cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kantuyu
Kantuyux jan sutin sullu jiwat wawanakamp rayun purit jiwat uywanakamp imañawjawa. Ukawjax qullu iraman p'ujru jichhu jichh taypin jiqxatasi, ukat janiw jachäkarakiti, jisk'pachakiwa. Qalamark ayllutx patak pä tunkan k'atanak sarañankiwa. Uka jak'anx janiw jaqix jakkiti, uka jak'anakarux urunakkiw uyw jark'ir anakipxiri. Ukat ukjamïpanx mäk'a chhijuniwa. Jararankhunakkiw jan jallük ukjax uka taypin jalanaqaskiri.
Chiqaw jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 20 1993, Alberto Fujimori Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Chiqaw marka.
Jaqinakapa
3 580 jaqi
Kantuyu
Kunjamati qalltañatakix saskayätanxa, ukawjax wila jiwat sullunakamp rayun purit uywanakamp imañatakiwa, janiw jach'a jiwat jaqinak p'ampachañatakïkiti. Ukat waljaninakaw akjam jiskt'asipxaspa: Kunats amstanki. Jan qullunkkasp ukax kunas kamachaspa. Kunats sullu wawanak imañatakikïpacha. Aka qhipha maranakanx ukawjarux usuchjasit jiwat wila wawanak apasipkakpachati. Taqi aka jiskt'äwinakax jaysäwinkamapxiwa. Nayraqata, jan sutin jiwat wawanak imañax janiw aliqat qullupatankkiti, jan ukasti akkïrinakat uka alaxanki; kunapachati maynix usuchjasi, sullsu ukjaxa, jaqix qullurupiniw rispachäpxirïna, ukjaman jan walt'äwinakax jayankxañapataki.
Janïr rispachaykasax khith (sultaru) ajlliñtakix yatiriruw kuk willtayapxiritayna, janiw khitis sarakirikataynati, ukataw qalltasipkiritäna. Akanx jilïr irpirinakax janirakiw ukankapxirikataynati, juchacharinakaw kunarus puriskiritayna. Jupanakax phuqhak phuqhayapxirïtana. Ukat sullu wawatakxamaw kuna yänaksa, isinaksa, wakt'ayapxiritäna; usuchjasit wawati yuqalläch ukaxa, jupanakax akjamanak wila jiwat waw imat jak'arux uchaniwäpxiritayna: arma, yuku, piku, lampa, ukat juk'ampinakampi. Ukapachparakiw may may jisk'a isinakx aparapipiñatayna, jan ukax kuna waxt'ayatas rispachayatas inamayaspawa. Aka phuqht'äwinakax jaqitakix lurañapinitaynawa, kunati jan ukjamäxasp ukax chhiijchhiw sapa kut yap tukjir jutirïtayna. Ukat jan ukäk ukax kuna jan walt'äwinakas utjakiritaynawa.
Jichhax imilläkiritakix ukjamarakkiw yuqallatakxam lurapxiritäna; mä arunakanx saraksnawa, jupanakax kunanakati warmix jakañtak munki, taqi ukanak wakthapïwapxiritayna, jisnaw jisk'a isinaka: ch'utuqu, chakitilla, phullu, manqhancha, urkhu, wiskhu. Ukjamarakiw jisk'a yänakap lurt'awapxiritayna, ukat jan lurañxamä ukanakx alapxarakiritänawa. Ukanakax akkïrinakarakiwa: phukhu, chatu, yuru, wislla, jisk'a wislla, qapuña, ukat juk'ampinakampi. Uywäkiritakisti, chhuchhulli, p'iqi, ukakrak mä waxtäwimp jaytaniwapxiritayna.
Säwi
♦ "Janiw jisk'a yänakapax apnaqañasa, apaniñasa, rayuw arknaqasiri, jan ukax limpuw    mantasir siwa."
Taqi ukanakatpï kuns saraparxamapiniw phuqhapxirityanaxa, ukat jan chhijchhis rayus kutt'aniñapatakiw kantuyux qullunkiritaynaxa, kunatti uka alaxanx janiw kuna yapusa, jaqisa, uywas utjkiti. Justuruw kuna chhijchhis rayus tukuqañkam puriski. Ukat sipan aka qhipha maranakanx janiw nayrxam saräwinakar arkañ yatxapxiti. Jaqin amuyunakapax aski masjt'atxamakïxiwa. Sañäni, kunapachati juchachasir utj ukjax ukjmakiw uñtxapxi. Kuns munañanakaparxamakiw qhipha waynäwirinakax lurañ munxapxasmächi.
Shupluy jisk'a t'aqa suyu
Shupluy jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Shupluy) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yunkay jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Shupluy marka.
Jaqinakapa
jaqi
Gonzalo
Gonzalo:
Bactrocera abdolonginqua
Bactrocera abdolonginqua ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1971.
Yanama t'aqa suyu
Yanama jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Yanama) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yunkay jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Palmiya
Palmiya (kastilla aru: Palmilla), Chili marka. Jaqinaka: 11,200.
Yanama t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Yanama marka.
Jaqinakapa
jaqi
Arizona suyu
Arizona Istadus Unidusna mä suyuwa.
Lukana jisk'a suyu
Lukana jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Lucanas) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ayaquchu jach'a suyu.
Antonio Quijarro jisk'a suyu
Antonio Quijarro jisk'a suyu, Putusi jach'a suyuna mä jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Uyuni.
Lukana jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Antonio Quijarro jisk'a suyu
Jaqinaka: 39.126 (2006)
Lukana jisk'a suyu
Uraqipa
14 494,64 km2 13°9′47″S 74°13′28″O
Antonio Quijarro jisk'a suyu
Arunaka:
Munisipiyunaka:
Lukana jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Lukana jisk'a suyu: 21 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
65 414 jaqi (33 680 chacha, 31 734 warmi)
Bernardino Bilbao jisk'a suyu
Bernardino Bilbao jisk'a suyu, Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Arampampa.
Jaqinaka: 10.623 (2001)
Arunaka:
Munisipiyunaka:
Gustaf Mannerheim
Carl Gustaf Emil Mannerheim (* Askainen, Phini suyu; 1867 mara 4 uru Juyphi phaxsin - Lausanne, Switsira; 1951 mara 27 uru Chichu phaxsin), jacha marka militar. Phini suyu Prisidinti (1944 - 1946).
Awki: Carl Robert Mannerheim; Tayka: Hedvig von Julin. Warmi: Anastasie Arapova.
Casa Grande jisk'a t'aqa suyu
Casa Grande jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Casa Grande). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Asqupi jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 21 uru Chichu phaxsin 1998 mara, Alberto Fujimori Umalliq.
Uraqipa
100,24 km2
Casa Grande jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Casa Grande (240 msnm).
Jaqinaka
30 795 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Arkansas suyu
Arkansas Istadus Unidusna mä suyuwa.
Soong May-ling
Soong May-ling (Chino simplificado: 宋美龄, Chino tradicional: 宋美齡, pinyin: Sòng Meilíng, Wade-Giles: Sung May-ling), (Kunshan, 1897 uru Chichu phaxsin yuritayna -, 2003 uru Llamayu phaxsin yuriwi ).
Aruskipäwi
Chiang Kai-shek
Grocio Prado jisk'a t'aqa suyu
Grocio Prado jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Grocio Prado) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chincha jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 7 1944 mara, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Pedro markam.
Jaqinakapa
20 621 jaqi (10 097 chacha, 10 524 warmi)
Qallanmarka jisk'a t'aqa suyu
Qallanmarka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Callanmarca). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Anqara jisk'a suyu.
Ch'illka jisk'a t'aqa suyu
Ch'illka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chilca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kañiti jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Qallanmarka jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
26,02 km2
Ch'illka jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Ch'illka markam.
Qallanmarka jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Qallanmarka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Qallanmarka (3 526 msnm).
Ch'illka jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
14 180 jaqi
Qallanmarka jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
1 006 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Lord Byron
Awki: John Byron, Tayka: Warminaka: Anna Isabella Noel Byron / Jane Harley, Countess of Oxford and Countess Mortimer Yuqanaka: Augusta Ada Byron, Clara Allegra.
Sánchez Carrión jisk'a suyu
Sánchez Carrión jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Sánchez Carrión) Piruwna mä jisk'a suyuwa, La Libertad jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Anata phaxsi 12 1821 mara, Jusiya San Martin Libertadur.
Markanaka - Uchuy markanaka
Sánchez Carrión jisk'a suyu nayriri marka: Wamachuku.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Sánchez Carrión jisk'a suyu: 8 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
136 221 jaqi ( chacha,  warmi)
Santiago de Chile
Santiago de Chili nayriri marka Chili, nayriri marka Metropolitana jach'a suyu.
Urupisa jisk'a t'aqa suyu
Urupisa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Oropesa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qispiqanchi jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Fabrizio Lora
Fabrizio Lora Saavedra suti; Fabrizio Lora» sutichaña (* Lima, 2005 yuritayna - ),  Piruw jach'a marka Sporting Cristal anatakaman.
Urupisa jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Urupisa markam.
Jaqinakapa
6 432 jaqi (3 140 chacha, 3 292 warmi)
Parinari jisk'a t'aqa suyu
Parinari jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Parinari). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Luritu jisk'a suyu.
Nawta jisk'a t'aqa suyu
Nawta jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Nawta). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Luritu jisk'a suyu.
Parinari jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 7 uru Anata phaxsin 1866 mara, Mariano Prado Umalliq.
Nawta jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Chichu phaxsin 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Parinari jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
12 951,7 km2
Nawta jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
6 672,35 km2
Parinari jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Parinari jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Parinari (107 msnm).
Jaqinaka
7 394 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Nawta jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
29 859 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Magdalena Qaw jisk'a t'aqa suyu
Magdalena Qaw jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Magdalena de Cao). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Asqupi jisk'a suyu.
Kullaka
Kullaka, kikipa awkita taykata yurita imilla wawa.
Magdalena Qaw jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 090 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Charkas jisk'a suyu
Charkas jisk'a suyu, Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka San Pidru di Buëna Wista.
Jaqinaka: 38.174 (2001)
Arunaka:
Munisipiyunaka:
Bactrocera abdomininigra
Bactrocera abdomininigra ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1989.
Quchan jisk'a t'aqa suyu
Quchan jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Silvestre de Cochan). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, San Miguel jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 8 1966, Fernando Belaúnde Umalliq.
Uraqipa
197,31 km2
Quchan jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Silvestre Quchan (2 900 msnm).
Jaqinaka
4 813 jaqi (? chacha, ? warmi)
Liu Xiaobo
Liu Xiaobo (chinu aru: 刘晓波, pinyin: Liú Xiǎo Bō) (Changchun, China; 1955 mara 28 Jallu qallta phaxsin yuriwi - Shenyang, China; 2017 mara 13 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna), 🇨🇳 jacha marka qillqiri.
Kunka
Kunka, p'iqimpi t'ullumpi katuri jaqi kamanawa.
Liu Xiaobo
Nobel Pallay 2010.
Saby Kamalich
Sabina Fantoni KamalichsutiSaby Kamalich' (* Lima, 1939 mara 13 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Mïxiku marka, 2017 mara 13 uru t phaxsin yuriwi) 🇵🇪 jach'a marka aranwa yäpari.
Liu Xiaobo
Awki: Liu Ling; Tayka: Zhang Suqin Warmi: Tao Li; Liu Xia. Yuqanaka: Liu Tao.
Aruskipäwi
Nelson Mandela
Saby Kamalich
Awki: Antonio Fantoni, Tayka: María Kamalich. Qusan: Carlos Tuccio. Yuqanaka: 4
Chuqhata jisk'a t'aqa suyu
Chuqhata jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chojata) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu General Sánchez Cerro jisk'a suyupi, Moqwegwa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Anata phaxsi 15 1955 mara.
Chayanta jisk'a suyu
Chayanta jisk'a suyu, Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Qullqi Chaka.
Chuqhata jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Chuqhata markam
Chayanta jisk'a suyu
Jaqinaka: 90.205 (2001)
Chuqhata jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
2 213 jaqi (1 167 chacha, 1 046 warmi)
Manq'a kamana
[[Imagen:Digestive system diagram es.svg|thumb|280px|Manq'a kamana:
Qanchi jisk'a suyu
Qanchi jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Canchis) Piruw markana mä jisk'a suyuwa, Qusqu jach'a suyuna.
Manq'a kamana
2) Mallq'a (esófago)
Kurunku jisk'a suyu
Kurunku jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Corongo) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ankashu jach'a suyu.
José Miguel de Velasco
José Miguel de Velasco Franco (* Santa Krus, 1795 mara 29 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - † Santa Krus, 1859 mara 13 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), 🇧🇴 jacha marka militar & anakithiri.
Chayanta jisk'a suyu
Arunaka:
Kurunku jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Anata phaxsi 21 1861 mara, Ramón Castillo Umalliq.
Manq'a kamana
3) Phatanka (estómago)
Diana Ross
Diane Ernestine Earle Ross, Diana Ross (* Detroit, 1944 mara 26 uru Achuqa phaxsin yuritayna — yuriwi), 🇺🇸 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Qanchi jisk'a suyu
Qanchi jisk'a suyu nayriri marka: Sikuwani.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1833 mara 14 uru Taypi sata phaxsin.
Chayanta jisk'a suyu
Munisipiyunaka:
San Gregorio jisk'a t'aqa suyu
San Gregorio jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Gregorio). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, San Miguel jisk'a suyu.
Qanchi jisk'a suyu
Uraqipa
Jaqinaka: 96 937
Bactrocera abdonigella
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1971.
Manq'a kamana
4) K'iwcha (hígado)
Miguel de Unamuno
Miguel de Unamuno y Jugo (* Bilbao, 1864 mara 29 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - Salamanca, 1936 mara 31 uru Jayu qallta phaxsin yuriwi) 🇪🇸 jacha marka lup'intawiri, anakithiri & qillqiri.
Qanchi jisk'a suyu
Uraqipa
3 999,27 km2
Manq'a kamana
5) Juch'usa jiphillampi (intestino delgado)
José Miguel de Velasco
Wuliwya Prisidinti (1828).
Manq'a kamana
7) Jamaña (ano)]] Manq'a kamana, jaqinakana, uywanakana manq'atapa apiri chiqanaka. Akhama chiqanakawa utji: laka, mallq'a, phatanka, wijwilla, ch'ina; ukhpachanixa janchitaki wakisiri manq'a apsuñataki jani walinaka jaqunukuñatakixa mayakaspasjamawa apnaqasipxi, ukaruwa manq'a kamana sutiyataxa.
San Gregorio jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
308,05 km2
San Pedro de Pillao jisk'a t'aqa suyu
San Pedro de Pillao jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Pedro de Pillao). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Pasqu jach'a suyu, Daniel Alcides Carrión jisk'a suyu.
Qanchi jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Qanchi jisk'a suyu: 8 jisk'a t'aqa suyunaka:
Kitu
Kitu, Ikwadur
Iray jisk'a t'aqa suyu
Iray jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Iray) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kuntisuyus jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
San Gregorio jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
2 688 jaqi (? chacha, ? warmi)
Stanley Baldwin
Stanley Baldwin suti chacha (* Bewdley, 1867 mara 3 uru Thaya phaxsin yuritayna - Stourport-on-Severn, 1947 mara 14 uru Jallu qallta phaxsin yuriña), 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 jacha marka anakithiri.
Machaqway jisk'a t'aqa suyu
Machaqway jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Culebras) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Warmiy jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Iray jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 26 1917 mara, José Pardo Umalliq.
Stanley Baldwin
Gran Britaña Uma kamayuq (1923-1924, 1924-1929, 1935-1937).
Iray jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Iray markam.
Jaqinakapa
707 jaqi (360 chacha, 347 warmi)
Quchaqasa jisk'a t'aqa suyu
Quchaqasa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Ccochaccasa). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Anqara jisk'a suyu.
Stanley Baldwin
Awki: Alfred Baldwin; Tayka: Louisa MacDonald. Warmi: Lucy Ridsdale (1892-1945). Yuqanaka: (6) Oliver Ridsdale & Arthur Windham.
Quchaqasa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 30 uru Taypi sata phaxsin 1984 mara, Fernando Belaúnde Umalliq.
Chabuca Granda
Awki: Eduardo Antonio Granda San Bartolomé; Tayka: Isabel Susana Larco Ferrari. Qusan: Enrique Demetrio Fuller da Costa (1942-1983). Yuqanaka: (3).
Miguel de Unamuno
Warmi: Concepción Lizárraga. Yuqanaka: (9).
Warmiy jisk'a t'aqa suyu
Warmiy jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huarmey) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Warmiy jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Tiqri jisk'a t'aqa suyu
Tiqri jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Tigre). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Luritu jisk'a suyu.
Manq'a kamana
Laka
Jaqinsa uywansa p’iqinkiri, manq’aña kamana.
Kurunku jisk'a suyu
Uraqipa
988,01 km2 08°30´34” S y 77°54´37” O
Wakwas jisk'a t'aqa suyu
Wakwas jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de Huac-Huas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Warmiy jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Warmiy marka.
Jaqinakapa
jaqi
Carlos Antonio López
Carlos Antonio López Ynsfrán  (* Asunsyun, 1792 mara 4 uru Awti phaxsin yuritayna - Asunsyun, 1862 mara 10 uru Llamp'u phaxsin yuriwi), jacha marka arxatiri & anakithiri.
Wakwas jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Yapu apthapi phaxsi 8 1929, Augusto Leguía Umalliq.
Kurunku jisk'a suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Kurunku jisk'a suyu nayriri marka: Kurunku.
Wakwas jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wakwas marka.
Manq'a kamana
Mallq'a
Manq'a kamanana maya chiqapa, phusa k'apa laxrampi tunqurimpi taypinki, alaya nayraqata kunkankiwa.
Wakwas jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 637 jaqi
Tiqri jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Huillka kuti phaxsin 1943 mara, Manuel Prado Umalliq.
Quchaqasa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
116,6 km2
Carlos Antonio López
Parawayi Prisidinti (1844-1854, 1854-1857, 1857-1862). Parawayi Consul (1841-1844).
Kurunku jisk'a suyu
Jaqinakapa
7 786 jaqi ( chacha, warmi)
Quchaqasa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Quchaqasa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Quchaqasa (4 150 msnm).
Juan Alberto Schiaffino
Juan Alberto Schiaffino Villano suti chacha (* Montevideo, 1925 mara 28 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Montevideo, 2002 mara 13 uru Awti phaxsin yuriwi), 🇺🇾 🇮🇹 jach'a marka p'iqut takiiri anatakaman.
Pedro Blanco
Pedro Blanco Soto (* Quchapampa, 1795 mara 19 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - † Sukri, 1829 mara 1 uru Chichu phaxsin yuriwi), 🇧🇴 jacha marka militar & anakithiri.
Carlos Antonio López
Awki: Miguel Cirilo López; Tayka: Melchora Ynsfrán. Warmi: Juana Pabla Carrillo Yuqanaka: 5. Francisco Solano López, Venancio López Carrilo, Juana Inocencia López Carrillo, Mónica Rafaela López Carrillo, Ángel Benigno López Carrillo.
Pedro Blanco
Wuliwya Prisidinti (1828-1829).
IShowSpeed
Darren Watkins, Jr. (*Ohio, 2005 mara 21 uru Chichu phaxsi, 🇺🇸 yuritayna - ),jacha marka yäpari & q'uchu arsuyaña.
Pedro Blanco
Awki: José Manuel Blanco; Tayka: Vicenta Soto. Warmi: Ana Ferrufino.
Sebastián Agreda
Sebastián Agreda (* Putusi, 1795 mara yuritayna - † Chuqi Yapu, 1875 mara 18 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi), 🇧🇴 jacha marka militar & anakithiri.
Manq'a kamana
Phatanka (Puraka)
Manq'a kamana chiqa, lankhu aycha wayaqa, ukaruwa lakata manq'axa mallq'nama manti.
Tunqur jisk'a t'aqa suyu
Tunqur jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Tongod). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, San Miguel jisk'a suyu.
Tiqri jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
19 785,7 km2
Sebastián Agreda
Wuliwya Prisidinti (1841).
Tunqur jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Juyphi phaxsi 14 1989, Alan García Umalliq.
San Pedro de Pillao jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 15 uru Jallu qallta phaxsin 1959 mara, Manuel Prado Umalliq.
Quchaqasa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 532 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Yaguas jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 10 uru Yapu apthapi phaxsin 2014 mara, Ollanta Humala Umalliq.
Tunqur jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
163,89 km2
San Pedro de Pillao jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
92,17 km2
Tunqur jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Tunqur jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Tunqur (2 645 msnm).
San Pedro de Pillao jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
San Pedro de Pillao jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Pedro de Pillao (3 629 msnm).
Yaguas jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
18 059,27 km2
San Pedro de Pillao jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
1 397 jaqi (? chacha, ? warmi)
Teodoro Núñez Ureta
Teodoro Núñez Ureta chacha (Ariqipa llaqtapi, 1912 mara yuritayna - [Lima]] llaqtapi, 1988 mara yuriwi) huk 🇵🇪 jacha marka yäpa llimphiri.
Machaqway jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Machaqway marka.
North Carolina suyu
North Carolina Istadus Unidusna mä suyuwa.
Manq'a kamana
Jiphillampinaka
Juch'usa jiphillampi, lankhu jiphillampixa puraka manqhankiwa.
Wayakil
Wayakil, Ikwadur
Djalma Santos
Djalma Pereira Dias dos Santos suti chacha, Djalma Santos sutichaña (* São Paulo, 1929 mara 27 uru Anata phaxsin yuritayna - Uberaba, 2013 mara 23 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi ), 🇧🇷 jach'a marka p'iqut takiri anatañaxa. Piqusiña.
Panqara
Panqara jach'a q'illu inti jama taqinaru kusisi. Kunaymani panqaranaka jirasol.
Yaguas jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Yaguas jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Remanso (110 msnm).
Ali
Ali
Tunqur jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 317 jaqi (? chacha, ? warmi)
Yaguas jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
1 222 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Bactrocera abdopallescens
Bactrocera abdopallescens ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1971.
Machaqway jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
jaqi
Panqara
Pampa panqara
Pampa panqaranakax wali kunaymanaw utji. Yaqhipanakax wali jisk'anakakiwa, yaqhipanakasti ch'aphi panqaranakarakiwa.
Manq'a kamana
Jamaña
Manq'aña kamanana tukuwipa uknamawa yaq'aka anqaru mistuni.
Tiqri jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
7 394 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Mañasu jisk'a t'aqa suyu
Mañasu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Mañazo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Punu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa mara 1953 Chichu phaxsi 30
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Mañasu markam
Jaqinaka
5 451 jaqi (2 618 chacha, 2 833 warmi)
Punta Hermosa jisk'a t'aqa suyu
Punta Hermosa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Punta Hermosa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 1954 mara 7 uru Yapu apthapi phaxsin, Manuel Odría Prisidinti.
Uraqipa
12° 20' S 76° 49' W
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Punta Hermosa markam
Jaqinaka
5 762 jaqi (2 998 chacha, 2 764 warmi)
Miguel
Miguel:
Sarwa jisk'a t'aqa suyu
Sarwa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Sarhua) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Víctor Fajardo jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 14 1910, José Pardo Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Sarwa marka.
Jaqinakapa
5 081 jaqi
Qullqamarka jisk'a t'aqa suyu
Qullqamarka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Julcamarca). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Anqara jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
48,61 km2
Qullqamarka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Qullqamarka (3 418 msnm).
Jaqinaka
1 307 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Achu
Achu, panqarani alinakana machaqa puqutanakapa.
Pariwanaqucha jisk'a suyu
Pariwanaqucha jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Parinacochas) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ayaquchu jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Uraqipa
5 968,32 km2 13°9′47″S 74°13′28″O
Markanaka - Uchuy markanaka
Pariwanaqucha jisk'a suyu nayriri marka: Qura Qura.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Pariwanaqucha jisk'a suyu: 9 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
30 007 jaqi (15 122 chacha, 14 885 warmi)
Alfredo
Alfredo:
Malwas jisk'a t'aqa suyu
Malwas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Malvas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Warmiy jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Malwas marka.
Jaqinakapa
jaqi
José Ortega y Gasset
José Ortega y Gasset (Husi Urtiqa Qasit) suti (Madrid, 1883 mara 9 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Madrid, 1955 mara 18 Taypi sata phaxsin yuriwi) huk 🇪🇸 jacha marka qillqiri & Lup'intawiri.
Awki: José Ortega Munilla. Yuqanaka: José Ortega Spottorno & Soledad Ortega Spottorno.
Bactrocera aberrans
Bactrocera aberrans ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Hardy, 1951.
Pueblo Nuevo (Chincha) jisk'a t'aqa suyu
Pueblo Nuevo jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pueblo Nuevo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chincha jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 29 1965 mara, Fernado Belaúnde Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pueblo Nuevo markam.
Jaqinakapa
52 143 jaqi (25 620 chacha, 26 523 warmi)
Pachakunas jisk'a t'aqa suyu
Pachakunas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pachaconas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Antapampa jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Thaya phaxsi 20 1872 mara, Manuel Pardo Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pachakunas markam
Jaqinaka
1 174 jaqi (617 chacha, 557 warmi)
Santa Ana de Tusi jisk'a t'aqa suyu
Santa Ana de Tusi jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Santa Ana de Tusi ). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Pasqu jach'a suyu, Daniel Alcides Carrión jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 12 uru Chichu phaxsin 1956 mara, Manuel Odría Umalliq.
Uraqipa
353,11 km2
Santa Ana de Tusi jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Santa Ana de Tusi (3 760 msnm).
Jaqinaka
14 904 jaqi (? chacha, ? warmi)
Celia Cruz
Úrsula Hilaria Celia Caridad Cruz, Celia Cruz (* La Habana, 1925 mara 21 uru Taypi sata phaxsin yuritayna — Fort Lee, 2003 mara 16 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi), 🇨🇺 jacha marka warmi q'uchu arsuyaña.
Awki: Simón Cruz; Tayka: Catalina Alfonso Ramos. Qusan: Pedro Knight Yuqanaka:
South Carolina suyu
South Carolina Istadus Unidusna mä suyuwa.
Chillka
Marka: Kamasqa Llamayu phaxsi 2 1957 jisk'a t'aqa suyu.
Jaqinaka: 75 000
Kuraka
2011-2014: Abraham Carrasco Talavera, Fuerza 2011[1] 2007-2010: Héctor Castro Pimentel.
Taytakura
Pbro. Carlos Guzmán Ramos (Parruqia Santísima Trinidad).
Qalana jisk'a t'aqa suyu
Qalana jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Calana ) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Taqna jisk'a suyupi, Taqna jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Thaya phaxsi 20 1972 mara.
Jaqinaka
2 625 jaqi (1 400 chacha, 1 225 warmi)
Unión Agua Blanca jisk'a t'aqa suyu
Unión Agua Blanca jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Unión Agua Blanca). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, San Miguel jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 26 1984, Fernando Belaúnde Umalliq.
Uraqipa
171,71 km2
Unión Agua Blanca jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Agua Blanca (2 900 msnm).
Jaqinaka
3 973 jaqi (? chacha, ? warmi)
Colorado suyu
Colorado Istadus Unidusna mä suyuwa.
Araway jisk'a t'aqa suyu
Araway jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Arahuay) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kanta jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 22 1825, Simuna Wuliwar Libertadur.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Araway markam.
Jaqinakapa
2 505 jaqi
Tampukusi
Tampukusi saya Markaxa jikjatasiwa, pataka phisqatunka tupuwa, Chukiyapu Markatha.
Provincia Larecaja de departamento de La Paz. Qullasuyo-Wuliwya.
Ukanxa utjiwa ma jacha qala "monolito" sata, Pukarapatana qhispitapawa, warmxa jawiraruwa nuqhuntapaxatayna, jichakama chhaqata. Ukhamarusa walt'ata nayra jaqinawa jakasiptanya. jichaxa "Chullpanaka" Satakiwa.
Fiestas Aymaraxa kalltawayiwa, "waranga llatunka pataka kimsaqallqu surtani marana" (1986 al 1994). Sapa markanakawa jutapxi uñacht'ayiri wali thuqt'awinakapa suma phust'asiwinakapampi.
Nayrxa maranakata pachawa Tambocusinxa jaqinaxa arumaxa sikuri thuqupxiritayna, janira qhantanki ukhaxa Jawa Pukararuxa mistupxi, Ukaxa warawaranaka uñchukiñatakitayna, Cruz del Sur Chakana sata, Illampu p'iqitha qutstani warawaranakaxa. Ukjanwa yatisipxiritayna, jicha maraxa waliniti janicha, nayra maraniti jan ukay qhipa maranicha.
Kunturina (arupa)
e-mail: tcondori@puebloindio.org
Quqa
Quqa, lankhu k'ulluni walja laphinakani kunaymana qhirwa, jach'a ali. May may quqanaka
Mïxiku marka
Marka Mïxiku (Nawa aru: Āltepētl Mēxihco), Mïxiku
Alberto
Alberto:
Quchaptiq jisk'a t'aqa suyu
Quchaptiq jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cochapeti) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Warmiy jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Alejo Carpentier
Alejo Carpentier Valmont (* Lausanne, 1904 mara 26 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna — Paris, 1980 mara 24 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi), 🇨🇺 jacha marka qillqiri.
Awki: Georges Álvarez Carpentier; Tayka: Lina Valmont. Warminnaka: Yuqanaka:
Salamanka jisk'a t'aqa suyu
Salamanka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Salamanca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kuntisuyus jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Kuka
Kuka, muntaña suyuna aliri ali. Laphipaxa akullina, ukhamarusa taqi usu qullañatakiwa walixa, ukhamaraki aski jakaña yatiyarakiwa. Kuka laphi junt'u umaxa puraka usunitakiwa walixa.
Salamanka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Salamanka markam.
Jaqinakapa
1 060 jaqi (510 chacha, 550 warmi)
1810
1810 - mara.
Ayllu
Ayllux mä jakäwiwa Qhichwanak  Aymaranak markanakap taypinxa. Ayllux Inka  Tawantinsuyu nayraqatatpach utjapunitayna. Mä Ayllunsti waljan wilamasinakarakiw qamapxi, yapunaks yapuchapxaraki, ukajamarak uywanaks uywapxaraki Mä ayllunx Wak'anakaw utji, ukanakarakiw marka uywirinakaxa, achachilanak awichanakas qullunakankiwa, ukjamarus jupanakarakiw awatiripxi. Mä Ayllux  ( Jilaqata)nakaw mamat'allamp chikt'at uñjapxi, ukjamarak taqi kuns Ayllu taypinx amuyapxi. Ayllu taypinx yatiqäwisa manqä'wis maynit maynikam yatichatawa, ukjamarak jan walt'awinak kuna manq'at t'aqhisiwinak utjipans taqiniw yanapt'asipxi. Ayllu taypinx taqikunas jakawiniwa, ukhamaraki jakäwitak utt'ayatawa
Sapa Aylluw uraqini, ukjamarak taqikunas taqinitakiwa, janiw jichhapachnakxam uñisisiñax utjkanati.
“Ayllu solidarity is a combination of kinship and territorial ties, as well as symbolism. (Albo 1972; Duviols 1974; Tshopik 1951; and Urioste 1975). These studies, however, do not explain how the ayllu  is a corporate whole, which includes social principles, verticality, and metaphor... Ayllu also refers to people who live in the same territory (llahta) and who feed the earth shrines of that territory”
Bilkiya
Bilkiya (Nirlandis aru: België, Phransiya arupi: Belgique, Aliman arupi: Belgien) icha Bilgasuyu nisqaqa Iwrupapi huk Jach'a markam. Nayriri marka Brussel (nirlandis arupi; Phransiya arupi: Bruxelles) marka.
Juan Landázuri
Juan Landázuri Ricketts chacha suti (* Ariqipa, 1913 mara 19 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - † Lima, 1997 mara 16 uru Chichu phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka sutiyiri Yupaychäwi jaqi.
Lima Hachcha yaya (1954-1989).
Awki: Gustavo Landázuri Villagra, Tayka: María Ricketts Murga.
José Antonio Páez
José Antonio Páez Herrera  (* Curpa, 1790 mara 13 uru Juyphi phaxsin yuritayna - New York, 1873 mara 6 uru Llamayu phaxsin yuriwi), 🇻🇪 jach'a marka militar & anakithiri.
Winïxwila Prisidinti.
Awki: Juan Victorio Páez, Tayka: María Violante Herrera. Warminaka: Dominga Ortiz Orzúa / Barbarita Nieves Yuqanaka:
1844
1844 - mara.
Charles Aznavour
Charles Aznavour, Shahnourh Varinag Aznavourian (Շահնուր Վաղինակ Ազնավուրյան)  suti (* Paris, 1924 mara 22 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Kierling, 2018 mara 1 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), huk 🇫🇷 jacha marka yäpari, q'uchu arsuyaña & jaylliphust'ari.
Yuqanaka: Seda, Charles, Patrick, Katia, Misha & Nicolás.
Bactrocera ablepharus
Bactrocera ablepharus ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Inkawasi jisk'a t'aqa suyu (Qusqu)
Inkawasi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Inkawasi) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kumbinsyun jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Bactrocera ablepharus
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Bezzi, 1919.
Inkawasi jisk'a t'aqa suyu (Qusqu)
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 19 uru Awti phaxsin 2014 mara, Ollanta Humala Umalliq.
San Fernando
San Fernando:
Inkawasi jisk'a t'aqa suyu (Qusqu)
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Amaybamba markam.
Jaqinakapa
5 054 jaqi ( chacha,  warmi)
Qhatu
Qhatu, kunaymana yänaka alasiña alxasiña chiqt'a.
Rasuri jisk'a t'aqa suyu
Rasuri jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Rázuri). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Asqupi jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 9 uru Llamayu phaxsin 1925 mara, Augusto Leguía Umalliq.
Uraqipa
317,09 km2
Qunqalla jisk'a t'aqa suyu
Qunqalla jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Congalla). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Anqara jisk'a suyu.
Rasuri jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Rasuri jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Puerto Malabrigo (8 msnm).
Jaqinaka
7 611 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Qunqalla jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 3 uru Llamp'u phaxsin 1941 mara, Manuel Prado Umalliq.
Munasiña
Munasiñax chuymat juti ukhamarus taqi kunaruw muntan. Sañäni tayk awkiruw muntan ukhamarak wawanakasarusa, saraksnawa taqi yanakarus munarakiksnawa.
Qunqalla jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
215,64 km2
Qunqalla jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Qunqalla (3 523 msnm).
Celendín jisk'a t'aqa suyu
Celendín jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Celendín). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Qunqalla jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
4 762 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Celendín jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Uraqipa
409 km2
Llaqanura jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Llaqanura.
Jaqinaka
24 623 jaqi (? chacha, ? warmi)
Ch'iwa
Ch'iwax juyra jupha achun llaqanakapawa.
Uñtapa
Ch'iwax näs ispinakar uñtatawa. Ch'iwax nayrapachanakatpach manq'atapunitaynawa. Juphan wawa llaqa laphinakapawa.
Phayasiñataki
Janiw achach laphinakañapakiti, jan ukasti kunawsatix chhuyuki, ukhaw wali sumaxa, ukarakiw ch'iwa sutinixa.
Ch'amañchirinaka
Ch'iwax walja nutrientes ukanakaniwa, juk'ampis fosforo, hiero juk'ampinakaniwa.
Yanaq jisk'a t'aqa suyu
Yanaq jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Juan de Yanac) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chincha jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Huwan Yanaq markam.
Jaqinakapa
471 jaqi (264 chacha, 207 warmi)
Qhantati
Qhantati, machaqa uruna qhantanitapa qallta.
Wayan jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wayan marka.
Jaqinakapa
jaqi
Urarinas jisk'a t'aqa suyu
Urarinas jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Urarinas). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Luritu jisk'a suyu.
Yves Montand
Yves Montand suti (* Monsummano Terme, 1921 mara 13 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Senlis, 1991 mara 9 uru Awti phaxsin yuriwi) huk 🇫🇷 jacha marka yäpari & q'uchu arsuyaña.
Urarinas jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Huillka kuti phaxsin 1943 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
15 778,4 km2
Urarinas jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Concordia (112 msnm).
Jaqinaka
12 025 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Juan Gualberto Guevara
'Juan Gualberto Guevara de la Cuba (* Vítor jisk'a t'aqa suyu, 1882 mara 12 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - † Lima, 1954 mara 26 uru Awti phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka sutiyiri Yupaychäwi jaqi.
Lima Hachcha yaya (1945-1954).
Trujillo Hachcha yaya (1941-1944).
Awki: Simón Guevara, Tayka: Eulogia Cuba.
Bactrocera abnormis
Bactrocera abnormis ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Urupampa jisk'a suyu
Urupampa jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Urubamba) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Qusqu jach'a suyu.
Bactrocera abnormis
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Hardy, 1982.
Urupampa jisk'a suyu
Uraqipa
Urupampa jisk'a suyu nayriri marka: Urupampa.
Ichuña jisk'a t'aqa suyu
Ichuña jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ichuña) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu General Sánchez Cerro jisk'a suyupi, Moqwegwa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Urupampa jisk'a suyu
Uraqipa
7 564,79 km2
Ichuña jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara.
Urupampa jisk'a suyu
Uraqipa
13º 14' 19 S, 70º 51' 07'' O
Ichuña jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
4 057 jaqi (2 103 chacha, 1 954 warmi)
Urupampa jisk'a suyu
Jaqinakapa
60 739 jaqi (28 869 chacha, 27 816 warmi)
Trompeteros jisk'a t'aqa suyu
Trompeteros jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Trompeteros). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Luritu jisk'a suyu.
Chupaka jisk'a t'aqa suyu
Chupaka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chupaca) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Chupaka jisk'a suyu.
Cerro Azul jisk'a t'aqa suyu
Larama Qullu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chilca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kañiti jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Chupaka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa mara,  Umalliq.
Cerro Azul jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Thaya phaxsi 16 1921, Augusto Leguía Umalliq.
Chupaka jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
21,91 km2
Cerro Azul jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Cerro Azul markam.
Chupaka jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Chupaka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chupaka.
Cerro Azul jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
6 893 jaqi
Trompeteros jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 18 uru Juyphi phaxsin 1987 mara, Alan García Umalliq.
Qhanachu
thumb|240px|Qhanachu: [[Wilkakora.]] Qhanachu, qulla mallki, chillka usu qulla. Usunaka qullasiña quranaka. Qulla ura satarakiwa.
Chupaka jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
20 421 jaqi ( chacha, warmi)
Trompeteros jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
12 246 km2
Trompeteros jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Villa Trompeteros (125 msnm).
Jaqinaka
6 621 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Antonio
Antonio:
Ramón Castilla jisk'a t'aqa suyu
Ramón Castilla jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Ramón Castilla). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Mariscal Ramón Castilla jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Huillka kuti phaxsin 1943 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
7 122,78 km2
Ramón Castilla jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Kawalluqucha (Caballococha) (84 msnm).
Jaqinaka
18 146 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Los Navegantes
Los Navegantes (kastilla aru: Los Navegantes) piychillimuqi jisk'a marka.
Willkanchu jisk'a t'aqa suyu
Willkanchu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Vilcanchos) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Víctor Fajardo jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Qullu
thumb|260px|Qullu Winixwila Qullu, sayt'u jaqhinakani wira laya uraqi.Qulluxa yaqhipchqanxa sayxata ukampisa uñt'atarakiwa. Qulluxa jach'a ch'utuwa, jaqinakaru tuwiriwa, ukatwa marka qullu sataxa.
Willkanchu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 14 1910, José Pardo Umalliq.
Tapuq jisk'a t'aqa suyu
Tapuq jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Tapuc). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Pasqu jach'a suyu, Daniel Alcides Carrión jisk'a suyu.
Willkanchu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka – Uchuy markanaka
Nayriri Willkanchu marka.
Tapuq jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Chichu phaxsin 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Gutiérrez
Gutiérrez:
Willkanchu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 843 jaqi
Tapuq jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
60,19 km2
Tapuq jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Tapuq (3 675 msnm).
Jaqinaka
3 309 jaqi (? chacha, ? warmi)
Pata jisk'a t'aqa suyu
Pata jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Santo Tomás de Pata). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Anqara jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 10 uru Llamayu phaxsin 1955 mara, Manuel Odría Umalliq.
Uraqipa
133,57 km2
Pata jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Santu Tumas Pata (3 156 msnm).
San Pablo (Qajamarka) jisk'a t'aqa suyu
San Pablo jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Pablo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, San Pablo jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ?, ? Umalliq.
Uraqipa
197,92 km2
San Pablo jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Pablo (2 365 msnm).
Kikihana jisk'a t'aqa suyu
Kikihana jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Quiquijana) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qispiqanchi jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kikihana markam.
Jaqinakapa
10 340 jaqi (5 140 chacha, 5 200 warmi)
1910
1910 - mara.
Richard Burton
Richard Walter Jenkin suti Richard Burton (* Pontrhydyfen, 1925 mara 10 uru Awti phaxsin yuritayna - Celigny, 1984 mara 5 uru Thaya phaxsin) Kamri jacha marka yäpari.
Josep Carreras
Josep Maria Carreras i Coll, jaqi (* Barcelona, 1946 mara 5 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - ), 🇪🇸 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Awki: Josep Carreras i Soler, Takya: Antònia Coll i Saigi. Warminaka: Mercedes Pérez (1971–1992) / Jutta Jäger (2006–2011). Yuqanaka: 2.
Richard Burton
Awkiː Richard Walter Jenkins; Taykaː Edith Maude (Thomas) Warminaka: Sybil Williams (1949-1963) / Elizabeth Taylor (1964-1974, 1975-1976) / Susan Hunt (1976-1982) / Sally Hay (1983-1984) Yuqanaka: Kate Burton (1957), Jessica Burton (1959), Liza Todd Burton (1957) wan Maria Burton (1961)
Alma materː Exeter College.
Payhan jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
79,32 km2
Payhan jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Payhan (80 msnm).
Luciano Pavarotti
Luciano Pavarotti, jaqi (* Modena, 1935 mara 12 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - 2007 mara 6 uru Llamp'u phaxsin yuriwi), 🇮🇹 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Awki: Fernando Pavarotti (1912-2002), Tayka: Adele Venturi (1915-1999). Warminaka: Adua Veronesi / Nicoletta Mantovani. Yuqanaka: Lorenza, Cristina, Ricardo, Giuliana, Alice.
Albert Camus
Albert Camus (* Mondovi marka, 1913 mara 7 uru Awti phaxsin yuritayna - Le Petit Villeblevin marka, 1960 mara 4 uru Chichu phaxsin yuriwi), 🇫🇷 jach'a marka Lup'intawiri & qillqiri.
Santiagu Chuku jisk'a suyu
Santiagu Chuku jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Santiago de Chuco) Piruwna mä jisk'a suyuwa, La Libertad jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 3 1900 mara, Eduardo López de Romaña Umalliq.
Rio de Janeiro
Rio de Janeiro, São Sebastião do Rio de Janeiro 🇧🇷 marka, nayriri marka Rio de Janeiro jach'a suyu.
Santiagu Chuku jisk'a suyu
Uraqipa
2 658,96 km2 8°08´44” S - 78°10´31” O
Rio de Janeiro
Jaqinaka: 6 476 000
Santiagu Chuku jisk'a suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Santiagu Chuku jisk'a suyu nayriri marka: Santiagu Chuku.
Carlos
Carlos:
Santiagu Chuku jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Santiagu Chuku jisk'a suyu: 8 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
57 526 jaqi ( chacha,  warmi)
San Bernardino jisk'a t'aqa suyu
San Bernardino jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Bernardino). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, San Pablo jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Jallu qallta 11 1981, Fernando Belaúnde Umalliq.
Uraqipa
167,12 km2
San Bernardino jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Bernardino (1 350 msnm).
Jaqinaka
4 606 jaqi (? chacha, ? warmi)
Chalan jisk'a t'aqa suyu
Chalan jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Miguel Iglesias). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 21 1943 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
235,73 km2
Jaqinaka
4 853 jaqi (? chacha, ? warmi)
Kasma jisk'a t'aqa suyu
Kasma jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Casma) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kasma jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Harriet Tubman
Araminta Ross suti warmi, Harriet Tubman ( Dorchester County (Maryland), 1822 mara yuritayna - Auburn, 1913 mara 10 uru Achuqa phaxsin yuriwi), huk 🇺🇸 jacha marka anakithiri qarqan.
Laramati jisk'a t'aqa suyu
Laramati jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de Laramate) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Kasma jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kasma marka.
Harriet Tubman
Qusanaka: John Tubman (1844–1851) / Nelson Davis (1869-1888). Yuqanaka: Gertie.
Connecticut suyu
Connecticut Istadus Unidusna mä suyuwa.
Kasma jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
28 140 jaqi
Laramati jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Yapu apthapi phaxsi 8 1929, Augusto Leguía Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Laramati marka.
Jaqinakapa
2 906 jaqi
Bactrocera abscondita
Bactrocera abscondita ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew & Hancock, 1981.
Selena
Selena (Selena Quintanilla Pérez), warmi, (Lake Jackson, 1971 mara 16 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna- Corpus Christi, 1995 mara 31 uru Achuqa phaxsin yuriwi) 🇺🇸 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Pachiya jisk'a t'aqa suyu
Pachiya jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pachía) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Taqna jisk'a suyupi, Taqna jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Willkapampa (Pasqu) jisk'a t'aqa suyu
Willkapampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Vilcabamba). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Pasqu jach'a suyu, Daniel Alcides Carrión jisk'a suyu.
Pachiya jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Thaya phaxsi 2 1857 mara.