cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
John F. Kennedy
Yatiña utanaka: Edward Devotion School & Dexter School.
Wayllati jisk'a t'aqa suyu
Wayllati t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huayllati) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Grau jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wayllati markam
Jaqinaka
1 830 jaqi (899 chacha, 931 warmi)
Berlin
Berlin (kastilla aru: Berlín), nayriri marka Alimaña
Waka ñuñu p’usu usu (Mastitis)
Aka Mastitis aruxa ñuñu p’usu ukhama uñt’asiraki. Aka ñuñu p’usuxa utjiwa jisk’a laq’unakata, jani nayrampi uñjkaya (infección bacteriana) aka isk’a laqunqkaxa ñuñu p’iyata manti. Uñt’asirakispawa taqi kastata, jisnawa físicos ukhamaraki químicos. Aka usuxa wali uñt’atawa, millk’i achuyiri wakanakana utji. Ukhamatwa, millk’i achuyiri waka uywirinakataki quiqi chhaqtayani. Kunatixa, millk’i juk’aptatapata ukhamaraki jani suma millk’i churatapata. Aka usuxa uywa ñuñu manqhana infección bacteriana utjatapa uka laykuwa churasiraki.
Mastitis subclínica ñuñu p’usu usu
Akakasta ñuñu p’usuna janiwa amuyaskiti millk’ina ukhamaraki p’usutatapasa janiwa ñuñu uñkatataxa amuyaskarakiti. Juk’akiwa uñjasispa millk’i juk’a achuyata, ukhamata millk’ixa bacterias ukampi turkikipata uñjasi.
Aka Mastitis subclínica ukanakaxa Mastitis clínica ukaruwa purirakispa, jani ukaxa wali jaya pachanakawa Mastitis subclínica ukhama qamarakispa. Aka Mastitis subclínica ukaxa wali ch’amawa katjaña.
Mastitis clínica ñuñu p’usu usu
Akanxa kimsa kasta Mastitis clínica ukanakarakiwa utjaraki sañani:
a.   Mastitis sobreaguda:
kawkintixa tumefacción, calor, dolor ukhamaraki secreción anormal de la glándula ukanakawa utjaraki, awisaxa fiebre ukasa ukankarakiwa. Ukhamaraki, taqi janchiwa mayjt’ayata uñjasiraki, pulso débil ukhamaraki ratukiwa lluquxa irnaqaraki nayranakapaxa manqhankarakiwa, ukhamaraki janiwa  munkarakiti manq’aña.
b.   Mastitis Aguda:
Akanaxa janiwa mayjt’awinakaxa ancha qhanakarakiti, kipkaraki ñuñu p’ususa janirakiwa suma amuyaskarakiti.
c.   Mastitis Sub-aguda:
Akanxa ch’aña janchi p’usutatawixa wakiskiri yant’awi tuqikirakiwa uñt’asirakispa.
Mastitis crónica ñuñu p’usu usu
Aka usuxa phuqhasiwa kunapachatixa niya phisqa uruta jilpacha saraqi ukha, kunatixa millk’ixa taqpacha tolondrones ukanakampi kituntatarakiwa saraqaraki, ñuñuxa wali p’usuntatawa uñajasiraki, awisanakaxa  wali qhulurakiwa ukhamaraki wali junt’urakiwa, wakaxa wali phuthutiraki wali samaqiraki ukhamata jiwaspawa.
Usu unxtasiwipa
Aka Mastitis ñuñu p’usu usuxa churasirakiwa kunapachatixa  bacteria ukanakaxa ñuñu manqharu manti jark’aqirinkaru atipjasina. Ukhamaraki, aka nayriri jark’aqirixa  queratina ukata wakt’ayatarakiwa ukhamata akaxa ñuñu p’iyanaka wali sumpini tapantaraki, aka organismos ukanakaxa waljatuqinakawa, aka jark’aqirinakxa jist’ararakispa.
Ñuñu p’iya tuqi mantawi
Mastitis ñuñu p’usu usuxa churasirakiwa kunapachatixa bacteria ukanakaxa ñuñu manqharu manti jark’aqirinkaru atipjasina. Ukhamaraki, aka nayriri jark’aqirixa  queratina ukata wakt’ayatarakiwa. Ukhamata, akaxa ñuñu p’iyanaka wali sumpini tapantaraki, aka organismos ukanakaxa waljatuqinakawa aka jark’aqirinakxa jist’ararakispa: Uka jist’antata ñuñu piyxa miratatawituqiwa pasapxarakispa jani ukaxa ch’awaña uraxa propulsión uka churaski ukatuqisa manqhaxatuqiruxa mantapxarakispawa. Sitixa ñuñunakanxa lluthiratanaka jani ukaxa llagas ukanakaxa utji. Ukaxa, infección ukaruxa yanpt’arakiwa kunalaykutixa uka lluthiratanakaxa mäkiwa infección churayasiraki. Ukhamaraki, ukanwa Mastitis usu aptirinakaxa jikxatasipxarakispa.
Aka organismos ukanakaxa waka wanumpi kituntatawa jikxatasiraki. Ukhamaraki, awisanakaxa janchi usuchjatatuqina utjaraki kawkintixa ukatuqirakiwa ñuñu manqharu mantaraki.
Usuchjata janchiru utjantasiwipa ukhamaraki p’ust’ayawipa
Janchi manqhana wila taypina suyru manqhana jikxatasiri leucocitos ukanaka ukhamaraki yaqha janchi umanakana jikxatasirinakaxa jupanakawa mä respuesta inflamatoria uñacht’ayapxaraki. Kawkintixa aka bacterias ukanakaxa leucocitos ukanakampi jikthaptki ukhawa infección ukaxa utjaraki. Aka leucocitos ukanakana mä phuqhawipaxa aka bacterias ukanakaru muyuntasina t’unjañawa. Sitixa  bacterias ukanakaxa jaqunukutaxi janchi manqhatxa infección ukaxa janiwa utjxarakiti, sitixa aka bacteria uka manqhankaskakchi ukhaxa inflamación crónica ukaxa utjaskakiwa. Aka inflamación p’usuntatawixa leve ukhamaspawa. Ukhamaraki, janiwa uñjañjamakarakispati jani ukaxa signos clínicos usu uñt’ayirinakawa uñstarakispa.
P’usutatawi uñjañatakixa nayriri mayjt’awixa millk’ituqiwa uñjasirakispa. Kunalaykutixa proteínas ukawa wilana jilxataraki. Ukhamaraki, células leucocitos ukanakasa glándula ukanxa jilxatarakiwa awispachanakaxa sitixa wali ancha p’usutatawixa utjaspa. Ukhaxa, edemas, enrojecimiento, hinchazón ukhamaraki recreación acuosa anormal conteniendo coágulos thayantawi. Ukhamaraki, glóbulos rojos ukanakasa churasirakispawa.
Janchi Tejido Alveolar t’ujatapa
Waka ch’aña uñkatataxa p’usutatawi, rubor, reblandecimiento, dolor ukhamaraki calor ukawa uñjasiraki. Aka jilt’iri bacterias ukanakaxa alvéolo ukana mirantapxaraki. Ukhamaraki, uka toxinas e irritación ukanakaxa células somáticas ukanakana jak’achasiwipa achuyapxaraki. Aka células somáticas ukana unxtasiwipaxa, sapa célula ukawa substancias ukanaka antutnukuraki. Ukhamata, aka bacterias ukanakaru tukhañataki, maysatxa aka bacterias ukanakana toxinas ukanakapaxa millk’i jalayiri epitelio secretor ukaruwa yaqhacharaki. Aka alvéolo ukaxa lluthiratanakampi llupantatawa uñjasiraki. Sitixa taqpacha microorganismos ukanakaxa chhaqhayataxi ukhaxa infección ukaxa chhaqharakiwa. Sitixa aka  infección ukaxa mäki chhaqqhi ukhaxa millk’i jaltatawixa jilxatxarakiwa. Sitixa usuchjataxa jani q’umachatakchi ukhaxa uka ñuñuxa janiwa mayampi mayampsa millk’i jalayxaniti. T’iri jakatanakaxa aka tejido secretor millk’i jalaririnaka juk’aptayaraki.
Mastitis usu california yant’awi tuqi katjaña
Aka mastitis uka californiaCMT yant’awipaxa mä detergente uchaña millk’iru, Alquil-auril Sulfonato de Sodio, apsuwa ADN leucocitos ukata ukhamaraki uñjasipxiwa kituntata aka agentes proteicos ukampi millk’ina mä gelatina ukhama.Walja células utjaspa apsusispawa walja ADN, ukhamata waljawa gelatina ukhama lurasispa, akaxa uñcht’ayiwa la viscosidad del gel lurasiwa kunatixa kituntasi millk’impi reactivo ukampi, mä janq’u paleta pusi tasani sapa maya uñakipañataki.
Rikuway jisk'a suyu
Rikuway jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Recuay) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ankashu jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 30 1949 mara, Manuel Odría Umalliq.
Uraqipa
2 304,19 km2 09°43´01” S y 77°28´01” O
Jisk'a t'aqa suyunaka
Rikuway jisk'a suyu: 10 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
19 102 jaqi ( chacha, warmi)
Wankas jisk'a t'aqa suyu
Wankas jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huancas). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Chachapuyas jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Tatalillu mamalillu
Tatalillu Mamalillux qarwa uywäw saräw taypinkiwa.
Wankas jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
48,79 km2
Tatalillu mamalillu
Kunawsatpachs ukham uñt'ata
Tatalillu mamalilluxa, khitinakasa y kunatakisa uka aru apanuqaphatayna. Nayraqatax sisnawa, aymar jach'atat jach'amamanakaxa, awichu awichanakaxa, ch'amaq pachanwa qamasiphiritayna, ukatpachawa juphanaka unt'ata laq'a jach'atat jach'amamanakxama, juphanakapi jaya mara jaqinakaxa, jichchurunakaxa, aymara jaqinakat unt'ata. Mamanakax sapxirïnwa, jiwasaxa laqapach wawatanwa, kawkipach pachanxa, chullpa jach'atat jach'amampiwa, mayaki qamasiriptana, uka pachanxa, janirawa willka tataxa yurkataynati,mayuruxa quqa laphi unxatir jach'atatanakaxa saphataynawa, uta lurasiphama qhipar punquni, tata willkawa yurisana llixunakampi qixu–qixunakampi, nina qhathirimpi mistunini, qhititi nayrja punkun utaniji ukhaxa, q'alpini nakhantani, juphanaqaxa q'alpuni jiwarani, uqhamarakiwa mayuruxa, quqa mam unxatir jach'atatanakan satparuxa puriphatayna, taxpacha chullpanakaxa uta lurasisina uka uru unasiphatayna, purinitapa yatisansti uta maqharu ma k'uchuru imantasita willka tataru suyaphatayna, willka tataxa janirakiwa qhipat mistunxataynati, juphaxa nayrxat mistunxatayna, qalpuni chullpa xaqinakaruxa jiwarawayxatana.
Wankas jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Wankas jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wankas (2 130 msnm).
Jaqinaka
805 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Tatalillu mamalillu
Saräwi
Tatalillun mamalillun sarawinakax mayj mayjawa.
Luis Antonio Eguiguren
Luis Antonio Eguiguren Escudero (* Piwra, 1887 mara 21 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - † Lima, 1967 mara 15 uru Thaya phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka arxatiri & anakithiri.
Alma mater: San Markus Jach'a Yatiñ Uta
Abraham Lincoln
Abraham Lincoln (* Hodgenville, 1809 mara 12 uru Anata phaxsin yuritayna - Washington DC, 1865 mara 14 uru Yapu apthapi phaxsin yuriña), 🇺🇸 jacha marka arxatiri & anakithiri. Istadus Unidus Prisidinti (1861 - 1865).
Awki: Thomas Lincoln; Tayka: Nancy Hanks. Warmi: Mary Todd.
Oscar Romero
Oscar Arnulfo Romero Galdámez (* Barrios marka, 1917 mara 15 uru Thaya phaxsin yuritayna - † San Salvador, 1980 mara 24 uru Achuqa phaxsin yuriwi), jacha marka kathuliku taytakura jaqi (San Salvador Hatun yaya, 1977-1980).
Marka
Marka, mä markax mä tama tamachäwiwa. Walja Ayllunakrakwa mayachthapi. Ukjamaraki walja walja markanakapuniwa aka uraqpachanxa utjaraki. Sapa mä suyux walja jach'a markanakaniwa. Ukjamaraki aka uraqpachanxa nä pä patak jach'a suyunakaw utji. Ukat uka jach'a suyunakaxa, sapa mayniw walja markanakani.
Coquimbo
Coquimbo, Chili marka. Ekka: 1,429 km2. Jaqinaka: 202,287 (2012).
Janchi lip'ichi
Janchi lip'ichi, janchiru jark'iri qhawa. Ukawa yänakana junt'utapa thayatapa yatixa.
Hidalgo Istadu
Hidalgo Istadu, marka istadu Mïxiku.
Yantalu jisk'a t'aqa suyu
Yantalu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Yantalo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Muyupampa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 30 1944, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
100,32 km2
Yantalu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Yantalu (830 msnm).
Jaqinaka
2 858 jaqi (? chacha, ? warmi)
Atamiri
Atamirix mä yäwa. Aka yästi taqikunatakirakiwa, sañäni: qillqaña taki, qillqatanak imañataki, jamuqanak imañataki, mayjt'yañataki, waruqatanak imañataki, mayjt'ayañataki, jayllinak imañataki, jakhunak jakhthapiñataki, juk'ampinakatakiwa.
San Pedro Lluq jisk'a t'aqa suyu
San Pedro Lluq jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Pedro de Lloc). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Pakasmayu jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 21 uru Juyphi phaxsin 1821 mara, Jusiya San Martin Umalliq.
Uraqipa
698,42 km2
Jaqinaka
16 426 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Fidel Castro
Fidel Alejandro Castro Ruz suti ( audio) ( audio)  (* Mayarí, 1926 mara 13 uru Thaya phaxsin yuritayna — La Habana, 2016 mara 25 uru Awti phaxsin yuriwi) 🇨🇺 jacha marka arxatiri & anakithiri.
Jalisco Istadu
Jalisco Istadu, marka istadu Mïxiku.
Fidel Castro
Awki: Ángel Castro Argiz; Tayka: Lina Ruz González. Warminaka: Mirta Díaz-Balart (1948-1955) / Dalia Soto del Valle (1980-2016) Yuqanaka: Fidel Ángel Castro Díaz-Balart (1949), Alina Castro Revuelta (1956), Francisca Pupo (1956), Jorge Ángel Castro Laborde (1956), Alexis Castro Soto del Valle (1962), Alexander Castro Soto del Valle (1963), Antonio Castro Soto del Valle (1969), Alejandro Castro Soto del Valle (1971) & Ángel Castro Soto del Valle (1974).
Alma mater: La Habana Jach'a Yatiñ Uta.
Bactrocera apicalis
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Meijere, 1911.
Leopoldo Alas «Clarín»
Leopoldo García-Alas y Ureña, «Clarín» (* Zamora, 1852 mara yuritayna - Oviedo, 1901 mara yuriwi) 🇪🇸 jacha marka qillqiri.
Giacinto Facchetti
Giacinto Facchetti suti, " Nílton  Santos" (* Trevilio, 1942 mara 18 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - † Milano, 2006 4 uru Llamp'u phaxsin sarawayxarakitayna), 🇮🇹 jach'a markaxa phutwul anatakaman.
Awki:, Tayka:.
San Juan de Miraflores jisk'a t'aqa suyu
San Juan de Miraflores jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Juan de Miraflores) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Jaqichasiña
Jaqichasiña, chachampi warmimpi panichasiña. Panichasxatatxa wakisiri jaqiru uñjataxiwa. Jaqichasiñanxa panichasiriruxa apxata churapxi. Panichasiñaxa, jach'a tamaru mantañawa, jaqichasiñawa, uksa aksa uñtasa, taqi jaqi masisaru jisk'ata jach'aru yäqañawa. Jaya jakañaru mantañawa. Chhijnuqasiñawa.
San Juan de Miraflores jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa mara 1965 mara 12 uru Chichu phaxsin, Fernando Belaúnde Prisidinti.
Masma jisk'a t'aqa suyu
Masma jisk'a t'aqa suyu (kastilla aru: Distrito de Masma) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Aru
Aru:
Oaxaca de Juárez
Oaxaca de Juárez marka, Mïxiku marka.
Aru
Mä arux mä laxra aruwa. Aka aru tuqiw taqimpis naynit maynikamax aruskiptana. Arux wali askiw jaqinakatakix ukjamaraki mä suyutakisa. Jan arumpix wali ch'amaspaw amuyunak amuykipañaxa, ukjamarak amuyunak qhanstayañasa. Ukjamipansti, nä 6 waranqha jila arunakarakiwa uraqpachanxa utajarakitayna. Ukax sañ muniwa: nä ukja arunakampirakiwa "uma" "qala" "uywa" sasax jisna. Ujamipanrakwa, yaqha arunakas ist'asiraki, ukatpi khaysa China markankirinakax Chinu aru arusipxi, Japunisa markankirinakax Japunis parlasipxi, Qhichwa markanakasti qhichrak parlasipxi, jiwasa Aymaranakaxa aymarawa parlasipxtana. Ukjamatwa sapa markas arun aruni.
Masma jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 2 1916 mara, Manuel Odría Umalliq.
Michoacán Istadu
Michoacán Istadu, marka istadu Mïxiku.
Murrupun jisk'a t'aqa suyu
Murrupun jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Morropón). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Murrupun jisk'a suyu.
Providencia (Chili)
Providencia, Chili marka. Ekka: 14 km2. Jaqinaka: 120,874 (2002).
Altu pata
Altupata markax Chuqiyapu jach'a suyu uksa sapa markankakiwa, Qullasuyunx inti jalanta (Oeste) 4.000msnm ukxan jikxatasi, qhirwa uraqin ukhamarak metropolitana La Paz markatx noroeste uksankiwa, ukat aka (2010) maranx 1.184.942 ukha markachirinakaniwa. Jacha Yatiqañ Universidad Pública de el Alto ukax yatiqirinakatak askiwa. Aeropuerto Internacional El Alto y el Comando de la Fuerza Aérea Boliviana ukas Altu patamarkankarakiwa. Walja jisk’a aljasiw qhathunakaw utji, markanx 5600 impresanaka fawrikanaka ukatx khusu uma utjayañanakaw utji, jach’a markat yänak ukhamark materia prima apayañchiqawjarakiwa. Altu pata markax orquesta sinfónica, museo, yaqha instituciones culturales ukanaknirakiwa. Altupatarux patatuqinakat jakaw jikjatañatakix mantanipxi, ukjam mantanjapxataplaykux kipka municipio nixiwa, machaq utanakat ukhamarak nayra utanakat mä machaq jach’a uñstiri markjam uñt’atawa
Chanchamayu jisk'a suyu
Chanchamayu jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Chanchamayo) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Hunin jach'a suyu.
Altu pata
Ut’ayäwi
Nayra yatxatawi Uñt’at jisk’a qamawinakan Qulqituqi Yatiyawinaka Pacha Sarawi Uñakipt’awi  Uñxatapxarakima Yaqhanakamp chikañcht’ata  Nayra yatxatawi Altu patamarkax chiqpachans  mä istañchhakinwa  ukatsti wali jach’aruw jilatatawayxi, 6 uru achuqa phaxsin  1985 uka maranw (sección de provincia) uñt’ayasiwayi, ukxarusti 26 uru sata qallta phaxsinwa 1986 uka maran jach’a marka sutimpirakiw uñt’ayasiwayi.
Taypi sata phaxsin 2003 maran Altu patamarkax Khusu umat ch’axwirinakjam uñt’atawa, khititi Gonzalo Sánchez de Lozada    uka maran p’iqinchirin  sataparjamaw 70 jiwatanakax utjawayi, ukatx 17 uru taypi sata phaxsin uka pachapa maran p’iqinchawipx jaytanukuwayxi. Nayrïr unxtasir tamanakax akanakawa: FEJUVE  (Federación de Juntas Vecinales)   COR (Central Obrera Regional). Uñt’atat jisk’a qamawinaka
Altu patankir markachirinax apnaqapxi ukhamarak  irnaqt’ayapxi  uka pachpanqir qulqi. Altu patamarkax nayrar sartir markawa, manqañ aljawimp ukat isi ch’ukutamp ukhamarak  anqax markat thantha isi aljañanakampiw sarnaqapxi. UKampis qhatunakax wali askiw altu parata markatakixa. sañani 16 de julio qhatux willka uru ukhamarak samarañ urun aljapxi, ukan x mä saruntat turnillut ukampis machaq uñstir k’añaskunak jikxatsnaxa. Ukampirus uraqinaka, utanaka, ukhamarak ceja qhathu. Ukampinsa Ceja tuqin machañ utanaka, jan wali utanaka, t’una wartatanaka  ukatx  walja lunthatanakaw uñjasi. Ukanakaw aka machaq markar jan walt’ayi.
Yatiyawinakata Altu pata markankir aski yatiyawinakapax akirinakawa: Televisión TV Norte, Canal 57 CVC Radios Radio Integración, Radio Majestad (El Alto), Radio Pachamama, Radio Fejuve Prensa El Alteño
Pacha Alto patat uñtasax  Huayna Potosí qullux  thiyat uñsti Marpachaw pachax sinti thaya, janiw  junt’u pachans 17°C purkiti. Ukampins juyphi pacha willjtanakanx wali thayawa, ukampis qhirwa tuqinakatx sinti thayaniraki. SarawiAka markan markachirinakax kunayman sarawinipxiwa, jupanakax taqikast yaqawinakaruw arkapxi; sisnawa: Tatakuranakaru,(Católicos), ukhamaraki kunayman yupaychawinaka ukampis yaqhipanakax    achachilanakaru, Pachamamaru waxt’asipxi. “16 de Julio” uka uruxa, kunayman thuqt’awinakamp wali jach’a jikthaptawix utji, ukanx suma uñt’at thuquyir tukirinaka,thuqurinakaw wal jach’añchayapxi, mä  jach’a tam thuqurix uñt’atawa, Chacaltaya 91.7 ukanx waranq pusipatakan thuquriw utji. Uka urutakix kunayman aljasirinaka, thuqurinaka ukhamarak thuquñ is ch’ukurinakax marpachaw wal wakichasipx aka thuquw jach’anchañataki. Aka markanx utjarakiwa, “ Museo de Arte Antonio Paredes Candía, La Escuela Municipal de Arte”, ukanx wawanakaw munañaparjam kunayman yatxatapxi; jisnawa, Danza Clásica, Danza Folklórica, Artes Plásticas, Artes escénicas, Música Clásica ukhamarak Cinematografía.
Uñakipt’awi1.
Masma jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
14,26 km2
Chanchamayu jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llsmp'u phaxsi 24 1977 mara, Francisco Morales Bermúdez Umalliq.
Murrupun jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Chichu phaxsin 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Jararankha
thumb|250px|Jararankha. Jararankha, sallqa jisk'a uywa. Laq'unaka manq'asawa sarnaqi. Jararankhaxa qulluna qalanaka manqhana utji.
Chanchamayu jisk'a suyu
Uraqipa
4 723,4 km2 11°03´21” S y 75°19´43” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Chanchamayu jisk'a suyu nayriri marka: La Merced (Chanchamayu).
Jisk'a t'aqa suyunaka
Chanchamayu jisk'a suyu: 6 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
142 127 jaqi ( chacha, warmi)
Murrupun jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
169,96 km2
Jikhani
Jikhani, jaqi janchina qhipäxapa, kallachita juch'usa jikhankama.
Masma jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Masma jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Masma.
San Juan de Miraflores jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Juan de Lurigancho markam
Jaqinaka
362 643 jaqi (178 331 chacha, 184 312 warmi)
Masma jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 118 jaqi ( chacha, warmi)
Murrupun jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Murrupun jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Murrupun (131 msnm).
Jaqinaka
14 529 jaqi (? chacha, ? warmi)
Gamal Abdel Nasser
Gamal Abdel Nasser suti, arabya aru: جمال عبد الناصر Ŷamāl ʿAbd an-Nāṣir; (* Al-ʼIskandariya, 1918 mara 15 uru Chichu phaxsin yuritayna — Al Qahyra, 1970 mara 28 uru Llamp'u phaxsin yuriwi) Iqiptu jacha marka militar & anakithiri.
Awki: Abdel Nasser Hussein; Tayka: Fahima. Warminaka: Tahia Kazem Yuqanaka:
Alma mater:
La Jalca jisk'a t'aqa suyu
La Jalca jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de La Jalca). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Chachapuyas jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
380,39 km2
La Jalca jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: La Jalca (2 800 msnm).
Jaqinaka
5 245 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Jinchu
Jinchu, k'apharu janchimpi qhawantata, suyniri katuqiri chiqa.
Morelos Istadu
Morelos Istadu, marka istadu Mïxiku.
Jikhani k'ili
Jikhani k'ili, mayata mayxaru katthapita kimsa tunka kimsani k'ili ch'akawa.
Bactrocera apicofuscans
Bactrocera apicofuscans ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Tsuruta & White, 2001.
Félix María Samaniego
Félix María Serafín Sánchez de Samaniego Zabala (* Laguardia, 1745 mara 12 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Laguardia, 1801 mara 11 uru Thaya phaxsin yuriwi) 🇪🇸 jacha marka qillqiri.
Awki: ; Tayka:. Warmi:
Tiqllas jisk'a t'aqa suyu
Tiqllas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San José de Ticllas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wamanqa jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Jinchu usu
Jinchu usu, taypi jinchu manqha p'usutatata.
Tiqllas jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 20 1955, Manuel Odría Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Tiqllas marka.
Jaqinakapa
2 325 jaqi
Jinq'ichata
Jinq'ichata, ch'upu tantasitani p'usuta janchi.
Nayarit Istadu
Nayarit Istadu, marka istadu Mïxiku.
Pampas Chico jisk'a t'aqa suyu
Pampas Chico jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pampas Chico) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Rikuway jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Uraqipa
100,51 km2
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pampas Chico marka.
Jaqinakapa
? jaqi
Zúñiga jisk'a t'aqa suyu
Zúñiga jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Zúñiga) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kañiti jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 13 1942, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Zúñiga markam.
Jaqinakapa
1 194 jaqi
Teresa de la Parra
Ana Teresa Parra Sanojo warmi, Teresa de la Parra (* Paris, 1889 mara 5 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Madrid, 1936 mara 23 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi) 🇻🇪 jacha marka qillqiri.
Bellavista (San Martín) jisk'a t'aqa suyu
Bellavista jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Bellavista). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Bellavista jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 15 1925, Augusto Leguía Umalliq.
Uraqipa
287,12 km2
Bellavista jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Bellavista (287 msnm).
Bactrocera apiconigroscutella
Bactrocera apiconigroscutella ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew & Raghu, 2002.
Phichhitanka
Phicchitantax mä jisk'a jamach'iwa (Zool. mf. Cientifico suti: Zonotrichia capensis, tama: frngillidae). Aka jamach'ix pata markanakan ukjamarak jach'a  markanakans utjaraki. Sutipax aymar arut juti "tanka tanka".
Janchipa
P’iqipanx phuyunakapax sayarataw, suruñapax jisk’akiw, phuyu nakapax chuchi ukhamarak qilla saminiw, kayupax panti samirakiw.
Tapapa
Tapapx kawkirus lurasipxakiwa, juk'ampis jisk'a t'una pajanakat tapapx lurasipxi.
Yatiyäwipa
Achachila awichanakax   aka  jamach'irux nayra  pachanakax sum  uñch'ukipxiritayna. Aka uywax usuntañataki, tumpirinak  puriñataki, ukat  juk'ampinakataki. Ukjamarak k'awnapats yatiraksnawa; jallu  maranit  jan ukax  juyphi  maranicha. Phichhitankax jaqi nakarux wali sum yatiyiriwa. Aka jamach'ix kunayman  yatiyäwinak  yatiyistaspaxa, Achachil awichanakax aka jamachirux nayra pachanakanx sumpin  uñch'ukipxiritayna. Ukarjamaw wali amuyump sarnaqapxiritayna. Uka pachanakans phichhitanka chiwisitaparux sumpin arkapxiritayna sapxiwa. Akhama: Phichhitankax jaqinakan uñt’apxiwa jan wali yatiwinak apaniri
Manq'apa
Phichhitantax jupha, qañawa, llawäranak manqi. Ukjamaraki ..
K'awnapa
Uka jamachhix paya ukajamaraki kimsa k'awnasiriwa. kimsa k'awni ukjax ancha jallunapatakiwa jan ukax juyphitaki.
Serebro
Serebro, jaylliphust'a Rusiya.
Nayluna wayaqanaxa
Nayluna wayaqanaxa pachamamaru ñanqhachi Uka nayluna wayaqanaka alasiñataki wali yatitawa mayiña. Uka nayluna wayaqax jani waliwa pachamamatakixa. Nayluna wayaqax uñtawayiwa 1935 marana, mistuwayiwa aljaña qhathunakaru 1938, petroliyuta luratawa jupalayku WALLANCE HUT tata. Uñstawayi ukata jichhakamaxa taqichaqa qhathunakana nayluna nayaqaxa utji aljañataki. Nayluna wayaqaxa janiwa ratuki chhaxkapati. Kunatixa 500 maranakawa jani chhaxkaspati. Ukampisa nayluna wayaqaxa pachamamaruxa janiwa walt´ayiti sañani waywanakaru, achanakaru, uma qutaru juk´ampinakaru. Iwxawi(recomendaciones) Nayluna wayaqaxa turktataxañapawa ecológico ukampi kunatixa wayaqa ecologicoxa askiwa qamawisatakixa.
Yingluck Shinawatra
Yingluck Shinawatra, thay aru: ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร, (* San Kamphaeng, 1967 mara 21 uru Juyphi phaxsin yuritayna - ), 🇹🇭 Taylandya jacha marka anakithiri.
Uma kamayuq (2011- ).
Awki: Lert Shinawatra; Tayka: Yindi Ramingwong. Ñawpaq qusan: Anusorn Amornchat Yuqanaka: Supasek Amornchat.
Luritu jisk'a suyu
Luritu jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Loreto) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Luritu jach'a suyu.
Yingluck Shinawatra
Yatiñ Uta: Regina Coeli College wan Yupparaj College.
Luritu jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 7 1866 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Uraqipa
67 434,12 km2 6°25´47” S - 79°50´12” O
Yingluck Shinawatra
Alma mater: Chiang Mai Jach'a Yatiñ Uta & Jacha marka Kentucky Jach'a Yatiñ Uta.
Luritu jisk'a suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Luritu jisk'a suyu nayriri marka: Nawta.
Dino Zoff
Dino Zoff suti chacha (* Mariano del Friuli, 1942 mara 28 uru Anata phaxsin yuritayna -  ), 🇮🇹 jach'a marka p'iqut takiri anatañaxari.
Luritu jisk'a suyu
Jaqinakapa
62 434 jaqi ( chacha,  warmi)
Nuevo León Istadu
Nuevo León Istadu, marka istadu Mïxiku.
Inalmama
Inalmama. S. Adj. Ch'uxña laphix junt'u qhirwan achu, ukhamarakiw yaqha markanakans achuraki, quqa nakar uñtatawa, jisk'a ch'uxña laphinakanakawa.
Kunanakan apnaqatasa
Ajay tuqit umiririnakan ajay tuqit uñakipañataki, jaqin amuyuparjam sarnaqañataki, k'allk'u uman ch'allañataki, kuna phunchhäwi nakans akhullt'apxapinirakiwa, ukhamarakiw qaritasas, akhullipxarakiki. Yaqhip amuyuparjam sarnaqirinakax ullkasa jan qarjasiñatakirakiw inalmam akhullipxaraki.
Yatirinakan apnaqata
Ukhamarakiw jan sum sarxipanx akapach uraqin yatirinakax sum sarañapatakix jank'akirakiw inalmamat ullañs yatipxaraki; kunapachati warm achikt'añatak amtapk ukhax ukhamarakiw iwxir tatanakax inalmam uñakipt'apxi. Yaqha waynanak tawaqu nakax warm chhaqhayasisas, jan ukax kun chhaqhayasisas, jank'akirakiw inalmam uñirinakarux uñañapatak yatirinakar sarapxi, ukat maysa tuqitx yatiraki askirut sarani jan ukax jan waliruch purini uk yatiñataki.
Nayrapachatpacha
Inalmamax nayra waranqa pachatpach uñstarakikixa, kunapachati aka uraqi x inuqatanxa, ukhhatpach inalmamax uñtawayarakikixa, phisqhüru uñstawiraki.
Qulla
Inalmamax wali qullapuniwa. Ukax qaritat akullt'añatak, purak usutak, qaritatak, kayu phujiyataki, usuchjat phujiyataki, thuskha khas samarañataki,
Guadalupe jisk'a t'aqa suyu
Guadalupe jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Guadalupe). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Pakasmayu jisk'a suyu.
Chumpi jisk'a t'aqa suyu
Chumpi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chumpi) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Pariwanaqucha jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Guadalupe jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
165,37 km2
Guadalupe jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Guadalupe (92 msnm).
Chumpi jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Chumpi marka.
Jaqinakapa
3 062 jaqi
Guadalupe jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
37 239 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Anthony Eden
Robert Anthony Eden suti chacha ' (* Durham, 1897 mara 12 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Alvediston, 1977 mara 14 uru Chichu phaxsin yuriwi), 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 jacha marka anakithiri.
Marlon Brando
Marlon Brando Jr. (* Omaha, 1924 mara 3 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - Westwood, 2004 mara 1 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi), 🇺🇸 jacha marka yäpa jaqiq.
Awki: Marlon Brando Sr; Tayka: Dorothy Julia Pennebaker (Dodie Brando). Warmi: Anna Kashfi (1957-1959) / Movita Castaneda (1960-1962) / Tarita Teriipia (1962-1972) Yuqanaka: (16).
Anthony Eden
Gran Britaña Uma kamayuq (1955-1957).
Awki: Eden; Tayka:. Warmi: Clarissa Eden / Beatrice Beckett. Yuqanaka: (3).
Ramón Zavala
Ramón A. Zavala Suárez (* Pica, 1853 mara 31 uru Thaya phaxsin yuritayna - † Arica, 1880 mara 7 uru Juyphi phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka militar.
Leymepampa jisk'a t'aqa suyu
Leymepampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Leimebamba). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Chachapuyas jisk'a suyu.
Ramón Zavala
Awki: Nicolas Zavala; Tayka: Manuela Suárez y Carrillo.
Masma Chikchi jisk'a t'aqa suyu
Masma Chikchi jisk'a t'aqa suyu (kastilla aru: Distrito de Masma Chicche) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Anata phaxsi 28 1964 mara, Fernando Belaúnde Umalliq.
Uraqipa
34,4 km2
Markanaka - Uchuy markanaka
Masma Chikchi jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Masma Chikchi.
Jaqinakapa
1 027 jaqi ( chacha, warmi)
Chiguirip jisk'a t'aqa suyu
Chiguirip jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chiguirip). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 31 1896 mara, Nicolás de Piérola Umalliq.
Uraqipa
51,44 km2
Chimban jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chimban.
Jaqinaka
5 106 jaqi (? chacha, ? warmi)
Leymepampa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Leymepampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Leymepampa (2 158 msnm).
Jaqinaka
3 918 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Bactrocera aquila
Bactrocera aquila ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1989.
Puebla Istadu
Puebla Istadu, marka istadu Mïxiku.
Antonia Palacios
Antonia Palacios warmi (* Caracas marka, 1904 mara 13 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Caracas marka, 2001 mara 13 uru Achuqa phaxsin yuriwi) 🇻🇪 jacha marka qillqiri.
Awki:  ; Tayka:
Salitral jisk'a t'aqa suyu
Salitral jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Salitral). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Murrupun jisk'a suyu.
Jiskht'awi chimpu
Jiskht'awi chimpu, ¿?.
Uñancha: ¿Kawksa sarani?
Hiqitipiqi jisk'a t'aqa suyu
Hiqitipiqi jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Jequetepeque). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Pakasmayu jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 21 uru Juyphi phaxsin 1835 mara, Felipe Salaverry Umalliq.
Uraqipa
50,98 km2
Hiqitipiqi jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Hiqitipiqi (104 msnm).
Jaqinaka
3 338 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Chuqlluqucha
Chuqlluqucha, ( qhichwa aru: Chuqlluqucha), 🇵🇪 marka, nayriri marka Chuqlluqucha jisk'a t'aqa suyu wan Chuqlluqucha jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
4 uru Thaya phaxsin 1591 mara.
Uraqipa
13° 16’ 40” S 75° 18’ 58” O
Jaqinaka: 1 523
Giuseppe Bergomi
Giuseppe Bergomi suti chacha (* Milano, 1963 mara 22 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna -  )  🇮🇹 jach'a marka p'iqut takiri anatañaxari.
Winïxwila
Winïxwilaxa Awya Yalana mä jach'a markawa.
Querétaro Istadu
Querétaro Istadu, marka istadu Mïxiku.
Pataypampa jisk'a t'aqa suyu
Pataypampa t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pataypampa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Grau jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 27 1961 mara, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pataypampa markam
Jaqinaka
1 022 jaqi (514 chacha, 508 warmi)
Franz Kafka
Franz Kafka suti (* Praha, 1883 mara 3 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Kierling, 1924 mara 3 uru Juyphi phaxsin yuriwi) 🇨🇿 jach'a marka arxatiri & qillqiri.
Awki: Hermann Kafka (1852-1931), Tayka: Julie Löwy (1855-1934).
Magda Portal
Magda Portal Moreno warmi (*Lima marka, 1900 mara 27 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Lima marka, 1989 mara 11 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi) 🇵🇪 jacha marka anakithiri, piriudysta & qillqiri.
Awki: Pedro Pablo Portal Ortega; Tayka: Rosa Moreno del Risco.
Aqsu jisk'a t'aqa suyu
Aqsu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Aczo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Antonio Raymondi jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa, Umalliq.
Uraqipa
69,03 km²
Agustín Lara
Agustín Lara suti (* Veracruz, 1897 mara 30 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - † Mïxiku marka 1970 mara 6 uru Awti phaxsin yuriwi),  🇲🇽 jacha marka Jaylliphust'ari, yäpari & q'uchu arsuyaña.
Aqsu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Aqsu marka.
Agustín Lara
Awki: Joaquín Lara; Tayka: Rita María Aguirre del Pino.
Aqsu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 340 jaqi
Sumpilka jisk'a t'aqa suyu
Sumpilka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Sumbilca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waral jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 6 1903, Manuel Candamo Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Sumpilka markam.
Jaqinakapa
1 254 jaqi
Huertas jisk'a t'aqa suyu
Huertas jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huertas) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 12 1954 mara, Manuel Odría Umalliq.
Uraqipa
11,82 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Huertas jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Huertas.
Jaqinakapa
2 082 jaqi ( chacha, warmi)
San Juan Bautista (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 7 1960, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Juan Bautista marka.
Quchas (Yawyu) jisk'a t'aqa suyu
Qochas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cochas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Llamillin jisk'a t'aqa suyu
Llamillin jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Llamellín) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Antonio Raymondi jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Paqucha jisk'a t'aqa suyu
Paqucha jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pacocha) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ilu jisk'a suyupi, Moqwegwa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Quchas (Yawyu) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Huillka kuti phaxsi 22 1960, Manuel Prado Umalliq.
Alto Biavo jisk'a t'aqa suyu
Alto Biavo jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Alto Biavo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Bellavista jisk'a suyu.
Quchas (Yawyu) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Quchas markam.
Jaqinakapa
106 jaqi
Levanto jisk'a t'aqa suyu
Levanto jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Levanto). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Chachapuyas jisk'a suyu.
Bajo Biavo jisk'a t'aqa suyu
Bajo Biavo jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Bajo Biavo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Bellavista jisk'a suyu.
Paqucha jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Llamayu phaxsi 26 1970 mara.
Bactrocera aquilonis
Bactrocera aquilonis ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Alto Biavo jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 5 1945, Manuel Prado Umalliq.
Paqucha jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pueblo Nuevo markam
Bajo Biavo jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 31 1944, Manuel Prado Umalliq.
Bactrocera aquilonis
Nayra sarnaqäwi
Katjaña May, 1965.
Alto Biavo jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
6 117,12 km2
San Juan Bautista (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
37 083 jaqi
Bajo Biavo jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
975,43 km2
Llamillin jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa, Umalliq.
Alto Biavo jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Alto Biavo jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Qosqo (225 msnm).
Llamillin jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
159,74 km²
Bajo Biavo jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
8 594 jaqi (? chacha, ? warmi)
Llamillin jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Llamillin marka.
Jaqinakapa
3 847 jaqi
Levanto jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 28 uru Huillka kuti phaxsin 1821 mara, Jusiya San Martín Umalliq.
Uraqipa
77,54 km2
Levanto jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Levanto (2 350 msnm).
Jaqinaka
1 053 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Paqucha jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
4 401 jaqi (2 158 chacha, 2 243 warmi)
Soong Ching-ling
Soong Ching-ling (Chino simplificado: 宋庆龄, Chino tradicional: 宋慶齡, pinyin: Sòng Qìnglíng, Wade-Giles: Sung Ch'ing-ling), (Kunshan, 1893 mara 27 uru Chichu phaxsin yuritayna -Pekin, 1981 mara 29 uru Llamayu phaxsin yuriwi ), 🇨🇳 jacha marka anakithiri. Markani Republika China Prisidinti unuraryu.
Harold Macmillan
Maurice Harold Macmillan suti chacha ' (* Chelsea, 1894 mara 10 uru Anata phaxsin yuritayna - Sussex, 1986 mara 29 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi), 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 jacha marka militar & anakithiri.
Soong Ching-ling
Awki: Charlie Soong; Tayka: Ni Kwei-tseng Qusan: Sun Yat-sen (1915-1925).
Harold Macmillan
Gran Britaña Uma kamayuq (1940-1945; 1957-1963).
Chupaka jisk'a suyu
Chupaka jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Chupaca) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Hunin jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 5 uru Chichu phaxsin 1995 mara, Alberto Fujimori Umalliq.
Uraqipa
1 153,05 km2 11°03´21” S y 75°19´43” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Chupaka jisk'a suyu nayriri marka: Chupaka.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Chupaka jisk'a suyu: 8 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
51 340 jaqi ( chacha,  warmi)
Tarata jisk'a t'aqa suyu
Tarata jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Tarata) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Tarata jisk'a suyupi, Taqna jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Qichuwalla jisk'a t'aqa suyu
Qichuwalla jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Quechualla) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Unyun jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llamayu phaxsi 4 1835 mara, Luis José de Orbegoso Umalliq.
Ariqipa jisk'a t'aqa suyu
Ariqipajisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Arequipa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ariqipa jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825 mara.
Qichuwalla jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Puyka markam.
Chinkas jisk'a t'aqa suyu
Chinkas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chingas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Antonio Raymondi jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Tarata jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 626 jaqi (10 456 chacha, 10 335 warmi)
Ariqipa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
61 519 jaqi (28 798 chacha, 32 721 warmi)
Qichuwalla jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
278 jaqi (148 chacha, 130 warmi)
Francesco d'Assisi
Francesco d'Assisi, 'Giovanni di Pietro Bernardone (kastilla arupi: San Francisco de Asís) suti  (* Assisi, 1182 mara 5 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - † Assisi, 1226 mara 3 uru Taypi sata phaxsin yuriwi) 🇮🇹 jacha marka kathuliku santu.
4 uru Taypi sata phaxsin San Francisku phunchäwi.
San Juan de Bigote jisk'a t'aqa suyu
San Juan de Bigote jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Juan de Bigote). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Murrupun jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 29 uru Jallu qallta phaxsin 1986 mara, Alan García Umalliq.
Uraqipa
245,21 km2
San Juan de Bigote jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Bigote (174 msnm).
Jaqinaka
7 384 jaqi (? chacha, ? warmi)
Pampas (Tayaqaqa) jisk'a t'aqa suyu
Pampas jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pampas). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Tayaqaqa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 21 uru Juyphi phaxsin 1835 mara, Luis de Orbegoso Umalliq.
Uraqipa
109,07 km2
Pampas jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pampas (3 276 msnm).
Chinkas jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa, Umalliq.
Uraqipa
48,95 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Chinkas marka.
Jaqinakapa
2 071 jaqi
Pampas (Tayaqaqa) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
12 269 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Pakasmayu jisk'a t'aqa suyu
Pakasmayu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pacasmayo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Pakasmayu jisk'a suyu.
Raúl García Zárate
Raúl García Zárate, (* Ayaquchu, 1931 mara 13 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - Lima, 2017 mara 29 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka arxatiri & ankirïw suma q'uchux achuyirin kitaririchiw.
Pakasmayu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 23 uru Awti phaxsin 1864 mara, Juan Pezet Umalliq.
Uraqipa
30,84 km2
Pakasmayu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pakasmayu (8 msnm).
Jaqinaka
26 125 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Quintana Roo Istadu
Quintana Roo Istadu, marka istadu Mïxiku.
Jisk'a laq'u
Jisk'a laq'u, nayrampi jani uñjaña ali kasta laq'unaka, yaqhipa jisk'a laq'unakaxa usuntayiriwa, yaqhipaxa waliñataki yanapt'arakiwa.
Jisk'a suyu
Jisk'a suyu, jach'a suyuna sapa maya jaljatanakapa.
San Husiy jisk'a t'aqa suyu
San Husiy jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San José). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Pakasmayu jisk'a suyu.
Magdalena jisk'a t'aqa suyu
Magdalena jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Magdalena). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Chachapuyas jisk'a suyu.
Młoszowa
Młoszowa marka Puluña.
Magdalena jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 28 uru Huillka kuti phaxsin 1821 mara, Jusiya San Martín Umalliq.
San Husiy jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Chichu phaxsin 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Magdalena jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
135,47 km2
Alec Douglas-Home
Alexander Frederick Douglas-Home suti chacha ' (* London, 1903 mara 2 uru Guillka kuti phaxsin yuritayna - Berwickshire, 1995 mara 9 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 jacha marka anakithiri.
San Husiy jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
181,06 km2
Magdalena jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Magdalena jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Magdalena (2 300 msnm).
San Husiy jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
San Husiy jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Husiy (104 msnm).
Magdalena jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
880 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
San Husiy jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
11 504 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Raymond Kopa
Raymond Kopaszewski, suti chacha, Raymond Kopa sutichaña (* Nœux-les-Mines, 1931 mara 13 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Angers, 2017 mara 3 uru Achuqa phaxsin yuriwi), 🇫🇷 jach'a marka p'iqut takiri anatakaman.
Awki:  ; Tayka:.
Mariscal Ramón Castilla jisk'a suyu
Mariscal Ramón Castilla jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Mariscal Ramón Castilla) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Luritu jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 18 uru Taypi sata phaxsin 1979 mara, Francisco Morales Bermúdez Umalliq.
Uraqipa
37 412,94 km2 10º 26' S 76º 43' O
Ayni
Aynix, maynit maynikam yanapt’asiñäki ukawa, yanapt’asiwinakax pata pampanakan jilpachx arusita ukhamarak lurawimpis uñicht’ayataraki. Yanapt’asiñanx jan ch’am pist’ayasaw mä wawar tukt’asaw irnaqata.
Mariscal Ramón Castilla jisk'a suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Mariscal Ramón Castilla jisk'a suyu nayriri marka: Kawalluqucha.
Ayni
¿Khitinakas yanapt’asipxi?
Jilir Awki Taykanakaw sumpach yatxatatapxi aka maynit maynikam yanapt’asiñ tuqiktxa, ukampis jupanakarakiw p’iqiñchapxaraki sasina: “jichhurux jumanakatakiw lurt’atani ukat arumanthix nanakatakirakiw lurt’atani”. Ukham sasin ma Jila Kullakakipuniw irnaqata jan ch’am pist’ayasisa.
Mariscal Ramón Castilla jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Mariscal Ramón Castilla jisk'a suyu: 4 jisk'a t'aqa suyunaka:
Ayni
¿Khitinakas yanapt’asipxi?
Ukat uk uñjasax sullkir wayna tawakunakax jank’akiw lurapxaraki maynit maynikam jan uñisisiñampi uka pachparak jisk’a lalanakas sapuruw yatintawinkapxaraki.
Mariscal Ramón Castilla jisk'a suyu
Jaqinakapa
55 294 jaqi ( chacha,  warmi)
Ayni
¿Kuna irnaqawinakans yanapt’asipxi?
Jilpachax khaysa pata pampa, kullu pata ukhamarak khirwa tuqinakan uñjasix lurawimpi.
San Pablo (Bellavista) jisk'a t'aqa suyu
San Pablo jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Pablo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Bellavista jisk'a suyu.
Ayni
Uta utachawinakana:
utachawinakanx jank’akipuniw maynit maynikamax yanapt’asita, ma jakañawjantix maynix uta utachasiñ kalltix ukhax jank’akipuniw mayni jilat kullakanakax sarapxi.Ukath janiw ch’usa amparakix sarapkaspati jan ukasti ma uka phat’antañatakis, pirqañatakis apasiñaparaki. Ukat kunapachatix yanapirix utachasini ukhax yanapx yatuqxarakini, ukhamat ma jila kullakaki suman jakañataki.
San Luis Potosí Istadu
San KLLuis Potosí Istadu, marka istadu Mïxiku.
Ayni
Yapu irnaqawinakana:
ukhamarakikiw aksa tukinakanx yanapt’asita, jank’a jusachañatak ukhamat tukxañataki, ukatakix mayniruw nayraqatax yanapt’ata ukhamat qhipurux maynitakiraki.
Jisk'a t'aqa suyu
Jisk'a t'aqa suyu, Pirüwa markaxa jach'a suyunakaru jaljatawa, jach'a suyunakarakiwa jisk'a suyuru jaljata, jisk'a suyurakiwa jisk'a t'aqa suyuru jaljti. Ukaruwa ukhama sataxa.
Ayni
Uywa uywawina awatiñanakana:
uka pachparakik uywa uywañanakansa awatiwinakansa, maynit maynikamax janapt’asitapuni. Ma urux maynitak awatiña, khipurusti maynitakirak awatxaña.
San Pablo (Bellavista) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
362,49 km2
Ayni
Ayllu irptawi taypinakana:
aksa tukinakanx chacha warmiw sayt’apxi.
San Pablo (Bellavista) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
San Pablo jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Pablo (250 msnm).
Jaqinaka
9 459 jaqi (? chacha, ? warmi)
Ayni
¿Khitinakarus yanapt’ata?
Aymar markanakasanx taqiniw maynit maynikamax yanapt’asita, juk’ampis ijma mama tatanakaru, wajcha wawanakaru, chhuyu jaqichasitanakar ukhamarak jilir awki taykanakaruw yanapt’ata. Ukhamat jan aynacht’apxañapataki.