqu marka.
Qatachi jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Qatachi jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Qatachi (1 355 msnm).
Willk'i jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 123 jaqi (1 546 chacha, 1 577 warmi)
José Antonio Encinas
Awki: Mariano Encinas; Tayka: Matilde Franco. Earmi:  Yuqanaka:
Sawsipampa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 1, 1989, Alan García Umalliq.
Kuka jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Kuka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Kuka (3 246 msnm).
Jaqinaka
923 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Kapillas jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
1 884 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Enrique Guzmán y Valle
Juk'amp Jach'aq'achxat yatiyäwinaka
Yachachijg Yatichiri (Piruw) Yachachijg YatichiriPiruw)
José Antonio Encinas
Amulliq Piruwpas (1919; 1937; 1950).
Qatachi jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
9 517 jaqi (? chacha, ? warmi)
Pacanga jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Pacanga jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pacanga (82 msnm).
Liberace
Fryderyk Franciszek Liberace (Liberace) (West Allis, 1919 mara 16 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Palm Springs, 1987 mara 4 uru Anata phaxsin sarawayxarakitayna), 🇺🇸 jacha marka ankirïw suma q'uchux achuyirin pyanirichiw.
Pacanga jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
16 477 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Ch'uqi Achuyañtuqita
Qhini qhathi ch’uqi
Janq’u axawiri – ch’imi nayranakaniwa ukat akax tantiyukiw achu.
La Merced (Ayha) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri La Merced (Ayha) marka.
Jaqinakapa
jaqi
Mala jisk'a t'aqa suyu
Mala jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Mala) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kañiti jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 22 1825, Simuna Wuliwar Libertadur.
Liberace
Awki: Salvatore («Sam») Liberace (9 XII 1885-1 IV 1977), Tyka: Frances Zuchowska (31 VIII 1892-1 XI 1980).
Mala jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Mala markam.
Jaqinakapa
25 269 jaqi
Ch'uqi Achuyañtuqita
Qhini qhathi ch’uqi
Surichu/ Surimana – juk’a nayranakanikiwa ukat tantiyunakkirakiw achu.
P’itikilla – akax walja saminakaniw utji, ukkïrinkasti: wila p’itikilla, janq’u p’itikilla, allqa/wilamp janq’ump allqanchat p’itikilla. Akanakan nayranakapax waljawa ukat tantiyunakaw achuraki.
Kuntamana jisk'a t'aqa suyu
Kuntamana jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Contamana). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Ukayali jisk'a suyu.
Sawsipampa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
31,58 km2
Sawsipampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Sawsipampa (1 875 msnm).
Ch'uqi Achuyañtuqita
Qhini qhathi ch’uqi
Phiñu – allqas wilas janq’us ch’iyaras q’illus ukat surimanas ukjamarakiw utji.
Runtusa – uñtapax muruq’uwa, samipax janq’ump wilampirakiwa, qhathipax taqit sipan sumapiniwa, ukat amstan jan ukax puruman ukjanakanak sumpach achuqi.
Papa milajru – janq’u qhasawa, aka runtusjam p’ujsarakiwa. Qhathitakkiwa, janiw anch taqin uywatäkiti.
Munta Ch’uqi (muntararataki)
Akjam ch’uqinakax muntararatakiw wali kusa kunatti niya jach’akamakiw achu, ukat sillp’inpach qhats phayasikiraksnawa. Sumak jani ancha sumirïkiti:
Wankapampa (Uqshapampa) jisk'a t'aqa suyu
Wankapampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huancabamba). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Pasqu jach'a suyu, Uqshapampa jisk'a suyu.
Ch'uqi Achuyañtuqita
Munta Ch’uqi (muntararataki)
Janq’u quyu – uñtapax sayt’uwa, nayranakapax wilanakarakiwa, ukat wila quyus wila chuyman quyus ukajarakiw utji.
Wisllawiri – ch’iyar k’umu sayt’unakawa, ukat manq’añax mayanakjam sumarakiwa.
Saq’u – uñtapax t’alphawa ukat samipax suma janq’urakiwa.
Wankapampa (Uqshapampa) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
1 161,78 km2
Ch'uqi Achuyañtuqita
Munta Ch’uqi (muntararataki)
Ch’iyar imilla – akan muntararapaw umalla.
Wankapampa (Uqshapampa) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Wankapampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wankapampa (1 666 msnm).
Ch'uqi Achuyañtuqita
Munta Ch’uqi (muntararataki)
Janq’u imilla – tantiyukiw churi ukat jakt’at nayranakanikirakiwa.
Wankapampa (Uqshapampa) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
6 810 jaqi (? chacha, ? warmi)
Ch'uqi Achuyañtuqita
Munta Ch’uqi (muntararataki)
Wila imilla – achupax p’ujsawa, ukat waychumpiw niya pachparaki.
Sani (imilla) – muruq’uwa, jach’akamakiw achu, samipax q’añu janq’jamarakiwa.
Luk’i Ch’uqi
Jilpachax akax ch’uñutakiw waliraki kunatti mä juk’a k’askt’atawa, ukat ch’uñuptatax kusakïxiriwa:
Chuqi pitu – suma janq’uwa ukat kulli saminis utjakirakiwa. Uñtapasti t’alphawa ukat manq’añakiw mäk’ k’aska.
Jan jaljatanaka
Ch’iyar isla – muruq’uwa ukat jisk’a nayranakanikirakiwa.
Qamichu – muruq’uwa ukat nayranakapax tantiyunakkirakiwa.
Ch’uqi pallja
Apsutat mäkiw qhiphürunakax ch’uqix pallxaña, kunatti laq’uw suma ch’uqinakar arkarpayiri. Ukan muntax muntakama, jathax jathakama, ukjamaw jalanuqxaña, ukat t’unamp laq’ut ch’uqimpix ch’uñutakiw yaqhachsxaña. Uka tukutat utarkamaw putunakar warantxañaraki.
Aka qilqt’äw kimsa qhanancht’äwimpiw tukt’ayañäni. Ukanakasti yuntatas ch’uqitas ukat llamayuñampit kunarakiwa; nayrirï ukan nayrax ch’uqi satañtakix yuntarux yuku patarux jisk’a wiphalanakampiw junurapxirïna. Ukat waka jikhanimpir parampirux jalmampirakiw ch’uqxatapxirïna. Ukat sipan jichha maranakax chhaqhayxapxiwa. Yuntx jan jisk’a wiphalanakan jan jalman ukjamak yapisxapxi. Ukjarux ch’uqi llamayuñtakix janiw nayra maranakjam llamay phaxs suyxapxiti, jichhax qasäw phaxsin ch’uqi llamayxapxi. Ukat tukuyañtakix ch’uqix kunayman manq’a phayasiñtakirakiw utjistu. Ukkïrinakat sisnawa, muntarara, tunta, ch’uñu, qhathi, ukat umar wayt’at ch’uñu.
Jiskt’atanaka
Pachpan jakirinaka:
Rikuwa
Rikuwa, manq'anaka isinaka alxaña jach'a uta.
Ch'uqi Achuyañtuqita
Jiskt’atanaka
Jesús Quispe Canqui   (Ayllu Callamarca)
Ayawqa jisk'a t'aqa suyu
Ayawqa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ayauca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Atavillos Alto jisk'a t'aqa suyu
Atavillos Alto jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Atavillos Alto) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waral jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 31 1890, Remigio Morales Bermúdez Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pirqa markam.
Ayawqa jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Ayawqa markam.
Atavillos Alto jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 004 jaqi
Pallqu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 551 jaqi
Ingmar Bergman
Ernst Ingmar Bergman suti (Uppsala, 1918 mara 14 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Fårö, 2007 mara 30 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi), Swisiya jacha marka yäpari. Oskar Pallaytas chaskirqan.
Awki: Erik Bergman (1886-1970), Tayka: Karin Åkerblom. Warminaka: Else Fisher (1943-1945) / Ellen Lundström (1945-1950) / Gun Grut (1951-1959) / Käbi Laretei (1959-1969) / Ingrid von Rosen (1971-1995), Harriet Andersson (1952-55), Bibi Andersson (1955-59), Liv Ullmann (1965-70). Yuqanaka: Lena Bergman (1943), Eva Bergman (1945), Jan Bergman (1946-2000), Mats Bergman (1948), Anna Bergman (1948), Ingmar Bergman Jr. (1951), Daniel Bergman (1962), Linn Ullmann (1966), Maria von Rosen (1959).
Miji
Miji, jan ukax quta khuchix mä quta jamach'iwa, (Zool. mf. Cientifico suti: Phalacrocorax brasilianus, tama: Phalacrocoracidae).
Janchipa
Taytiy jamach'iwa, kunkapax jach'awa, chhuruñapx alayarupuniw qhiwti. Phuyunakapax ch'iyart'atawa.
Qamäwipa
Aka jamach'ix kawknir umawjans qamakispawa: jayuk'arawjans jan jayuk'arawjansa.
Manq'apa
Challwanakaw manq'apaxa.
Qullatapa
Chichipas wilapas p'iqimuy usutakix wali askiw sasaw markachirinakax uñt'apxi.
Kuntamana jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 13 uru Taypi sata phaxsin 1900 mara, Eduardo López de Romaña Umalliq.
Uraqipa
10 675,1 km2
Kuntamana jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Kuntamana (134 msnm).
Jaqinaka
21 873 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Ayawqa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 773 jaqi (1 125 chacha, 648 warmi)
Siqsi jisk'a t'aqa suyu
Siqsi jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Sexi). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Santa Crus (Qajamarka) jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 18, 1942, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
192,87 km2
Siqsi jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Siqsi (2 495 msnm).
San Fernando del Valle de Catamarka
San Fernando del Valle de Catamarka (kastilla aru: San Fernando del Valle de Catamarca), nayriri marka Catamarka jisk'a suyu, 🇦🇷.
Siqsi jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
450 jaqi (? chacha, ? warmi)
San Fernando del Valle de Catamarka
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1683 mara
Qarawili jisk'a suyu
Qarawili jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Caravelí Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ariqipa jach'a suyu.
Kamana jisk'a suyu nayriri marka: Qarawili.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Anata phaxsi 22 1935 mara, Oscar Benavides Umalliq.
Quris jisk'a t'aqa suyu
Quris jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de La Coris) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ayha jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Qarawili jisk'a suyu
Nayra sarnaqawi
13 139,86 km2
Quris jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Qarawili jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Qarawili jisk'a suyu: 13 jisk'a t'aqa suyunaka:
Quris jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Quris marka.
Sanu
Sanu, ñik'uta kuskachasiñataki sumachasiñataki chhaxraña yä.
Quris jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
jaqi
Massachusetts suyu
Massachusetts Istadus Unidusna mä suyuwa.
Wuliwya
Wuliwyax (, qhichwa aru: Puliwya) Awya Yalan mä jach'a suyupawa. Kawkinkkitix Bolivia Markax ukawjax nayra pachanakax Qullasuyu sutimp uñt'atataynawa. Aka Qullasuyust pusi suyunkiritaynaw Tawantinsuyu taypinxa. Aka Tawantinsuyunst Inka jila kullakanakaw jakasipxiritayna. Taqi jupanakast wali suman jakañrakw taqi jach'a jisk'a suyunakarux apawayapxiritayna. Uka laq'a achachilanakax taqi kunans wali amuyumpipuniw sartapxiritayna. Ukhamatw arst'asipxiritayna "Qhip nayr uñtasapuniw sarnaqaña" sasina. Ukjamaraki taqi yänakatix utjkäna, taqi uywanakatix utjkäna, jupanakampix wali askinxampunwa qamasipxiritayna. Ukjamatwa uraqixa Pachamamamatayna.
Khaya 1492 maranwa Españul q'ara jaqinakaxa aka Awyalala tuqirux purinipxatayna. Jupanakasti machaq uraq jiqxattanxa sasaw walpun kusisipxatayna ukjamaraki musparapxatayna. Jupanakaxa aliq umir, lunthat jan wali jaqinakkamakiw jutapxatayna. Jupanakasti khä Reyna Isabel ukan khitanakapapxarakitaynawa. Jupanakasti wali jan amuyun jaqinakapxataynawa, khitirus jan wal uñjiri, quri munir lunthat jaqinaka ukjamaw jupanakax aka Awyayala tuqin jakañ qalltapxatayna. Ukatsi khaya 1532 maranrakwa khaya Kajamarka-Pirwa (Piruw) tuqirux purntapxatayna. Ukansti taqi kasta markachirinakatix utjkäna ukanakar jiwayañ qalltapxatayna, ukjamatwa Atawallpa jilarusa jiwayapoxatayna, taqi qurinakapsa qatusisa. Ukjamatrakwa Machu Pikchu jach'a marksa qur thaqkawirux t'unjapxarakitayna.
Bolivia jan ukasti Wuliwya sutimpix aka 1825 maran ukjam suticht'asiwayapxarakitayna. Ukapachanxa walja españul criollo sutin jaqinakaw wali mirantxapxatayna. Ukatsti jupanakatakix janiw suma qamawi jiqxatapkanati, ukatwi yaqhachsiña amtapxatayna. Ukhamatwa jichhurunakkamax Bolivia sutimpi uñt'atatanxa, uka arux Simon Bolivar ukatpï jutixa. Jupasti qhispiyiri ukjam uñt'atarakiwa jupanakanxa. Ukjamipansa janiw Aymara, Qhichwa juk'amp markanakatakix qhispiyawix utjkataynakati. Jichhurunakkamasa Aymaranakaxa jisk'achatasipkakiwa, ukjamipansa wali amuyunakrakwa wauna jil kullakanakax p'arxtayasipkaraki.
San Fernando del Valle de Catamarka
Irpirinaka
Kuraka: Raúl Jalil
Sawrama jisk'a t'aqa suyu
Sawrama jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Saurama) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Willkawaman jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Anata phaxsi 19 1986, Alan García Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Sawrama marka.
Yatiqawi laphi
Yatiqawi (
K'añasku
K'añaskux jan ukasti awtu, jaqir uywar yänak apiriwa. Mä yäwa, taqi chiqanakaruw q'ipirakstaspa. Ukhamarus taqi markanakaruw sari, wali jathi q'ipinaksa apnaqarakiwa.
Nayrapacha
Nayrapachax janiw k'añaskux kunjamakitix jichhurunx ukham utjirikataynati. K'achat k'achat kunayman k'añaskunax uñtaniwayxi.
Pachaxchu
Pachaxchux jach'a awtunakawa.
Michigan suyu
Michigan Istadus Unidusna mä suyuwa.
Q'awa wanu
Q'awa wanu, jaya pacha uywanakana taksuta wanu.
Q'awa wanuxa puruma uraqiru ch'uqi satañatakiwa walixa.
Thaxa, iwijana, qawrana, allpaqana jamapa.
Lumasa
Lumasax pacha sarayir uywa, jamach'i, jan ukax ali wa. Nayra pachatpach awich achachilanakax lumasanakarjamaw sarayasipxiritayna.
Qamaqi
Mä qhananchir pachamama n uywapawa.
Aka qhananchirinakax nayrj pach achachilinakan amuyupawa kunjamatix jichha pachaprakiw lurasipki nayrj pachata. Jupanakan amtawinakapax sayt`ayanatak jan kuna pasañapataki kunjamatix jallus utji, lupi, juyphi, junk`ampi nakat ukhamarak satañ uksatuqinakaya UÑT`AYAWI: Qamaqi x wali uñt`atawa markachirinakata patatuqin uksanakana aka uywax uñt`ayna pachamam uksa tuqita kunjamatix waxasiwip ist`asin yatxapxanawa kunas jutan uka .nayraqat phaxsin yapu lurawin uñch`ukipxwa qhanañchawi phaxsi ch`uqi satawi. Taqikunat sapa markan utki ukanakax qhanañchapxiwa taqikunat paskasp uksa tuqita, qamaqix ukhamarak uwij aychanak manq`iriwa.
Qamaqin awullitapa
Kunapachatix qamaqin awullawip ist`apki ukhax uñt`apxiwa kunayman kast amuyukwinaka jichhax unt`añaniwa akanaka. -Kuna pachatix qamaqix wali qhana waxasi jan jaychjasisa ukhax qhanañchstuwa pachamama wali kiskaniwa jallu pachana thayapachana ukhamarak suma achuqawinaka. -Kunapachatix qamaqix jaychjas ukhax qhanañcharakiwa m ajan suma mara juk`a jallumpiki wali thaya ukhamarak juyranakax janiw sum achupaskati.
Qalltat yupaychawit uka qhanañchirinkax jupanakakiw patapampan yatiyapxi ukhamat patapampanakan jupanakax amuyasipxana janiw qamaqipun yatiskapati pachatuqita waya uywanakaw yatiyir utjapxaraki .kunjamatix liq` liq` ukax uñtasakiw sarnaqapxana pachamama uksatuqina.sarnaqapxana. Ukhamarakiw jichha pachan janiw yaqhapxiti qhanañchir uywanakaru.
Pueblo Nuevo (Chipin) jisk'a t'aqa suyu
Pueblo Nuevo jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pueblo Nuevo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu,  Chipin jisk'a suyu.
Uraqipa
271,16 km2
Pueblo Nuevo jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pueblo Nuevo (72 msnm).
Jaqinaka
11 249 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Mullipampa (Chuqlluqucha) jisk'a t'aqa suyu
Mullipampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Mollepampa). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Chuqlluqucha jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 20 uru Juyphi phaxsin 1965 mara, Fernando Belaúnde Umalliq.
Uraqipa
165,65 km2
Resistencia (Chaku)
resistenciakastilla aruresistencianayriri marka chakujiskasuyuarg
Mullipampa (Chuqlluqucha) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Mullipampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Mullipampa (2 465 msnm).
Utiqyaku jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Taypi satha phaxsi 1, 1941, Manuel Prado Umalliq.
Mullipampa (Chuqlluqucha) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
1 592 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Utiqyaku jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
43,38 km2
Yatiya apiri
Yatiya apiri, maya markata yaqha markaru qillqata yatiya, jani ukaxa aru yatiya apiri jaqi. Tawantinsuyu pacha markanxa chaskinakawa inkanakana aru yatiyanakapa pusi suypacharu apiritayna.
Resistencia (Chaku)
Jaqinakapa
291 720 jaqi
Yatiqawi uta
thumb|260px|Yatiqawi uta Yatiqawi uta, yatiqiri wawanakaxa machaqa yatiwinaka yatichiripampi chika yatiqaña uta manqha.
Resistencia (Chaku)
Irpirinaka
Kuraka: Jorge Capitanich
Inawaya jisk'a t'aqa suyu
Inawaya jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Inahuaya). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Ukayali jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 16 uru Anata phaxsin 1962 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
Inawaya jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Inawaya (131 msnm).
Utiqyaku jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Utiqyaku jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Utiqyaku (2 312 msnm).
Jaqinaka
1 668 jaqi (? chacha, ? warmi)
Saysa jisk'a t'aqa suyu
Saysa jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de Saisa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Huillka kuti phaxsi 8 1964, Fernando Belaúnde Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Saysa marka.
Jaqinakapa
576 jaqi
James Cagney
James Francis Cagney, Jr., James Cagney suti (New York, 1899 mara 17 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Stanfordville, 1986 mara 30 uru Thaya phaxsin yuriwi) huk 🇺🇸 yåpari.
Awki: James Francis Cagney Sr. (1875–1918); Tayka: Carolyn Nelson (1877–1945). Warmi: Frances Vernon (1922-1986). Yuqanaka: James Cagney, Jr. & Cathleen Cagney.
Alma máter: Columbia Jach'a Yatiñ Uta - Stuyvesant High School
Juk'amp Jach'aq'achxat yatiyäwinaka
]
Mimí Derba
Herminia Pérez de León,, Mimí Derba  (* Mïxiku marka, 1893 mara 9 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Mïxiku marka, 1953 mara 14 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi) 🇲🇽 jacha marka q'uchu arsuyaña & yäpari.
Awki: Francisco Pérez de León; Tayka: Jacoba Avendaño.
Rafael
Edgar:
Suruchuku jisk'a t'aqa suyu
Suruchuku jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Sorochuco). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? phaxsi ? ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
170,02 km2
Jaqinaka
9 826 jaqi (? chacha, ? warmi)
Ayawaka jisk'a t'aqa suyu
Ayawaka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Ayabaca). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Ayawaka jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Chichu phaxsin 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Minnesota suyu
Minnesota Istadus Unidusna mä suyuwa.
Qajamarka jach'a suyu
Qajamarka jach'a suyuxa (qhi Kashamarka suyu) Piruwna mä jach'a suyuwa.
Jisk'a suyunaka
13 jisk'a suyunaka:
Ayawaka jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
1 549,99 km2
Ayawaka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Ayawaka (2 709 msnm).
Boris Izaguirre
Boris Rodolfo Izaguirre Lobo(*1965 mara 29 uru Llamp'u phaxsin yuritayna Caracas) 🇻🇪-🇪🇸 jacha marka qillqiri.
Mimula
Mimulax mä thuqhu phust'awiwa.
Thuqhurinaka
Mimulax Titiqaqa quta irananakan thuqhusi. Thuqhurinakapax janq'u pulliraniw thuqhupxi. P'iqipatxanx parin phuyunakan k'achachsutawa.
Mimul siku
Mimul sikux wankaranakamp lakitanakampiw thuqhus phust'asi. Mimulax sikut luratawa, 22 p'iyaniwa,
Sanka
Jach'a mimul sikuwa.
Maltapoto
Tantiy mimul sikuwa.
Ch'uli
Jisk'a mimul sikuwa.
Aqus Winchu jisk'a t'aqa suyu
Aqus Winchu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Acos Vinchos) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wamanqa jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Aqus Winchu marka.
Jaqinakapa
4 882 jaqi
Sukcha jisk'a t'aqa suyu
Sukcha jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: ''Distrito de Succha') nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ayha jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Quris marka.
Jaqinakapa
jaqi
Pukina jisk'a t'aqa suyu
Pukinajisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Puquina) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu General Sánchez Cerro jisk'a suyupi, Moqwegwa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 1823 mara.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pukina markam
Jaqinaka
2 979 jaqi (1 549 chacha, 1 430 warmi)
Ika jach'a suyu
Ika jach'a suyuxa Piruwna mä jach'a suyuwa.
Jisk'a suyunaka
5 jisk'a suyunaka:
San Salvador de Jujuy
San Salvador de Jujuy (kastilla aru: San Salvador de Jujuy), nayriri marka Jujuy jisk'a suyu, 🇦🇷.
Yang Shangkun
Yang Shangkun, 杨尚昆 (* Tonnan, 1907 mara 5 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Pekin, 1998 mara 14 uru Llamp'u phaxsin sarawayxarakitayna), 🇨🇳 jacha marka anakithiri.
San Salvador de Jujuy
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1593 mara
Yang Shangkun
Markani Republika China Prisidintipa (1988-1993).
San Salvador de Jujuy
Jaqinakapa
257 970 jaqi
Yang Shangkun
Warmi: Li Bozhao (1929–1985). Yuqanaka: Yang Shaoming, Yang Shaojun & Yang Li.
San Salvador de Jujuy
Irpirinaka
Kuraka: Raúl Jorge
Yang Shangkun
Guangzhou Kuraka (1979-1981)
Leoncio Prado
Liyunsu Prayu Qutirris (Leoncio Prado Gutiérrez, Kastilla aru), sutil (*  Wanuku, 1853 mara 25 uru Thaya phaxsin yuritayna - † Wamachuku, 1883 15 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi, Piruwpi), 🇵🇪 jacha marka militar.
Awki: Maryanu Inasyu Prayu (Mariano Ignacio Prado); Tayka: Mariya Awilina Qutirris Kurtís (María Avelina Gutiérrez Cortés).
Juan Espinoza Medrano jisk'a t'aqa suyu
Juan Espinoza Medrano jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Juan Espinoza Medrano) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Antapampa jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 12 1942 mara, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Mullipampa markam
Jaqinaka
1 975 jaqi (985 chacha, 990 warmi)
Yatichiri
Yatichiri, wawanakaru, jaqi masiru jani yatita yatiña uñt'ayiri.
San Huwan (Chuqlluqucha) jisk'a t'aqa suyu
San Huwan jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Juan). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Chuqlluqucha jisk'a suyu.
Uraqipa
207,25 km2
San Huwan jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Huwan (1 920 msnm).
Jaqinaka
697 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Maksim Gorki
Alekséi Maksímovich Peshkov (rusiya aru: Алексе́й Макси́мович Пешко́в; Maksim Gorki , (* Nizhny Novgorod ~ 1868 mara 28 uru Achuqa phaxsin  yuritayna -  Mosku, 1936 mara 18 uru Juyphi phaxsin sarawayxarakitayna), 🇷🇺 jacha marka qillqiri.
Awki: ; Tayka:. Warminaka: Yekaterina Peshkova / Maria Andreyeva. Yuqanaka:.
Padre Márquez jisk'a t'aqa suyu
Padre Márquez jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Padre Márquez). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Ukayali jisk'a suyu.
Uraqipa
2 475,66 km2
Padre Márquez jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Tiruntan (164 msnm).
Jaqinaka
5 466 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Wislla
Wislla, k'ulluta khituta manq'a liwaña yä.
Elvira Lindo
Elvira Lindo Garrido (*1962 mara 23 uru Chichu phaxsin yuritayna Cádiz) 🇪🇸 jacha marka qillqiri.
Domingo Sarmiento
Domingo Faustino Sarmiento (San Juan, 1811 mara 15 uru Anata phaxsin yuritayna - Asunsyun, 1888 mara 11 uru Llamp'u phaxsin yuriwi), 🇦🇷 jacha marka qillqiri & anakithiri. Arxintina Prisidintipa (1868-1874).
Awki: José Clemente Cecilio Quiroga Sarmiento; Tayka: Paula Zoila Albarracín Irrazábal Warminaka: Benita Martínez Pastoriza (1847-1857) / Aurelia Velez Sarsfield (1857-1888).
Elvira Espejo Ayca
Elvira Espejo (Ayllu Qaqachaca, Departamento de Oruro, 1981 ) jupax bolivia markankiri samiñchir k'achachiriwa, sawuri, arawiku, ukhamarak jaylliriwa.
Yatxatatapa
Academia Nacional de Bellas Artes uka yatiqañ utan tukuyatawa, jupax kunayman uñacht’awinak ukhamarak yatxatäwinak luraniwayi, 2013 maran jallu qallta phaxsinx Museo Nacional de Etnografía y Folklore, MUSEF, Chuqiyapu markan irpirit utt’atawa , jupax El Parafonista “Sonares Comunes” uka amtan chikancht’asiniwayi, Álvaro Montenegro jupamp chika.
Mississippi suyu
Mississippi Istadus Unidusna mä suyuwa.
Kutawasi jisk'a t'aqa suyu
Kutawasi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cotahuasi) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Unyun jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 22 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kutawasi markam.
Jaqinakapa
3 030 jaqi (1 548 chacha, 1 482 warmi)
Yatichawini jawari
Yatichawini jawari, yatichawini jawarinxa yatichawipaxa maya iwxawa, janiwa aliqa jawarikikiti. Yatichawini jawarixa wali lup'iñataki amuyañataki sartañataki qillqataniwa.
[[Categoría:Yati]fjfgfgft]
Tunta
Tunta, ukax mä manq’awa, aymar qhichwanaktaypin juk'ampis uñt'atawa. Janïra aka Bolivia marka utt’atakänxa ukhatpach lurasipunitaynawa. Jichhurunakax tunta manq’ax utjaskiwa ukampirus lurataskiwa. Tuntax imañatak luratawa, niyas Ch’uñu kipkakiwa, ukhamipanxa tuntax ch’uqitwa lurasi, janiw kuna ch’amakisa. Juk'ampis luq'i ch'uqitx wali sumapuniwa.
Kunawsas uñstanitäna
Tuntax nayra jaqinak utxkän ukhanakatpach jupanakax uñstayanipxatayna. Jupanakax manq’a wali jayanak imañatakiw lurapxirïtana. Ukhamarus mach’a pacha nak utxkänxa ukhanak manq’asiñatakïnwa, jichhanakax uka kikiparakiw imasitaski ukhamarus anqax markanakaruw aljataxaraki. Chanipax wali jilawa.
Kunjam lurañasa
Ch’uqit tuntarux kutikiptayaña.
Nayrïri.
Nayraqatpachxa ch’uqi llamaysutatxa, ch’ukix jach’akama, tantiykama, jisk’akama ukhamaw ajlliña ukhamipanxa niyas jach’anakakix ukaw tunatatakixa ukamapirus yaqhip markanakanx tunta ch’uqix utxarakiwa. Juk'ampis luk'i ch'uqitx wali suma tuntanakapuniw mistsu, ukhamarak waka laxra ch'uqitsa.
Kimisïri.
Kunawsatix suma juypin luxuntayataxi, ukhaw qutpach jalir umaru jichhu yayuntatar warantañäxi ukax suma llawthapt’atañapawa pusi, phisqa simananakaw ukankañapa.
Pusïri.
Ukha urunak phuqatatsti juyphitakirakiw apsxaña, wali sum waratatt’asina khiparmanth alwasti janïr intix sunx waysunkix ukharakiw apthapxaña, janiratix sum luxutakchix wasitatwa waratataña, niyas suma luxutañapawa.
Phisqïri.
Khipxarusti mä p’iya allsutaruw waka lip’ichjaruw taksuña jan ukax jichha pachanakax chikat turil jaltatayataruw taksxapxaraki, wali suma q’alakiñapawa ukat taksutatxa kanastar warsusinx umaruw wayuntañ jarst’añataki ukat wañicht’xañataki. Tuntax ukhamakiw lurt’añataña.
Allpaqa
Allpaqa, jan ukax paqu, allpachux mä anti uraqin jakir jach'a uywa wa.
Allpachu kastanaka
Utxiwa pä kasta allpachunaka
Huacaya
Jisk’a tarwanikiwa.
T'arwapa
Uka tarwanakata lurasiispawa akanaka T'arwapax wali quña t'arwawa. T'arwapatx taqikast isinakapuniw lurasispa: chumpanaka, phullunaka, punchunaka, allmiñanaka, wantisanaka, awayunaka, juk'ampinakaw lurasispana.
Qamäwipa
Allpachunakasti jakapxiwa pampanakana.
Janchipa
Allpachusti pusi kayuni uywawa. Wichhinkhapaxa jisk'akiwa, jinchupaxa jisk'akiwa. Niyas qarwar uñtatawa, kunamayawa qarwata juk'ampi t'arwaniwaSuni patana jakiri uywawa.
Manq'apa
Taqikasta pastunaka  manq'apxi.
Wichhunaka,t’ulanaka,j’uqh’unaka jukampinakampi.
Allpachunakaxa j’ukhunakana jaq’asipxi
Mirañapata
Urq’u allpachusti  qachu allpachuru katu ukhama mirantapxi.
Aka allpachunakasti jallu pacha jilpacha katusipxi.
Wallq'iptañapata
Allpachunakasti  Kimsa pataka suxta tunka urunaka wallqi sarnakapxi.
Aka allpachunakana utjaspawa taqi kasta laqunaka.
Utjaspawa usunaka,laqunaka,juk'ampinaka.
Usu  tuqitsti utjarakiwa akanaka.
Bronquitis verminosa
Distomatosis hepática
Hidatidosis
Sarcocistiosis
Coccidiosis
Missouri suyu
Missouri Istadus Unidusna mä suyuwa.
Wiskhalla
Wiskhalla, pusi chiqa k'uchuni, paya kikipa qawayani.
Nicolás Avellaneda
Nicolás Remigio Aurelio Avellaneda  ( San Miguel de Tukuman, 1837 mara 3 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - 1885 mara 25 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna), 🇦🇷 jacha marka arxatiri & anakithiri. Arxintina Prisidintipa (1874-1880).
Catuña
Catuña, achu.
Allpaqa
Wallq'iptañapata
Teniasis
Yawyukan jisk'a t'aqa suyu
Yawyukan jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Yauyucan). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Santa Crus (Qajamarka) jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Yapu apthapi phaxsi 21, 1942, Manuel Odría Umalliq.
Allpaqa
Wallq'iptañapata
. Sarcocisticercosis
Atavillos Bajo jisk'a t'aqa suyu
Atavillos Bajo jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Atavillos Bajo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waral jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Allpaqa
Wallq'iptañapata
Suma apnak’añataqisti qullañawa taq’i kasta laq’unakata.
Atavillos Bajo jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 31 1890, Remigio Morales Bermúdez Umalliq.
Yawyukan jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
35,37 km2
Allpaqa
Wallq'iptañapata
Ukhamaraki q’ullarakiwa usunakata,
Atavillos Bajo jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Agustin Wayupampa markam.
Kaskas jisk'a t'aqa suyu
Kaskas jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Gran Chimú). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Gran Chimú jisk'a suyu.
Atavillos Bajo jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 298 jaqi
Kaskas jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 18 uru Yapu apthapi phaxsin 1835 mara, Felipe Salaverry Umalliq.
Allpaqa
Wallq'iptañapata
Uka lurasasti allpachunakasti suma chamantapxani,
Risawariru
Risawariru, Uchusuma, Wuliwya jawira.
Yawyukan jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 520 jaqi (? chacha, ? warmi)
Allpaqa
Wallq'iptañapata
Ukhamaraki utjaniwa walja allpachu qallunaka..
San Huwan (Lukana) jisk'a t'aqa suyu
San Huwan jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de San Juan) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Thaya phaxsi 29 1921, Augusto Leguía Umalliq.
Jaqinakapa
646 jaqi
Kaskas jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
465,67 km2
Kaskas jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Kaskas (280 msnm).
Jaqinaka
15 627 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Bactrocera affinis
Bactrocera affinis ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Hardy, 1954.
Lampalliqi jisk'a suyu
Lampalliqi jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Lambayeque) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu.
Lucía Etxebarria
Lucía Etxebarria Asteinza (*1966 mara 7 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna Valencia) 🇪🇸 jacha marka qillqiri.
Lampalliqi jisk'a suyu
Uraqipa
9 364,63 km2 6°24´47” S - 79°50´12” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Lampalliqi jisk'a suyu nayriri marka: Lampalliqi.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Lampalliqi jisk'a suyu: 12 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
258 747 jaqi ( chacha,  warmi)
Quchapampa
Quchapampa, marka Wuliwya, nayriri marka Quchapampa jach'a suyu.
Jaqinaka: 1.110.205
Posadas
Posadas (kastilla aru: Posadas), nayriri marka Misiones jisk'a suyu, 🇦🇷.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1615 mara
Irpirinaka
Kuraka: Joaquín Lozada
Édith Piaf
Édith Giovanna Gassion warmi, Édith Piaf (* Paris marka, 1915 mara 19 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - Plascassier marka 1963 mara 11 uru Taypi sata phaxsin yuriwi) 🇫🇷 jacha marka Yäpari & q'uchu arsuyañapas.
Awkiː Louis Alphonse Gassion (1881-1944); Tayka Annetta Maillard (1895-1945) Qusannaka: Jacques Pills / Theophanis Lamboukas Yuqanaka: Marcelle Dupont Gassion (1933-1935)
Konrad Adenauer
Alimaña Kansillir (1949 Llamp'u phaxsi 15 - 1963 Taypi sata phaxsi 16).
Awki: Johann Konrad Adenauer (1833–1906); Tayka: Helene (née Scharfenberg; 1849–1919). Warmi: Emma Weyer, Auguste (Gussie) Zinsser.
Kayu
Kayu, jaqina, uywana aynacha chiqapa, ukxaruwa sayt'i, ukxaru takt'asawa sarnaqi. Jakina kayupaxa qunqurita kayu luk'ankamawa.
Santiago del Estero
Santiago del Estero (kastilla aru: Santiago del Estero), nayriri marka Santiago del Estero jisk'a suyu, 🇦🇷.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1553 mara
Jaqinakapa
252 192 jaqi
Irpirinaka
Kuraka: Hugo Orlando Infante
Lima
Lima, (, qhichwa aru: Limaq, Jaqaru: Limaq), nayra marka 🇵🇪, nayra marka Lima jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1535 mara 18 uru Chichu phaxsin, Francisco Pizarro.
Uraqipa
2 672,67 km2
12°02'06"S - 77°01'07"O
Jaqinaka: 11 852 210 (2017)
Montana suyu
Montana Istadus Unidusna mä suyuwa.
Sukay
Sukay, Wuliwya
Pariya
Pariya, marka Wuliwya, Ururu jach'a suyu.
Jaqinaka: 260
Asanqaru (Yawyu) jisk'a t'aqa suyu
Asanqaru jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Azángaro) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Anata phaxsi 15 1955 mara, Manuel Odría Umalliq.
Lukma (Gran Chimú) jisk'a t'aqa suyu
Lukma jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Lucma). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Gran Chimú jisk'a suyu.
Asanqaru (Yawyu) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Asanqaru markam.
Jaqinakapa
603 jaqi (293 chacha, 310 warmi)
Lukma (Gran Chimú) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
280,38 km2
Lukma jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Lukma (2 182 msnm).
Jaqinaka
5 407 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Qarwas jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qarwas marka.
Jaqinakapa
jaqi
Nuevo Imperial jisk'a t'aqa suyu
Nuevo Imperial jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Nuevo Imperial) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kañiti jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 22 1962, Manuel Prado Umalliq.
Jaqinakapa
19 026 jaqi
Pampa Hermosa (Ukayali) jisk'a t'aqa suyu
Pampa Hermosa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pampa Hermosa). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Ukayali jisk'a suyu.
Santa Fe (Arxintina)
Santa Fe (kastilla aru: Santa Fe), nayriri marka Santa Fe jisk'a suyu, 🇦🇷.Camachiri : Omar Perotti
Manuel
Manuel:
Santa Fe (Arxintina)
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1573 mara
Pampa Hermosa (Ukayali) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 15 uru Llamp'u phaxsin 1961 mara, Manuel Prado Umalliq.
Santa Fe (Arxintina)
Jaqinakapa
405 683 jaqi
Pampa Hermosa (Ukayali) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
7 346,98 km2
Santa Fe (Arxintina)
Irpirinaka
Kuraka: José Manuel Corral
Pampa Hermosa (Ukayali) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
5 067 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Carmen Amaya
Carmen Amaya Amaya, warmi (* Barcelona marka, 1913 mara 2 uru Awti phaxsin yuritayna - Bagur marka, 1963 mara 19 uru Awti phaxsin yuriwi), 🇪🇸 jacha marka q'uchu arsuyaña & yäpari.
Awki: José Amaya El Chino, Takya: Micaelaa Amaya. Qusan: Juan Antonio Agüero. Yuqanaka:.
Pilikulanaka
________
Gary Cooper
Frank James Cooper., Gary Cooper suti (Helena, 1901 mara 7 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Los Angeles, 1961 mara 13 uru Llamayu phaxsin yuriwi) huk 🇺🇸 jach'a marka yäpari.
Awki: Charles Henry Cooper; Tayka: Alice Cooper. Warmi: Frances Vernon Veronica Cooper (1933-1961) / Lupe Vélez (1929-1932). Yuqanaka: Maria Cooper (1937).
Alma máter: Grinnell College.
Juk'amp Jach'aq'achxat yatiyäwinaka
]
Huaycán de Pariachi
Huaycán de Pariachi (Zona Arqueológica Monumental Huaycán de Pariachi) ukax Piruw markan arqueológico ukan uñt’atawa. Ukax Huaycán markan jikxatasi, Ate jisk'a t'aqa suyu, Lima. Ukax Rimac jawir khurkatan jikxatasi.
Alizée
Alizée Jacotey, warmi (* 1984 mara 21 uru Thaya phaxsin yuritayna - ), 🇫🇷 jacha marka q'uchu arsuyaña, jaylliña, qhachwaña.
Huaycán de Pariachi
Ukax Ichma ukat Tawantinsuyu saräwinïnwa.
Héctor Lavoe
Héctor Lavoe (Héctor Juan Pérez Martínez ), (* Ponce, 1948 mara 20 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - † Queens, 1993 mara 29 uru Juyphi phaxsin yuriwi), 🇵🇷 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Tumpis jisk'a suyu
Tumpis jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Tumbes) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Tumpis jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1820 mara, Juaiy San Martin Libertadur.
Waqllan jisk'a t'aqa suyu
Waqllan jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huacllán) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ayha jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Tumpis jisk'a suyu
Uraqipa
1 578,6 km2 6°25´47” S - 79°50´12” O
Waqllan jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Tumpis jisk'a suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Tumpis jisk'a suyu nayriri marka: Tumpis.
Waqllan jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Waqllan marka.
Tumpis jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Tumpis jisk'a suyu: 6 jisk'a t'aqa suyunaka:
Waqllan jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
jaqi
Aynacha Jach'a Markanaka
Aynacha Jach'a Markanaka icha Nirlan (urasuyu arupi Nederland, ) nisqaqa Iwrupapi huk jach'a marka. Nayriri marka Amsterdam llaqtam.
Tumpis jisk'a suyu
Jaqinakapa
142 338 jaqi ( chacha,  warmi)
Aynacha Jach'a Markanaka
Mayunaka
3 nayriri mayunaka kachkan:
Pulitika Rakiy
12 Jisk'a suyumi kan.
Rocío Dúrcal
María de los Ángeles de las Heras Ortiz warmi suti Rocío Dúrcal' (* Madrid, 1944 mara 4 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - † Torrelodones, 2006 mara 25 uru Achuqa phaxsin yuriwi), 🇪🇸 jacha marka q'uchu arsuyaña & yäpari.
Awki: Tomás de las Heras; Tayka: María Ortiz. Qusan: Antonio Morales Barretto (1970–2006). Yuqanaka: Carmen Morales de las Heras (1970), Antonio Morales de las Heras (1974)  wan Shaila Dúrcal (1979).
Arthur Rimbaud
Jean-Nicolas-Arthur Rimbaud, (* Charleville marka, 1854 mara 20 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Marseille marka, 1891 mara 10 uru Awti phaxsin yuriwi), 🇫🇷 jacha marka qillqiri.
Pampamarka (Wallqayuq) jisk'a t'aqa suyu
Pampamarka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Bambamarca). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Wallqayuq jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ?, ? Umalliq.
Uraqipa
Pampamarka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pampamarka (2 526 msnm).
Jaqinaka
74 513 jaqi (? chacha, ? warmi)
Bactrocera aithogaster
Bactrocera aithogaster ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1989.
Julio Roca
Julio Argentino Roca ( San Miguel de Tukuman, 1843 mara 17 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - 1914 mara 19 uru Taypi sata phaxsin sarawayxarakitayna),  🇦🇷 jacha marka militar & anakithiri.
Arxintina Prisidinti (1880-1886 & 1898-1904).
Santa Ana jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 8 uru Chichu phaxsin 1965 mara, Fernando Belaúnde Umalliq.
Uraqipa
622,1 km2
Santa Ana jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Santa Ana (4 473 msnm).
Sándor
Sándor:
Santa Ana jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
1 208 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Nebraska suyu
Nebraska  Istadus Unidusna mä suyuwa.
Pasqu jach'a suyu
Pasqu jach'a suyuxa Piruwna mä jach'a suyuwa.
Jisk'a suyunaka
3 jisk'a suyunaka:
Andrés Cáceres
Andrés Avelino Cáceres Dorregaray (* Ayaquchu, 1833 mara 4 uru Anata phaxsin yuritayna - Lima, 1923 mara 10 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka militar & anakithiri, Piruw Prisidinti (1884-1885, 1886-1890, 1894-1895).
Awki: Domingo Cáceres y Oré, Tayka: Justa Dorregaray Cueva. Warmi: Antonia Moreno Leyva Yuqanaka: Zoila Aurora Cáceres Moreno, Rosa Amelia Cáceres & Lucila Hortensia Cáceres.
Siligo
Siligo nayriri marka Italiya. Jaqinaka: 953 (11/2009).
Bartolomé de Las Casas
Bartolomé de Las Casas suti Sevilla, 1484 mara yuritayna -   Madrid, 1566 mara 31 uru Huillka kuti yuriwi) 🇪🇸 jacha marka Duminikanu munqhim chiqa yachaq taytakura.
Catamarka jisk'a suyu
Catamarka jisk'a suyu Arxintina mä jisk'a suyu.
Cáceres
Cáceres:
Frias jisk'a t'aqa suyu
Frias jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Frías). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Ayawaka jisk'a suyu.
Bartolomé de Las Casas
Chiapas Hatun yaya (19.12.1543 – 11.9.1550).
Frias jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Bartolomé de Las Casas
Qillqanaka
Ispañapiqa chay qillqankunata liwruchayta chunka pusaqniyuq pachakwatakama manas saqillarqankuchu.
Frias jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
568,81 km2
Ch'aka
Ch'aka, jaqina uywana janchipa thurunchiri.
Frias jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Frias jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Frias (1 673 msnm).
Jaqinaka
22 812 jaqi (? chacha, ? warmi)
Putusi
Putusi, marka Wuliwya, nayriri marka Putusi jach'a suyu.
Jaqinaka: 134.281
Sarayaku jisk'a t'aqa suyu
Sarayaku jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Sarayacu). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Ukayali jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Chichu phaxsin 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Amélie Nothomb
Fabienne Claire Nothomb,  Amélie Nothomb (*Etterbeek, Bruxelles, 1966 mara 13 uru Thaya phaxsin yuritayna -),🇧🇪 jacha markaqillqiri.
Sarayaku jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
6 303,17 km2
Jaqinaka
14 712 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Wischunku jisk'a t'aqa suyu
Wischunku jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Vischongo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Willkawaman jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wischunku marka.
Jaqinakapa
4 625 jaqi
Mariscal Luzuriaga jisk'a suyu
Mariscal Luzuriaga jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Mariscal Luzuriaga) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ankashu jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 12 1956 mara, Manuel Odría Umalliq.
Uraqipa
730,58 km2 08°53´03” S y 77°21´01” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Mariscal Luzuriaga jisk'a suyu nayriri marka: Pisqupampa.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Mariscal Luzuriaga jisk'a suyu: 8 jisk'a t'aqa suyunaka:
Tantara jisk'a t'aqa suyu
Tantara jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Tantara). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Chuqlluqucha jisk'a suyu.
Mariscal Luzuriaga jisk'a suyu
Jaqinakapa
23 292 jaqi ( chacha, warmi)
Tantara jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 12 uru Chichu phaxsin 1921 mara, Augusto Leguía Umalliq.
Marmut jisk'a t'aqa suyu
Marmut jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Marmot). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Gran Chimú jisk'a suyu.
Tantara jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
113,01 km2
Marmut jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 14 uru Llamayu phaxsin 1876 mara, Manuel Pardo Umalliq.
Tantara jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Tantara jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Tantara (2 882 msnm).
Jaqinaka
727 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Marmut jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Marmut jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Marmut (2 200 msnm).
Jaqinaka
2 687 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
José Enrique Rodó
José Enrique Rodó, (* Muntividëw, 1871 mara  15 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Palermo, 1917 mara 1 uru Llamayu phaxsin yuriwi), 🇺🇾 jacha marka qillqiri.
1902 mara Uruwayi apulliq.
Inlish aru
[[Archivo:Anglospeak (subnational version).svg|uprightaira
=2|thumbnail|Inlish aru aruskipirinaka. ]] Inlish aru (English Language sata, arsuta /ˈɪŋɡlɪʃ/); Iwrupa aru, xeramanu aru, anglosajonan arupawa. Uka arusti 67 paisenakan oficialjam aru parlasiwa. Ukhamasti uka arusti sintipuniw aruskipiri utji, 1000 waranqa waranqa jaqenaka inlish aruskipiri aka uraqin utji.
Inlish aru nayra anglosajoan Inlaterra reinonakan qalltuwa, ukat Inlaterran patjan kaukins Escosia kama puritaynawa, ukasti ukankama Northumbria Reinopa utjana, khä XII maran pacha.
Lao Tzu
Lao Tzu (chinu arupi 老子, pinyin: lǎozǐ, kastilla arupi: Lao Tsé, Machu Yachaq ) suti  huk China Lup'intawiri, ru llup'ina nisqa Yupaychäwipa kamaqninsi.
Asu Ku (苦縣 Kǔ Xiàn) marka, Chǔ suyupi (楚).
Amashca jisk'a t'aqa suyu
Amashca jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Amashca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qarwas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Amashca marka.
Jaqinakapa
jaqi
Mendoza (Arxintina)
Mendoza  (kastilla aru: Mendoza ), nayriri marka Mendoza jisk'a suyu, 🇦🇷.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1561 mara
Jaqinakapa
115 041 jaqi
Irpirinaka
Kuraka: Rodolfo Suarez
Karmin Alto jisk'a t'aqa suyu
Karmin Alto jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Carmen Alto) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wamanqa jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 6 1920, Augusto Leguía Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Karmin Alto marka.
Chugur jisk'a t'aqa suyu
Chugur jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chugur). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Wallqayuq jisk'a suyu.
Awqallama jisk'a t'aqa suyu
Awqallama jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Aucallama Alto) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waral jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.