cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jakäwisatakiw Jararankhux Wali Aski
Jakäwipa
Akax niya taqi chaqan utji, jilpachapinix qullu iramananakan jakaraki ukat taqi ukanakax k’awnanakat uñstapxarakiwa. Jakäwipax mä pusi mar jan ukax phisqha mar ukjamakirakiwa. Yuritat jupanakax janiw yaqha uywanakkjam taykan suma uywatäpkiti jan ukax kunjas jaytarpätakipxiwa. Ukat urunakkiw lupï ukjanakax qala patar lupirasir mistsupxi, arumax janiw anch sarnaqapkiti.
Muyupampa jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 4 1906 mara, José Pardo Umalliq.
Bactrocera aurantiaca
Bactrocera aurantiaca ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Jakäwisatakiw Jararankhux Wali Aski
Jakäwipa
Säwi . Jararankh wich’inkh k’utuqatax iwij jakhur siwa.
Muyupampa jisk'a suyu
Uraqipa
3 772,31 km2 06°03´00” S y 76°58´00” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Muyupampa jisk'a suyu nayriri marka: Muyupampa.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Muyupampa jisk'a suyu: 6 jisk'a t'aqa suyunaka:
Khuchi
Khuchi, ñuñuri kasta uta uywa, jach'a p'iqini, jisk'a nayrani, warkuqata jinchuni, thuru nasani ukampi uraqi t'inqiri, kuru t'awrani. Khuchixa jach'a jinchu liwinakaniwa.
Jakäwisatakiw Jararankhux Wali Aski
Jakäwipa
Akjam jan uywat jararankhunakax wali t’ijt’iri, qamasani, qullani, ukat säwin kunäpxarakiwa; ukat sawïkirix jaqin yatiñanakaparjam utt’atarakiwa. Yaqhippachax jan kun yatisax jararankh uñisiksnawa ukampirus jakäwisatak jupanakax wali askïpxiritaynawa kunatti kunayman yapu tukjir jisk’a laq’unak tukjapxarakiritayna.
Jichhu Utanakaw Chhaqtaski
Kunas Utaxa
. phayasiñ uta . ikiñ uta . rispiñsa
Astor Piazzolla
Astor Pantaleón Piazzolla suti chacha (* Mar del Plata, 1921 mara 11 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Buenos Aires, 1992 mara 4 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi), 🇦🇷 jacha marka Jaylliphust'ari & & pyanu waqachiq..
Jakäwisatakiw Jararankhux Wali Aski
Yanapt’irinaka
Pachpan jakirinaka
Cuñumbuqui jisk'a t'aqa suyu
Cuñumbuqui jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Cuñumbuqui). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Lamas jisk'a suyu.
Jakäwisatakiw Jararankhux Wali Aski
Yanapt’irinaka
Internetan qillqt’atanaka
Astor Piazzolla
Awki: Vicente Piazzolla, Tayka: Asunta Manetti. Warminaka: Dedé Wolff (1942-1966) / Laura Escalada (1976-1992). Yuqanaka: Diana Piazzolla (1943-2009) wan Daniel Piazzolla (1944),
Wankaya jisk'a t'aqa suyu
Wankaya jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huancaya) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Cuñumbuqui jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 16 1933, Oscar Benavides Umalliq.
Khunu qullu
Khunu qullu, jach'a sayt'u aqaraprantata qullunaka.
Jakäwisatakiw Jararankhux Wali Aski
Yanapt’irinaka
http://www.naturaleza-asombrosa.info/2010/12/la-asombrosa-reproduccion-y-ciclo-de.html [10 de abril, 2012]
Surkupampa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
5 098 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Wankaya jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 15 1915, José Pardo Umalliq.
Grisya
Grisya (Grigu aru: Ελληνική Δημοκρατία (Elinikí Dimokratíal), ), jach'a marka Iwrupa.
Maranhão Istadu
Maranhão Istadu (iso BR-MA), marka istadu Wrasil.
Muyupampa jisk'a suyu
Jaqinakapa
106 033 jaqi ( chacha,  warmi)
Quri Ch'uma Qullu
Quri Ch'umax Wuliwya markana mä jach'a qulluwa (5 312 m).
Wiruntu jisk'a t'aqa suyu
Wiruntu t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Virundo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Grau jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Wankaya jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wankaya markam.
Jaqinakapa
484 jaqi
Turu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Turu markam.
Pinto Recodo jisk'a t'aqa suyu
Pinto Recodo jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pinto Recodo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Lamas jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Anata phaxsi 2 1962, Manuel Prado Umalliq.
Jichhu Utanakaw Chhaqtaski
Kunas Utaxa
Nayrïrinx manq’akamak phayasipxi, payïrinx arumanak samart’añtakirakiwa ukat ikiñ + uta sataraki, ukat qhiphïrinx juyrakamak imasipxaraki, jisnawa jawasa, ch’uñu, ukat yaqhanakamp kunaraki. Akanakax niya taqin utji, jakt’at jaqinak mä utar apthapita.
Ch'uxña Quta Qullu (José Ramón Loayza)
Ch'uxña Quta Qullux Wuliwya markana mä jach'a khunu qulluwa (4 459 m).
Cuñumbuqui jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
191,46 km2
Chachapuyas jisk'a suyu
Chachapuyas jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Chachapoyas) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Amarujawira jach'a suyu.
Turu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 005 jaqi (499 chacha, 506 warmi)
Cuñumbuqui jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Cuñumbuqui jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Cuñumbuqui (240 msnm).
Dámaso Pérez Prado
Dámaso Pérez Prado suti (* Matanzas, 1917 mara 11 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - † Mïxiku marka, 1989 mara 14 uru Llamp'u phaxsin yuriwi),  🇨🇺 jacha marka Jaylliphust'ari, yäpari & q'uchu arsuyaña.
Jichhu Utanakaw Chhaqtaski
Anaq Uta
Akkïrix jisk’pachakiwa. Akax waka chinuñani, iwij uyuni, ukat siwar uyuni ukjamarakiwa. Ukat kunapachati maynin uraqipax jayan jikxatasi ukjaw lurasi. Aka utan janiw sapür jakapkiti jan ukasti yapu apthapï ukjanakaw tukuchañkam mä qhawqhür uywampach qhiphaqtañ yatipxaraki. Ukat ukaruw kuna yapu apthapitanaks uchasipxiri. Tukutatx jakäwinakaparuw juyramp juyramp kut’xapxiri. Yaqhip jan apañxamä ukanakak jaytawäxapxiri.
Dámaso Pérez Prado
Awki: Pablo Pérez; Tayka: Sara Prado.
Pinto Recodo jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
524,07 km2
K'aja
K'aja, jach'a ch'uxu usu.
Chachapuyas jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 21 uru Awti phaxsin 1832 mara, Agustín Gamarra Umalliq.
Wiruntu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wiruntu markam
Jichhu Utanakaw Chhaqtaski
Amsta Uta
Amsta utax qullu iraman luratawa. Akax niya taqi phuqhataniwa. Ukkïrinakax akkïrinakarakiwa: waka chinuña, iwij uyu, chikir uyu, khuchhi putu, waka uta, ukat quqanak kunarakiw utji. Ukat jallupachä ukjaw qullur mistxañ yatipxiri kunatti ukjanakax ayllun taqikunaw ch’uxñakamäxi, janiw uywamp jasak jak’ayañjamäxiti. Ukamapins janiw ukakïkiti, utan uywatakix sinti qhut’uxarakiwa. Ukañkamax amstan janiw ancha ukjamäkiti, jallus purkchix urqix thajsakiskiwa. Ukat awtipachakiw istansyar maqanxapxiri.
Pinto Recodo jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Pinto Recodo jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pinto Recodo (300 msnm).
Jaqinaka
8 704 jaqi (? chacha, ? warmi)
Jichhu Utanakaw Chhaqtaski
Waka Uta
Maysat waka utaw utjistu, akax qalamp aruwimp pirqsutawa. Wintananakapax jik’pachanakkirakiwa. Punkunakapakiw jachpachanakaraki. Mujinapax maysar jalaqanikïxiwa ukat patarux kalaminamp utachxatatarakiwa. Ukat janiw mayjam jaqi jakañtak luratäxiti, jan ukax kunjamati sutipax ‘waka uta’ sixa. Akarux wakakiw ikispa ukat yaqhippachax iwijas wakaqallus anantasikirakispawa. Askpachapinix uywanakar jan jallus thayas k’athatjayañapatakiw wali aski.
Laqaya
Ukjarux janiw ukjamak aka qhipïr maysar apanuksnati. Akampix sañ muntanwa kunati laqayat yatiñax mayanakjam askirakiwa. Akax utan qhipha jilt’apawa. Askpach amuyt’añtakix uka jan utachat pirqax janiw aliqat utjkiti. Akax jaqin jaraqatäxi jan ukax aliq jaytsutakïx ukjaw akjamar tukxi. Ukat ukjamïpan kuna asiru jan ukax jararankh ukanakkirakiw jakxi.
Chachapuyas jisk'a suyu
Uraqipa
3 312 km2 6°20´S - 77°48´O
Jichhu Utanakaw Chhaqtaski
Laqaya
Taqi akanakat saraksnawa, uta lurañas mayjt’añapas jaqitawa. Jan jaqi utjkasp ukaxa, janiw akjamanak uñsknati. Yaqha jakirinakan luratanakapakiw uñjasipa. Ukat ukjamïpan sapa mayniw ut munañaparjam lurt’asi ukat marat mararjamaw mayjt’ayaraki jan ukax pachparukis tukusiyxaraki.
Wiruntu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
998 jaqi (502 chacha, 496 warmi)
Cuñumbuqui jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 828 jaqi (? chacha, ? warmi)
Chachapuyas jisk'a suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Chachapuyas jisk'a suyu nayriri marka: Chachapuyas.
Bactrocera aurantiaca
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew & Hancock, 1981.
Herman Melville
Herman Melville suti chacha (* New York, 1819 mara 19 uru Thaya phaxsin - New York, 1891 mara 28 uru Llamp'u phaxsin), 🇺🇸 jach'a marka qillqiri.
Warmi: Elizabeth Knapp Melville. Yuqanaka: (8)
Wachuqullpa (Tayaqaqa) jisk'a t'aqa suyu
Wachuqullpa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huachocolpa). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Tayaqaqa jisk'a suyu.
Mato Grosso Istadu
Mato Grosso Istadu (iso BR-MT), marka istadu Wrasil.
Wachuqullpa (Tayaqaqa) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 31 uru Chichu phaxsin 1951 mara, Manuel Odría Umalliq.
Bactrocera aurantiventer
Bactrocera aurantiventer ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1989.
Wachuqullpa (Tayaqaqa) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
292,0 km2
Chachapuyas jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Chachapuyas jisk'a suyu: 21 jisk'a t'aqa suyunaka:
Wachuqullpa (Tayaqaqa) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Wachuqullpa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wachuqullpa (2 907 msnm).
Jaqinaka
3 761 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Susapaya jisk'a t'aqa suyu
Susapaya jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Susapaya) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Tarata jisk'a suyupi, Taqna jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Susapaya kamasqa mara Taypi sata phaxsi 26 1954.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Susapaya markam
Jaqinaka
848 jaqi (456 chacha, 392 warmi)
Khirkhi khiwiña (jaylliphust'a)
Khirkhi khiwiña, charanku, warurt'añataki thuqt'añataki rixt'añataki jat't'aña yäwa. Khirkhitxa q'axiluwa thuqt'añaxa.
Khirkhin ikitapa
Khayanx ururmarkanx mä khirkhinchitux ikiwayxatayna ukatsti jupax sum ikipanx charanguitukiw jupax sartawayasitayna uka laykux charanguitux jiwasanakarux jachayistu ukhamarax kuchiyistu ukhamarak lup’iyistu ukhamarak kunayman jallyawipanx jiwasanakarux luraspawa.
Kunjams Uñstanitayna
Nayra pachanx Put’uxi Markan, quri laykut, kuynayman jaqinak kastanakax yaqha mark purinpxänwa, ukhamarakix  jach’a musikunaka, jach’a lunthathanaka kunayman jaqinak purinpxänwa. Put’uxi markanx walja phunchawix lurapxäna, vihuela mä ispañul instrumentumpiw thuqupxäna. Put’uxi jaqinanakax vihuela kipkak, mä isk’a charngüitux lurapxäna, aka isk’a charangüitux janiw kusänwa, ukhamak walja maranakat jach’a musikunakamp uka charangux sum tukutayna (Ernesto Cavour A., 2008:9) maysatuqit (Chalena Vásquez,2007) Peru markat jupax sixa, aka charangux awyi ayala yuri, ispañul purinx, uka pachanx aka isk’a charangux unstatayna,ukhamarak walja instrumentux ispañulamp purinxána, guitarra, violín, arpa, bandurria vihuela, kunayma intrumitumpi. Maysa amuyump (José Sotelo, 2009) jupax akham amuyi, Perú boliviampix mä jach’a ch’axwañ utji,  janiw yatanwa kujam yuri aka charangux jan ukasti aka instrumentux taqpach americankiwa.
Wamali jisk'a t'aqa suyu
Wamali jisk'a t'aqa suyu (kastilla aru: Distrito de Huamalí) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 4 1911 mara, Augusto Leguía Umalliq.
Uraqipa
20,19 km²
Jaqinakapa
2 118 jaqi ( chacha, warmi)
Waylillas jisk'a t'aqa suyu
Waylillas jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huaylillas). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Patas jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
89,73 km2
Waylillas jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Waylillas (2 500 msnm).
Jaqinaka
1 303 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Lajas jisk'a t'aqa suyu
Lajas jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Lajas). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Uraqipa
120,73 km2
Lajas jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Lajas.
Jaqinaka
13 401 jaqi (? chacha, ? warmi)
Rawakayku jisk'a t'aqa suyu
Rawakayku jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Francisco de Ravacayco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Pariwanaqucha jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Yapu apthapi phaxsi 23 1960, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Franciscu Rawakayku marka.
Ispi
Ispix jisk'a challwawa.
Janchipa
Mä luk'an jila challwawa.
Qamäwipa
Titiqaqa qutan juk'ampis utji. Jaqinakax uka challwxa phayañatakiw qaturapxi.
Chinchiru jisk'a t'aqa suyu
Chinchiru t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chincheros) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chinchiru jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Leoncio Prado jisk'a t'aqa suyu
Leoncio Prado jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Leoncio Prado) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wawra jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Chinchiru jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825 mara.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Chinchiru markam
Leoncio Prado jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 30 1953, Manuel Odría Umalliq.
Chinchiru jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
5 706 jaqi (2 871 chacha, 2 835 warmi)
Leoncio Prado jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Leoncio Prado markam.
El Parco jisk'a t'aqa suyu
El Parco jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de El Parco). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Bagua jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Jillimani
Jillimanix (Illimani) Wuliwya markana mä jach'a khunu qulluwa (6 462 m).
Waripampa jisk'a t'aqa suyu
Waripampa jisk'a t'aqa suyu (kastilla aru: Distrito de Huaripampa) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Leoncio Prado jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 156 jaqi
Waripampa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 16 1864 mara, Juan Pezet Umalliq.
Uraqipa
14,19 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Waripampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Waripampa.
Jaqinakapa
1 190 jaqi ( chacha, warmi)
El Parco jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
14,37 km2
El Parco jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: El Parco (597 msnm).
Jaqinaka
932 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Waripampa (Tayaqaqa) jisk'a t'aqa suyu
Waripampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huaripampa). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Tayaqaqa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
359,93 km2
Waripampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Waripampa (2 996 msnm).
Jaqinaka
7 962 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Tamarindo jisk'a t'aqa suyu
Tamarindo jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Tamarindo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Paita jisk'a suyu.
Qullanaka
Qulla quranaka
Kunayman kast qullasïwinakaw markas taypin utji. Chhillkha
Qhanapaku
Tamarindo jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 28 uru Thaya phaxsin 1920 mara, Augusto Leguía Umalliq.
Qullanaka
Qulla quranaka
Atapillu
Tamarindo jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
63,67 km2
Qullanaka
Qulla quranaka
P'uskalla
Tamarindo jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Tamarindo jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Tamarindo (17 msnm).
Qullanaka
Qulla quranaka
Qintu
Tamarindo jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
4 253 jaqi (? chacha, ? warmi)
Qullanaka
Qulla quranaka
Lampasa
Wayu jisk'a t'aqa suyu
Wayu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huayo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Patas jisk'a suyu.
Qullanaka
Qulla quranaka
Kiswara
Qaraypampa jisk'a t'aqa suyu
Cayrapampa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cayrabamba) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ay maru jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 14 1956 mara, Manuel Prado Umalliq.
Rumisapa jisk'a t'aqa suyu
Rumisapa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Rumisapa). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Lamas jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Llamayu phaxsi 8 1936, Oscar Benavides Umalliq.
Chhaulla
Chhaulla walxa chhaullwanakaw utji karavhi ispi trucha pejerey nayrapachaj utjatayña qisi
Wayu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Wayna Putusi
Wayna Putusix (Wayna Put'uxi) Wuliwya markana mä jach'a khunu qulluwa (6 088 m).
Ayawanku jisk'a t'aqa suyu
Ayawanku jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ayahuanco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wanta jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 20 1955, Manuel Odría Umalliq.
Qaraypampa jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qayrapampa markam
Rumisapa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Rumisapa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Rumisapa (400 msnm).
Wayu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
124,63 km2
Qaraypampa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
1 295 jaqi (639 chacha, 656 warmi)
San Luis (Ankashu) jisk'a t'aqa suyu
San Luis jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Luis) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Carlos Fermin Fitzcarrald jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Ayawanku jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wirakuchan marka.
San Luis (Ankashu) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
256,45 km²
Wayu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Wayu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wayu (2 200 msnm).
K'ana
K'ana, ñik'utanaka, ch'ankanaka, jani ukaxa yaqha yänaka k'anata.
San Luis (Ankashu) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Luis marka.
Wayu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 027 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Qullanaka
Qulla quranaka
Maransila
San Nicolás jisk'a t'aqa suyu
San Nicolás jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Nicolás) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Carlos Fermin Fitzcarrald jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa, Umalliq.
Uraqipa
197,39 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Nicolás marka.
Jaqinakapa
3 922 jaqi
Q'uwa
Q’uwax mä thujsa qura wa, janirakiw sinti axtasiñjam thujsakarakisa, ukat pata pampanakan, sirka parkinakan, qala taypinakan utjaspa. Ukampirus yakhip chikt’anakanx janiw q’uwax utjkarakispati kunalaykutix uraqitjamawa.
Qullanaka
Qulla quranaka
Iwkaliptu
Q'uwa
¿Kunatakis askipacha?
Q’uwax aknirinakatakiw apnaqata:
Xamayka
Xamaykaxa Awya Yalana mä jach'a markawa.
San Luis (Ankashu) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 349 jaqi
Thayacha
Thayacha, thayachax luxutawa. Nayra achachila nakax suma manq'a nak wakichasipxiritayna, k'ispiña nak, p'isqinak, chuchuqanak, ukhamarak jupanakax thayach manq'apxirinxa. Pä kast tayachaw utji, mayaxa isañatawa, mayniristi tapuyata. Isañax pata tuqinakan achuyapxi, ukax nayrakat qawichañaw muxsañapataki, ukat qhatjamaw phayaña, ñä qhatitaxija thayarayañawa, ukat tariruw apsuña, ukxa apañaw uta jichhu pataru luxsuñapataki. Ukamaw luraña, ukat alwaw manq'jaña.
Motorhead
Motörhead, jaylliphust'a England.
Qullanaka
Qulla quranaka
Churi churi
Mato Grosso do Sul Istadu
Mato Grosso do Sul Istadu (iso BR-MT), marka istadu Wrasil.
Q'uwa
·        Purak usutaki:
Kunapachatix maynix purak usumpiki ukhax janq’akiw q’uwa mathi umantixa, kunalaykutix q’uwax junt’u qurachixaya ukat jank’akiw purak usu apaqaspa.
·        Ch’akha t’ijitaki:
Uka pachparakikiw ch’akha t’ijitaki, kuna ch’akha t’ukunakatakis askipuniw q’uwa wallaqit umaph jarsusisin phututsuyasiñäxa.
·        Wallaqi phayasiñataki:
Nämakis wallaqitakix wali askipuniwa, jan q’uwampix janiw wallaqjamakaspati. Wallaqi x mä manq'awa, juk'ampis khaysa quta thiyanakan phayasitawa. Wallaqix challwa wallaqiyatawa, siwullampi, ch'uqimpi, wayk'ampi ukham phayatawa. Q'uwax janïr challwamp jarintkasin wallaqt'ayañawa, ch'uxña q'uwax wali sumapuniwa.
·        Uywan jan purak ch’itiyasiñapataki:
Pata pampanakanx alwa tuqirux wali khuphantataw ch’uxña  uywa manq’anakaxa, ukat kunapachatix uywanakax ukhampach maq’thapi ukhax purak ch’itt’ayasispa ukat  jan ch’itt’ayasiñapatakix q’uwaw nayraqat manqantayaña, walja q’uwaw uywa manq’añarux marqantaña, Jilpachax wakampir iwijampiru manq’ayaña.
Bactrocera aurea
Bactrocera aurea ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña May, 1952.
K'ara
K'ara, yaqhipa jaltiri uywanakana p'iqxaru jilata aychapa ququrichipa.
K'anchila
K'anchila, kunaymana kasta k'achachañaka. Sanjwana uruxa iwijanakaruxa kunaymana samiri ch'ankhanakampi, k'anchilanakampiwa jinchupata chimpt'añaxa.
Chiriwata jisk'a t'aqa suyu
Chiriwata jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chiguata) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ariqipa jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Pukintika
Pukintikax Chili, Wuliwya markanakana mä jach'a qulluwa (5 407 m).
Chiriwata jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 686 jaqi (1 352 chacha, 1 334 warmi)
Daniel Hernández
Daniel Hernández Morillo (* Sallqapampa, 1856 mara 1 uru Achuqa phaxsin yuritayna - † Lima, 1932 mara 23 uru Taypi sata phaxsin sarawayxarakitayna), 🇵🇪 jach'a marka llimphiri yäpari.
Awki: Leocadio Hernández; Tayka: Basilia Morillo.
Wila Qullu (Ch'alla Pata)
Wila Qullux Wuliwya markana mä jach'a qulluwa (5 144 m).
Minas Gerais Istadu
Minas Gerais Istadu (iso BR-MG), marka istadu Wrasil.
Salla Qullu
Salla Qullux Wuliwya markana mä qulluwa (4 730 m).
Imaza jisk'a t'aqa suyu
Imaza jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Imaza). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Bagua jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
4 431,7 km2
Jaqinaka
21 409 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Jatun Wila Qullu
Jatun Wila Qullux (Qhichwa aru jatun, hatun jach'a, "jach'a wila qullu") Wuliwya markana mä jach'a khunu qulluwa (5 214 m).
-
Wila Qullu (Sawaya)
Wila Qullux Wuliwya markana mä qulluwa (4 581 m).
Horacio Salgán
Q'uchu isch'ukiña
También le dedicaron varios tangos:
Tintay Punku jisk'a t'aqa suyu
Tintay Punku jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Tintay Puncu). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Tayaqaqa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 3 uru Tayphi sata phaxsin 1984 mara, Fernando Belaúnde Umalliq.
Santiago de Surco jisk'a t'aqa suyu
Santiago de Surco jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santiago de Surco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Tintay Punku jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
460,32 km2
Santiago de Surco jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa mara 1929 Jallu qallta phaxsi 16, Augusto Leguía Umalliq.
Uraqita
12° 09' S 77° 01' W
Tintay Punku jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Tintay Punku jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Tintay (2 350 msnm).
Jaqinaka
3 944 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Santiago de Surco jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Santiago de Surco markam
Jaqinaka
289 597 jaqi (134 288 chacha, 155 309 warmi)
Paqchu jisk'a t'aqa suyu
Paqchu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Paccho) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wawra jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Kunats Allqamar Satapacha
Allqamarix janiw jaqin uywatakiti, ukat jankhar k’uchuna, pampana ukat jach’a iwkaliptun jakasi. Akax niya jach’a wallpä ukch’awa, samipakiw mayjt’ata; p’iqipax ch’iyara, nayra jak’ax qhana wila, ukat suruñapax mayj qhillar uñtatarakiwa. Jikhanipax niya ukch’pach ch’iyarawa, wich’inkh puntapamp purakapampix janq’u, pä kayupasti narankharurakiwa. Aka allqamarix aycha manqaniwa, ukat urux “thujstat aychas jan ch’akhan jisk’a laq’unakas ukat yaqhip ch’uxña achunakas ukjam manq’i.” (Flores, 2008: 48). Arumax janiw sarnaqkiti, jach’a jankhar k’uchur jan ukax iwkalipturuw ikir sarxañ yati.
Paqchu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Paqchua markam.
Jaqinakapa
2 079 jaqi
Kunats Allqamar Satapacha
Kunjam sutiptayatasa (¿Cómo está compuesto el nombre?)
Aymaran yaqhip sutinakax mä arump mä arump aruptayatapxiwa. Ukat uka arun istrukturanakapax maynin ajanupakaspas ukjamakipxiwa, janïraw kuna amuys sumpach yatiyapkistuti, jichhax ukatuqit askpach amuyt’añasatakiw aka laq’un sutip payar jaljtayañäni: allqa + mari = allqamari Adj. S. N.C. Laq’un sutipax pä arut apthapitawa, nayrirï ukax sutir mayjt’ayiriwa, qhiphirï ukasti, María uka sutit mari ukjamar tukxaraki. Chiqpachans qhiphirikis ukax kastillanut mayt’at aruwa ukat qhipharux paypach aymarkamakaspas ukjamaw mayar tukxapxaraki. Ukjamax akkïrin mä pä arut apthapit sutit arsusktana.
Amuyun askitapa (Importancia del significado)
Sapa sut maynix uñstay ukjaxa, janiw ukjamak apnaqkaspati, ukjamaskispaxa, ina ch’usa arukispawa, ukat aruskipañatak wali askiñapatakix mä amuyux yäparjam churasiñapapiniwa. Akjan ‘allqamari’ sutix samipat allqa ukax juti, ‘mari’ ukarak María ukat apaqatarakiwa. Ukjamïpan phuqhatañatakix paypachaw wakiskiripxi, mä arun saraksnawa, qilqt’atamp amyumpiw “signo lingüístico” (Dubois, 1998:560) ukjamar tukxapxi.
Arjaña (Presagio)
Jiwasarutï uka allqamarix kawkhan uñstistani ukjaxa, taqikunas munatasarjamaw mistsuni. Yamas mä pay uñjañänixa, kunatï lurañ manktan ukatakix wali askipiniwa. Ukat ukjamïpan yaqhip jila kullakanakax “surti mariyaw” sas sapxarakiri.
Jiskt’at pankanaka
DUBOIS, Jean y otros 1998 Diccionario de Lingüística. Alianza Editorial, S.A.; Madrid.
FLORES, CH. C., Magno 2008 Variación Dialectal del Léxico de la Aves de Qurpa, Qurumanta Alta y Pujräwi. Instituto de Estudios Bolivianos; UMSA – La Paz.
Anqu-Wallu jisk'a t'aqa suyu
Anqu-Wallu t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Anco-Huallo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chinchiru jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Antiukiya jisk'a t'aqa suyu
Antiukiya jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Antioquía) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waruchiri jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Anqu-Wallu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Anata phaxsi 20 1964 mara, Fernando Belaúnde Umalliq.
Antiukiya jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Yapu apthapi phaxsi 5 1935, Oscar Benavides Umalliq.
Anqu-Wallu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Uripa markam
Jaqinaka
10 898 jaqi (5 341 chacha, 5 557 warmi)
Antiukiya jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 376 jaqi
San Roque de Cumbaza jisk'a t'aqa suyu
San Roque de Cumbaza jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Roque de Cumbaza). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Lamas jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 29 1964, Fernando Belaúnde Umalliq.
Uraqipa
525,15 km2
San Roque de Cumbaza jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Roque de Cumbaza (600 msnm).
Jaqinaka
1 376 jaqi (? chacha, ? warmi)
Yawya jisk'a t'aqa suyu
Yawya jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Yauya) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Carlos Fermin Fitzcarrald jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1905, Umalliq.
Uraqipa
170,41 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Yawya marka.
Jaqinakapa
5 460 jaqi
Vichayal jisk'a t'aqa suyu
Vichayal jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Vichayal). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Paita jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 28 uru Thaya phaxsin 1920 mara, Augusto Leguía Umalliq.
Uraqipa
134,36 km2
Vichayaljisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Felipe de Vichayal (40 msnm).
Jaqinaka
5 222 jaqi (? chacha, ? warmi)
Yawli (Xauxa) jisk'a t'aqa suyu
Yawli jisk'a t'aqa suyu (kastilla aru: Distrito de Yauli) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 20 1944 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
93,15 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Yawli jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Yawli.
Pará Istadu
Pará Istadu (iso PA), marka istadu Wrasil.
Bagua jisk'a suyu
Bagua jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Bagua) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Amarujawira jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 1 1941 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
5 745,72 km2 5°46´48S - 78°26´24O
Markanaka - Uchuy markanaka
Bagua jisk'a suyu nayriri marka: Bagua.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Bagua jisk'a suyu: 6 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
96 787 jaqi ( chacha,  warmi)
Bactrocera axanthinus
Bactrocera axanthinus ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña White & Evenhuis, 1999.
Jacobo Hunter jisk'a t'aqa suyu
Jacobo Hunter jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Jacobo Hunter) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ariqipa jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 2 1990 mara, Alan García Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Jacobo Hunter markam.
Manuel Gómez Carrillo
Awki: Doroteo Gómez, Tayka: Carmen Carrillo. Warminaka:. Yuqanaka: Manuel, Julio Alberto, Jorge y Carmen, Olga Samaroff & Inés Gómez Carrillo
Wamachuku jisk'a t'aqa suyu
Wamachuku jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huamachuco). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Sánchez Carrión jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Wankaskar jisk'a t'aqa suyu
Wankaskar jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huangáscar) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Wamachuku jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
123,7 km2
Wankaskar jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa, Umalliq.
Wamachuku jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Wamachuku jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wamachuku (3 210 msnm).
Jaqinaka
52 459 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Wankaskar jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wankaskar markam.
Jaqinakapa
724 jaqi
Paraiba Istadu
Paraiba Istadu (iso PB), marka istadu Wrasil.
Kurunku jisk'a t'aqa suyu
Kurunku jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Corongo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kurunku jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1857, Umalliq.
Uraqipa
143,13 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kurunku marka.
Jaqinakapa
2 093 jaqi
Qarawili jisk'a t'aqa suyu
Qarawili jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Caravelí) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qarawili jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
August Kekulé
Friedrich August Kekulé von Stradonitz suti chacha (* Darmstadt, 1829 mara 7 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - Bonn, 1896 mara 13 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi), 🇩🇪 jacha marka kimika yatxatawiri.
Qarawili jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 22 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
August Kekulé
Yuqa: Stephan Kekulé von Stradonitz.
Qarawili jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qarawili markam.
Waylla (Chili-Wuliwya)
Wayllax Chili, Wuliwya markanakana mä jach'a qulluwa (4 923 m).
Qarawili jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
3 784 jaqi (1 894 chacha, 1 890 warmi)
August Kekulé
Alma mater: Giessen Jach'a Yatiñ Uta.
Ullawi
Ullawix Wuliwya markana mä jach'a qulluwa (5 868 m).
John Tyler
John Tyler suti (* Virginia, 1790 mara 29 uru Thaya phaxsin yuritayna - † Richmond, 1862 mara 18 uru Chichu phaxsin yuriwi) 🇺🇸 jacha marka arxatiri & anakithiri.
Qillqaña
Qillqaña, maya kunxatsa qillqata. Ukhama nayra achachilanaxa sutiyapxiritayna. Maya aruptayiri sapa mayni jisk'a chimpu.
John Tyler
Awki: John Tyler Sr.; Tayka: Mary Armisted. Warminaka: Letitia Christian (y. 1813; y. 1842) / Julia Gardiner (y. 1844). Yuqanaka: 15 ( Robert, David Gardiner, John Alexander, Lyon Gardiner, etc.)
Alma mater: The College of William and Mary.
Kim Il-sung
Kim Il-sung, chosŏn'gŭl: 김일성, hancha: 金日成; (Mangyongdae, 1912 mara 15 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - Pyongyang, 1994 mara 8 Huillka kuti phaxsin yuriwi), Kuriya jacha marka anakithiri.
Kuriya prisidinti (1972-1994).
Sichura jisk'a t'aqa suyu
Sichura jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Sechura). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Sichura jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 21 uru Huillka kuti phaxsin 1825 mara, Simuna Wuliwar Umalliq.
Uraqipa
5 711,25 km2
Sichura jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Sichura (3 msnm).
Jaqinaka
24 259 jaqi (? chacha, ? warmi)
Parana Istadu
Parana Istadu (iso PR), marka istadu Wrasil.
Ava Gardner
Ava Lavinia Gardner, warmi, (Brogden, 1922 mara 24 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - Westminster marka, 1990 mara 25 uru Chichu phaxsin yuriwi)  🇺🇸 jacha marka Yäpari warmi.
Aquí: Bailey Gardner; Tayka: Molly Qusannaka: Mickey Rooney (1942-1943) / Artie Shaw (1945-1946) / Frank Sinatra (1951-1953) Yuqanaka:
Wila Qullu (Chili-Wuliwya)
Wila Qullux Chili, Wuliwya markanakana mä jach'a qulluwa (4 948 m).
Tarukachi jisk'a t'aqa suyu
Tarukachi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Tarukachi) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Tarata jisk'a suyupi, Taqna jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Tarukachi kamasqa mara Awti phaxsi 12 1874.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Tarukachi markam
Jaqinaka
434 jaqi (213 chacha, 221 warmi)
Shanao jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Anata phaxsi 12 1952, Manuel Odría Umalliq.
Uraqipa
24,59 km2
Shanao jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Shanao (270 msnm).
La Peca jisk'a t'aqa suyu
La Peca jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de La Peca). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Bagua jisk'a suyu.
Bactrocera bakeri
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Bezzi, 1919.
Shanao jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
2 088 jaqi (? chacha, ? warmi)
La Peca jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Wamankilla jisk'a t'aqa suyu
Wamankilla jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huamanguilla) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wanta jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
La Peca jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
La Peca jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: La Peca (552 msnm).
Wamankilla jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 22 1857, Ramón Castilla Umalliq.
La Peca jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
31 506 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Wamankilla jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wamankilla marka.
Jaqinakapa
4 812 jaqi
Jach'a Ch'ankha
Jach'a Ch'ankhax Wuliwya markana mä qulluwa (4 345 m).
Phuju Qullu
Phuju Qullux (Poko KKollu) Chili, Wuliwya markanakana mä jach'a qulluwa (4 756 m).
Upawachu jisk'a t'aqa suyu
Upawachu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Upahuacho) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Pariwanaqucha jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 10 1961, Manuel Prado Umalliq.
Jair Bolsonaro
Jair Messias Bolsonaro (*Glicério, 1955 mara 21 uru Achuqa phaxsin yuritayna - ), 🇧🇷 jacha marka anakithiri. Wrasil Prisidinti (2019 -).
Upawachu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Upawachu marka.
Jaqinakapa
2 134 jaqi
Chugay jisk'a t'aqa suyu
Chugay jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chugay). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Sánchez Carrión jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 13 uru Jallu qallta phaxsin 1943 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
416,31 km2
Chugay jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chugayu (3 371 msnm).
Pernambuco Istadu
Pernambuco Istadu (iso PE), marka istadu Wrasil.
Bactrocera bancroftii
Bactrocera bancroftii ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Jumbilla jisk'a t'aqa suyu
Jumbilla jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Jumbilla). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Bongara jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 26 uru Jallu qallta phaxsin 1870 mara, José Balta Umalliq.
Uraqipa
154,18 km2
Jumbilla jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Jumbilla ( 1 935 msnm).
Jaqinaka
1 503 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Qucharqa jisk'a t'aqa suyu
Qucharqa t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cocharcas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chinchiru jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825 mara.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qucharqa markam
Jaqinakapa
2 254 jaqi (1 133 chacha, 1 122 warmi)
Aqu (Kurunku) jisk'a t'aqa suyu
Aqu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Aco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kurunku jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Piaui Istadu
Piaui Istadu (iso PI), marka istadu Wrasil.
Aqu (Kurunku) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1923, Umalliq.
Uraqipa
56,54 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Aqu marka.
Putusi jach'a suyu
Putusi jach'a suyuxa Wuliwyana mä jach'a suyuwa.
Jisk'a suyunaka
16 jisk'a suyunaka:
thumb|left|260px|[[Uyuni jayi quta]]
Bonn
Uraqipa
51°44′02 N 7°05′59 E
Jaqinaka
327 919 jaqinaka (31 Jallu qallta phaxsi 2017)
Irpirinaka
Kuraka: Ashok Sridharan
Waytara jisk'a t'aqa suyu
Waytara jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huaytará). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Waytara jisk'a suyu.
Camilo Torres
Camilo Torres Tenorio suti, (* Popayán, 1776 mara 22 uru Awti phaxsin yuritayna - † Bogotá, 1816 mara 5 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), 🇨🇴 jacha marka arxatiri & anakithiri.
Waytara jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 21 uru Juyphi phaxsin 1821 mara, Jusiya San Martin Libertadur.
Camilo Torres
Kuluwya Prisidinti (1812-1814, 1815 - 1816).
Waytara jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
401,25 km2
Waytara jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Waytara (2 658 msnm).
Curgos jisk'a t'aqa suyu
Curgos jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Curgos). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Sánchez Carrión jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 13 uru Jallu qallta phaxsin 1943 mara, Manuel Prado Umalliq.
Waytara jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
2 435 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Lamas jisk'a suyu
Lamas jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Lamas) Piruwna mä jisk'a suyuwa, San Martín jach'a suyu.
Curgos jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
99,5 km2
Lamas jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 16 1933 mara, Oscar Benavides Umalliq.
Curgos jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Curgos jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Curgos (3 225 msnm).
Lamas jisk'a suyu
Uraqipa
5 040,67 km2 06°25´00” S y 76°32´00” O
Curgos jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
8 086 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Lamas jisk'a suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Lamas jisk'a suyu nayriri marka: Lamas.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Muyupampa jisk'a suyu: 6 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
74 771 jaqi ( chacha,  warmi)
Kunsijirunaka
(Alianza para el Progreso Partidupi).
Ramón Castilla
Ramón Castilla y Marquesado (* Tarapaka, 1797 mara 31 uru Thaya phaxsin yuritayna - † Tarapaka, 1867 mara 30 uru Llamayu phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka militar & anakithiri, Piruw Prisidinti (1844, 1845-1851, 1855-1862, 1863).
Awki: Pedro de Castilla; Tayka: Juana Marquesado Romero. Warmi: Francisca Diez Canseco Corbacho. Yuqanaka: (3) Manuel Castilla de Cárdenas (1825), Federico Castilla Villegas (1833), Juan Castilla Colichón(1851).
Rio Grande do Norte Istadu
Rio Grande do Norte Istadu (iso RN), marka istadu Wrasil.
5°44′S 36°33′O
Qurimina Qullu
Quriminax Wuliwya markana mä qulluwa.
Bactrocera banneri
Bactrocera banneri ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña White, 1999.
Mayor Jach'a Yatiñ Uta
Mayor Jach'a Yatiñ Uta (kastilla aru: Universidad Mayor), jach'a yatiñ uta, Santiago de Chile marka.
Llama jisk'a t'aqa suyu
Llama jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Llama). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 1835 mara 18 uru Yapu apthapi phaxsin, Felipe Salaverry Umalliq.
Uraqipa
494,94 km2
Llama jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Llama.
Jaqinaka
7 601 jaqi (? chacha, ? warmi)
Niní Marshall
Marina Esther Traveso, warmi Niní Marshall (* Buenos Aires, 1903 mara 1 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Buenos Aires, 1996 mara 18 uru Achuqa phaxsin yuriwi), 🇦🇷 jacha marka llimphiyri, q'uchu arsuyaña & yäpari.
Awki: Pedro Traveso; Tayka: María Ángela Pérez. Qusan: Felipe Edelmann / Marcelo Salcedo / Carmelo Santiago. Yuqanaka: Ángela Dora Edelmann de Abregó (n. 1926)
Wajax Kunjam Lurañasa
Wajax sank’ampin parjat khulanakampin qhathiyat ch’uqiwa. Akx ch’uqi llamyü ukjanakakiw patatuqin jakasir jilat kullakanakax lurt’añ yatipxi. Ukatakix jupanakax ch’uqis phäñas ukat khulas ukjamarak wakicht’apxi. Niyak puchtuchatätapatxa, mä ch’uqi llamayut qallparuw phäsiñamp khulanakamp pirqt’asin ninamp phichht’apxi; payirï ukx sank’a jan mäki thayaqañapatakis ukat ch’uqi suma qhathiyañapatakiw uskupxaraki. Ukat suma sank’ar tukuñapkamarakiw suyt’apxi.
Kunas waja allintañtakix munasi
Ukat mä qhawqha k’atanakxaruxa, ch’uqi allintañtakix phäñax puchtukïxarakiwa. Jichhax akatuqit suma amuyt’añtakix mä wiriyuw utjistu:
Tata Sawaya
Tata Sawayax Wuliwya markana mä jach'a qulluwa (5 430 m).
Quta Qutani (Chili)
Quta Qutanix Chili markana qutanakawa.
Chapimarka jisk'a t'aqa suyu
Chapimarka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chapimarca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ay maru jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Juyphi phaxsi 2 1857 mara.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Chapimarka markam
Jaqinaka
2 221 jaqi (1 035 chacha, 1 188 warmi)
Tunan marka jisk'a t'aqa suyu
Tunan marka jisk'a t'aqa suyu (kastilla aru: Distrito de Tunan marca ) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Chisquilla jisk'a t'aqa suyu
Chisquilla jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chisquilla). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Bongara jisk'a suyu.
Tunan marka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 15 1944 mara, Manuel Prado Umalliq.
Chisquilla jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 20 uru Huillka kuti phaxsin 1946 mara, José Luis Bustamante Umalliq.
Tunan marka jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
30,07 km²
Chisquilla jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
174,96 km2
Tunan marka jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Tunan Marka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Concho.
Chisquilla jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Chisquilla jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chisquilla (2 070 msnm).
Jaqinaka
352 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Tunan marka jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 357 jaqi ( chacha, warmi)
Iwayin jisk'a t'aqa suyu
Iwayin jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Iguain) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wanta jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 27 1926, Augusto Leguía Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Makachakra marka.
Jaqinakapa
3 034 jaqi
Alwaña
Alwaña (alwaña arupi: Shqipëri/Shqipëria, ) / Alwaña Ripublika  (alwaña arupi: Republika e Shqipëri, ), Iwrupapi jach'a marka. Nayriri Tirana markam.
Uraqita
40° 20' N 19° 49' E
Parina Quta (Chili-Wuliwya)
Parina Qutax Chili, Wuliwya markanakana mä jach'a qulluwa (6 348 m).
Santa Leonor jisk'a t'aqa suyu
Santa Leonor jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santa Leonor) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wawra jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 3 1940, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Jucul markam.
Jaqinakapa
1 224 jaqi
Kuska jisk'a t'aqa suyu
Kuska jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cusca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kurunku jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1923, Umalliq.
Uraqipa
56,54 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kuska marka.
Jaqinakapa
2 301 jaqi
Bactrocera barringtoniae
Bactrocera barringtoniae ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Tryon, 1927.
Tikaku jisk'a t'aqa suyu
Tikaku jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ticaco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Tarata jisk'a suyupi, Taqna jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Tikaku kamasqa mara Awti phaxsi 12 1874.
Jaqinaka
815 jaqi (426 chacha, 389 warmi)
Anna Netrebko
Anna Netrebko, 🇷🇺 jacha marka q'uchu arsuyaña.
San Lorenzo jisk'a t'aqa suyu
San Lorenzo jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Lorenzo) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 21 1942 mara, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
San Lorenzo jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Lorenzo.
Jaqinakapa
2 265 jaqi ( chacha, warmi)
Qallawanka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Yapu apthapi phaxsi 12 1957, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qallawanka markam.
Jaqinakapa
619 jaqi
Rio Grande do Sul Istadu
Rio Grande do Sul Istadu (iso RS), marka istadu Wrasil.
Rondonia Istadu
Rondonia Istadu (iso RO), marka istadu Wrasil.
Rio Grande do Sul Istadu
29°46′S 53°10′O
Rondonia Istadu
10°54′S 62°46′O
Tabalosos (San Martín) jisk'a t'aqa suyu
Tabalosos jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Tabalosos). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Lamas jisk'a suyu.
Uraqipa
485,25 km2
Tabalosos jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Tabalosos (600 msnm).
Jaqinaka
12 427 jaqi (? chacha, ? warmi)
Wila Pukarani
Wila Pukaranix Wuliwya markana mä qulluwa (4 910 m).