cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kamana jisk'a suyu
Kamana jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Camaná Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ariqipa jach'a suyu.
Salliqi jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Salliqi jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Salliqi.
Kamana jisk'a suyu
Kamana jisk'a suyu nayriri marka: Kamana.
Salliqi jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
7 908 jaqi (? chacha, ? warmi)
Kamana jisk'a suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Awti phaxsi 9 1823 mara
3 998,28 km2
Matara jisk'a t'aqa suyu
Matara jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Matara. Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Kamana jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Kamana jisk'a suyu: 8 jisk'a t'aqa suyunaka:
Matara jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Kamana jisk'a suyu
Jaqinaka
53 065 jaqi ( chacha, warmi)
Matara jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
59,74 km2
Llaqanura jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Llaqanura.
Jaqinaka
3 752 jaqi (1 801 chacha, 1 951 warmi)
San Felipe jisk'a t'aqa suyu
San Felipe jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Felipe). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Jaén jisk'a suyu.
Uraqipa
San Felipe jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Felipe.
Jaqinaka
5 423 jaqi (? chacha, ? warmi)
Qullan uta
qullan uta. s. top.Tatitump aruskipañ uta,tatitur mayisiñ uta.kimsaqallq waranq mara saraqatanxa jaqinakax mayachaqan Tatituw mayaxhaqan utt'ayasa mayipxitayna. qulla = kimsa kasta qullanakaw utjaeaki 1) mayirixa: castilla arun hospital. qullañ uta, ukax usut jaqinakaw wal sarantapxi. mayaxa qullañ, mayasti qullan, jisa ,janiw pachpakiti. n= waykatir phuqhanchirwa. jichha, yaqha qullan utasti mä utax walja qullanakas utjkaspa ukhamarakiw; ukampirusa. aruskipasktan uka qullan utax : ajayut ajay tuqi Tatitur yupaychañ uta satawa.
Santa Krus (Waylas) jisk'a t'aqa suyu
Santa Krus jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santa Cruz) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waylas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Huillka kuti phaxsi 10 1945, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
332,78 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Santa Krus marka.
Jaqinakapa
9 484 jaqi (2005 mara)
Marco Etcheverry
Marco Antonio Etcheverry Vargas suti chacha, El Diablo sutichaña (* Santa Krus marka, 1970 mara 26 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - ), 🇧🇴 jacha marka p'iqut takiri anatakaman.
Francesco di Paola
Awki: Giacomo D'Alessio detto Martolilla; Tayka: Vienna da Fuscaldo
Muchumi jisk'a t'aqa suyu
Muchumi jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Mochumi). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu, Lampalliqi jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 22 uru Awti phaxsin 1905 mara, José Pardo Umalliq.
Uraqipa
103,7 km2
Muchumi jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Muchumi (36 msnm).
Jaqinaka
19 050 jaqi (? chacha, ? warmi)
Pedro Willka Apasa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa mara 1962 Achuqa phaxsi 17.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Ayranpuni markam
Jaqinaka
2 523 jaqi (1 252 chacha, 1 271 warmi)
Wankani jisk'a suyu
Wankani jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Huancané) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Punu jach'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 1827 mara 19 uru Llamp'u phaxsin.
Uraqipa
Wankani jisk'a suyu nayriri marka: Wankani.
2 805,85 km2
Jisk'a t'aqa suyunaka
Wankani jisk'a suyu: 8 Jisk'a t'aqa suyunaka (Piruw): ichana yati suyunaka
Jaqinaka
Jaqinaka: 91 579
Santu Tumas (Chumpiwillka)
Chumpiwillka, Piruw, Qusqu jach'a suyu marka, nayriri marka Chumpiwillka jisk'a suyu wan Santu Tumas (Chumpiwillka) jisk'a t'aqa suyuna.
Besançon
Besançon, Franche-Comté suyu marka 🇫🇷.
Santu Tumas (Chumpiwillka)
1 924,08 km2
Jaqinaka: 8 265
Kuraka: Florentino Laime Mantilla (2011-2014).
Paola (Italiya)
Paula (kastilla aru: Paula), marka Italiya
Amadeo Carrizo
Amadeo Raúl Carrizo Larretape suti chacha, Tarzán sutichaña (* Rufino, 1926 mara 12 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Buenos Aires, 20 uru Achuqa phaxsin yuriwi), 🇦🇷 jach'a marka p'iqut takiri anatakaman.
Valparaíso
Valparaíso (kastilla aru: Valparaíso) Chili marka. Nayriri marka Valparaíso jach'a suyu.
Uraqipa: 401,6 km²
Jaqinaka: 270.242 (2002)
Uraski jisk'a t'aqa suyu
Uraski jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Mariano Nicolás Valcarcel) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kamana jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 3 1944 mara, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Uraski markam.
Anata
Anata Pachamamar luqtañ panqar pacha phaxsiwa Juyranakaru, uywanakaru ch’allañpachawa. Anatax taqiwjans saräw saräwiwa, thakhin thakhiniwa. Juk'ampis Anat phaxsix kusisiñ phaxsiwa.
Santa Cruz de Espagna
il o de Lukas de Santiano
Hullaqa
Hullaqa Anata
Churkampa jisk'a suyu
Churkampa jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Churcampa) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Wankawillka jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 4 uru Chichu phaxsin 1985 mara, Fernando Belaúnde Umalliq.
Uraqipa
1 072,38 km2 12°43'22S 74°25'16O
Markanaka - Uchuy markanaka
Churkampa jisk'a suyu nayriri marka: Churkampa.
Jaqinakapa
44 215 jaqi ( chacha,  warmi)
Google Translate
Jaqukipir Google (inglés arut Google Translate) ukax mä sistema automático de traducción multilingüe ukawa, Google ukan luratawa ukatx churatarakiwa, qillqatanaka, aru, jamuqanak jan ukax video chiqpachan mä arut yaqha arur jaqukipañataki. Google Translate ukax 133 arunakaruw kunayman niveles ukan jaqukipañ yati, sistema ukax mä servicio gratuito ukaw utji ukatx sapa uruw 200 millones jila jaqinakaw apnaqapxi.
Ukhamarakiw mä extensión Google ukan Chrome ukan uñakipiritakix utji; Febrero phaxsin 2010 maranx Google Translate ukax Google Chrome ukan navegador estándar ukar uñt’ayatawa, ukhamat automáticamente uñakipt’atäki uka web ukar jaqukipañataki.
Aplicación ukax chiqpachan qillqat jaqukipañ amuyuniwa, dispositivo móvil ukan cámara ukamp apnaqasa, "Instantáneo" uka tuqi. Uka jank’a pachana ukhamaraki chiqapa video jaqukipaña característica ukaxa juk’ampi ch’amanchatawa redes neuronales convolucionales ukanakampi.
Octave Mirbeau
Octave Mirbeau (* Trévières, 1848 mara 16 uru Anata phaxsin yuritayna — † Paris, 1917 mara 16 uru Anata phaxsin yuriwi) 🇫🇷 jacha marka qillqiri.
Axa
Axa, chinutanaka siqiru k'anata. Axuxa jiruta luratawa.
Konskowola
(Końskowola, (AFI : [kɔɲskɔ'vɔla]) marka Puluña.
San José del Alto jisk'a t'aqa suyu
San José del Alto jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San José del Alto). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Jaén jisk'a suyu.
Uraqipa
634,11 km2
San José del Alto jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San José del Alto.
Jaqinaka
6 608 jaqi (? chacha, ? warmi)
Ernesto Sabato
Ernesto Sabato (* Rojas, 1911 mara 24 Juyphi phaxsin yuritayna - Santos Lugares, 2011 mara 30 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi) Arxintina jacha marka qillqiriq.
Awki: Francisco Sábato (Francesco Sabato); Tayka: Juana María Ferrari (Giovanna Maria Ferrari). Warmi: Matilde Kusminsky Richter. Churinkuna: Jorge Federico Sabato (1938-1995), Mario Sabato (1945-).
Shirin Ebadi
Shirin Ebadi (pharsi aru: شيرين عبادى‎‎ Širin Ebādi‎), warmi (* Hamadan, 1947 mara 21 uru Juyphi phaxsin yuritayna - ), 🇮🇷 Iran jacha marka arxatiri.
Nobel Pallay Qasikaypi chaskirqan. 2003 marapi.
Alma mater: Tehran Jach'a Yatiñ Uta.
Ukraniya aru
Ukrainya aru (українська мова) Ukraniya, Iwrupa aru. 41 000 000 aruchiri.
Shirin Ebadi
Awki: Mohammad Ali Ebadi; Tayka: Qusan: Yuqanaka:.
Rafael Correa
Rafael Vicente Correa Delgado (* Wayakil, 1963 mara 6 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - ), 🇪🇨 jacha marka ikunumista & anakithiri susiyalisti.
Ikwadur Prisidinti (2007-2017).
Awkiː Rafael Correa Icaza (1935 - 1995). Taykaː Norma Delgado Rendón (1939- ). Warmi: Anne Malherbe Gosseline.
Abu Dhabi Marka
Abu Dhabi (US / <span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ <span title="/ɑː/: 'a' in 'father'">ɑː b <span title="/uː/: 'oo' in 'goose'">uː <span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ d <span title="/ɑː/: 'a' in 'father'">ɑː b <span title="/iː/ or /ɪ/: 'y' in 'happy'">i  /, UK / <span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ <span title="/æ/: 'a' in 'bad'">æ b <span title="/uː/: 'oo' in 'goose'">uː  <span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ d <span title="/ɑː/: 'a' in 'father'">ɑː b <span title="/iː/ or /ɪ/: 'y' in 'happy'">i  / ; Arabicأبو ظبي Abū Ẓabī Emirati pronunciation ) uka markax kapitalawa ukhamarak United Arab Emirates markanak taypinx payïr jach'a markawa (nayrïr jach'a markax Dubai uka sutiniwa). Abu Dhabi markax Golfo Pérsico ukawjar watt'xattatawa. Aka markax 1.5 waranqhan waranqhap (milluna) jaqinitaynaw khaya 2014 marakamaxa. Abu Dhabi ukankiw  United Arab Emirates kuwirnuxa. Ukhamarak aka jach'a markankiw kunayman aljasiñanak alasiñanak mayacht'atanakaxa. Wali jank'akipunirakiw aka markax utt'asitapatpachax jiltaniwayatayna.
Kunjamats sutipax juti
"Dhabi" ukax qillwa/ qiwlla uka jamach'in sutipatanawa. Ukat ukham sutinitan aka markaxa. Uka quta lakanakanx walja tam tam qillwanakapuniw qutunaqtapxiritayna.
Nayrapachatpach jichhürkama
Abu Dhabi uka uraqiwjanx walja kunayman nayrapach markanakaw uñstatayna, mä nayra jaqinakax Umm an-Nar Culture ukataynawa.
Almoloya del Río
Almoloya del Río, Mïxiku munisipyu. Jaqinaka: 10,886.
Bagua Grande jisk'a t'aqa suyu
Bagua Grande jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Bagua Grande). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Utkupampa jisk'a suyu.
Lixwi
lixwixa jaqinsa uywansa utjapuniwa. Aka lixwipanrakwa jaqix sarnaqtansa, arstansa, uñnaqtansa, amuyunitansa, taqi kuns lurtana.
Bagua Grande jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
746,64 km2
Bagua Grande jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Bagua Grande (440 msnm).
Jaqinaka
49 956 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Qajamarka jisk'a t'aqa suyu
Qajamarka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Cajamarca. Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Qajamarka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Qajamarka.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Awti phaxsi 9 1823 mara
382,74 km2
Jaqinaka
188 363 jaqi (92 757 chacha, 95 606 warmi)
Tayaqaqa jisk'a suyu
Tayaqaqa jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Tayacaja) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Wankawillka jach'a suyu.
Mariscal Cáceres (Wankawillka) jisk'a t'aqa suyu
Mariscal Cáceres jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Mariscal Cáceres). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Wankawillka jisk'a suyu.
Tayaqaqa jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 21 uru Juyphi phaxsin 1835 mara, Luis de Orbegoso Umalliq.
Uraqipa
3 370,6 km2 12°23'53S 74°52'04O
Mariscal Cáceres (Wankawillka) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
5,63 km2
Tayaqaqa jisk'a suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Tayaqaqa jisk'a suyu nayriri marka: Pampas.
Mariscal Cáceres (Wankawillka) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Mariscal Cáceres jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Mariscal Cáceres (2 847 msnm).
Tayaqaqa jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Tayaqaqa jisk'a suyu: 11 jisk'a t'aqa suyunaka:
Mariscal Cáceres (Wankawillka) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
462 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Tayaqaqa jisk'a suyu
Jaqinakapa
104 378 jaqi ( chacha,  warmi)
Nawan jisk'a t'aqa suyu
Nawan jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Naván) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Uyun jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Oleg Blokhin
Oleg Volodymyrovych Blokhín u Oleg Vladimirovič Blojin (Rusu aru: Олег Владимирович Блохин; ukranya aru: Олег Володимирович Блохін) suti chacha, ( Kyiv, 1952 mara 2 uru Awti phaxsin yuritayna - ), Ukraniya jacha marka p'iqut takiri anatañaxa.
Nawan jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Achuqa phaxsi 27 1953, Manuel Odría Umalliq.
Oleg Blokhin
Warmi: Irina Deriugina, Yuqanaka: Irina Olehivna Blokhina.
Santa Rosa (Jaén) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Santa Rosa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Santa Rosa.
Nawan jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Nawan markam.
Yanawka
Yanawka, Piruw, Qusqu jach'a suyu marka, nayriri marka K'anas jisk'a suyu wan Yanawka jisk'a t'aqa suyuna.
Elvira Travesí
Elvira Travesí  suti warmi (* Buenos Aires, 1919 mara 11 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - Madrid, 2009 mara 15 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi) 🇦🇷 🇵🇪 jach'a marka aranwa yäpari.
Yanawka
292,97 km2
Elvira Travesí
Awki: ; Tayka:  n. Chacha: Juan Ureta Mille. Phuchhanaka: (2) Gloria María & Liz Ureta.
Yanawka
Jaqinaka: 9 701
Elvira Travesí
Ñawikaruy
Telenovelas
Markapumaqucha jisk'a t'aqa suyu
Markapumaqucha jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Marcapomacocha ). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Hunin jach'a suyu, Yawli jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
888,56 km2
Markapumaqucha jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Markapumaqucha (4 415 msnm).
Jaqinaka
1 001 jaqi (? chacha, ? warmi)
Yanawka
Kuraka: Raúl Rado Lazo (2011-2014).
1825 Juyphi phaxsi 21
Santa Rosa (Jaén) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
12 025 jaqi (? chacha, ? warmi)
Aycha
Aycha, uywana jasa janchipa; yaqhipa uywanakana aychapaxa manq'añawa.
Jach'a Siku
Jach'a Sikuxa mä kasta phust'awiwa. Ukjamaraki aka phust'awisti chhallata lurt'atarakiwa.
Chillkayuq jisk'a t'aqa suyu
Chillkayuq jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chilcayoc) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Sucre jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Achuqa phaxsi 20 1928, Augusto Leguía Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Chillkayuq marka.
Jaqinakapa
677 jaqi
Mayachat Markanaka
Mayachat Markanaka (Naciones Unidas)
Murrupi jisk'a t'aqa suyu
Murrupi jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Mórrope). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu, Lampalliqi jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 22 uru Awti phaxsin 1905 mara, José Pardo Umalliq.
Uraqipa
1 057,66 km2
Humay jisk'a t'aqa suyu
Humay jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Humay) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Pisku jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Suma Qamaña
Sumana Qamaña; (qhichwa aru: Allin kawsay, Sumaq kawsay, kichwa aru: Alli kawsay, Sumak kawsay, kastilla aru: Vivir Bien) Akaxa mä amuyuwa. Aka Amuyusti laq'a achachilanakatpachrakwa markanakanxa amuyasiniwayatayna. Ukjamaraki walja Jach'a Marka Suyunakawa aka amuyumpix sartañ amtasipki.
Blanca Varela
Blanca Leonor Varela Gonzales (* Lima, 1926 mara 10 uru Thaya phaxsin yuritayna - Lima, 2009 mara 12 uru Achuqa phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka  qillqiri.
Humay jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 25 1855 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Suma Qamaña
Nayra Pachanaka
Nayrapachanakax Suma Qamäwi, Sum Qamaña, Qamasiña, Qamirïña ukham arunakaw uñsti. Ukham jakäwix achachilanak awichanakax sum sum ukatuqitx yatipxiritayna.
Santo Toribio (Waylas) jisk'a t'aqa suyu
Santo Toribio jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santo Toribio) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waylas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Blanca Varela
Awki: Alberto Varela Orbegoso; Tayka: Esmeralda Gonzales. Qusan: Fernando de Szyszlo. Yuqanaka: (2) Lorenzo de Szyszlo & Vicente de Szyszlo.
Murrupi jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Murrupi jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Murrupi (16 msnm).
Santo Toribio (Waylas) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
82,02 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Santo Toribio marka.
Blanca Varela
Alma mater: San Markus Jach'a Yatiñ Uta.
Santo Toribio (Waylas) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 774 jaqi (2005 mara)
Jorge Eduardo Eielson
Alma mater: San Markus Jach'a Yatiñ Uta.
Murrupi jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
38 464 jaqi (? chacha, ? warmi)
Willka tata
Willka tatax, jan ukax Inti tatax jach'a nina muruq'uwa. Ukjamarus aka uraqpach qhanatatiririkiwa.
Humay jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
5 437 jaqi (2 823 chacha, 2 614 warmi)
Tupak katari
Julián Apaza Nina, jupax Tupak Katari, Katari janukasti Qatari sutimpi uñt’atataynawa (Ayo Ayo, suyu Sica Sica, 1750 – Chuqi Yapu, 15 uru Awti phaxsin aka 1781) aymara jupasti walpunrak ch’axwawayatayna khaya q’aranaktuqi Alto Piruwuksana (🇧🇴), Bartolina Sisakullakampchikt’ata.
Jakawipa
Janira uka ch’axwawinak qalltkasasti jupax tata kuranakar yanaparitaynawa, ukjamarus t’anta luriri ukjamataynawa.
Aka Tupak Katari sutipsti pä sutitwa apthapitäna Tupaq Amaru II; maysatsti Tomás Katari Chayantan irptiripa.
Tupak Katari jilasti pusitunk waranqh jaqinakwa jawsthapitayna ukjamatwa Ch’uqiyapu markarux muyuntapxatayna (jichhaxa La Pazsutinixiwa), paykutiw muyuntapxatayna 1781, nayririnsti pallapallanakax tuwaqasipxataynawa.
Qhipirinsti Andrés Tupaq Amaru jilax Tupak Katariruw mayacht’asitayna, ukjamatwa wali purapat ch’amañchasipxatayna. Maysatsti pallapallanakamp jan ukax uñisir jaqinakaw uka mayacht’awxa tukjayapxatayna, ukjamata jiwayañataki.
Tupak Kataristi janira jiwkasinxa wali jach’atpunwa art’asiwayatayna, sasina:
"Naya saparukiw jiwayapxitataxa nayxarusti, waranqha, waranqhanakaw kutt'anipxani..."
Chaluna
Chaluna, jayunchata aycha wañsuta.
Qullqimarka jisk'a t'aqa suyu
Qullqimarka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Colquemarca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chumpiwillka jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Chamaqa markam.
Jaqinakapa
8 656 jaqi (4 443 chacha, 4 213 warmi)
Bobby Charlton
Robert Charlton suti chacha "Bobby" (* Ashington 1937 mara 11 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - ), 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 jacha marka p'iqut takiri anatañaxa.
Thuqht'äwinaka
Thuqht’äwinakax janiw jan kuna ch’usat uñstatäkiti. Sapa mayaw saräwin saräwini. Ukat jaqix pachaparxamaw kuna thuqht’anaks thuqht’apxi. Janiw kunapachs thuqhuñakïkiti. Jichhax kunapachati thuqht’äwinak jisktan ukjax janiw taqpach sañ munktanti, jan ukax nayrä ukanakat aka qilqt’äwtuq uñacht’ayañäni. Taqi uka thuqht’äwinakax akkïrinakawa: waka waka, pinkillu, qina qina, lakita, jach’a siku, musiñu ukat ch’unch’u kuna.
Aycha kanka
thumb|250px|Aycha kanka thumb|250px|Aycha kanka Aycha kanka, ajusa, wayk'a, kuminusa, jayu k'iyatampi uskusina sansaru qhatiyata aycha.
Thuqht'äwinaka
Waka Tinki
Nayrïrix satañä ukjanakaw thuqht’añ yatita. Sutipax waka uywat juti. Aka thuqhux qullasuy janïr utt’askipan uñstatäna. Thuqhurinakapasti akjam isthapt’atäpxarakiwa; chachanakax waka lip’ichit t’ixsut wakamp ajuntata, ch’iyar phuyun maskaramp p’iqir lluch’untata, sawut punchuni, wayit pantalunani, ukat ch’iyar wiskhun kunapxarakiwa. Warminakäkiristi iwij ch’utuquni, phulluni, urkhuni ukat wiskhun kunaw thuqhupxi. Ukjarux waynïrinakax mä kimsan jan ukax pusin ukjamaw k’usillut waka wak thuqhurinakar anatxayas anatxayas t’iskuntapxi. Aka thuqht’äwix jaqir walpun laruyiri.
Pinkillu
Pinkillux mä phisqha p’iyan juch’us phusan sutipawa. Ukat aka thuqht’äwix pinkill sata. Thuqhuñatakix jupanakax pinkillump kajamp tukapxi. Aka phust’äwix jallupachan lurt’atarakiwa. Jilpachapinix pinkillx jilïr jaqinakaw unuqrantañ yatipxi, kunapachati juyra satäwi ukjanakaw jupanakax iwij isinkam khuysar aksar muytas k’uchirtasipxiri. Ukampins akkïrix janiw satawi ukjakipinix thuqhuskiti. Jaqichasïwinakan kun phust’asi, thuqht’asiraki.
Qina Qina
Aka arux mä arut payaptayatawa. Qinax mä sapa p’iyan phusawa. Uka phusax qin satätapat qina qina sas thuqht’äwirux sutichxapxatäna. Thuqht’äwix ch’axwäwinak utjipan uñstatäna, jan ukax inas jan utjchispänti. Qinaqinax janiw sapa kut thuqhuskiti. Jupanakax yap apthapiñtakiw achuq phaxsit sata qallt phaxsikam mä qawqh kut thuqht’apxiritäna. Ukat thuqt’añatakix chachanakax lluch’uni, ch’utuquni, sakuni, chikut amparar warkt'ata, iwij pantalunani, k'allan phuyupamp chhitsut chakanamp thixni qhiphäxar pichkatata, wiskhuni ukjarux tijri lip’ichit lurat qhawa ajxatata, qinas phust’asis ukjamaw wali asxarkay thuqhuntapxirïtayna. K’usillunakasti mä jach’a ch’ixi sakuni, kimsa waxranïkaspas ukjam maskarani, janq’u mantilamp thixnir chinuntata, (añuthay jiwat wañt'at q'ipt'ata), ch’iyar wayit pantalunani ukat wiskhu t’alaqin ukjamaw qinaqin taypin sint asxarkay wankarx jawq’antapxirïtayna. Ukapachparakiw warminakax iwijat qarwat lurat isinkamakiw mantarantapxirïtayna.
Lakita
“Lakita” arux lakiña uka arut jutiriwa. Lakitax jaljata sañ munaraki. Ukampirus janiw ukakïkiti, mä thuqht’äwiw lakit sat utji. Ukax sapa maraw may kut pay kut ch’uqi palljä ukjanakaw thuqht’asi. Thuqht’irinakapax juk’pachanikiwa. Jupanakax lakit thuqhuñatakix akjam isinak uchasipxi: chachanakax qarwa lip'ichit lurat maskarani, lluch'uni, iwij janq'u surmiruni, iwijat qarwat lurat pantalunani, chumpani, ch'uspas kunkar jaquntata, wila punchus linq'xatata, ukjamaw jach'a sampuñas phust'asis ukat kajas jawq'antasarak muyuntapxiri. Ukat mayn jan ukax paninis kunturit isthapitarakiw thuqhupxiri, isinakapax lip'ichit luratarakiriwa. Ukat maynïrinakax qarwa kipkakirakiw sink'untañ yatipxiri, jupanakapax qarwa lip'ichit lursut p'iqimp lluch'xatata, ukakipkarakiw kurppachar ch'iyar ch'ankhanakamp chhitsuta ,ukat lip'ichinpach wañt'at qarwa chhuchhullinakamp paypach amparar apt'at ukjamaw thuqhuntapxiri, ukat yaqhippachax t’ixit yapit wakanakamp kunapxarakiriwa; ukat warminakäkiristi, p'iqir pirlas p'iq'imp uchata, jaquntasiñ pichujiramp jikhanir q'ipt'ata, ch'iyar iwij chakitillani, iwij wila pullirani ukat ch'iyar wiskhun ukjamäxarakiriwa. Aka thuqhux wali k’uchik sawkt’asis thuqhuñtañawa.
Jach’a Siku
Aymar jilat kullakanakax jach’a sikx ch’uq ch’uñuchhjañ pachaw thuqhupxirïtana. Mä arunx saraksnawa, jupanakax niy taqpach yap apthapitäx ukjaruw tukt’ayañatak jach’a phisqha jan ukax suxta phusan sikunakamp phusantasaw wankaramp jawq’antas mantarantapxiritäna. Yamakis thuqhur warminakapax janiw aliqak thuqhupxirikataynati, jan ukasti wali jayllintasaw qhallantapxiritayna. Jupanakax uk thuqhuñatakix akjam isthapt'atapxarakiriwa: surit lurat ch'utuquni, janq'umpit ch'iyarampit p'itsut lluch'uni, wila linq'xatat punchuni, janq'u mantilamp lak'unchjata, ch'iyar sakuni, janq'u iwij pantalunani, ukat kurusir ch'iyar wikhun kunapxarakiriwa.
Qhachhwa
Nayrax qullunakan arumanakaw jall jawsañatak wayn tawaqunakax thuqhuñ yatipxiritayna, ukjaman juyph jithiqhtayañataki. Ukat ukjam unuqt'añatakix akjam isthapht'atapxiritänawa; pust'irinakax janq'u iwij surmirunakani, ch'umphi chalinanakani, ch'iyar sakunakani, janq'u iwij pantalunanakani, ch'iyar wishunakani, ukat kajamp phusamp tukt'asisaw thuqhurinakamp chik muytapxiritayna. Thuqhurinakasti akjam isthapht'atapxarakiritänawa; chachanakax janq'u iwij ukat ch'iyar tuwkillun surmirunakani, may may samin lluch'unakani, ch'umphi chalin kunkar jaquntatanaka, janq'u iwij allmillanakani, ch'iyar chakitillanakani, wila pulliranakani, ukat ch'iyar wiskhunakan ukjamarakiw chachanakamp khuysar aksar mustas thuqhupxiritayna.
Jichhürunakax qhachhwax patatuqin thuqht'asiskarakiwa, anchak jan nayjam sapa mar saräwinakaparxam phuqhxapxiti, jan ukasti jilpachax phunchhäwinakanak thuqhxapxi. Ukampins isïkirinakax janïraw sinti mayjtatäkiti, juk'a juk'anakkiw mayjt'ata. Mä arunx saraksnawa, niy taqpach isinakapaw pachpaski.
Musiñu
Chiqans nayra thuqt’äwinakax yap apnaqatanakarjam apst’atawa, janiw anqa jaqha jach'a markanakat apanitakiti. Kunjamati qalltañatakix saskayatanx janiw aliqatak utjkiti. Sapa mayaw qalltawini ukjamarak saräwini. Ukat ukjamarjamaw patan jakasirinakax kuna thuqhuwinaks lurt’apxi. Ukampirus, jichhurunakanx janiw nayrxampinixiti. Yaqhip saräwinakax mayjakiptataxiwa. Akampix sañ muntanwa, jupanakax janiw yapu apnaqä ukjanakakipunix thuqhxapxiti, jan ukax yaqha phunchhawinakans thuqhxapxakirakiwa. Jichhax ukakirjimipanx, lakitax aka qhipa maranakanx armt’atxamakixiwa, samkanxamak thuqhxapxi.
Chandrika Kumaratunga
Chandrika Bandaranaike Kumaratunga warmi (Sinhala aru: චන්ද්‍රිකා බන්ඩාරනායක කුමාරතුංග, Tamil aru: சந்திரிகா பண்டாரநாயக்க குமாரதுங்க) (* Kulumbu, 1945 mara 29 uru Juyphi phaxsin yuritayna - ). Sri Lanka jacha marka anakithiri. Prisidinti (1994 - 2005).
Awki: Solomon W.R.D Bandaranaike; Tayka: Sirimavo Bandaranaike. Qusan: Vijaya Kumaratunga Yuqanaka: ( 2 ) Yasodhara & Vimukthi
Yachay wasi:
Alma mater: Paris Jach'a Yatiñ Uta.
Wabal jisk'a t'aqa suyu
Wabal jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huabal). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Jaén jisk'a suyu.
Kasta jisk'a t'aqa suyu
Kasta jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Pedro de Casta) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waruchiri jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Wabal jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Chichu phaxsi 3, 1985, Fernando Belaúnde Umalliq.
Kasta jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 7 1922, Augusto Leguía Umalliq.
Wabal jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
80,69 km2
Kasta jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Pidru Kasta markam.
Wabal jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Wabal jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wabal.
Kasta jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 909 jaqi
Qillqapunku jisk'a t'aqa suyu
Qillqapunku jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Quilcapuncu) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Putina jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Wabal jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
7 901 jaqi (? chacha, ? warmi)
Qillqapunku jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa mara 1986 Awti phaxsi 26.
Jaqinaka
5 131 jaqi (2 585 chacha, 2 546 warmi)
Sañu jisk'a t'aqa suyu
Sañu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Pedro de Saño) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Wankayu jisk'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 15 1954 mara, Manuel Odría Umalliq.
Uraqipa
11,59 km2
Jaqinakapa
4 100 jaqi ( chacha, warmi)
Santa Rosa (Melgar) jisk'a t'aqa suyu
Santa Rosa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santa Rosa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Melgar jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Chunki jisk'a t'aqa suyu
Chunki jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chungui) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lamar jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Chachaq'uma
Chachaq'uma, sunituqina aliri, jisk'a ali, ch'uxu, puraka usutaki qullawa.
Chunki jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
T'arwa
T'arwaxa uywanakan isipawa. T'arwasti uywanakat yawiqasax taqi kunayman isirakiw lurasispa.
Chunki jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Chunki marka.
T'arwa
Kunayman t'arwa
naka
Santa Rosa (Melgar) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Santa Rosa jisk'a t'aqa suyu kamasqa mara Llamayu phaxsi 2 1854
T'arwa
Ali t'arwa
Qhiyaxa alinrakwa achu.
Chunki jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
7 209 jaqi
Santa Rosa (Melgar) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Santa Rosa markam.
Jaqinaka
6 943 (3 365 chacha, 3 578 warmi).
Putina jisk'a suyu
Putina jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de San Antonio de Putina) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Punu jach'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 1989 mara 12 uru Juyphi phaxsin, Alan García Prisidinti.
Uraqipa
Putina jisk'a suyu nayriri marka: Putina.
Jaqinaka: 50 490
3 207,38 km2
14°54'50 S  69°52'25 O
Jisk'a t'aqa suyunaka
Putina jisk'a suyu: 5 jisk'a t'aqa suyunaka:
Qulla
Qullax mä sincia lurawimpiwa, usutar uñjataña, diagustikaña, prunustikuña, usut jark’aqaña, qullaña, jan ukax apxtayaña, llampuña usupata jankucha chuxxritapata, ukat k’umaräñapatak ch’amanchaña. Qullax kunayman k’umaraptañ lurawinakaruw utji, ukax k’umaräñ jan chhaqhañapataki ukhamarak wasitat utt’ayañatakiw uñstayata, usunak jark’aqañataki ukhamarak qullañataki. Jichha pacha qullañanakax sincia biumidikamp, invistijaciona biumidicamp, jinitikamp ukat qulla tijnulugia ukanakamp apnaqapxi, usuchjatanakar usupanak uñt’añataki ukat qullañataki, ukat jark’aqañataki, ukhampachax qullanakampi jan ukax cirujía ukanakampiw apnaqasi, ukampirus kunayman tirapianakamp apnaqasiraki, psicutirapia, qullan dispusitivunaka, biulujicus disposivunakamp, ukat radiaciuna ionizantimp, qullirinaka yanapt’asipxi.
Khallka
Khallka, Piruw, Qusqu jach'a suyu marka, nayriri marka Khallka jisk'a suyu wan Khallka jisk'a t'aqa suyuna.
311,01 km2
Jaqinaka: 19 312
Kuraka: Ciriaco Condori Cruz (2011-2014).
Asunsyun (Qajamarka) jisk'a t'aqa suyu
Asunsyun jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Asunción). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Khallka
1825 Juyphi phaxsi 21
Qupakawana
thumb|250px|Qupakawana
Asunsyun (Qajamarka) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Awti phaxsi 9 1823 mara
Qupakawana
Qupakawana, Wuliwya marka, Chuqiyapu jach'a suyu. Kikpa qurpa Titiqaqa.
Jaqinaka: 6.000
Asunsyun (Qajamarka) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
210,18 km2
Anta jisk'a suyu
Anta jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Anta) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Qusqu jach'a suyu.
Axura jisk'a t'aqa suyu
Axura jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ácora) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Punu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Anta jisk'a suyu
Anta jisk'a suyu nayriri marka: Anta.
Hipólito Yrigoyen
Juan Hipólito del Sagrado Corazón de Jesús Yrigoyen chacha suti (Buenos Aires, 1852 mara 12 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Buenos Aires, 1933 mara 3 uru Huillka kuti phaxsin sarawayxarakitayna), 🇦🇷 jacha marka arxatiri & anakithiri. Arxintina Prisidinti (1916 - 1922 & 1928 - 1930).
Anta jisk'a suyu
Jaqinaka: 60 726
Axura jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa mara 1823
Anta jisk'a suyu
1 876,12 km2
Jisk'a t'aqa suyunaka
Anta jisk'a suyu: 9 jisk'a t'aqa suyunaka:
Asunsyun (Qajamarka) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Asunsyun jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Asunsyun.
Wakaña jisk'a t'aqa suyu
Wakaña jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huacaña) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Sucre jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Kimsa arut yatintana
Kimsa arut yatintanax wali askipuniwa.
Asunsyun (Qajamarka) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
11 757 jaqi (92 757 chacha, 95 606 warmi)
Axura jisk'a t'aqa suyu
Markanaka
Nayriri Axura markam
Wakaña jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wakaña marka.
Axura jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
28 679 jaqi (14 557 chacha, 14 122 warmi)
Awankay jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825 mara.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Awankay markam
Jaqinaka
51 225 jaqi (24 976 chacha, 26 249 warmi)
Hipólito Yrigoyen
Awki: Martín Yrigoyen Dodagaray, Tayka: Marcelina Alén Ponce. Yuqanaka: Elena, Sara Dominga, Eduardo Abel, Luis Hernán.
Yatiña uta: Colegio San José de Buenos Aires
Wiphala
Wiphalaxa mä wiphalir yäwa. Nayrapachanakatpachsa wiphalax kunayman saräwinakanx aka uraqpachanxa utjapuniritaynawa.
Bolivia markan wiphalapa
Janiw wuliwyan wiphalapa sañakaspati, kunapachatixa mä arux jani turkañjamaki yaqha arumpi ukjaxa pachpakiskañapawa
El Milagro jisk'a t'aqa suyu
El Milagro jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de El Milagro ). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Utkupampa jisk'a suyu.
Antonio Cisneros
Antonio Alfonso Cisneros Campoy (* Lima, 1942 mara 27 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - Lima, 2012 mara 6 uru Taypi sata phaxsin yuriwi) 🇵🇪 jacha marka qillqiri; jarawiri.
El Milagro jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 30 uru Llamayu phaxsin 1984 mara, Fernando Belaúnde Umalliq.
Antonio Cisneros
Awki : Cisneros; Mama: Campoy Warmi: Yuqanaka: 3.
Qillqanaka
Entre sus obras en prosa:
El Milagro jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
6 527 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Kinchis jisk'a t'aqa suyu
Kinchis jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Quinches) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kinchis markam.
Jaqinakapa
1 026 jaqi
Manuel Acosta Ojeda
Manuel Abraham Acosta Ojeda suti (* Lima, 1930 mara 16 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Lima, 2015 mara 20 uru Llamayu phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka jaylliphust'ari & q'uchu arsuyaña.
Juan Pawlu I
Juan Pawlu I, Juan Pawlu Mayani, Albino Luciani Tancon (latin aru: Ioannes Paulus PP. I, Italya aru: Papa Giovanni Paolo I, Kastilla aru: Papa Juan Pablo I, * Canale d'Agordo, 1912 mara 17 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - † Roma, 1978 mara 28 uru Llamp'u phaxsin yuriwi), 🇮🇹 jach'a marka, Awki Papa.
Chulumani
Chulumani, Wuliwya marka, Chuqiyapu jach'a suyu.
Jaqinaka: 13.204
Juan Pawlu I
Awki: Giovanni Luciani (1872–1952), Tayka: Bortola Tancon (1879–1948).
Qillqanaka
Insiklikanaka:
Ayaquchu
Ayaquchu, (, La muy noble y leal ciudad de San Juan de Huamanga, qhichwa aru: Wamanqa), Piruw marka, nayriri marka Ayaquchu jach'a suyu, Wamanqa jisk'a suyu, Ayaquchu jisk'a t'aqa suyu.
Mutupi jisk'a t'aqa suyu
Mutupi jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Mótupe). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu, Lampalliqi jisk'a suyu.
Ayaquchu
1540 Yapu apthapi phaxsi 25
Mutupi jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 22 uru Awti phaxsin 1905 mara, José Pardo Umalliq.
Juan Pawlu II
Juan Pawlu II, Juan Pawlu Payani, Karol Józef Wojtyła (latin aru: Ioannes Paulus PP. II, Italya aru: Papa Giovanni Paolo II, Kastilla aru: Papa Juan Pablo II, * Wadowice, 1920 mara 18 uru Llamayu phaxsin yuritayna - † Roma, 2005 mara 2 uru Yapu apthapi phaxsin sarawayxarakitayna) Puluña jach'a marka, Awki Papa (1978-2005).
Mara
Mara, chinu phaxsi mayïri qallta uruta, jallu qallta phaxsi tukuya urukama pacha.
Muruqucha jisk'a t'aqa suyu
Muruqucha jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Morococha ). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Hunin jach'a suyu, Yawli jisk'a suyu.
Ayaquchu
13°09'37''S 74°13'33'′O
Juan Pawlu II
Awki: Karol Wojtyła (1879–1941), Tayka: Emilia Kaczorowska (1884–1929).
Chinu
Chinu, ch'ankha, inkuña, jisk'a sawuta chinjata.
Mara
Kuna pachatix uraqix Inti r muyuntki mä kuti ukaw mara satawa. Ukat kuna planetanakan orbitapa parlt'añatakis mara aru apnaqatarakiwa.
Chitilla jisk'a t'aqa suyu
Chitilla jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chetilla. Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Juan Pawlu II
Qillqanaka
Insiklikanaka:
Chitilla jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Umalliq Ramón Castilla.
Ayaquchu
2 981,36 km2
Muruqucha jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 21 uru Jallu qallta phaxsin 1907 mara, Augusto Leguía Umalliq.
Mara
Mä calendario marax aka Uraqin muyuntat pachan jakhüwiparjamaw uñt'ayasi.
Chara ch'aka
Chara ch'aka, thixni ch'akampi qunquri ch'akampi taypinkiri, lankhu ch'aka.
Enrique Victoria
Enrique Victoria Fernández  suti chacha (* Manawa, 1925 mara 18 uru Thaya phaxsin yuritayna - Lima, 2018 mara 25 uru Anata phaxsin yuriwi) 🇵🇪 jach'a marka aranwa yäpari.
Ayaquchu
Kuraka: Amilcar Huancahuari Tueros.
Mutupi jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
557,37 km2
Chitilla jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
73,94 km2
Ayaquchu
Jaqinaka: 151 019
Pachangara jisk'a t'aqa suyu
Pachangara jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pachangara) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Uyun jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Muruqucha jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
265,67 km2
Francisco Pizarro
Francisco Pizarro González    (Trujillo, Castilla, 16 uru achuqa phaxsit 1478 marana-Lima, 26 uru chinuqa phaxsit 1541 marana) Jupax mä atipt’iri ispañula ukhamawa, jupax uka expedición ukaruw irpxaruwayi, ukax Perú markar katuntañ qalltañatakïnwa, ukax 16n pacha qalltawinwa. 1532 marana, Inka Atahualpa jaqiru katuntasin jiwayatayna.
Mutupi jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Mutupi jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Mutupi (130 msnm).
Quntumasa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
? phaxsi ?, ?, ? Umalliq.
Enrique Victoria
Awki: Carlos Victoria; Tayka: Lidia Fernández de Soroya. Warmi: Álvarez. Yuqa: Carlos Victoria Álvarez.
Pachangara jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 28 1863, Miguel de San Román Umalliq.
Chitilla jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Chitilla jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chitilla.
Muruqucha jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Muruqucha jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Muruqucha (4 550 msnm).
Jaqinaka
4 681 jaqi (? chacha, ? warmi)
Eva Perón
María Eva Duarte de Perón, warmi, Eva Perón (* Junín, 1919 mara 7 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Buenos Aires, 1952 mara 26 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi) 🇦🇷 jacha marka anakithiri & yäpari.
Pachangara jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Churín markam.
Panka
Panka jan ukasti liwru akax laphinakar qillqaqat yänakawa. Nayrapachanakatpachwa qillqäwinakax uñstaniwayatayna, ukjamaraki kunayman yänakaruw jaqinakax qillqapxiritayna, jichhurunakansti pankanakax walt'atapuniwa utjawayxaraki.
Q'illu Unu jisk'a t'aqa suyu
Q'illu Unu jisk'a t'aqa suyux (kastilla aruna Distrito de Quelloúno) Perú markana mä jisk'a t'aqa suyuwa, Kumbinsyun jisk'a suyuna, Qusqu jach'a suyuna.
Mutupi jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
24 532 jaqi (? chacha, ? warmi)
Q'illu Unu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 1 1986 mara, Alan García Umalliq.
Waqra jisk'a t'aqa suyu
Waqra jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pueblo Libre) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waylas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Eva Perón
Awki: Juan Duarte; Tayka: Juana Ibarguren. Qusan: Juan Domingo Perón Yuqanaka: Blanca (1908-2005), Elisa (1910-1967), Juan Ramón (1914-1953), Erminda Luján (1916-2012) & Eva María (1919-1952).
Quntumasa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
358,28 km2
Mara
Gregoriano calendariona jan ukax jichha tiemponx calendariopa ukan utjki 365 urunaka jan ukax 366 urunak bisiesto marana.
Gordon Banks
Gordon Banks suti chacha, Chino sutichaña (* Sheffield, 1937 mara 30 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - Stoke-on-Trent, 2019 mara 12 uru Anata phaxsin yuriwi), 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 jach'a marka p'iqut takiri anatakaman.
Q'illu Unu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Jisk'a markanaka
Nayriri Q'illu Unu markam.
Pachangara jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
3 011 jaqi
Q'illu Unu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
15 032 jaqi (8 144 chacha, 6 888 warmi)
Chitilla jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
4 005 jaqi (1 852 chacha, 2 153 warmi)
Quntumasa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Quntumasa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Quntumasa.
Hualpén
Hualpén Chili marka. Ekka: 53,5 km2. Jaqinaka: 88,046 (2004).
Saräwi
Mä saräwixa taqi markansa, taqi ayllunsa utjapuniwa. Uka saräwipanrakwa taqi kunas thakhiparxam sarxaruta.
María Cristina Vilanova
María Cristina Vilanova Castro de Árbenz , warmi, (* San Salvador, 1915 mara 7 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - San Jusiy, 2009 mara 5 uru Chichu phaxsin yuriwi)  jacha marka anakithiri.
Awki: José Antonio Vilanova Kreitz; Tayka: María Dolores Castro Arrechea. Qusan: Jacobo Árbenz Yuqanaka:
Qunuña
Mä qunuñax qunt'asiñatakiwa. Jaqixa janiwa saykamix jaksnati, jan ukasti qunt'asipuntanwa.
Waqra jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Antonio Raymondi jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 5 uru Achuqa phaxsin 1936 mara, Oscar Benavides Umalliq.
Uraqipa
696,72 km2 09°46´52” S y 77°36´34” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Antonio Raymondi jisk'a suyu nayriri marka: Llamillin.
Jaqinakapa
7 995 jaqi ( chacha, warmi)
Waqra jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
130,99 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Waqra marka.
Jaqinakapa
6 810 jaqi (2005 mara)
Quntumasa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
9 195 jaqi (? chacha, ? warmi)
Chillqi
Chillqi, paypacha kayuta sayaskasina maya kayu aysuña ukata yaqhawjaru takiña, uka jayawa chillqixa. Nayra pachaxa jaqinakaxa chillqisawa uraqi tupupxiritayna.
Pelé
Awki: João Ramos do Nascimento «Dondinho», Tayka: Maria Celeste Arantes.
1 282 golnaka
Cifra lograda incluyendo los tantos anotados en encuentros oficiales (760) y amistosos (522)
Jorge Lozano
Jorge Tadeo Lozano de Peralta y González Manrique ( Wukuta, 1771 mara 30 uru Chichu phaxsin yuritayna - Wukuta, 1816 mara 6 uru Huillka kuti phaxsin sarawayxarakitayna), 🇨🇴 jacha marka militar, arxatiri & anakithiri.
Kuluwya Prisidinti (1911)
Awki: Jorge Miguel Lozano, Tayka: Maria González. Warmi: María Tadea Lozano e Isasi Yuqanaka:.
Ignacio de Loyola
Íñigo López de Regalde, Ignacio de Loyola S.J (San Ignacio de Loyola, SJ), suti (*  Azpeitia, 1491 mara 24 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - † Roma, 1556 mara 31 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi) 🇪🇸 kathuliku Santu.
31 uru Huillka kuti San Ignaciu raymi.
Awki: Beltrán Yáñez de Oñaz y Loyola; Tayka: Marina Sáez de Licona y Balda.
Yitzhak Rabin
Yitzhak Rabin, יִצְחַק רָבִּין, suti (* Jerusalen, 1922 mara 13 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Tel Aviv, 1995 mara 4 uru Awti phaxsin yuriwi). Israyil jacha marka anakithiri.
Nobel Pallay Qasikaypi 1994.
Israyilpa Uma kamayuqnin (1974-1977 & 1992-1995).
Awki: Nehemiah Rubichov; Taykaa: Rosa Cohen. Warmi:. Yuqanaka:
Juk'amp Jach'aq'achxat yatiyäwinaka
[
Taqna jisk'a suyu
Taqna jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Tacna) Piruw markana mä jisk'a suyuwa, Taqna jach'a suyuna.
Uraqipa
Taqna jisk'a suyu nayriri marka: Taqna.
Jaqinaka: 250 509
8 066,11 km2
14°54'50 S  69°52'25 O
Jaylliña
Jaylliñax arump jayllinak qhanstayañawa. Uraspachanakax q'uchuña sapxarakiwa.
Hamalka jisk'a t'aqa suyu
Hamalka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Jamalca). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Utkupampa jisk'a suyu.
Taqna jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Taqna jisk'a suyu: 11 jisk'a t'aqa suyunaka:
Hamalka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 5 uru Anata phaxsin 1861 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Uraqipa
357,98 km2
Hamalka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Hamalka (1 201 msnm).
Chiliti jisk'a t'aqa suyu
Chiliti jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chilete). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Quntumasa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa chichu phaxsi 30, 1933, Oscar Benavides Umalliq.
Uraqipa
133,94 km2
Chiliti jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chiliti.
Jaqinaka
3 247 jaqi (? chacha, ? warmi)
Wata (Waylas) jisk'a t'aqa suyu
Wata jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huata) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waylas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Eswatini
Eswatini (aymar: Esuatini, kastilla: Esuatini, inlis: Eswatini, suasï: eSwatini y qhichwa: Swasisuyu) oficiales la Reino de Esuatini (kastilla: Reino de Esuatini, inlis: Kingdom of Eswatini, suasï: Umbuso weSwatini y qhichwa: Riynu di Swasisuyu), Aphrika.
José Miguel Pey
José Miguel Pey y Andrade ( Wukuta, 1763 mara 11 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Wukuta, 1838 mara 17 uru Thaya phaxsin sarawayxarakitayna), 🇨🇴 jacha marka militar, arxatiri & anakithiri.
Wata (Waylas) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
José Miguel Pey
Kuluwya Prisidinti (1910 - 1911, 1915 & 1931).
Wata (Waylas) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
70,69 km²
José Miguel Pey
Wukuta Kuraka (1810)
Wata (Waylas) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wata marka.
José Miguel Pey
Awki: Juan Francisco Pey, Tayka: Maria Ignacia de Andrade. Warmi: Juana Hipólita Bastidas Yuqanaka:.
Wata (Waylas) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 941 jaqi (2005 mara)
Eswatini
!
Liwitaka jisk'a t'aqa suyu
Liwitaka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Livitaca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chumpiwillka jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Liwitaka markam.
Jaqinakapa
11 516 jaqi (5 814 chacha, 5 702 warmi)
Rosalind Franklin
Rosalind Franklin, warmi, (Notting Hill, 1920 mara 26 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Chelsea, 1958 mara 16 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 jacha marka Jakaña yatxatawiti, Yatxatawiri Kimika yachaq.
Alma mater: Cambridge Jach'a Yatiñ Uta.
Sapallanka jisk'a t'aqa suyu
Sapallanka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Sapallanga) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Wankayu jisk'a suyu.
Markanaka - Uchuy markanaka
San Agustín jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Agustín.
Richard Wagner
Wilhelm Richard Wagner suti (Leipzig, 1813 mara 22 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Venezia, 1883 mara 13 uru Anata phaxsin yuriwi), 🇩🇪 jacha mara Luratapax klasisismu pachat rumantisismu pacharchiw.
Awki: Carl Friedrich Wagner (1770-1813), Tayka: Johanna Pätz Rosine (1774-1848). Warmi: Minna Planer & Cósima Liszt. Yuqanaqa: Siegfried Wagner, Isolde Wagner & Eva von Bülow.
Independencia (Pisku) jisk'a t'aqa suyu
Independencia jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Independencia) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Pisku jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 29 1942 mara, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Independencia markam.
Jaqinakapa
12 390 jaqi (6 504 chacha, 5 886 warmi)
Sina jisk'a t'aqa suyu
Sina jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Sina) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Putina jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Murqulla jisk'a t'aqa suyu
Murqulla jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Morcolla) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Sucre jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Sina jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa mara 1854 Llamayu phaxsi 2.
Hisus jisk'a t'aqa suyu
Hisus jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Jesús. Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Murqulla jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 21 1956, Manuel Odría Umalliq.
Sina jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Sina markam
Hisus jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Thaya phaxsi 29 1834 mara, Luis José Orbegoso Umalliq.
Murqulla jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Murqulla marka.