cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chugur jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Awti phaxsi 29 1915, José Pardo Umalliq.
Bactrocera alampeta
Bactrocera alampeta ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1989.
Sukri
Sukri, Chuqisaka marka Wuliwya, nayriri marka Chuqisaka jach'a suyu.
Awqallama jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 29 1940, Manuel Prado Umalliq.
Chugur jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
99,6 km2
Awqallama jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Awqallama markam.
Chugur jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Chugur jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chugur (2 753 msnm).
Awqallama jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
15 846 jaqi
Chugur jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 760 jaqi (? chacha, ? warmi)
Sukri
Jaqinaka: 247.300
Villa El Salvador jisk'a t'aqa suyu
Villa El Salvador jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Villa El Salvador ) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa mara 1983 mara 1 uru Juyphi phaxsin, Fernando Belaúnde Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Villa El Salvador markam
José Figueroa
José Figueroa Alcorta ( Córdoba, 1860 mara 20 uru Awti phaxsin yuritayna - Buenos Aires, 1931 mara 27 uru Jallu qallta phaxsin sarawayxarakitayna), 🇦🇷 jacha marka arxatiri & anakithiri.
Villa El Salvador jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
381 790 jaqi (189 495 chacha, 192 295 warmi)
Uqshamarka jisk'a t'aqa suyu
Uqshamarka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Oxamarca). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 27 1923 mara, Augusto Leguía Umalliq.
Uraqipa
292,52 km2
Uqshamarka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Uqshamarka.
Jaqinaka
6 425 jaqi (? chacha, ? warmi)
Mario de las Casas
Mario de las Casas Ramírez suti chacha (* Lima, 1905 mara 12 uru Thaya phaxsin yuritayna - † Kallao, 2002 mara 10 uru Taypi sata phaxsin sarawayxarakitayna), 🇵🇪 jach'a marka p'iqut takiri anatakaman. Piqusiña.
Awki: De las Casas, Tayka: Ramírez.
Tikrapu jisk'a t'aqa suyu
Tikrapu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Ticrapo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Chuqlluqucha jisk'a suyu.
Fernando de Magallanes
Fernão de Magalhães, (* Sabrosa, 1480 mara yuritayna - Mactán, 1521 mara 27 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi) jacha marka militar jaqi.
Awki: Rui de Magalhães; Tayka: Inês Vaz Moutinho. , Warmi: Beatriz Barbosa.
Jilili jisk'a t'aqa suyu
Jilili jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Jilili). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Ayawaka jisk'a suyu.
Nevada suyu
Nevada Istadus Unidusna mä suyuwa.
Bolivianos, el hado propicio
Bolivianos, el hado propicio, Wuliwya yarawi nasyunal.
Ednita Nazario
Awki: Domingo Nazario; Tayka: Gudelia Figueroa.
Jilili jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 8 uru Llamp'u phaxsin 1964 mara, Fernando Belaúnde Umalliq.
Bolivianos, el hado propicio
Arunaka aymar aru
Taq'itaki (coro)
Jilili jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
184,73 km2
Chuqipampilla jisk'a t'aqa suyu
Chuqipampilla t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chuquibambilla) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Grau jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Bolivianos, el hado propicio
Arunaka kastilla aru
I Coro
José Matías Manzanilla
José Matías Manzanilla Barrientos (Ika marka, 1867 mara 5 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Lima marka, 1947 mara 6 uru Taypi sata phaxsin yuriwi) 🇵🇪 jacha marka arxatirisi & anakithiri.
Tikrapu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 6 uru Llamp'u phaxsin 1920 mara, Augusto Leguía Umalliq.
San Pidru (Lukana) jisk'a t'aqa suyu
San Pidru jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de San Pedro) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 16 1907, José Pardo Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Pidru marka.
Jaqinakapa
3 268 jaqi
Sayapullu jisk'a t'aqa suyu
Sayapullu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Sayapullo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Gran Chimú jisk'a suyu.
Tikrapu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
187 km2
José de Uriburu
José Evaristo de Uriburu (Salta, 1831 mara 19 uru Awti phaxsin yuritayna - Buenos Aires, 1914 mara 23 uru Taypi sata phaxsin sarawayxarakitayna), 🇦🇷 jacha marka arxatiri & anakithiri.
Sayapullu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 11 uru Anata phaxsin 1855 mara, Ramón Castilla Umalliq.
José Matías Manzanilla
Awki: Matías Manzanilla; Tayka: Jesús Barrientos. Warmi: Victoria Rada.
Tikrapu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Tikrapu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Tikrapu (2 184 msnm).
Jaqinaka
2 004 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
José de Uriburu
Arxintina Prisidinti (1895 - 1898).
Chaku jisk'a suyu
Chaku jisk'a suyu Arxintina mä jisk'a suyu.
Sayapullu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
238,47 km2
Chuqipampilla jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825 mara.
José Matías Manzanilla
Rektur San Markus Jach'a Yatiñ Uta (1923-1928 & 1930),
Jilili jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
2 975 jaqi (? chacha, ? warmi)
José Matías Manzanilla
1932-1933 Piruw Uma kamayuq.
Chuqipampilla jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Chuqipampilla markam
Sayapullu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Sayapullu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Sayapullu (2 357 msnm).
Chuqipampilla jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
5 490 jaqi (2 729 chacha, 2 761 warmi)
Wallqayuq jisk'a t'aqa suyu
Wallqayuq jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Hualgayoc). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Wallqayuq jisk'a suyu.
Sayapullu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
7 593 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Wilbur Smith
Wilbur Addison Smith (*Kabwe, 1933 mara 9 uru Chichu phaxsin yuritayna-2021),- jacha markaqillqiri.
Anta (Qarwas) jisk'a t'aqa suyu
Anta jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Anta) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qarwas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qarwas marka.
Jaqinakapa
jaqi
San Bartolo jisk'a t'aqa suyu
San Bartolo jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Bartolo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa mara 1946 mara 5 uru Llamayu phaxsin, José Luis Bustamante Prisidinti.
Qunt'a
Qunt'a Saltatuqitana suti. ; deutsch: Grundfläche; runasimipi: tiyana
San Bartolo jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Bartolo markam
Aqulla jisk'a t'aqa suyu
Aqulla jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Acolla) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
San Bartolo jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
6 121 jaqi (3 016 chacha, 3 291 warmi)
Wallqayuq jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ?, ? Umalliq.
Aqulla jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi phaxsi 26 1886 mara, Andrés Cáceres Umalliq.
Wallqayuq jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
226,17 km2
Aqulla jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
122,4 km2
Wallqayuq jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Wallqayuq jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wallqayuq (3 502 msnm).
Aqulla jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Aqulla jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Aqulla.
Wallqayuq jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
15 803 jaqi (? chacha, ? warmi)
Aqulla jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
8 402 jaqi ( chacha, warmi)
Phaxsi (alaxpacha yänakata)
Phaxsi (chimpu: ) uraqi pacharu muruq’jama muyuri, intina lupipampi uraqi pacharu aruma qhantayiri.
Chubut jisk'a suyu
Chubut jisk'a suyu Arxintina mä jisk'a suyu.
Rawson
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1865 mara
Jaqinakapa
31 787 jaqi
Irpirinaka
Kuraka: Rossana Artero
Italak Marka
Italak Markax mä aymar markawa.
Jaqipa
Italaki markanja Walja Jaqinaka junthapipxi Mä jach’a utaru ukata wali aruskipapxi. Mä yatiqaña utata ukata chachanakax. Wali munapxi mä yatiña utata. Ukata warminakaxa wali apuyapxi utjañapataki ukata wali aruskipapxi suma qiltiri suma Amuytiri nayrir irptiri Italaki Markasarú.
Ruth Fernández
Ruth Fernández Cortada,  warmi, (* Ponce marka, 1919 mara 23 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - Santurce marka 2012 mara 9 uru Chichu phaxsin yuriwi) 🇵🇷 jacha marka anakithiri, q'uchu arsuyaña & yäpari.
Italak Marka
Yapuchaña
Italaki markanja waly llakisiñakawa utji janiw juyrax utjkiti.
Qullqichasiña
Jupanakaxa turki apnaqapxana. Ukata qullqimpixa jutampxana Escoma Markarú Ukata alasispxanwa muqsa achunaka ukata sarxapxarakinwa. ukata thakin jikisipxana ma tatampi ukhamarakiwa ma mamampiw jikisipxana. Mama yatichirixa sarakinwa taqi mayni pankanaka ullart`añani y qillt´añani italaki markana
Bactrocera albistrigata
Bactrocera albistrigata ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Meijere, 1911.
Ruth Fernández
Awki: Santiago Fernández; Tayka: Rosa María Cortada. Qusannaka: Juan Guilbe / Tito Henríquez.
Web yampiri
Web yampiri icha web wampirix (Qhichwa aru: web wamp'uq) mä atamiri wakichawi nukhuñawa, World Wide Web ukan pankanakap uñakipañataki. 1990 mara tukuyatpachaw jilpach sapa mayni atamirinaka ukat silularnaka ukat yaqha apañataki lurañ yäkax yampiri ukanipxi.
Ururu
Ururu, marka Wuliwya, nayriri marka Ururu jach'a suyu.
Wachus jisk'a t'aqa suyu
Wachus jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huachos). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Chuqlluqucha jisk'a suyu.
Ururu
Jaqinaka: 415.660
Wachus jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
172,01 km2
Wachus jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wachus (2 737 msnm).
Jaqinaka
1 485 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
José Domingo Chuqiwanka
José Domingo Chuqiwanka Béjar (* Asankaru, 1792 mara 4 uru Thaya phaxsin yuritayna - Asankaru, 1854 mara 14 uru Anata phaxsin yuriwi) 🇵🇪 jacha marka arxatiri & anakithiri.
Awki: Gregorio Chuqiwanka; Tayka: María Mercedes Béjar y Leó.
Lagunas jisk'a t'aqa suyu
Lagunas jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Lagunas). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Ayawaka jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 23 uru Anata phaxsin 1946 mara, José Luis Bustamante Umalliq.
Uraqipa
190,82 km2
Jaqinaka
6 249 jaqi (? chacha, ? warmi)
Allqa jisk'a t'aqa suyu
Allqa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Alca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Unyun jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llamayu phaxsi 4 1835 mara, Luis José de Orbegoso Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Allqa markam.
Jaqinakapa
2 169 jaqi (1 063 chacha, 1 106 warmi)
Quwalaqi jisk'a t'aqa suyu
Quwalaqi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Coalaque) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu General Sánchez Cerro jisk'a suyupi, Moqwegwa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 26 1956 mara.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Quwalaqi markam
Jaqinaka
1 307 jaqi ( 708 chacha, 599 warmi)
Sun Yat-sen
Sun Yat-sen (* Guangdong, 1866 mara 12 uru Awti phaxsin yuritayna - Pekin, 1925 mara 12 uru Achuqa phaxsin sarawayxarakitayna), 🇨🇳 jacha marka anakithiri. Republika China Prisidinti (1912).
Warminaka: Lu Muzhen (1885-1915) / Soong Ching-ling (1915-1925). Yuqa: Sun Fo.
New Jersey suyu
New Jersey Istadus Unidusna mä suyuwa.
Pakaran jisk'a t'aqa suyu
Pakaran jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pacarán) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kañiti jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pakaran markam.
Jaqinakapa
1 687 jaqi
Hulkan (Hulkan) jisk'a t'aqa suyu
Hulkan jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Julcán). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Hulkan jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 12 uru Juyphi phaxsin 1961 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
208,49 km2
Hulkan jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Hulkan (3 404 msnm).
Jaqinaka
15 001 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Julio Lores
Julio Lores Colán suti chacha; (* Waral, 1908 mara 15 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - † Mïxiku, 1947 mara 15 uru Huillka kuti sata phaxsin sarawayxarakitayna), 🇵🇪 jach'a marka p'iqut takiri anatakaman. Piqusiña.
Awki: Hermenegildo Lores Espinoza, Tayka: Aurora Colán Ramírez.
Qillaya atamiri
Atamirix mä maquinawa, ukax electrónica ukampiw datos ukar mantañataki, lurañataki, imañataki ukat apsuñataki. Dato ukax yatiyawiwa, kunjamatix jakhunaka, arunaka, listanaka. Dato ukar mantañax teclado, mä almacenamiento dispositivo ukham disco duro, jan ukax sensor ukanakat yatiyawinak uñakipaña sañ muni.
Paraná
Paraná  (kastilla aru: Paraná), nayriri marka Entre Ríos jisk'a suyu, 🇦🇷.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1813 mara
Jaqinakapa
247 863 jaqi
Irpirinaka
Kuraka: Sergio F. Varisco
José Carlos Mariátegui
José Carlos Mariátegui La Chira (* Muqiwa, 1894 mara 14 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Lima, 1930 mara 16 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi) 🇵🇪 jacha marka qillqiri & anakithiri.
Awki: Francisco Javier Mariátegui Requejo; Tayka: María Amalia La Chira Ballejos. Warmi:	Anna Chiappe Yuqanaka: Sandro Mariátegui Chiappe, Sigfrid Mariátegui Chiappe, José Carlos Mariátegui Chiappe & Javier Mariátegui Chiappe.
Julio César Tello
Julio César Tello Rojas suti (* Waruchiri 1880 mara 11 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - † 7 ñiqin inti raymi wañusqa [[Lima, 1947 mara 7 uru Juyphi phaxsin yuriwi) 🇵🇪 jacha marka  arkhiyulugu, midiku & anakithiri.
San Markus Jach'a Yatiñ Utapim Yachachijg Yatichiri hunt'arqan.
Wawku jisk'a t'aqa suyu
Wawku jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Sucre). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Uraqipa
270,98 km2
Wawku jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wawku.
Jaqinaka
6 425 jaqi (? chacha, ? warmi)
Cordoba (Arxintina) jisk'a suyu
Cordoba jisk'a suyu Arxintina mä jisk'a suyu.
Aqupampa jisk'a t'aqa suyu
Aqupampa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Acopampa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qarwas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Challwa
Challwa, challwaxa jakiwa umana jahuiranakana quta tuqina jach'a lamar tuqina, ukhamaraki walxa kasta challwanaka utxi kunaiman sutininaka ukhamaraki jisk'a jach'a challwanaka, kunatixa challwaja wali sumawa manq'añataki nayra pachaxa wali utjana challwanakaxa jicha pachasti janiw walxa utjkiti.
Aqupampa jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Aqupampa marka.
Challwa
Challwata yatiña
Barcelona
Barcelona (kastilla aru: Barcelona), nayriri marka Katalunya, Ispaña.
Jaqinakapa
1 608 746 jaqi
Irpirinaka
Kuraka: Ada Colau Ballano
Challwa
P’iqi
Nayraxa p’iqi tuqixa juch’usaruwa tukuyi, laka patapaxa ajanupa, nasa, ñaqa, nayranakapaxa pampilla muruq’unaka. lakapaxa manq’anaka katjañatakjama ukampirusa samana lanti brquias uksaru uma puriyañataki.
Challwana laka ch’akhanakapaxa jach’ani jisk’aninakawa laka ch’akhanakapaxa jalartaspa misturarakispa ukhamawa, maya siqi, paya, kimsa ukhamanakanispawa, laxrapaxa janiwa janchi ankunikiti p’iqi ch’akhapampi chikachatawa unuqispa challwanakawa  p’iqiparu  aychata sunkhaninakawa, ch’aphini  ukhamanakawa.
Giuseppe Verdi
Giuseppe Fortunino Francesco Verdi (* Busseto, 1813 mara 10 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Milano, 1901 mara 17 uru Chichu phaxsin sarawayxarakitayna), 🇮🇹 jacha marka suma klasisismu pachat rumantisismu pacharchiw.
Challwa
Taqpacha janchi
Challwana janchipanakaxa taqpachanina sayt’kamakiwa yamakisa umana jaltirankanxa. qhipaxa wich’inkha tukuyaxa juch’usawa péndulo caudal sata, puracapaxa janchipanxa línea  lateral sata jarapiru siqintata, uka siqixa órgano censorial satawa challwana amuyasiñapataki ñanqhanakata jark’aqasiñataki, quta manqhana ist’añataki.
Chiqhanaka
Chhiqhanakapaxa jiikhani patanakana, jarapixana puraka manqha tuqinakankiwa juch’usa ch’akhanakani, wich’inkapaxa ukhamaraki, chhiqhanakapxa ayatatta’sispawa umanxa kimsa ch’ulla chhiqhanakaniwa, jikhani patana, qhipaxa wich’inkha thiya patana, wich’inkha  thiya manqhana (dorsal, caudal y anal) uksanakana.
Jikhani chhiqha
Jikhani patankiwa, umana jani  q’achhirst’añataki suma wayxasiñapataki, muytañataki ukhamaraki jalkasaxa sayt’añataki.
Qhipaxa chhiqha
Qhipaxa manqha chhiqha
Aka chhiqhaxa suma chiqa tuytayañapatakiwa ukhamarusa suma sayañapataki. Payakamawa aka chhiqhanakaxa pectorales ventrales sutimpi uñt’atanaka. yaqhipanakaxa jisk’a chhiqhanakaniwa (aleta adiposa) ukanaka.
Nayraxa paya chhiqhanaka
Aka chhiqhanakaxa purapaxa ñaqa thiyanakankiwa, ch’amampi sartayiriwa pata tuqiru manqha tuqiru, k’achhata sartayañataki.
Qhipaxa puraka manqha chhiqhanakaxa aletas ventrales sataxa puraka uksana jikxatasi maynisti aleta adiposa janchi jisk’a chhiqhaxa jikhani patana jikatasiraki challwanakana janchipaxa escamas sata qhulu k’ilinakana sillp’a ch’akharu uñtata siqi qhawxatatawa utjarakiwa jani k’ilininakaxa.
Vejiga natatoria satawa yanapt’iri  challwa tuytayirixa, umana sayañataki, utt’aspawa quta manqharu, tuysunirakispawa jani ch’ama tukusa. Challwanakaxa órganos sata phuqhata  jakañanakanipxiwa, laka chiqa uma juchhantasaxa ñaqa opérculo uksanjama mistuyxi branquias sata muysuyasina jakaña oxigeno katuqi, ukhamawa sistema respiratorio sata challwana jakañapataki; laka, laka ch’akhanaka, sunquru, mallq’a, jiphilla ukanakawa mayachata challwana manq’añapataki sistema digestivo sata.
Challwaxa sistema nervioso uksanjama amuyaraki, jatha k’awnanaka uñjaña alevines sata jisk’a k’awnata  misturirinaka amuyapxarakiwa. p’iqipana cerebelo ukampiwa kuna kasta unxtañanaksa sartañanaksa amuyapxi. challwaxa wilanirakiwa lluqutkama taqi chiqaru puriyaraki ukaxa sistema circulatorio satawa.
Purapaxa jarapita wichhinkha tukuykamaxa janchi aychakamakiwa, qhipaxa aleta caudal sata wich’inkhapaxa nayraxaru taqi tuqiru sartayañatakiwa, ukhamaraki p’iqi tuqina lakapa chhiqhanakapa nayrapaxa janiwa yanaka ckhampacha uñjkiti, saminakxa sumaraki amuyi qana uchatanaksa uñjapxarakiwa.
Challwanakaxa aparato sensorial ukanipxiwa purapaxa jarapi iramana siqintata, ukanjama kawkharu sarañataki amuyapxi, ukhamaraki thaya mathapi puriniri amuyaraki, kawksatsa ñanqhanakaxa jutaspa taqi ukanaka, ist’apxiwa vejiga jark’aqasispa jani wali challwanakata ukanjamaraki amuyapxi mayachata tamankañatakixa.
Kunjamsa tuytapxi
Challwanakaxa quta manqhanxa jaltapxiwa wich’inkha maysatata maysaru, yanapirinakapaxa jikhani pata chhiqha aleta dorsal satawa anchaxa chhiqhasti aleta anal sataraki, jach’a chhiqhaninakaxa nayraxarusa qhipaxarusa jittapxarakispawa.
Nayraxa jarapi chhiqhanakaxa K’achhitata tuytañatakiwa ukhamaraki frenos sata sayt’añataki. Puraka manqha chhiqhanakaxa suma sayaru q’iwxasiñapataki jani liwikiptañatakiwa.
Challwa ch’akhanaka
Quta umana challwa jakirinakaxa vertebrados acuáticos sutimpi uñt’atawa, taqi kasta ch’akhani challwanakawa utji, ch’akhanakapaxa jisk’ani jach’aniwa. Ch’akhanakaxa aycha taypinakankiwa, yaqhipa jisk’a ch’akhanakaxa mayja k’awunakawa mallq’aru achuntasirjamanaka, manq’añatakixa suma palliraña, wawanakatakixa manq’t’añjama jiliri awki taykanakawa ch’akhanaka aparasa manq’ayañapa, vertebrado sata uñt’ata challwaxa, tunu ch’akhanakaniwa columna vertebral sata, p’iqi ch’akhanakaxa lixwi jark’iri. Tunu ch’akhanakaxa p’iqita qhipaxa aleta caudal tukuykamawa walja ch’akhanakata mayachata, jarapi tuqinxa costillas sata ch’akhanakawa utjaraki.
Wilisi
Wilisixa Awya Yalana mä jach'a markawa.
Chukuwitu
Chukuwitu; (kastilla arupi: Chucuito) nisqaqa huk marka Chukuwitu jisk'a t'aqa suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi. 15°53'00S 69°53'00W
Jaqinakapa
7 913 jaqi
Juan Carlos Onetti
Juan Carlos Onetti Borges suti (* Muntividëw, 1909 mara 1 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Madrid, 1994 mara 30 uru Llamayu phaxsin yuriwi) 🇺🇾 jacha marka kastilla arupi qillqiri.
1980 mara Miguel de Cervantes Pallay.
Awki: Carlos Onetti Tayka: Honoria Borges. Warminaka: María Amalia Onetti (1930-1933) / María Julia Onetti / Elizabeth María Pekelharing / Dorothea Muhr Yuqanaka: Jorge Onetti Borges (1930-1998) & Isabel María (1949).
Bactrocera allwoodi
Bactrocera allwoodi ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1979.
Puquina aru
Pukin aru Puquina (jan ukax Pukina ) ukax mä jisk’a, amuyañjam arut familia, walja kutix mä arut yaqhawjar uñt’ayatawa, ukax chhaqhat pukina aru ukat kallawaya arumpiw uñt’ayasi, ukampirus qhipïrix nayrïr arut qhipharkir qhipharux quechuan arump ch’amanchataw sasaw amuyasi. Qhapaq simi, ukax inca élite ukan arsutapawa, quechuan aru parlir comunes ukanakat sipanx uñt’atawa, ukhamarak leco aru, jilpachx mä arut yaqhawjar uñt’atawa. Ukanakax Titicaca quta muyuntat suyun ( Perú ukat Bolivia ) ukhamarak Chile markan alay tuqin walja nativo etnias ukanakan arsutapawa. Pukinax Tiwanaku markar saräwir waythapitawa.
Nayrapacha
Yaqhip yatxatatanakax sapxiwa, "Qhapaq Simi", Imperio Inca ukan nobleza ukan críptico arupa, ukax puquina markamp wali sum uñt'atawa, ukat runa simi (quechuan arunaka) comunes ukanakan arsutapawa sasaw sapxi. Leco arux inas uñt’ayasirakchispa.
Moulian ukat yaqhanakampi. (2015) jupanakax sapxiwa, puquina arux Chile uksanx mapuche aruruw ch’amanchawayi, janïr Imperio Inca ukan sartañapataki. Aka influencia lingüística área ukax mä ola migratoria ukampiw qalltawayi, ukax Imperio Tiwanaku uksan t’unjatätapatw uñstawayi, niya 1000 maran.
Jathachanaka
Puquinax mä jan uñt’at aru tamat uñt’atawa, kunalaykutix juk'ampis anqaxankir yatxatirinakakiw yatxatawayapxi. kunatix janiw yaqha arunakampix andino suyunx ch’amanchatakiti. Arawakan arunakampi chikt’atäñax nayratpachaw amuyt’ata, ukax paradigma posesivo (1r no-, 2ri pi-, 3r ču- ) ukakipkarakiw uñakipata, ukax proto-arawakan sujetos formas (1r *nu-, 2do *pi ) ukar uñtasitawa -, 3ri *tʰu- ). Jolkesky (2016: 310–317) jupax juk’amp cognados léxicos posibles ukanakaw puquina ukat arawakan arunakamp uñacht’ayi, ukax aka familia de lenguas ukax putativo stock Macro-arawakan ukaruw uñt’ayasi, Candoshi ukat Munichi arunakamp chika. Ukampirus ukham hipótesis ukax cientificonakan chiqapar uñjatanakax janiw utjkiti.
Uka tuqitxa, Adelaar, van de Kerke (2009: 126) jupanakaxa qhananchapxiwa, chiqpachansa puquina arunakaxa, genéticamente, arawak arunakampi chikañchatächi ukhaxa, aka familiata jaljtawixa mä juk a nayra pachana utjañapawa; qillqirinakax juk’amp amuyt’apxi, ukhamax puquina aru arsurinakax kawkhans jikxatasipxi ukax uñjatäñapawa, familia Arawakan ukan origen geográfico uka tuqit aruskipäwinxa. Ukham amuyt’awix Jolkesky (op. cit., 611–616) jupan modelo arqueoecolingüístico de diversificación de las lenguas Macro-arawakan ukan apthapitawa. Aka qillqirirjamaxa, proto-Macro-Arawakan aruxa Cuenca del jawir Ucayali Medio uksanxa 2 milenio nayrïri pachana arsutäspawa ukatxa arst’irinakaxa aka suyun jikxataski uka Tutishcainyo sawutanaka lurapxaspäna. Ukhamarusa, aka aruxa, wali tununtatawa.
Jolkesky (2016) jupax puquina aru macro-arawakan arut uñt’ayi.
Aru jarqha
Jolkesky (2016) jupax Jaqi, Kawapana, Kechua, Pano, Uru-Chipaya aru familianakampix jikthaptäwimp chikachasiñaw utji sasaw qhanañchi.
Arunaka
Pukina arun suti lantinaka ukat yaqha jak’a arunakan sutichirinakapax:
Loukotka (1968) jupax Puquina ukat Kallawaya (ukax Pohena sasaw sutincharaki) ukatakix aka aruchjanak básicos ukanakat uñt’ayi.
Corrientes jisk'a suyu
Corrientes jisk'a suyu Arxintina mä jisk'a suyu.
Qhipu
Inkanakaxa qhipu qillqa yatiripxiritayna.
Bobby Cruz
Awki: Cruz. Tayka: Ramos. Yuqanakaː.
Miguel Obando
Miguel Obando y Bravo  (* La Libertad, 1926 mara 2 uru Anata phaxsin yuritayna - † Manawa, 2018 mara 3 uru Juyphi phaxsin yuriwi), 🇳🇮 jacha marka kathuliku taytakura jaqi (Manawa Hatun yaya, 1977-2005).
Awki: Obando, Tayka: Bravo.
New York suyu
New York Istadus Unidusna mä suyuwa.
Fructuoso Rivera
José Fructuoso Rivera y Toscana  (* Durazno, 1784 mara 27 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Melo, 1854 mara 13 uru Chichu phaxsin yuriwi), 🇺🇾 jacha marka militar & anakithiri.
Uruwayi Prisidinti (1830-1834, 1839-1843). Parawayi Consul (1853-1854).
Awki: Pablo Hilarión Perafán de la Rivera Bravo; Tayka: Andrea Toscano. Warmi: Bernardina Fragoso Laredo. Yuqanaka:.
Chaka
Chaka, jawira makhatañataki, qalata, ch'amphata, jiruta lurata.
{{s
Wamatampu jisk'a t'aqa suyu
Wamatampu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huamatambo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Chuqlluqucha jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Chichu phaxsin 1942 mara, Manuel Prado Umalliq.
Chhiqa
Chhiqa, jamach'i kastanakana, sapa maya ch'illäxapankiri phuyuni chiqapa, pachnama jalañapatakiwa.
Deng Xiaoping
Deng Xiaoping 邓小平 (* Guang'an, 1904 mara 22 uru Thaya phaxsin yuritayna - Pekin, 1999 mara 19 uru Anata phaxsin sarawayxarakitayna ), 🇨🇳 jacha marka kumunista anakithiri. Markani Republika China lidir.
Ayawiri (Yawyu) jisk'a t'aqa suyu
Ayawiri jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ayawiri) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Thaya phaxsi 21 1821 mara, Jusiya San Martin Libertadur.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Ayawiri markam.
Jaqinakapa
752 jaqi (378 chacha, 374 warmi)
Ataqiru jisk'a t'aqa suyu
Ataqiru jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ataquero) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qarwas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Ataqiru marka.
Jaqinakapa
jaqi
Wamatampu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
54,16 km2
Víctor Andrés Belaúnde
Víctor Andrés Belaúnde Diez Canseco (* Ariqipa, 1883 mara 15 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - New York, 1966 mara 14 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi) Piruw markap qillqiri & anakithiri.
Awki: Mariano Andrés Belaúnde; Tayka: Mercedes Diez Canseco.
Wamatampu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Wamatampu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wamatampu (3 056 msnm).
Jaqinaka
457 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Chulli
Chulli; (kastilla arupi: Juli) nisqaqa huk marka Chulli jisk'a t'aqa suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1539 mara.
Uraqipa
16°13'00S 69°27'00W
Jaqinakapa
8 157 jaqi
Antamarka jisk'a t'aqa suyu
Antamarka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santa Cruz de Andamarca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waral jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Montero jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 24 uru Achuqa phaxsin 1936 mara, Oscar Benavides Umalliq.
Uraqipa
130,57 km2
Montero jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Montero (1 062 msnm).
Jaqinaka
7 665 jaqi (? chacha, ? warmi)
Antamarka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Achuqa phaxsi 19 1965, Fernando Belaúnde Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Santa Krus Antamarka markam.
Jaqinakapa
983 jaqi
Simone Signoret
Simone Henriette Charlotte Kaminker  warmi, Simone Signoret (* Wiesbaden marka, 1921 mara 25 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Autheuil-Authouillet marka 1985 mara 30 uru Llamp'u phaxsin yuriwi) 🇫🇷 jacha marka Yäpari. Oskar Payllatas chaskirqan.
Churkampa jisk'a t'aqa suyu
Churkampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Churcampa). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Churkampa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
141,36 km2
Gioachino Rossini
Awki: Giuseppe Rossini; Tayka: Anna Guidarini. Warminaka: Isabella Colbran (1822–1837) / Olympe Pélissier (1846–1868).
Sanku jisk'a t'aqa suyu
Sanku jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de Sancos) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Chiyara (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Churkampa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Churkampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Churkampa (3 262 msnm).
Jaqinaka
6 323 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
24 Ur Jisk’a Uywanak Alasiñax Simpaw Sapxarakisä
Qallamarka ayllun Alasit qhathux kapill patan sapa mar chinuq phaxsin pä tunk phisqhan ur saraqataruw apasi. Akax mä phunchhäwir uñtataw lurt’asi. Akanx pä maystra mayura (qhat wakt’ayirinaka), jilïr irpirinaka (chaninchäw ucht’irinaka), ukat qhathur saririnaka (ayllun jakasirinaka) ukjamaw utjaraki. Ukat jiwa saräwinakkiw utjañ yatiraki. Ukat ukjamïpan pachpan niya taqiniw sarañ yatipxi. Maysatax saraksnawa, aka qhathux walja maranakanïjataynawa, janiw jichhak uñstkiti.
Giovanni Bosco
Giovanni Bosco (Giovanni Melchiorre Bosco Occhiena) (* I Becchi (Piamonte), 1815 mara 16 uru Thaya phaxsin yuritayna - † Torino, 1888 mara 31 uru Chichu phaxsin yuriwi), 🇮🇹 jach'a marka yupaychäwiri kathuliku santu.
Chiyara (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Chiyara marka.
Giovanni Bosco
Awki: Francesco Bosco; Tayka: Margarita Occhiena.
Chiyara (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
5 826 jaqi.
Sanku jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 16 1907, José Pardo Umalliq.
Chhuxu
Chhuxu, maymuruna jani wakisiri uma ch'uwthapiyatapawa.
Entre Ríos jisk'a suyu
Entre Ríos jisk'a suyu Arxintina mä jisk'a suyu.
Bactrocera alyxiae
Bactrocera alyxiae ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña May, 1953.
Qarapampa jisk'a t'aqa suyu
Qarapampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Carabamba). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Hulkan jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 19 uru Juyphi phaxsin 1990 mara, Alan García Umalliq.
Qalamarka jisk'a t'aqa suyu
Qalamarka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Calamarca). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Hulkan jisk'a suyu.
Uqrus jisk'a suyu
Uqrus jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Ocros) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ankashu jach'a suyu.
Qarapampa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
254,28 km2
Qalamarka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 19 uru Juyphi phaxsin 1990 mara, Alan García Umalliq.
Uraqipa
207,57 km2
Qalamarka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Qalamarka (3 200 msnm).
Jaqinaka
6 817 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Uqrus jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 19 1990 mara, Alan García Umalliq.
Qarapampa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Qarapampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Qarapampa (3 325 msnm).
Jaqinaka
7 273 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Uqrus jisk'a suyu
Uraqipa
2 286 km2 10°24´00” S y 77°23´46” O
Kurasku jisk'a t'aqa suyu
Kurasku t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Curasco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Grau jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Uqrus jisk'a suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Uqrus jisk'a suyu nayriri marka: Uqrus.
Atawra Chico jisk'a t'aqa suyu
Atawra Chico jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Ataura Chico) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Sami
Sami / Sama, aymar arunx walja kast saminakaw utjatayna. Juk'ampis ch'uqi saminakaw nayratpachx wali uñt'atatayna.
24 Ur Jisk’a Uywanak Alasiñax Simpaw Sapxarakisä
Maystra Mayuranaka
Qhat wakt’ayirinakax Maystra Mayur sutimp uñt’atapxiwa. Sapa maraw jupanakax aljasirinak taypit ajllitäpxi. Chhijllatatx sapa mayniw pinkill phust’irinak achilkt’asi, ukat 24 jayp’ux 4:30 pacharuw kapillar pinkillump pinkillump mistapxäna. Uka patan niya kimsa tunk k’atanakaw phusart’apxarakïna. Ukat qhiphat ayllun jakasirinakax mäkirakiw aywthapxäna, ukjamarakiw yaqhiph La Paz markar sarxirinakas purt’apxäna.
Sanku jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Sanku marka.
Atawra Chico jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa A phaxsi 27 1935 mara, Oscar Benavides Umalliq.
Uqrus jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Uqrus jisk'a suyu: 10 jisk'a t'aqa suyunaka:
Contralmirante Villar jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 25 1942 mara, Manuei Prado Umalliq.
24 Ur Jisk’a Uywanak Alasiñax Simpaw Sapxarakisä
Ch’allt’äwi
Janïr ch’allamp qalltkasin Sullka Mallkuw mä qhawqha ar arst’äna, jupax akjam sasaw sarakïna, ‘… nä amuyt akat parlkasina, änki pir ukjam mä qhawqh utt’at ukjamakïski, ukat chiqpach aka kasta uywanak lurastan apastan manq’astan ukat nan ukakïspawa… mä inawurt’asin sikir ukat prisyur sarawäxnaxa…’ Ukjam arst’asin jupax laqakirakiw jisk’a uywanakar ch’allxatt’äna, ukjarux Jilaqatarakiw ayllun saräwinakaparjam phuqht’äna. Ukapachparakiw mayni jilïr ipirinakax lurt’apxäna.
Kurasku jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 29 1993 mara, Alberto Fujimori Umalliq.
Luis Bedoya
Luis Fernán Bedoya Reyes chacha suti (* Kallao, 1919 mara 20 uru Anata phaxsin yuritayna - Lima, 2021 mara 19 uru Achuqa phaxin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka arxatiri & anakithiri.
24 Ur Jisk’a Uywanak Alasiñax Simpaw Sapxarakisä
Chaninchäwi
Ukat taqi uk tukt’atat chaninchäwiruw sarapxarakïna. Ukatakix Jilaqataw qhathur saririnakamp Maystra Mayuranakamp chaninchäwit aruskipt’apxarakïna; nayraqatax Maystra Mayuranakaw chaninch ucht’apxäna. Jupanakax pä tunk yunta wakat mayisipxäna, ukampins mallkux janiw munkänti, kunatti jupax ancha jilaw sasaw säna. Ukjamaw mä qhawqha k’atanak may may chaninchäwinak ucht’apxäna. Janiw mäk mä chaninchäwir iyawsapkänti.
Ch'iwi
Ch'iwi, Insiktu, uywa jisk'a.
Atawra Chico jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
5,9 km2
24 Ur Jisk’a Uywanak Alasiñax Simpaw Sapxarakisä
Chaninchäwi
Ukat jupha utjatarjamaw chaninch uñjapxäna, ukasti tunka wuliwyanurakïnwa. Mä arun saraksnawa, sapa wakaw phisqha wuliwyanur chanincht’atäna. Ukat mayïrinakax jisk’at tantiyunakatjamarakïnwa, sañäni: mä tantiy khuchh jan ukax iwijax pä waranq chikatanirakïnwa, ukat jisk’ä ukanakax waranq chikatan ukjamarakïnwa.
Luis Bedoya
Alma mater: San Markus Jach'a Yatiñ Uta
Atawra Chico jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Atawra Chico jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Atawra Chico.
Kurasku jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kurasku markam
24 Ur Jisk’a Uywanak Alasiñax Simpaw Sapxarakisä
Aqallaput lurat uywanaka
Jilpachapinix aqallaput kunayman uywanakaw utjarakïna, ukat ukanakax akjam lurt’atarakïnwa; jayäkipan Alasitatak jupanakax walja umat janq’u juphamp quytu juphamp jarsxapxatayna, ukat lupirurakiw wañt’ayxapxarakitayna. Ukat chinuq phaxs pä tunka uruw juph qhuntas q’ataw umamp mast’asin jisk’a uywanak lluch’irpayxapxatäna. Ukat uk tukutat jach’a phukhunakaruw t’ajiñapkam qhathirayxapxatayna. Qhathitat mäkirakiw mä misa patar siqsusin thärapxatayna. Ukjarux niya pusi chikataniruw kapillar kartun kajunarkam q’ipichtat apsxapxäna.
Atawra Chico jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 335 jaqi ( chacha, warmi)
Contralmirante Villar jisk'a suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Contralmirante Villar jisk'a suyu nayriri marka: Zorritos.
Uqrus jisk'a suyu
Jaqinakapa
9 196 jaqi ( chacha, warmi)
Sanku jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
4 574 jaqi
24 Ur Jisk’a Uywanak Alasiñax Simpaw Sapxarakisä
Aqallaput lurat uywanaka
Jamuqan uywanakax ch’ixikamakiwa. Kayunakaparux charunakamp junuratarakiwa. Kunjamati ninkhara juphanakat arsukayatanxa, aka uywanakax ch’iyar quytu juphamp ch’ixincht’atawa. Ukat jan ukäkix kuna kisumpis allqancht’apxakirakiriwa. Yamakis yaqhipanakax wak wawachkir ukat t’ikhankam ukjam aljañatak lurt’anipxatayna. Ukat chanipakiw mäk’ jilpachäna.
Contralmirante Villar jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Contralmirante Villar jisk'a suyu: 3 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
16 914 jaqi ( chacha,  warmi)
24 Ur Jisk’a Uywanak Alasiñax Simpaw Sapxarakisä
Akumpit jak’umpit lurat jisk’a uywanaka
Ukapachparakiw jak’umpit muti akumpit lurt’at jisk’a uywanakax utjäna; ukanakax janiw mayanakjam q’atawimpïkanti, jan ukasti jayun umamp mast’atakïxarakinwa. Ukampirus janiw jaya qhathiyatakänti.
Qhathu utt’ayäwi
Chaninchäw utt’atat jisk’a uywanak aljasiñ siqqikiw utt’aräsipxäna. Jisk’a uywanak kartun kajun patarkamakiw anxatapxäna. Uywanakax ajllisiñatxamarakïnwa. Ukat Alasit qhathur saririnakax kawkirti munapkän uk alt’asipxäna. Ukjamïpan yaqhiph aljasirinakax nayr q’alt’ayasxapxarakïna. Ukat jaqix juk’at juk’ataw sarxapxarakïna.
Chiqpachans saräwinakax may mayaw utji, ukat wal taqi ukanakax waqaychataskiwa. Ukaw k’uchisiñ churistu. Jichhax askpach uñt’ayatakiskasp uk suyt’tan.
Kurasku jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
1 469 jaqi (756 chacha, 713 warmi)
Markara jisk'a t'aqa suyu
Markara jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Marcará) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qarwas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Markara marka.
Jaqinakapa
jaqi
Nayra sarnaqawi
Nayra sarnaqawi
Giacomo Puccini
Giacomo Antonio Domenico Secondo Maria Puccini (* Lucca, 1858 mara 22 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - Brussel, 1924 mara 29 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna), 🇮🇹 jacha marka suma klasisismu pachat rumantisismu pacharchiw.
José Martí
José Julián Martí Pérez suti (* La Habana, 1853 mara 28 uru Chichu phaxsin yuritayna - Dos Ríos, 1895 mara 19 uru Llamayu phaxsin yuriwi), 🇨🇺 jacha marka anakithiri, Lup'intawiri & qillqiri.
Awki: Mariano Martí y Navarro, (Valencia llaqtapi); Tayka: Leonor Pérez Cabrera, (Santa Cruz de Tenerife, Islas Canarias llaqtapi). Warmi: Carmen Zayas-Bazán Yuqanaka: José Francisco Martí y Zayas-Bazán, "El Ismaelillo"
Yatiña uta: Colegio de San Anacleto wan Colegio de San Pablo
Ch'uwankira
Ch'uwankira, jach'anaka kayuni, jach'a k'umu chhuruni, qutana utjasiri sallqa uywa. Ch'iyara ch'uwankiraxa Titiqaqa qutana utjixa.
Ch'uwamkhirax juqhu pampanakax jilpachax utji. Juqhun utjir laq'una pallisi, ukatx tama tamaw sarnaqapxi. Kunawrasatix samart'apx ukjax ch'ulla kayutak sayapxi.
Bactrocera amarambalensis
Bactrocera amarambalensis ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew & Raghu, 2002.
New Mïxiku suyu
New Mïxiku Istadus Unidusna mä suyuwa.
Jasi
Jasi, janchina sujutapawa, janchiruxa yaqhipa yänakaxa janiwa wali purkiti, jani ukaxa mich'isiri laq'unakawa janchiru pisiki mich'inti ukata janchixa wali sujusi, ukawa jasi sataxa.
Sevilla
Sevilla (kastilla aru: Sevilla), nayriri marka Andalusiya, Ispaña
Jaqinakapa
690 566 hab jaqi
Irpirinaka
Kuraka: Juan Espadas
Lucila Campos
Clara Lucila Campos Marcial warmi (Lima marka, 1938 mara 16 uru Thaya phaxsin yuritayna - Lima marka, 2016 mara 12 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka q'uchu arsuyaña. " Morena Espectáculo" & "Reina de las Polladas".
Awki: Pedro Campos Ochoa. Yuqanaka: 2
La Pampa jisk'a suyu
La Pampa jisk'a suyu Arxintina mä jisk'a suyu.
Nicolás Guillén
Nicolás Guillén suti (Camagüey, 1902 mara 10 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - La Habana, 1989 mara 17 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi) 🇨🇺 jacha marka qillqiri.
Charles Chaplin
Charles Spencer «Charlie» Chaplin jaqi (* London, 1889 mara 16 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - Vevey, 1977 mara 25 uru Jallu qallta phaxsin sarawayxarakitayna), 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 jacha marka yäpari.
Awki: Charles Spencer Chaplin (1863-1901); Tayka: Hannah Harriet Hill (1866-1928). Warminaka: Mildred Harris (1918-1920)/Lita Grey (1924-1927)/Paulette Goddard (1936-1942)/Oona O'Neill ( 1943-1977). Yuqanaka: Norman Chaplin, Charles Chaplin Jr., Sydney Earl Chaplin, Geraldine Chaplin, Michael Chaplin, Josephine Chaplin, Victoria Chaplin, Eugene Anthony Chaplin, Jane Chaplin, Anette Chaplin, Christopher Chaplin.
Ch'alla (Piruw)
Challa, Piruw
Johann Heinrich Pestalozzi
Johann Heinrich Pestalozzi  suti ( Zürich, 1746 mara 12 uru Chichu phaxsin yuritayna - Brugg 1827 mara 17 uru Anata phaxsin yuriwi) {…Switsira jacha marka Yachachijg Yatichiri & qillqiri.
Doris Day
Doris Mary Ann Kappelhoff, warmi, Doris Day (* Cincinnati, 1922 mara 3 uru Yapu apthapi  phaxsin yuritayna - Carmel Valley. 2019 mara 13 uru Llamayu phaxsin yuriwi), 🇺🇸 jach'a marka pop q'uchu arsuyaña & yäpari.
Awki: William Joseph Kappelhoff; Tayka: Alma Sophie Kappelhoff. Qusannaka: 	Al Jorden (1941–1943) / George Weidler (1946–1949) / Martin Melcher (1951–1968) / Barry Comden (1976–1981). Yuqa: BTerry Melcher (1942-2004).
Willie Colón
William Anthony Colón Román suti  Willie Colón (* New York, 1950 mara 28 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - ),  🇺🇸 jacha marka q'uchu arsuyaña & yäpari.
Awki: Colón. Tayka: Román. Warmi: Margarita Flores, Yuqanakaː Anthony Colón & Grecia Colón.
Wasu jisk'a t'aqa suyu
Wasu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huaso). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Hulkan jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 19 uru Juyphi phaxsin 1990 mara, Alan García Umalliq.
Bactrocera ambigua
Bactrocera ambigua ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Wasu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
431,05 km2
Bactrocera ambigua
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Shiraki, 1933.
Wasu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Wasu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wasu (3 050 msnm).
Jaqinaka
6 347 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Kanchayllu jisk'a t'aqa suyu
Kanchayllu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Canchayllo) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sati phaxsi 15 1954 mara, Manuel Odría Umalliq.
Uraqipa
974,69 km2
Markanaka - Uchuy markanaka
Kanchayllu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Kanchayllu.
Jaqinakapa
2 304 jaqi ( chacha, warmi)
José de la Riva Agüero y Osma
José de la Riva Agüero y Osma (* Lima, 1885 mara 26 uru Anata phaxsin yuritayna - † Lima, 1944 mara 25 uru Taypi sata phaxsin sarawayxarakitayna) 🇵🇪 qillqiri & anakithiri.
Awki: José de la Riva Agüero y Looz Corswarem; Tayka: María de los Dolores de Osma y Sancho-Dávila.
Juan Chávez Molina
Juan Chávez Molina  (* Ariqipa, 1922 mara yuritayna - Lima, 2013 mara yuriwi), 🇵🇪 jacha marka arxatiri & anakithiri.
Awki: Juan Mariano Chávez Eguiluz; Tayka: Clorinda Molina. Ñawpaq warmi: Edith Rada Jordán. Yuqanaka: (2) Alonso & Álvaro.
Alma mater: San Agustín Jach'a Yatiñ Uta
Olivia de Havilland
Olivia Mary de Havilland, warmi, Olivia de Havilland (* Tokyo, 1916 mara 1 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - ), Istadus Unidus jach'a marka pop q'uchu arsuyaña & yäpari.
Joseph Haydn
Franz Joseph Haydn, (* Wien, 1732 mara 31 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Wien, 1809 mara 31 uru Llamayu phaxsin sarawayxarakitayna), Austriya jacha marka ankirïw suma q'uchux achuyirin pyanirichiw.
Utku jisk'a t'aqa suyu
Utku jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Utco). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 14 1954 mara, Manuel Odría Umalliq.
Olivia de Havilland
Awki: Walter Augustus de Havilland; Tayka: Lillian Fontaine. Qusannaka: Marcus Goodrich (1946-1953) / Pierre Galante (1955-1979). Yuqa: Benjamin Goodrich (1949-1991) & Gisèle Galante (1956).
Joseph Haydn
Luratapax klasisismu pachat rumantisismu pacharchiw.
Utku jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
12,94 km2
Jarphi
Jarphi, warminakana nayraxa pullirapa paypacha amparampi jantasa pullira chinjaru kathapiyatawa, jani ukaxa pullirxa amparampi katxasitawa. Jarphiruxa ch'uqi, jawasa, siwara apapxi.
Utku jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Utku jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Utku.
Jaqinaka
1 304 jaqi (? chacha, ? warmi)
Jawi
Jawi, iwisata allpachuta, jukhpacha jawiqata t'awra.
Jawari
Jawari, arsusisa nayra pacha utjawinakxata yatiyaña. Chiqapa utjatxata qillqata, jani ukaxa, p'iqita apsusa qillqata.
Waraniyi aru
Waraniyi aru (avañe'ẽ) - Awya Yala aru.
Jaruchi
thumb|250px|Jaruchi Jaruchi, maysaru katuñani yä, uma qichiñataki, umañataki. Nayra pachanxa, aymara achachilanakaxa, uma, k'usa qiruta umapxiritayna. Jaruchixa uma asnaqañatakiwa.
Ohio suyu
Ohio Istadus Unidusna mä suyuwa.
Mario Polar
Awki: Miguel Ángel Polar Vargas; Tayka: Esther Ugarteche. Ñawpaq warmi:. Yuqanaka:.
San Miguel de Aco jisk'a t'aqa suyu
San Miguel de Aco jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Miguel de Aco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qarwas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Miguel de Aco marka.
Jaqinakapa
jaqi
Héctor Cornejo
Héctor Cornejo Chávez (* Ariqipa, 1918 mara 15 uru Awti phaxsin yuritayna - Lima, 2012 mara 11 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka arxatiri & anakithiri.
Awki: Héctor Cornejo Gilt; Tayka: Laura Chávez Quesada. Ñawpaq warmi: Favetta Fava. Yuqanaka: (4) María Teresa, Cecilia, Héctor Enrique & Patricia Lucía.
Alma mater: San Agustín Jach'a Yatiñ Uta
Pacaipampa jisk'a t'aqa suyu
Pacaipampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pacaipampa). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Ayawaka jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Chichu phaxsin 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Uraqipa
981,5 km2
Quriqaqa jisk'a t'aqa suyu
Quriqaqa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Curicaca) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Pacaipampa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Pacaipampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pacaipampa (1 967 msnm).
Quriqaqa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llamayu phaxsi 2 1952 mara, Manuel Odría Umalliq.
Pacaipampa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
25 788 jaqi (? chacha, ? warmi)
Quriqaqa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
64,68 km2
Markanaka - Uchuy markanaka
Quriqaqa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Rusaryu.
Jaqinakapa
1 880 jaqi ( chacha, warmi)
Mendoza jisk'a suyu
Mendoza jisk'a suyu Arxintina mä jisk'a suyu.
Misiones jisk'a suyu
Misiones jisk'a suyu Arxintina mä jisk'a suyu.
Chankay jisk'a t'aqa suyu
Chankay jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chancay) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waral jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Bactrocera amoenus
Bactrocera amoenus ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1972.
Brian May
Brian Harold May, jaqi (* London, 1947 mara 19 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna ), 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Bactrocera ampla
Bactrocera ampla ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1971.