cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
profanar con su planta tu suelo,
Qaras
1856 Jallu qallta phaxsi 29
Karanawi jisk'a suyu
Karanawi Jisk'a Suyu; (kastilla arupi: Provincia Karanavi ) Aka jisk'a suyux Ch'uqiyapu jach'a suyun jikxatasi. Willka jalsu tuqiruxa ... jisk'a suyumpiw qurpasi, willka jalantarusti ... jisk'a suyumpiw qurpasi, alayarux .... jisk'a suyumpiw qurpasi, aynacharusti .... jisk'a supyumpirakiw qurpasi.
Muyupampa
Muyupampa, (, Santiago de los Ocho Valles de Moyobamba, qhichwa aru: Muyupampa), Piruw marka, nayriri marka San Martín jach'a suyu.
Chuwi
Phaseolus vulgaris, chuwi Jatha ali.
Maranura jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Achuqa phaxsi 17 1961 mara, Manuel Prado Umalliq.
Los Andes jisk'a suyu
Jaqinakapa
Taqpachax pä waranqa kimsaqallqut pä waranqa tunka marakamax niya 75.670 jaqiw utji.
Aka pacha
Aka pacha (chimpu: ; ) Intiru muych'ukiri jakatasa laq'a lamara muruq'u pacha.
Yawli jisk'a suyu
Jaqinakapa
144 828 jaqi ( chacha,  warmi)
Qarwakallanka jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Qarwakallanka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Qarwakallanka.
Umasuyu jisk'a suyu
Umasuyu jisk'a suyux qullasuyu markan jiqhatasi, 23uru saraqatat anat paxsit, 184 marana, yuriwayatana aka jisk'a suyux pä tunka jik'a markanakampiw uñstawayi, akax wali ukhamarakiw akax thayawxan jiqxatasi. Yapuchawipanaka
Ulluku
Ullukuxa iwija ch'arkimpiwa phayt'asiñaxa.
Biblia
Bibliax mä 40 chachanakan qillqatänwa, nayrïr pach 1513 maranwa qillqañ qalltasïna, ukat niya 1600 maranakanwa tukuyapxäna. 66 libronakaniwa. Biblia qillqirinakaxa Diosan amuyt’ayatäpxänwa, janiw jupanakan amuyunakapa qillqapkänti jan ukasti Diosan amuyunakapwa qillqapxäna. Ukhamasti, Bibliaxa janiw aka Uraqinkiri jaqinkkiti, jan ukasti alaxpachankiri Diosan apayanitawa.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
piensa ¡Oh Patria querida! que el cielo
Qaras
09°02'51S 77°48′34O
Chimputi
Chimputi, (, Capital de la pesca y el acero, qhichwa aru: Chimputi), Piruw marka, nayriri marka Santa jisk'a suyu.
Muyupampa
Marka: 1540 Huillka kuti phaxsi 25 25 de julio de 1540
Qaras
Kuraka: Fidel Broncano Vásquez.
Jaqinaka: 26 513
Isaac Newton
Awki: Isaac Newton; Tayka: Hannah Ayscough.
Wankawillka jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Wankawillka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wankawillka (3 660 msnm).
Qarwas
08°16'53S 77°38′47O
Karanawi jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Murillo jisk'a t'aqa suyux khaya...
Qarwakallanka jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
505 jaqi ( chacha, warmi)
Anqu jisk'a t'aqa suyu
San Miguel jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Miguel) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lamar jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Urqu
Urqu, maya kasta uywa, qachu uywanakaru wawachayiri uywa.
Los Andes jisk'a suyu
K'añaskunaka
K'añaskunakax may may municipionakarux kunapachas mistukiwa, jisk'a, jach'a k'añaskunakaw sari.
Biblia
Bibliaxa mä chiqpach Diosakiw utji siwa.
Milpuc jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
26,8 km2
Aka pacha
Uraqi, aka pachana waña chiqa, jaqina, uywana, alinakana utjañapa.
Uswa jisk'a t'aqa suyu
Uswa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San José de Ushua) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Sarasara Pawqar jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Isaac Newton
Juk'amp Jach'aq'achxat yatiyäwinaka
Kastilla aru: Inlish aru:
Anqu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Achuqa phaxsi 18 1861, Ramón Castilla Umalliq.
Arturo Fernández
Arturo Oswaldo Fernández Meyzán suti chacha (* San Vicente Kañitipi, 1906 mara 3 uru Anata phaxsin yuritayna - † Lima, 1999 mara 17 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna), 🇵🇪 jach'a marka p'iqut takiri anatakaman. Piqusiña.
Qarwas
Kuraka: Juan Rivera Alzamora.
Chimputi
1906 Jallu qallta phaxsi 6
Uta uywa
Uta uywa, jaqina uywata uywa, jaqimpi chika utjiri uywa.
Usu
Usu, k'umara jaqi aynacht'ayiri, jani walïña.
Wasawasi jisk'a t'aqa suyu
Wasawasi jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huasahuasi). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Hunin jach'a suyu, Tarma jisk'a suyu.
Muyupampa
61°60′S 76°58′0″O
Milpuc jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Milpuc jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Milpuc (1 552 msnm).
Lampalliqi jisk'a t'aqa suyu
Lampalliqi jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Lambayeque). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu, Lampalliqi jisk'a suyu.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
II
Anqu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Chiquintirca marka.
Jaqinakapa
14 551 jaqi
Kurakanaka
Chiquintirca
Chuntali jisk'a t'aqa suyu
Chuntali jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chontali). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Jaén jisk'a suyu.
Lauren Bacall
Betty Joan Weinstein Perske, warmi, Lauren Bacall (* New York, 1924 mara 16 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - trueNew York, 2014 mara 12 uru Thaya phaxsin yuriwi) 🇺🇸 jacha marka yäpari.
Bellavista (Jaén) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
17 428 jaqi (? chacha, ? warmi)
Maranura jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Maranura markam.
Uswa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 20 1955, Manuel Odría Umalliq.
Wankawillka jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
37 184 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Los Andes jisk'a suyu
Irpirinaka
Los Andes jisk'a suyux Sub prefectura ukan irpjarutawa.ukat sapa municipionakax Alcalde ukanakan p'iqincht'atarakiwa.
Ayha
Ayha,, qhichwa aru: Ayha), Piruw marka, nayriri marka Ayha jisk'a suyu. 159,74 km2
Muyupampa
Kuraka: Teodoro Ramos H.
Werner Heisenberg
Awki: Kaspar Earnesta August Heisenberg, Tayka: Annie Wecklein. Warmi: Elisabeth Schumacher (1937–1976).
Chimputi
9°4'28S 78°3537′O
Uswa jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Husiy Uwwa marka.
Los Andes jisk'a suyu
Wali uñt'at chiqanaka
Piñas markan jach'a qarqa qullu, isla pariti.
Bertrand Russell
1950 mara Qillqatata Nobel Pallaytas chaskirqan.
Pedro Chávez Ponce
Pedro José Chávez Ponce (* Ariqipa, 1802 mara 16 uru Chichu phaxsin yuritayna - † Punu, 1879 mara 11 uru Achuqa phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka sutiyiri Yupaychäwi jaqi.
Chuntali jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
428,55 km2
Wasawasi jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Chichu phaxsin 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Uswa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
193 jaqi
Wasawasi jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
652,15 km2
Wasawasi jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wasawasi (2 751 msnm).
Jaqinaka
13 436 jaqi (? chacha, ? warmi)
Lanki jisk'a t'aqa suyu
Lanki t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Langui) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu K'anas jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Llipata jisk'a t'aqa suyu
Llipata jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Llipata) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Palpa jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Ayha
Kuraka: Aniceto Tolentino Aguilar Rios (2011-2014).
Chuntali jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Chuntali jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chuntali.
Jaqinaka
10 344 jaqi (? chacha, ? warmi)
Chimputi
Kuraka: Luis Arroyo Rojas.
Karanawi jisk'a suyu
Markanaka
Nayriri markam.
Bertrand Russell
Awki: John Russell, Vizconde Amberley Tayka: Katrine Louisa Stanley. Warmi: Alys Pearsall Smith / Dora Black / Patricia Spence / Edith Finch Yuqanaka: John, Kate & Conrad
Lanki jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Thaya phaxsi 29 1834 mara, Luis José Orbegoso Umalliq.
Llipata jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 16 1953 mara, Manuel Odría Umalliq.
Werner Heisenberg
Alma mater: München Jach'a Yatiñ Uta
Ayha
Jaqinaka: 3 513
Chimputi
Jaqinaka: 328 987
Milpuc jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
726 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Chimputi
Irpirinaka
micro switches
Lampalliqi jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 21 uru Juyphi phaxsin 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Karanawi jisk'a suyu
Jaqinakapa
456n chachaw utji, 489n warmiw utji).
Lanki jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Lanki marka
Llipata jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Llipata markam.
Omia jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Omia jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Omia (1 395 msnm).
Kamana jisk'a t'aqa suyu
Kamana jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Camaná) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kamana jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Muyupampa
Jaqinaka: 71 000
Kamana jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kamana markam.
Liyun Tolstoy
Lev Nikoláievich Tolstói (Лев Николаевич Толстой), Liyun Tolstoy (* Yasnaya Poliana, ~ 1828 mara 96 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna -  Astapovo, 1910 mara 20 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna ), 🇷🇺 jacha marka qillqiri.
Omia jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
6 737 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Lampalliqi jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Lampalliqi jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Lampalliqi (17 msnm).
Uxi
Uxi, quta uma, thayana qulluptayata aptata uma.
Inqwisiwi jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Murillo jisk'a t'aqa suyux khaya...
Octavio Paz
Octavio Paz Lozano (* Mïxiku marka, 1914 mara 31 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Mïxiku marka, 1998 mara 19 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi) 🇲🇽 jach'a marka qillqiri.
Awyuna
Mä awyunaxa mä jach'a latajamach'iwa, yaqhipanakaxa "tuyüri sapxarakiwa". Ukjamaraki aka lata awyunaxa wali alayranrakwa jali. Ukjamaraki wali jank'akipuniwa markat markarus, jach'a suyunakat jach'asuyunakarus puriyistaspa.
Wiskha
Wiskha, qawra allpachu t'awra qaputata k'anata. Wiskhaxa ch'uqi siwara khumu wayuntañatakiwa walixa.
Lauren Bacall
Awki: William Perske (1889-1982); Tayka: Natalie Weinstein-Bacal (1901-1972). Qusannaka: Humphrey Bogart (1945-1957) / Jason Robards (1961-1969) Yuqanaka: Stephen Humphrey Bogart (1949), Leslie Bogart (1952) wan Sam Robards (1961)
Illawi
16°6′10″S 69°36′22″O﻿ / ﻿-16.10278, -69.60611
San Martín jach'a suyu
San Martín jach'a suyuxa Piruwna mä jach'a suyuwa.
Arturo Fernández
Awki: Tomás Fernández, Tayka: Raymunda Meyzán.
Awyuna
Ukjamaraki kunamti jalapki ukaxa, nas jamach'ix jalanaqapkix jukhamarxam lurt'atapxataynawa.
Utjirinaka
Utjirinaka, maya liwru kamachinakapa, t'aqanakapa uñanchiri. Taqi liwrunakawa utjirinaka uñanchirinixa.
San Pidru (Qusqu) jisk'a t'aqa suyu
San Pidru jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Pedro) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qanchi jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
de la patria manchar los blasones!
Lanki jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
2 626 jaqi (1 315 chacha, 1 311 warmi)
Liyun Tolstoy
Awki: Nikolái Ilich Tolstóy ; Tayka: Mariya Tolstaya (Volkónskaya). Warmi: Sofia Behrs. Yuqanaka:.
Inkawi jisk'a suyu
Akan Inkasiwi jisk'a suyux Departamento de La Paz jach'a suyunkiriwa-Bolivia markan jikxatasi. Aka 16uru noviembre phaxsit saraqatat khaya 1909n maranwa utt'asiwayatayna, ukapachasti Eliodoro Villazón tataw marka irpiritayna. Aka jisk'a suyux.l
Nayra sarnaqäwi
Murillo jisk'a t'aqa suyux khaya...
Independencia jisk'a t'aqa suyu
Independencia jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Independencia) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Omia jisk'a t'aqa suyu
Kurakanaka
Hoja de Vida ».
Gabriela Mistral
Lucila de María del Perpetuo Socorro Godoy Alcayaga, Gabriela Mistral (* Vicuña, 1899 mara 7 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - New York, 1957 mara 10 uru Chichu phaxsin yuriwi) Chili jacha marka qillqiri.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
¡guerra, guerra! los patrios pendones
Qullasuyu
Qullasuyuxa mä jach'a suyutänawa aka Tawantinsuyu jach'a utt'awinxa.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
en las olas de sangre empapad.
Inkawi jisk'a suyu
Markanaka
Nayriri markam.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
¡Guerra, guerra! en el monte, en el valle,
los cañones horrísonos truenen
y los ecos sonoros resuenen
con las voces de ¡Unión! ¡Libertad!
Illawi
Jaqinaka: 22 153
Gabriela Mistral
Qillqatata Nobel Pallay 1945.
Inkawi jisk'a suyu
Jaqinakapa
456n chachaw utji, 489n warmiw utji).
Awyuna
Kunayman Latajamach'inaka
Taqi kunayman kasta latajamach'inakarakiw utjatayna. nayraqatpachxa khaysa pallapallanakawa walpun aka awyunanakxatxa yatintapxiritayna ukjamarak apnaqapxiritayna. Jach'a jisk'a latajamach'inakarakiw utjiritayna. Yaqhipanakaxa nä pä patak phisqhatunkan jaqinak apnaqapxi, mä panin jaqitakis utjakirakiwa.
Diego Armando Maradona
Diego Armando Maradona suti chacha (* Sarandí, 1960 mara 30 uru taypi sata phaxsin yuritayna - Tigre, 2020 mara 25 uru Awti phaxsin yuriwi) 🇦🇷 jach'a marka p'iqut takiri anatakaman.
Mi Perú jisk'a t'aqa suyu
Mi Perú jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Mi Perú) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Kallao Jach'a Kamachi jisk'a suyu.
Ca Mau
Ca Mau (kastilla aru: Ca Mau) Vietnam marka.
Wari
Wari, (, Santo Domingo de Huari, qhichwa aru: Qarwas), Piruw marka, nayriri marka Qarwas jisk'a suyu.
Truong Tan Sang
Truong Tan Sang (*Long An, 1949 Thaya phaxsi 6 yuriña - ), pulitiku, Vietnam prisidinti (2011 - 2016).
Independencia jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1964 mara 16 uru Achuqa phaxsin, Fernando Belaúnde Umalliq.
Mi Perú jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llamayu phaxsi 17 2015 mara, Ollanta Humala Umalliq.
San Mateo jisk'a t'aqa suyu
San Mateo jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Mateo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waruchiri jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
San Pidru (Qusqu) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 28 1912 mara, Guillermo Billinghurst Umalliq.
Piwra
Piwra ( "San Miguel de Piura", qhichwa aru: Piwra), Piruw marka, nayriri marka Piwra jach'a suyu.
Lampalliqi jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
61 025 jaqi (? chacha, ? warmi)
Independencia jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
12° 02' S 77° 01' W
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Independencia markam
Octavio Paz
Qullasïwi Nobel Pallay 1990.
Mi Perú jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
2 470 km2
Rikuway
Rikuway, (, qhichwa aru: Rikuway), Piruw marka, nayriri marka Rikuway jisk'a suyu. km2
Patujú wiphala
Patujú wiphala
Rikuway
9°43′19.74″S 77°27′22.58″O
Kuraka: Milton Duck León Vergara (2011-2014).
Gabriela Mistral
Awki: Juan Jerónimo Godoy Villanueva, yachaq; Tayka: Petronila Alcayaga Rojas.
Yapu
Yapu, manq'aña achunaka aski wakichata laq'aru yapuchata.
Independencia jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
207 647 jaqi (102 220 chacha, 105 427 warmi)
San Mateo jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphu phaxsi 22 1825, Simuna Wuliwar Libertadur.
Wari
Uraqita
9°20'60''S 77°10′60'O
San Pidru (Qusqu) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 974 jaqi (1 4240 chacha, 1 534 warmi)
Octavio Paz
Awki: Octavio Paz Solórzano; Tayka: Josefina Lozano. Warminaka: Elena Garro (1937-1959) / Marie José Tramini (1964-1998).
San Martín jach'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1906 mara 4 uru Yapu apthapi phaxsin, José Pardo Prisidinti.
Rikuway
Jaqinaka: 2 993
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
III
San Mateo jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Mateo markam.
Piwra
1532 Thaya phaxsi 15
Umas jisk'a t'aqa suyu
Umas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Omas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Yaq'allachi
Yaq'allachi, kamana manqhana maya jisk'a janchi wayaqa, ukaruxa chhuxuwa tantasixa.
Mi Perú jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Mi Perú jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Mi Perú.
San Mateo jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
4 754 jaqi
Umas jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 22 1825, Simuna Wuliwar Umalliq.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
Antes, Patria, que inermes tus hijos
Yänaka
Yänaka, utjirinaka, manq'anaka, juyranaka, utanaka. Maya jaqina jukïripa.
Qhichway jisk'a t'aqa suyu
Qhichway jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Quichuay) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Wankayu jisk'a suyu.
San Martín jach'a suyu
Jaqinakapa
404 190 jaqi ( chacha, warmi)
Mi Perú jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
51 522 jaqi ( chacha, warmi)
Wari
Uraqita
Jaqinaka: 3 058
George Bernard Shaw
George Bernard Shaw (* Dublin, 1856 mara 26 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Hertfordshire, 1950 mara 2 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna), Irlandiya jach'a marka qillqiri.
Piwra
5°12′0″S 80°37′60″O
Wari
Irpirinaka
Kuraka: Teodoro Acuña.
Pasqu qullu
Pasqu qullu (qhichwa aru: Pasqu urqu), Piruw marka, nayriri marka Pasqu jach'a suyu.
Caujul jisk'a t'aqa suyu
Caujul jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Caujul) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Uyun jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Umas jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Umas markam.
Piwra
Jaqinaka: 450 363
Siwas
Siwas,, qhichwa aru: Siwas), Santa Maria de las Nieves de Sihuas. Piruw marka, nayriri marka Siwas jisk'a suyu. 159,74 km2
Qhichway jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 24 1955 mara, Manuel Odría Umalliq.
Caujul jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 30 1871, José Balta Umalliq.
Inqwisiwi jisk'a suyu
Markanaka
Nayriri markam.
Pasqu qullu
1572 Thaya phaxsi 15
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
bajo el yugo su cuello dobleguen,
Eduardo Fernández
Awki: Tomás Fernández, Tayka: Raymunda Meyzán.
Qhichway jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
34,79 km2
Abel Iturralde jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Murillo jisk'a t'aqa suyux khaya...
Isaac Asimov
Awki: Judah Asimov; Tayka: Anna Rachel Berman Asimov.
Jean-Paul Sartre
Jean-Paul Charles Aymard Sartre Jean-Paul Sartre  (* Paris, 1905 mara 21 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Paris, 1980 mara 15 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi) 🇫🇷 jach'a marka qillqiri.
Bautista Saavedra jisk'a suyu
Bautista Saavedra Jisk'a Suyu; (kastilla arupi: Bautista Saavedra ) Aka jisk'a suyux Ch'uqiyapu jach'a suyun jikxatasi. Willka jalsu tuqiruxa ... jisk'a suyumpiw qurpasi, willka jalantarusti ... jisk'a suyumpiw qurpasi, alayarux .... jisk'a suyumpiw qurpasi, aynacharusti .... jisk'a supyumpirakiw qurpasi.
Pasqu qullu
10°41′11″S 76°15′45″O
Qhichway jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Qhichway jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Qhichway.
George Bernard Shaw
Qullasïwi Nobel Pallay 1925.
Suntur jisk'a t'aqa suyu
Suntur jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Sondor) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wankapampa jisk'a suyupi, Piwra jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Inqwisiwi jisk'a suyu
Jaqinakapa
456n chachaw utji, 489n warmiw utji).
Abel Iturralde jisk'a suyu
Markanaka
Nayriri markam.
Maria Elena Boschi
Maria Elena Boschi (*Montevarchi, 1981 mara 5 Chichu phaxsi yuritayna - ), Italiya jacha marka anakithiri. Ministru (2014-2016).
Layu jisk'a t'aqa suyu
Layu t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Layo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu K'anas jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Lena Belkina
Lena Belkina, Ukraniya jacha marka q'uchu arsuyaña.
Pasqu qullu
Jaqinaka: 70 363
Caujul jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Caujul markam.
George Bernard Shaw
Oskar Pallay.
Wankawillka jisk'a suyu
Wankawillka jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Huancavelica) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Wankawillka jach'a suyu.
Qhichway jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
505 jaqi ( chacha, warmi)
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
tus campiñas con sangre se rieguen,
Abel Iturralde jisk'a suyu
Jaqinakapa
456n chachaw utji, 489n warmiw utji).
Isaac Asimov
Qillqanaka
Cronología de novelas y colecciones de relatos cortos de ciencia ficción
Wankawillka jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 6 uru Jallu qallta phaxsin 1821 mara, Jusiya San Martin Umalliq.
Siwas
1545 Chakra yapuy killapi watapi manta.
Jean-Paul Sartre
Awki: Jean-Baptiste Sartre; Tayka: Anne-Marie Schweitzer.
Caujul jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
650 jaqi
Suntur jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa mara 1857 Chichu phaxsi 2, Ramón Castilla Umalliq.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
Y tus templos, palacios y torres
se derrumben con hórrido estruendo,
Umas jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
686 jaqi
Inqwisiwi jisk'a suyu
Wali uñt'at chiqanaka
TIWANAKU
Isaac Asimov
Historia Universal Asimov
14 volúmenes con mapas y cronología incluidas en cada uno de ellos.
Wankawillka jisk'a suyu
Uraqipa
4 215,56 km2 08°11´03” S y 76°30´45” O
Suntur jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Sondor markam
Bautista Saavedra jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Murillo jisk'a t'aqa suyux khaya...
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
y sus ruinas existan diciendo:
Maria Elena Boschi
Alma mater: Firenze a Jach'a Yatiñ Uta "Università degli studi"
Yuqalla
Yuqalla, tunka phisqani maranita paya tunka marankama wayna.
Yuqa
Yuqa, chacha warmina chacha wawapa.
Suntur jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
8 399 jaqi (4 318 chacha, 4 081 warmi)
Bautista Saavedra jisk'a suyu
Jaqinakapa
456n chachaw utji, (489n warmiw utji).
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
de mil héroes la patria aquí fue.
Wankawillka jisk'a suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Wankawillka jisk'a suyu nayriri marka: Wankawillka.
Siwas
Kuraka: José López Morillo (2011-2014).
Layu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Monte Aguila
<mapframe latitude="-37.0803" longitude="-72.4399" zoom="4" width="421" height="286" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ -72.4399,         -37.0803        ]      }    }  ] } Monte Aguila  nayriri marka Chili, nayriri marka BioBio jach'a suyu.
Dámaso Alonso
Dámaso Alonso y Fernández de las Redondas suti chacha, Dámaso Alonso sut'ichaña (* Madrid, 1898 mara 22 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Madrid, 1990 mara 25 uru Chichu phaxsin yuriwi), huk 🇪🇸 jacha marka qillqiri.
Siwas
Jaqinaka: 3 553
George Bernard Shaw
Awki: George Carr Shaw (1814-1885); Tayka: Lucinda Elizabeth (Bessie) Gurly (1830-1913). Warmi: Charlotte Payne-Townshend.
Isaac Asimov
Historia Universal Asimov
Volúmenes de la serie
Layu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Layu marka
Louis Daguerre
Louis Jacques Mandé Daguerre Louis Daguerre (* Cormeilles-en-Parisis, Valle del Oise, 1787 mara 18 uru Awti phaxsin yuritayna -   Bry-sur-Marne Val-de-Marne, 1851 mara 10 Huillka kuti phaxsin yuriwi) 🇫🇷 jacha marka inventeur.
Magdalena (Qajamarka) jisk'a t'aqa suyu
Magdalena jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Magdalena. Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Layu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
6 217 jaqi (3 147 chacha, 3 070 warmi)
Magdalena (Qajamarka) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
215,38 km2
Dámaso Alonso
Awki: Dámaso Alonso y Alonso, Tayka: Petra Fernández de las Redondas.
Magdalena (Qajamarka) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Magdalena jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Magdalena.
Jaqinaka
9 191 jaqi (4 597 chacha, 4 594 warmi)
George Bernard Shaw
Alma mater: University College Dublin.
Piwra jach'a suyu
Piwra jach'a suyuxa Piruwna mä jach'a suyuwa.
Ascensión jisk'a t'aqa suyu
Ascensión jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Ascensión). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Wankawillka jisk'a suyu.
Dámaso Alonso
Warmi: Eulalia Galvarriato.
Piwra jach'a suyu
Jisk'a suyunaka
8 jidsk'a suyunaka:
Wankawillka jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Wankawillka jisk'a suyu: 19 jisk'a t'aqa suyunaka:
Achakaña
Achakaña jisk'a ch'aphini ali, qullunakanxa muruq'jama muqu muquwa alixa, achupaxa jaqina manq'añawa.
Ayawiri jisk'a t'aqa suyu
Ayawiri jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ayaviri) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Melgar jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Qullaw jisk'a suyu
Qullaw jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de El Collao) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Punu jach'a suyu.
Wankawillka jisk'a suyu
Jaqinakapa
136 975 jaqi ( chacha,  warmi)
Qullaw jisk'a suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 1991 mara 12 uru Jallu qallta phaxsin. Alberto Fujimori Prisidinti.
Uraqipa
Qullaw jisk'a suyu nayriri marka: Illawi.
Jaqinaka: 76 749
Ayawiri jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Ayawiri jisk'a t'aqa suyu kamasqa mara Llamayu phaxsi 2 1854
Qullaw jisk'a suyu
Uraqipa
5 600,51 km2
Ayawiri jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Ayawiri markam.
Sara Sara jisk'a t'aqa suyu
Sara Sara jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Sara Sara) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Sarasara Pawqar jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
George Bernard Shaw
Cuento
The Black Girl in Search of God (1932).
Sara Sara jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1985, Fernando Belaúnde Umalliq.
Río Grande (Palpa) jisk'a t'aqa suyu
Río Grande jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Río Grande) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Palpa jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Warmi
Warmi (, latin aru: mulier, -eris), warmiru wawa jathiri.
Río Grande (Palpa) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 16 1953 mara, Manuel Odría Umalliq.
Ascensión jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 8 uru Juyphi phaxsin 2000 mara, Alberto Fujimori Umalliq.
Río Grande (Palpa) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Río Grande markam.
Jaqinakapa
2 731 jaqi (1 463 chacha, 1 268 warmi)
Aqupampa (Tarma) jisk'a t'aqa suyu
Aqupampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Acobamba). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Hunin jach'a suyu, Tarma jisk'a suyu.
Santa Rosa (Rodríguez de Mendoza) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 5 uru Anata phaxsin 1875 mara, Manuel Pardo Umalliq.
Ascensión jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
432,24 km2
Qullaw jisk'a suyu
Uraqipa
15°25′ S 70°35′ O
Aqupampa (Tarma) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Chichu phaxsin 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Ascensión jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Ascensión jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Ascensión (3 650 msnm).
Aqupampa (Tarma) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
97,84 km2
Qullaw jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Qullaw jisk'a suyu: 5 jisk'a t'aqa suyunaka:
Sara Sara jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qillqata marka.
Ascensión jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
9 897 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Sara Sara jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
791 jaqi
Santa Rosa (Rodríguez de Mendoza) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
34,11 km2
Aqupampa (Tarma) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Aqupampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Aqupampa (2 940 msnm).
Santa Rosa (Rodríguez de Mendoza) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Santa Rosa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Santa Rosa Wayapampa (1 780 msnm).
T.S. Eliot
Thomas Stearns Eliot, T.S. Eliot  (* San Luis, 1888 mara 26 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - London, 1965 mara 4 uru Chichu phaxsin yuriwi) 🇺🇸 jacha marka qillqiri.
Aqupampa (Tarma) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
10 678 jaqi (? chacha, ? warmi)
Santa Rosa (Rodríguez de Mendoza) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
639 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
IV
Pampamarka jisk'a t'aqa suyu
Pampamarka t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pampamarca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu K'anas jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
¡Patria! ¡Patria! tus hijos te juran
Pampamarka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Thaya phaxsi 29 1834 mara, Luis José Orbegoso Umalliq.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
exhalar en tus aras su aliento,
Pampamarka jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pampamarka marka
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
si el clarín con su bélico acento
Pampamarka jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
2 047 jaqi (1 006 chacha, 1 041 warmi)
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
los convoca a lidiar con valor.
Aruma jisk'a suyu
Aruma Jisk'a Suyu; (kastilla arupi: Provincia Aroma) Aka jisk'a suyux Ch'uqiyapu jach'a suyun jikxatasi. Willka jalsu tuqiruxa ... jisk'a suyumpiw qurpasi, willka jalantarusti ... jisk'a suyumpiw qurpasi, alayarux .... jisk'a suyumpiw qurpasi, aynacharusti .... jisk'a supyumpirakiw qurpasi.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
¡Para ti las guirnaldas de oliva!
¡un recuerdo para ellos de gloria!
T.S. Eliot
Qillqatata Nobel Pallay 1948.
Roberto Drago
Roberto Drago Burga suti chacha; Tito Drago» sutichaña (* Lima, 1923 mara 28 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - † Lima, 2014 mara 24 uru Taypi sata phaxsin sarawayxarakitayna), 🇵🇪 jach'a marka p'iqut takiri anatakaman. Piqusiña.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
¡un laurel para ti de victoria!
Roberto Drago
Awki:, Tayka:. Yuqanaka: Roberto, Miguel & Jaime Drago.
Akira Kurosawa
Akira Kurosawa suti ( * Ota, 1910 mara 23 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Setagaya, 1998 mara 6 uru Juyphi phaxsin yuriwi) Nihun jacha marka kuyu walltay pusaq.
T.S. Eliot
Awki: Henry Ware Eliot; Tayka: Charlotte Champe Stearns Warmi: Vivienne Haigh-Wood (1915-1947) / Esmé Valerie Fletcher (1957-1965).
Pablo Neruda
Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto Pablo Neruda (* Parral, 1904 Huillka kuti phaxsi 12 yuriña - Santiago de Chile, 1973 Llamp'u phaxsi 23 yuriwi) Chili qillqaq. Nobel Suñay 1971.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
Versión original:
Pablo Neruda
Awki: José del Carmen Reyes Morales; Tayka: Rosa Basoalto.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
de la paz el arcángel divino,
Aruma jisk'a suyu
Markanaka
Nayriri markam.
Ayna jisk'a t'aqa suyu
Ayna jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ayna) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lamar jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 17 1945, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Francisco marka.
Aruma jisk'a suyu
Jaqinakapa
456n chachaw utji, 489n warmiw utji).
Ayna jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
8 457 jaqi
Kurakanaka
Chiquintirca
Ismaele Puirredón
Ismaele Puirredón (* Lima, 1855 mara 22 uru Juyphi phaxsin yuritayna - † Punu, 1916 mara 11 uru Awti phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka sutiyiri Yupaychäwi jaqi.
Punu Hachcha yaya (1889-1908).
Achkatasiri
Achkatasiri, uqi qillaya, qillaya masiparuxa waykatasisina wayxasi.
Kulasay jisk'a t'aqa suyu
Kulasay jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Colasay). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Jaén jisk'a suyu.
Uraqipa
735,73 km2
Kulasay jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Kulasay.
Anta
Anta, Piruw marka, nayriri marka Qusqu jach'a suyuna.
Entrena
Entrena marka Ispaña.
Ekka: 21,03 km²
Jaqinaka: 1.451 (1-1-2008)
Uraqita
Uraqita, uraqi yatxatawi.
Anta
Jaqinaka: 1 723
Santa Krus (Ika) jisk'a t'aqa suyu
Santa Krus jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santa Cruz) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Palpa jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 16 1953 mara, Manuel Odría Umalliq.
Pablo Neruda
Warmi:fue actor porno y se follo a la madre de mia kalifa
Francisco Antonio de Zela
Francisco Antonio de Zela y Arizaga  (* Lima, 1786 mara 13 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Panama marka, 1821 mara 28 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka anakithiri amtawi jaqi Amerika Latinu.
Awki: Alberto de Zela y Neyra (Ispaña); Tayka: Mercedes de Arizaga y Hurtado de Mendoza (Kallao). Warmi: María de la Natividad Siles y Antequera.
Santa Krus (Ika) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Santa Krus markam.
Jaqinakapa
1 060 jaqi (562 chacha, 498 warmi)
Unkalla
Unkalla Jamach'i.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
un soldado en cada hijo te dio.
Virginia Woolf
Awki: Leslie Stephen; Tayka: Julia Jackson Duckworth. Qusan: Leonard Woolf (1912)
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
En sangrientos combates los viste
Gerardo Diego
Gerardo Diego Cendoya  suti chacha (*Santander marka, 1896 mara 3 uru Taypi sata phaxsin - † Madrid marka, 1987 mara 8 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi), 🇪🇸 jacha marka qillqiri.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
arrostrar la metralla serenos,
Gerardo Diego
Awki: Manuel Diego Barquín, Tayka: Ángela Cendoya Uría.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
y la muerte o la gloria buscar.
Si el recuerdo de antiguas hazañas,
de tus hijos inflama la mente,
los laureles del triunfo, tu frente,
volverán inmortales a ornar.
Como al golpe del rayo la encina
se derrumba hasta el hondo torrente
la discordia vencida, impotente,
a los pies del arcángel cayó.
Ya no más de tus hijos la sangre
se derrame en contienda de hermanos;
solo encuentre el acero en tus manos
quien tu nombre sagrado insultó.
Del guerrero inmortal de Zempoala
Te defiende la espada terrible,
Y sostiene su brazo invencible
tu sagrado pendón tricolor.
El será del feliz mexicano
en la paz y en la guerra el caudillo,
porque el supo sus armas de brillo
circundar en los campos de honor.
V
¡Guerra, guerra sin tregua al que intente
VI
sobre sangre se estampe su pie.
Charasani
Charasani; (kastilla arupi: Charazani) Aka markaxa Bautista Saavedra jisk'a suyun jikxatasi.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
VII
Charasani
Nayra sarnaqäwi
Charasani jisk'a t'aqa suyux khaya 23 de diciembre de 1826
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
Si a la lid contra hueste enemiga
Charasani
Jaqinakapa
12,777 jaque 6,537 chachaw 6,240 warmiw utji.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
nos convoca la trompa guerrera,
de Iturbide la sacra bandera
¡Mexicanos! valientes seguid.
las vencidas enseñas de alfombra:
VIII
Qillqas jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llamayu phaxsi 27 1952 mara, Manuel Odría Umalliq.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
Vuelva altivo a los patrios hogares
Qillqas jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
34,79 km2
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
el guerrero a contar su victoria,
Qillqas jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Qillqas jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Qillqas.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
ostentando las palmas de gloria
Aku
Aku, siwara jamp'suta piqata, qañiwa jamp'itata qhunata.
Qillqas jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
505 jaqi ( chacha, warmi)
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
que supiera en la lid conquistar.
Tornáranse sus lauros sangrientos
que el amor de las hijas y esposas
Eduardo Cesti
Eduardo Cesti Vilchez suti chacha (* Lima, 1941 mara 8 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - Lima, 2020 mara 4 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi) 🇵🇪 jach'a marka aranwa yäpari.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
IX
Pukallpa
Pukallpa (, qhichwa aru: Pukallpa), Piruw marka, nayriri marka Coronel Portillo jisk'a suyu, nayriri marka Ukayali jach'a suyu. 8°22′59''S 74°33′0″O
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
Y el que al golpe de ardiente metralla
Francisco García Calderón
Francisco García Calderón Landa (* Ariqipa, 1834 mara 2 uru Yapu apthapi phaxsin yuriña - † Lima, 1905 mara 21 uru Llamp'u phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka arxatiri & anakithiri. Piruw Prisidinti (1881).
Pukallpa
Kuraka: Segundo Pérez Collazos (2019-2022).
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
de la Patria en las aras sucumba
Qachu Quta
Qachu Qutax mä jisk'a qutawa. Aka qutax wali manqhiwa. Ukat akax Chuqiyapu jach'a suyu, suyu Camacho tuqinkiwa. Ukampirus aka qutax wali yanqhaniwa, kunalaykutix nayrapachanx mä markätaynawa. Uka urunakax Uma Taripäwiw aka uraqin utjatayna. Kunapachatix aka taripäwix utjkän ukapachax mä jaqichasïwiw apasiskatayna. Ukat jallux wali jalluntatapatxa, phunchäwinkir jaqinakax mäkiw uka jisk'a markat anqäxar mistxapxatayna. Ukham mistkasax jaqichasirimp wila masinakapampix qalaruw tukxapxatayna.
Pukallpa
Jaqinaka: 272 616
Francisco García Calderón
Alma mater: San Markus Jach'a Yatiñ Uta; San Agustín Jach'a Yatiñ Uta
Qachu Quta
Uka urut jichha urunakkamax qalar tukut jaqinakax utjaskakiwa. Ukham lurasitap laykuw uka chiqax taqi jaqin wali axsarataxa. Kunapachatix uka chiqanakax wali urpunïk ukapachax janiw jaqix quta thiyx makhipañapäkiti. Sapak uka quta thiya sarasp ukapachax mäkiw kunas thuqhuris jan ukax kuna janq'u jaqis uñsuri. Ukanak uñjasaxa, mä qawqha urunakat jaqix jiwxakiwa. Ukham lurasirïtap laykuw uka qutax yanqhanit uñt'ataxa.
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
donde brille de gloria la luz.
Y de Iguala la enseña querida
a su espada sangrienta enlazada,
de laurel inmortal coronada,
X
Uqupampa jisk'a t'aqa suyu
Uqupampa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ocobamba) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kumbinsyun jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Uqupampa markam.
Jaqinakapa
6 261 jaqi (3 413 chacha, 2 868 warmi)
Mïxiku yarawi nasyunal
Kastilla aru
¡Para ti las guirnaldas de oliva;
¡un laurel para ti de victoria;
¡un sepulcro para ellos de honor!
San Ruman jisk'a suyu
San Ruman jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de San Román) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Punu jach'a suyu.
==== Kamasqa 1926 mara 6 uru Llamp'u phaxsin, Augusto Leguía Prisidinti.
Uraqipa
San Ruman jisk'a suyu nayriri marka: Hullaqa.
Jaqinaka: 236 315
2 277,63 km2
14°54'50 S  69°52'25 O
Jisk'a t'aqa suyunaka
San Ruman jisk'a suyu: 4 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jukumari
Jukumari jukumarixa junt'u uraqina qamasi. Musq'a achunaka manq'i, ukhamaraki jan utthipana uywanakaru manq'antiriwa.
José Mujica
José Alberto Mujica Cordano  (* Montevideo, 1935 mara 20 uru Llamayu phaxsin yuritayna - ), 🇺🇾 jacha marka anakithiri.
Awki: Demetrio Mujica Terra, Tayka: Lucy Cordano Giorello. Warmi: Lucía Topolansky.
Valentín Ampuero
Valentín Ampuero Núñez (* Pukina, 1869 mara 14 uru Anata phaxsin yuritayna - † Punu, 1916 mara 2 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka sutiyiri Yupaychäwi jaqi.
Punu Hachcha yaya (1909-1914).
Swisya
Swisyaxa (sami aru: Ruoŧŧa, swysu aru: Sverige, kastilla aru: Suecia) Iwrupana jach'a markapawa.
Markanaka
Nayriri marka Stockholm llaqtam.
José de La Mar
José Domingo de La Mar y Cortázar  (* Tumipampa, 1778 mara 12 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Cartago, 1830 mara 11 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka militar & anakithiri, Piruw Prisidinti (1822-1823, 1827-1829).
Ali lawa
Ali lawa, laphinaka, panqaranaka, achunaka katxasiri lankhu ali lawa.
José de La Mar
Awki: Marcos La Mar, Tayka: Josefa Cortázar.
Antauta jisk'a t'aqa suyu
Antauta jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Antauta) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Melgar jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Antautajisk'a t'aqa suyu kamasqa mara Taypi sata phaxsi 25 1901
Tinta jisk'a t'aqa suyu
Tinta jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Tinta) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qanchi jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Ajusa
Ajusa, manq'aña qulla ali.
Ilu
Ilu (, qhichwa aru: Ilu), Piruw marka, nayriri marka Ilu jisk'a suyu.
Tinta jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Tinta markam.
Jaqinakapa
5 528 jaqi (2 680 chacha, 2 848 warmi)
Ilu
Nayra sarnaqäwi
1541 mara.
Uraqipa
17°38′45S 71°20′43O
Jaqinaka: 57 746
Irpirinaka
Kuraka: Gerardo Felipe Carpio Díaz (2019-2022).
Diosan Suma Arunacapa San Juan Apostolon Kellkata
Diosan Suma Arunacapa San Juan Apostolon Kellkata
Wantar Chawin jisk'a t'aqa suyu
Wantar Chawin jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chavín de Huantar) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wari jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Orur Markan Normal-anakan Yatichirinakar Nayrïr Web 2.0-tuqit Yatichäwisa
Akjam yatichäw utjañapatakix wali ch’amaw tukuwayata kunatti may may jan wat’äwinakaw thakhin uñstawayi. Sistan akxa askpach amuykipt’apxañasataki. Jichhax kunjamas qalltasiwayi, thakhin kunanakas lurawayata, khithinakas yanapt’asiwayapxi, kuna jani walt’äwinakampis tupthaptawaytan ukatuqit aka qilqäwtuq qhanancht’asiwäni.
Wantar Chawin jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa phaxsi -, - Umalliq.
Uraqipa
434,13 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wantar Chawin marka.
Jaqinakapa
8 694 jaqi (2005 mara)
Orur Markan Normal-anakan Yatichirinakar Nayrïr Web 2.0-tuqit Yatichäwisa
Nayrïr Yatich Kamanimp Aruskipäwi
Maymaraw Internet-an aymarat qilqt’ir Jaqi Arunkirinakax Yatich Kamanimp aruskipt’ir sarapxäna. Uka aruskipt’äwin Jaqi Arun yanapt’asirinakax kunjamas tayka arus jach’anchaysna ukat jupanakar arxayt’anipxäna. Ukat ukjam ist’asax jupanakax wali amuytatasipxäna kunatti akjam amtäwinakax janïraw Normal Superior de Formación de Maestros uksanakan utjkänti. Normal-ankampin jisk’a yatichañ utan aymar yatichirinakax Castillan arutak jila yatichasipkäna, ukat yamas Internet-an qhipha uñstäwinakapat yatintañ amtax janiw utjkänti. Ukjamax mä qhawqh kutimp qhiphanakat aruskipt’awayatäna.
Amtäw Wakicht’äwimp Uñichäwimpi
Ukat walja urunakjarux Jaqi Arunkirinakax phisqha amtäwin p’iqinchäwinakap Yatich Kamanin irptiripa, Lic. Roberto Aguilar-an yanapirinakapar uñicht’ayir apapxäna. Ukjarux jupanakax amtanakax walikiw sapxarakïnwa. Ukjam ist’asax jiwasax Internet-an qilqt’irinkjamax mäkiw aymarat amtanak tukuñkam lurayätana. Chiqans janiw jasäkanti, wali ch’amaw tukuwayatäna, ukat ukjamarakiw yatiqatanakax utjawäraki.
Tukutat chinuq phaxsin Ruben-as Edwin-as Martin-us ukjamaw aynach La Paz markar jilata Walter Gutierrez-ampir jilata Julian-umpir amtäwinak uñicht’ayir saraqapxayätan. Puritat laqakirakiw jupanakar uñicht’ayatäna. Ukampins jupanakax janjamakiw ch’amanchasiñ munjapxänti. Jaytawäpxita, nanakaw amuykipapxä sakiw sisxapxarakïna. Ukjamïpan jiwasax wali ch’ama laq’aratakiw mistsuniwapxaraktan.
Amtäw Iyawsäwi
Ukat phaxsi jilat Yatich Kamanit Edwin Qhispiyirimpir Martín Canavirimpir amtäwinakat akjam sasin yatiyanxapxatäna: ‘Amtäwinakamat Oruro markatak Internet-tuqit mä qhawqha yatichäwinakakjamak wakt’ayanxapxäta sakiw sanxapxatayna.’
Jaqi Aru-n Yatich Kamanin Jaysäwipar Lup´ïwipa
Jupanakax janiw kunjamtï amtkayätan ukjamarjam jaysanxistänti. Jaqi Aru-nkirinakax juk’amp sum amuyunakamp jaysäw kutt’ayanipxaspän uk munapxäna, niyakixay amtax yatichirinakar sum Internet apnaqañ yatsuyañ ukjamänwa. Ukatakix mä maraw munasïna, ukjar taqikunas sumak saraspän ukax juk’amp yaqha sumpach amtäwinakamp kun lurt’añ ukjam amtatarakïnwa.
Ukat ukjamïpan jiwasax waxrapasay sas iyawsxakiraktanwa, antis janiw ch’am laq’ayaskañäniti. Jupanakar amtatanakaparjam phuqht’aniñän ukat juk’amp amtäwinak wakicht’asin lurt’añäni sasaw arsuwayapxarakiyätan.
Yatichäwinaka
Uka suyt’at urux purinïnwa. Ukatakix ñanqha uruw wali willjtat Orur markar saratäna. Khaysarux niya kimsaqalq chikataniruw purtan. Normal-ar puritat jaypachaw suyt’asipktan ukat jaypachat Sala de Reuniones-an wakichäwix qalltasiskäna. Yatichäwinakx jilata Julian-ump jilata Ruben-umpiw mä qhawqha arunak arst’asin qalltapxarakïna.
Ukjarux jilata Mario Duran-aw mäk nayrïr uñicht’äwipamp qalltarakïna. Ukax chika urukamarakïnwa. Chika urut uksarux atamir apnaqañ utan jilata Martin-uw Facebook-ampit Twitter-ampit yatichirinakar yaticht’äna; ukampirus Internet-aw sinti k’achapinirakïna. Jan ukakasapänx wali kusaspänwa.
Qhiphürux jilata Victor-arakiw Flickr-tuqit uñicht’ayäna, ukat Internet-ax pachp k’achakiskakïnwa. Ukaw taqinitak jan walïkanti. Ukjampachas nayrar sarantayatakiskänwa kunatti amtäwinakaw phuqhañäna. Ukjamax Blog-tuqitrak uñicht’ayatäna, ukat Internet k’achaskakipan khithinakati uñstayaspxapxän jupanakarukiw mayninakar mayachthapxayätana.
Khillaypampa
Khillaypampa, Piruw, Qusqu jach'a suyu marka, nayriri marka Kumbinsyun jisk'a suyuna.
Orur Markan Normal-anakan Yatichirinakar Nayrïr Web 2.0-tuqit Yatichäwisa
Yatichäwinaka
Jayp’utuqirux mayïr uñicht’äwinakatakix yaqha Internet apnaqañ utaruw mistsuwayxaptana, ukan antis mäk’a walixäna. Ukan jilata Edwin-aw Skype-tuqit jupanakar yaticht’arakïna. Qhiph qhipharux jilata Ruben-urakiw Wikipedia-t uñicht’äwimp tukt’aniwaxarakïna.
Khillaypampa
Jaqinaka: 200 000
Orur Markan Normal-anakan Yatichirinakar Nayrïr Web 2.0-tuqit Yatichäwisa
Tukuyäwi
Ukjarux yatichäwinak tukuyäwikiw jutxäna. Nayraqatax jilata Julian-uw Jaqi Arunkirinakampir Web 2.0 yatiqäwir jutirinakampiruw jallällt’arakïna, ukat yatiqäwinakat lup’ïwip arst’äna.
Khillaypampa
Kuraka: Hernán de la Torre.
Antauta jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Antauta markam.
Warmiy
Warmiy, (, qhichwa aru: Warmiy), Piruw marka, nayriri marka Warmiy jisk'a suyu.
- manta
2.899,76 km² 9°20'60''S 77°10′60'O
Kuraka: Pedro Gorki Tapia Marcelo.
Jaqinaka: 21 666
Antauta jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
4 993 (2 652 chacha, 2 341 warmi).
Oscar Wilde
Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde; Oscar Wilde (* Dublin, 1854 mara 16 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Paris, 1900 mara 13 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna),  Irlandiya jacha marka qillqiri.
My Chemical Romance
My Chemical Romance, jaylliphust'a Istadus Unidus (2001-2013).
Oscar Wilde
Awki: Sir William Robert Wills Wilde MD, FRCSI, (1815 – 1876); Tayka: Jane Francesca Agnes (Lady Wilde) Jane Francesca Elge (1821–1896). Warmi: Constance Lloyd (1859–1898). Yuqanaka: Cyril Holland & Vyvyan Holland.
Tibillo jisk'a t'aqa suyu
Tibillo jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Tibillo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Palpa jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Oscar Wilde
Alma mater: Trinity College, Dublín & Magdalen College.
Tibillo jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 16 1953 mara, Manuel Odría Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Tibillo markam.
Chuchupi jisk'a t'aqa suyu
Chuchupi jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chochope). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu, Lampalliqi jisk'a suyu.
Orur Markan Normal-anakan Yatichirinakar Nayrïr Web 2.0-tuqit Yatichäwisa
Tukuyäwi
Tukuyipan jupax mayninakarurakiw ar churäna. Ukat jupanakax maynit maynxaruw wali amuytatat arunakamp arst’apxarakïna. Akjarux maynin arst’äwip wiriytuq uñjañäni:
Q'iwi jisk'a t'aqa suyu
Q'iwi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Quehue) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu K'anas jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Chuchupi jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 11 uru Taypi sata phaxsin 1909 mara, Augusto Leguía Umalliq.
Nilton Santos
Nilton Reis dos Santos suti chacha, " Nílton  Santos" sutichaña (* Rio de Janeiro, 1925 mara 16 uru Llamayu phaxsin yuritayna - † Rio de Janeiro, 2013 mara 27 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna), 🇧🇷xa p'iqut takiri anatakaman.
Q'iwi jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Awti phaxsi 17 1917 mara, José Pardo Umalliq.