cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lurayiri
Verbos copulativos
Son los verbos que no aportan un significado pleno, sólo se emplean para unir el sujeto y el predicado. Son aquellos verbos que poseen un significado mínimo, de forma que no añaden apenas nada al sujeto y por ello son casi prescindibles (diciendo "la casa es azul" diríamos prácticamente lo mismo que diciendo "La casa azul"); por ello, en vez de seleccionar objetos directos afectados por el verbo, rigen un tipo de complementos diferentes llamados atributos oracionales, que son mutables o sustituibles por el pronombre átono "lo". Los atributos oracionales pueden ser de dos tipos:
Inas
Inas, ; françaisna: probabilité.
Lurayiri
Verbos copulativos
En el análisis morfosintáctico, los atributos se marcan como determinantes tanto del verbo que lo rige como de aquello que determina, esté esto en el sujeto o en el predicado. Es importante hacer notar que no sólo los verbos copulativos exigen atributos.
Tiempos y modos verbales en español
En español, las formas verbales se agrupan en diferentes tiempos verbales y tres modos. Además de tres formas impersonales, las cuales no tienen tiempo o modo: el infinitivo, el participio y el gerundio. Los tres modos existentes son modo indicativo, el modo subjuntivo y el modo imperativo, en los cuales hay diferentes formas verbales: (Usando de ejemplo el verbo Amar)
Aktionsart
Zeno Vendler propuso que los verbos también pueden clasificarse semánticamente, de acuerdo con el tipo de proceso que denotan.
Juan de la Cruz
Juan de la Cruz (Juan de Yepes Álvarez) (* Fontiveros (Ávila), 1542 mara 24 uru Juyphi phaxsin yuritayna - † Ubeda, 1591 mara 14 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi), 🇪🇸 jach'a marka kathuliku santu & qillqiri.
Awki: Gonzalo de Yepes; Tayka: Catalina Álvarez.
Chupika
Chupika, wila kasta sama.
Llamayu phaxsi
Llamayu phaxsi, Qasïwi phaxsi, marana phisqayri phaxsipa, kimsa tunka maya uruni, akïri phaxsinxa jaqinakaxa puquta yapunakapa utarkamawa apthapxapxi.
Jaq'uñataki
Aruna
Luis
Luis:
Pilpintu
thumb|250px|Pilpintu. Pilpintu, panqaranakata misk'i ch'amuri, kunaymana kasta sama chhiqani.
Hernández
Hernández:
Cáceres Piruwpi jisk'a t'aqa suyu
Cáceres Piruwpi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cáceres del Perú) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Santa jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Supe Puerto jisk'a t'aqa suyu
Supe Puerto jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Supe Puerto) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Barranca jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Cáceres Piruwpi jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 13 uru Taypi sata 1886 mara, Andrés Cáceres Umalliq.
Supe Puerto jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa JJallu qallta phaxsi 5 1906, José Pardo Umalliq.
Francisco de Quevedo
Francisco Gómez de Quevedo Villegas y Santibáñez Cevallos (* Madrid, 1580 mara 14 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - Madrid, 1645 mara 8 uru Llamp'u phaxsin yuriwi) 🇪🇸 jacha marka qillqiri.
Supe Puerto jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Supe Puerto marka.
Francisco de Quevedo
Awki: Pedro Gómez de Quevedo; Tayka: María de Santibáñez.
Cáceres Piruwpi jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Jimbe marka.
Jaqinakapa
4 994 jaqi
Bactrocera aceraglans
Bactrocera aceraglans ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
San Huwan Jarpa jisk'a t'aqa suyu
San Huwan Jarpa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Juan de Jarpa) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Chupaka jisk'a suyu.
Bactrocera aceraglans
Nayra sarnaqäwi
Katjaña White & Evenhuis, 1999.
San Huwan Jarpa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 16 1933 mara, Oscar Benavides Umalliq.
Uraqipa
129 km2
Markanaka - Uchuy markanaka
San Huwan Jarpa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Huwan Jarpa.
Jaqinakapa
3 573 jaqi ( chacha, warmi)
Bactrocera aceroglans
Bactrocera aceroglans ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña White & Evenhuis, 1999.
Alto Tapichi jisk'a t'aqa suyu
Alto Tapichí jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Alto Tapichi). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Rikina jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 20 uru Huillka kuti phaxsin 1946 mara, José Luis Bustamante Umalliq.
Uraqipa
9 013,8 km2
Alto Tapichi jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Santa Elena (121 msnm).
Jaqinaka
1 908 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Juyphi phaxsi
Juyphi phaxsi, Mara t'aqa, marana suxtïri phaxsipa, kimsa tunka uruni. Nayra pacha aymaranakatakixa mara tukuyänawa, ukata qacha phaxsi sutinitaynawa..
Emilio San Martín jisk'a t'aqa suyu
Emilio San Martín jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Emilio San Martín). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Rikina jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 22 uru Chichu phaxsin 1912 mara, Augusto Leguía Umalliq.
Lyun Trotsky
Lev Davídovich Bronstein (rusu arupi: Лев Давидович Бронштéйн), Lyun Trotsky (Лев Давидович Троцкий, kastilla aru: León Trotsky) nisqapas (Yanovka, 1879 mara 7 uru Awti phaxsin yuriwi - Mïxiku marka, 1940 mara 21 uru Thaya phaxsin yuritayna) Ukraniya jacha marka kumunista anakithiri & qillqaq. Rusiyapi 1917 marapi Hachcha Taypi sata phaxsi Pachakutiypa pusaqnin.
Hawaii suyu
Hawaii Istadus Unidusna mä suyuwa.
Emilio San Martín jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Emilio San Martín jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Tamanco (120 msnm).
Jaqinaka
7 433 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Constitución jisk'a t'aqa suyu
Constitución jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Constitución). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Pasqu jach'a suyu, Uqshapampa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 14 uru Juyphi phaxsin 2010 mara, Alan Garcia Umalliq.
Uraqipa
? km2
Constitución jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Constitución marka (? msnm).
Jaqinaka
? jaqi (? chacha, ? warmi)
Víctor Fajardo jisk'a suyu
Víctor Fajardo jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Víctor Fajardo) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ayaquchu jach'a suyu.
Uraqipa
2 260,19 km2 13°9′47″S 74°13′28″O
Markanaka - Uchuy markanaka
Víctor Fajardo jisk'a suyu nayriri marka: Wankapi.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Víctor Fajardo jisk'a suyu: 12 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
25 412 jaqi (12 316 chacha, 13 096 warmi)
Ch'iyara
Ch'iyarax samawa.
¿KUNATS UTJPACH JUK´ JARIYAÑ NAYRAQAT WAWANAKAR YATIQAÑ UTANAKAN SARAÑATAKI AKA T´AQ ARUN AMUYUNJA?
JUK´A ARUNAK (Resumen) Aka, qamawisanx wali atipasiñanakan qamsnax sapur kamaw jankiw nayrst´away kunanakasa. Ukalaykutaw wawanakarus mayipxix isq´atpachanakat yatiqañpawa, kunatix aka, wawanakarux sum wakichayañawa ukataw kawkins sumaw sarani, khitirux atipaskakispawa, kawkirus puriskakispawa. Yariyañ nayraqatasti, sañ muniw mä tama lurawinaka, kunatix akampix lursnaw apsusnaw walj musallanak janchisata, amuyunakasata, amuy marakachirinakat wawanakanxa, jayriyañtuqit waljakinak luraskakiñaw chiqanchañataki.
QANANCHAÑA (INTRODUCCIÓN) Nayra pachanakat jaqinakarust yatiyapxinwa, akasti, uñjañatakinwa, kunanakas yatipxana, kunankas luriripxana, taqi, ukanakaw umuyupxanaw jaqinakata. Aka, yatiqawinakax luarasinw sum wawanakax sarañpatakiw ukat nayraqaturx sapxanwa yämakis isk´a asukutpachaw lurañaw sum qhananchañatak wawanakan jakawinakapaxa.
Yatiq lurawist apasiñapaw taqi, k´achatakipuniwa, janiw nayrachañakit yatiqawinx wawanakarux ansas yanapt´añaw maraparjam janirakiw yaqha yatiqañanak jiljamaranakat yatichañakiti, sarañapakix ukakiw yatichaña, taqinis ukhamatarakiw jikirsnaw yatiqawi.
Ukasti, sum amuyuñarakiw janiw wawankax kipqapurapkiti, ansas sapamayniw mayjatarakiw qatuqapxi yatiqañanaka, ukhamarus aruskasiwins pachparakiwa. Tayk awkist yatipxañpaw kawkikamas sum jayriyañapuw janiw anch walj jayriyäñakiti.
Tayk awkinakasti, sumpuniw amuyupxañapuniw kunatix jayriyañ uqsatuqita, yänapañapunirakiw yämakis churañaw wallj iyawsawinaka, ch´amanchawinaka. Ukataw sañ utanapuniw qalltañ sum jayriyan wawanakasarux suma yatiñchawinakampinakax yatichaña. Ukampinsa, jayriyañ nayaraqat sarawisti, janirakiw uñt´atakitix tayk awkinakampix uka suma lurawinakax qamañapan ukhanakana, wawanakarust tayk awkist jupanakankiw yanapt´añanakasti. May t´aqanakast uñjasiw jayriyañanxa, wawanakast sarapkix yatiqañ utarux ukanaw qalltix jakawipax wawanakana.
Yatiqañ utanax uñjasiw taqi yatiqawinakapa, taqi lurawinakapa, taqi musallanakapa, taqi sumankañanakap mitapampinaka, taqi arunakapata. Tayk awkinakast sum yanapt´axist wawanakarux jayriyawinsti, wawanakax sum yanapatanakast janiw jan walt´awinakapax utjkanit yatqañ utana. Yamakis yatichirinakarus inamp jasakiniw yatichasti uka wawanarux sum jayriyätanakata.
QHANANCHSUÑA (DESARROLLO) JARIYAÑ NAYRAQATA (LA ESTIMULACIÓN TEMPRANA) Akasti, jariyañ nayraqat sañ muniw kunayman qutunakawa, lurawinak thakhi, lurañ yatqxtawik apasiw saparsa, irnaqasiñapaw wawanakanx yuritapat suxta marankamaw kunkimp wal yatiq lurañpataki, akasti, lurataw tatanakaru, mamanakaru, yanapt´añataki, wawanak sum yatiqañatuqit yatiñpa. Aka, jariyañ nayraqat sañ muniw wawanakasaruw churañaw mä jach´ yäqaw yatiñ tuqita, lurañ tuqita, amuyt´añ tuqita, kunkix jilxatayañatakix ajayuchit tuqit  amuyunak, amuyt´asimpataki. Akast janiw sañ munkit wawanakar nayrapt´ayañatakixa, ansas sañ muniw churañasaw taqi amuyt´asiñanka, churañaw mitaparjam janiw aka amuyt´awinkast jilañapakiti, janiw atipasiñätakititi, yatiqañatakiw taqikunakaw wakisk mitaparjam lurawinak yatiqañataki. Aka, arust uñstiw khä, wawanakat kamachiwipat mä waranq llatunk patak phisq tunk llatunkani, luratanw wawanakatakipuniw t´aqh yuripkan ukanakatakipuninwa. Akasti, yariyañatakinw wanakarur wisamkipxki ukhanakaru. Aka amuyust t´aqhinkir wawanakasti, ch´amanchiw qallt jariyañ alw tuqita. Wakichawipanxa sanx (Lopez, 2004) Aka arusti, sañ munanxa, yatiqañ nayraqata, wali askiw parlañatax jariyan nayraqatamp yatiqañampita. Amuyutapï, arkiripaw sasin taq wawankan thaxpach sayañakapax sapaqatankirinakapa, akastix jikxatañatakiw kunayman lurawinak yatiqañatak (janchipachstuqita, markapttuqita, chiqa sarta, chuyman sarawtuqita, yäqañtuqita, ch´ikhituqita, ukatuqitanakata) waliñkañtuqita. Ukhämapuninkaw yatiqañanaka. Akax qatuqasin sañaspäw yatiqawix amuyt´athawa jayriyañ nayraqatax arknaqiwa kunkitix jikxatañax wawanakan  wakisk ukhanax Jikirañatak ch´allxtawinakata, ch´amanchañ ch´ikhituqita, munasïwtuqita, llamp´utuqita, ukanakata.
QHANANCHSUÑ ARUT AMUYUPATA (DESARROLLO DEL LENGUAJE) Ar amuyusti sum yatiyawitakiw jaqinakampi parlasiñataki, ukast sarañapawa kasta kasta ajllit arunak kawkins uñt´añaw kunayman lurawinaka: 1. qallta saraw wakiskir amuyumpï. mä kut yurripxï, wawanakast niyaw jupanakax yatipxi, ch´amusiñ ukhämat ñuñ thaqhapxi manq´añlayku. Ukampisa, wawanakax niyaw qalltapxi kunkärsuñax unqxtasa   ispillillumpi, ananampi, laxrampi, sunqurump samananak sum samsunanaka, ukasti, arunak lurasin  taq kastanaka.
3. ch´ikhinak amuyaña. Akä pachasti aru pirwapast walpuniw jiljatxi sapürutkamawa, aruw pirwapax pä tunkaruw yäpt´axi. Ukhamarus niya, pä marar purkix ukhswa, Phisqa maranix ukati, aru pirwapast makatxiwa mä waranq phisq patakaniruwa. Ukhaskti qalltakiniw thiwjanakampinkaw amuyt´ayasiñatakix ukhasti, palasjañatak uñt´at sutinaka. Qhiphänakarust arsuskaniwa, aruchirinaka, suti lantinaka, taqi ukanaka. Ukhaskti apnaqarakiw arukax walja kastanakatawa sun arsuñkama.
Montero
Montero:
¿KUNATS UTJPACH JUK´ JARIYAÑ NAYRAQAT WAWANAKAR YATIQAÑ UTANAKAN SARAÑATAKI AKA T´AQ ARUN AMUYUNJA?
AWKINAK TAYKANAK JANIW CHURAPXKIT WAKISKIR JAYRIYAÑ NAYRAQAT WAWANAKAR SARAMPATAK YATIQAÑ UTARU Uñtawinakat akä, jach´a markan utjiw walja jaqinakaw qamasipxi wali taqhisiñanxa, uka utanakanx janiw yatipxkit aka wakisir jaryañ nayraqatata. Aka jan walt´awit walj laykutanakatawa, pisi qulqinaka, jaqinakan qamawinakapa, jaqi lurawi, jupanakast janiw churapkiti, mä sum yanapt´awi sun sarñpataki wawanakaru. Jupanakax janiw yatipkanti, janiw khitis yatiyïr utjkanti, jach´a yatiqañ utanakasti, janirakiw atiykapkiti aka markaririnakaru. Parlasktanwa, aka, altu pata markat suna riu siki uksatuqita, aka sunasti Mariscal Sucre satanwa, distritu 4 ukata, Nayasti lurawaytwa mä jach´a yatxatawi, yatiqañ utax santwa “Libertad”. Nayax yurawaytwa aka yatjatawi pä waraq tunka payani marana. Uka pachanakan nayax uñjawaytwa walja wawanakaruw kinder ukata, kimsa tamamanw yatiqakiw ukamaruw jaljatapxanwa. Nayasti kinder ukanakampix irnaqawaytwa mä marapuniwa.
Maqati jisk'a t'aqa suyu
Maqati jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Macate) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Santa jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1821 mara, Umalliq.
Qayti
Qayti jan ukax qayti qayti, quta anux quta jamach'i wa, (Zool. mf. Cientifico suti: tama: Charadriidae). Anjamaw wal wajasiñ yatipxi, "qay... qay...qayti" sasaw wajasipxi ukat qayti sutini, ukhamarak yaqhipanakax quta anu sutimpiw uñt'apxaraki.
K'alla
K'alla jan ukax k'allallax mä ch'uxña jamach'iwa, (Zoool. mf. Cietifico sutipa: bolborhynchus aurifrons, tama: Psittacidae). Juk'ampis aka jamach'ix qhirwa junt'u markanakan qamapxi. K'all k'all k'all sasaw jalnaqi, ukatwa k'alla sutini.
Qayti
Janchipa
Nayrapax chikawjan jisk'a wila muruq'uniwa, chhuruñapax ch'iyara wa, ukhamarak sayt'urux jach'a juch'usawa, kayitupanakax laramawa, p'iqimp purakawjampix janq'urakiwa, jikhanipasti ch'iyararakiwa.
Maqati jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Maqati marka.
Qayti
Qamäwipa
Qaytix juk'ampis panipuniw qamasi, yaqhippachanakas jisk'a tamanakans jalnaqapxarakiwa. Juk'ampis quta thiyanakana, jawir lakanakan qamasipxi.
K'alla
Janchipa
K'allax mä chhiy jilakiwa. Phuyunkapax ch'uxñawa, ukhamarak kawkirus jatt'kattaskakiwa. P'iqipax muruq'uwa, nayritapax ch'iyaritawa, chhuruñapax k'umuwa, ukhamarak ch'iyarawa. Wichhinkhapax jach'awa, ukhamarak thuruwa. K'allax phuyunakapanx q'illunakamp q'illuñchatawa.
¿KUNATS UTJPACH JUK´ JARIYAÑ NAYRAQAT WAWANAKAR YATIQAÑ UTANAKAN SARAÑATAKI AKA T´AQ ARUN AMUYUNJA?
Janiw jupanakan pachapax utjkant wawanakaparux yanapt´añataki, jupanakaw ñakakiw irnaqaxan qullqitax pisikiw sarnaqapxanwa. Uka laykurak qullq utar apañ ukakiruw juchaskapxana. Wawanakar jaytasaw irnaqir sarsarpxiritayna, ukataw wawanakax wawapuraw utan qamapxiritayna. Wali t´aqhisiñakapxiw yaqhapanakax ukhamaw khamaxiritayna.
Qayti
Manq'apa
Manq'asiñatakix uma manqhat thaqhasipxi, pata patawjanakan juk'ampis chhuruñamp alintasinx thaqhapxi.
Maqati jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
4 611 jaqi
Qayti
Tapapa
Qaytix jisk'a lawanakampit llapanakampit lurasipxi, juk'ampis quta thiyanakaruw tapachapxi.
K'awnapa
Qaytix pusi k'awn k'awnapxi, uka k'awnapax niyas ch'uxñawa, jisk'a ch'iyar ch'ixinakaniwa.
K'alla
Manq'apa
Pampa achunakampiw jaki, yaqhippachanakax jisk'a laq'unaks manq'asikirakiwa.
Janq'u
Janq'ux samawa.
Nikola Tesla
Nikola Tesla (Никола Тесла), (* Smiljan, 1856 mara 10 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - New York, 1943 mara 18 uru Chichu phaxsin yuriwi) Sirwiya-🇺🇸 Yatxatawi jaqiq.
K'alla
Tapapa
Jawir parkinakaruw tapachapxi, jan ukax quqaquq parkinakarus tapachapxarakiwa. K'allax tamanpun juk'ampis sarnaqapxi.
¿KUNATS UTJPACH JUK´ JARIYAÑ NAYRAQAT WAWANAKAR YATIQAÑ UTANAKAN SARAÑATAKI AKA T´AQ ARUN AMUYUNJA?
Uka laykunakat janiw yäqapkit wawanakaparux yaqhapanakax sapxanwa kunatakirakis irpañapach kinder ukarusti, ch´amaw yatiqañ utarux apaña, wali qullqitakiwa, sasaw arxayapxirnwa nayarusti.
K'alla
K'awnapa
Qachu k'allax paya jan ukax pusi k'awnwa k'awnanti. K'awnanakapax janq'uwa.
¿KUNATS UTJPACH JUK´ JARIYAÑ NAYRAQAT WAWANAKAR YATIQAÑ UTANAKAN SARAÑATAKI AKA T´AQ ARUN AMUYUNJA?
Ukat nayax jupakampiw parliriwa, wawanakar yanpt´aw tuqita, yanapañax wali ch´amanchañatakiw jiska wawanakax taqikunaw lurañ yatiñapa, mä wawast taqikun yatki ukasti wali sumapuniwa, janiw anch irnaqañaxit uka wawampixa.
KUNATAKIX JARIYAÑ NAYRAQATA 1) Munañaw yatiyaw larañanakat wawax sumañapataki. 2) Janir kunakipan wakiyañ jan uñtañpatak uka jan walinaka, janchinakata, ajayuchinakata, taqhi kast jaqinakata. 3) Lurañaw wakiskir wila masinakataki. 4) Juk’apt´ayañaw uka jan walinaka wisanaka. 5) Yanapt´añaw musall sum amuypataki luk´anak apnakañpataki, aruns ukhamarak, ch´ikhinpatakix yatisiñpatakiwa.
KHITINAKATAKIS JARIYAÑ NAYRAQATA 1) usut warminakatakiwa, usutaki, usikipan may usisk ukaraki. 2) Asukut suxta manankamawa. 3) Ñanqha niwrulujik insiphalunak wawanakataki.
KAWKINAS APASIÑPA JARIYAÑ NAYRAQATASTI Akasti, apasiñapaw wila masi thuqina, marqachirimpinakata, uka jak´anakan wal askipuniw jariyañ nayraqat  tayk awkinakampi, yäqha wila masinakampinak sumankañapaw wawanakampi, ukasti,  utxañapaw yurq uka phaspana.
Nayraqataw taykanakapuniw yätichix suma yatichawinakampi, waskiskir yätichawinakampi, ukast wali jasakiw yatiqawix wawanakataki. Taykanak wawamp yäqa wila masinakampinakampix sumankañanipxañapawa, ukataw ajllirañ wakichawinak sumankañapax sum musanakap wawanakasas sarañpataki, yatiyaw tuqitq, markapat tuqita,  p´iqi amuyut tuqita, ukatuqitanakata.
Aka kasta yatiqañanakast lurasiw sum yatiñpataki, jichjtayañataki, musanakapast jaqimpiñataki, chuym ch´allxtayäsinaki, ch´ikhiñpataki, ukasti, taqi akanast yanapt´aniw taxpach yatiqawinakanxa, kamachinakanapan qamasiwinakanpaxa.
Ika
Ika, ( Villa de Valverde, San Jerónimo de Ica, qhichwa aru: Ika), Piruw marka, nayriri marka Ika jach'a suyu.
¿KUNATS UTJPACH JUK´ JARIYAÑ NAYRAQAT WAWANAKAR YATIQAÑ UTANAKAN SARAÑATAKI AKA T´AQ ARUN AMUYUNJA?
KUNA MARARUS WALISPAX JARIYAÑ NAYRAQATA Lurañaw jariyañ nayraqatax wali isk´at pachataw purakankipxpachaw lurañaxa, nayaraqtasti, jaylliwinakaw isch´ukiyaña, akasta suxta marankamawa, asukut pachatwa. Niya kimsa maranitast amuypast yapt´asiw wlajaru phisiwlujikamintiw jariyañ inamp walja, plastisidad siribral sapxkijä, aski walipuniw kimsa tunk suxtan phaxsikamaxa.
Ika
Nayra sarnaqäwi
1563 mara 17 uru Juyphi phaxsin
¿KUNATS UTJPACH JUK´ JARIYAÑ NAYRAQAT WAWANAKAR YATIQAÑ UTANAKAN SARAÑATAKI AKA T´AQ ARUN AMUYUNJA?
Sawipanxa (Mendoza, 2000), pusi phaxsinix ukhasti, ukarsaw qalltix jariyaña: uñjantuqi, isch´ukiñtuqi, ch´amampkatjañtuqi, samsuñ ullqiñatuqi, wakiasiñ arsuñtuqi, khakhañtuqi, k´usiñtuqi, ukanakawa. Suxta phaxsinxi ukasti, yatxiwa walja yatiqawinaka, kumpnaqañ yatxiwa, sarnaqañ qallxañapawa, jach´anakarust amuyxiw parlasiwipana, amuyäñaw arunakamp anatañanakap uñichayañasa, lurawinak amtatanak tukuyañawa.
Bilbao
Bilbao (kastilla aru: Bilbao), marka Euskal jach'a marka, Ispaña
¿KUNATS UTJPACH JUK´ JARIYAÑ NAYRAQAT WAWANAKAR YATIQAÑ UTANAKAN SARAÑATAKI AKA T´AQ ARUN AMUYUNJA?
TUKT´AYAWI (CONCLUSIONES) Juka´a jariyañ nayraqat wawanakarux tayk awinakast janiw yatipkiti, aka wakiskir amayuta, kuna, laykitix qamapxiw pist´qullqita, amuyunakas mayjarakiwa, sarta surawix mayjarawika taqi uka jila masinakan yämakis janipuniw utjkit mä suma wakiskir yänapt´awix jisk´a wawanakaru. Ukampis wali askipunispaw mä wawa utax ukhänakan ukast askichaspaw yänpt´aspaw walipun walj wawanakaru, uka jariyañ nayraqat tuqita.
Amt phuqhawisti, jayriñ nayraqat ukansti, uñt´añawa thaxpach amuyunakap tuqi, lurawinakap tuqita, sapa mayn wawanakana.
Bilbao
Jaqinakapa
345 110 jaqi (2017)
¿KUNATS UTJPACH JUK´ JARIYAÑ NAYRAQAT WAWANAKAR YATIQAÑ UTANAKAN SARAÑATAKI AKA T´AQ ARUN AMUYUNJA?
Ukasti, sum amuyuñarakiw janiw taqpach wawanakax kipqapurapkiti, ansas sapamayniwa, mayjatarakiw qatuq yatiqañanaka, ukhamarus aruskasiwins pachparakiwa. Tayk awkinakast yatipxañpaw kawkikamas sum jayriyañapuw janiw anch walj jayriyäñakiti.
Q'illu
Q'illux samiwa. qillu samix intjamaw k'aji. qillux q'illisir jaqinakaruw qillu khum sapsi
Bilbao
Irpirinaka
Kuraka: Juan María Aburto.
Ramírez
Ramírez:
Ika
Uraqipa
Jaqinaka: 290 000
Bermúdez
Bermúdez:
Arma jisk'a t'aqa suyu
Arma jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Arma). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Chuqlluqucha jisk'a suyu.
Mura Tampu jisk'a t'aqa suyu
Mura Tampu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Tambo de Mora) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chincha jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Arma jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
304,85 km2
Mura Tampu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Anata phaxsi 5 1875 mara, Manuel Pardo Umalliq.
Arma jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
1 596 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Lukana jisk'a t'aqa suyu
Lukana jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de Lucanas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Bactrocera aceromata
Bactrocera aceromata ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Lukana jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Yapu apthapi phaxsi 8 1929, Augusto Leguía Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Lukana marka.
Jaqinakapa
3 189 jaqi
Idaho suyu
Idaho Istadus Unidusna mä suyuwa.
Kinistakilla jisk'a taqa suyu
Kinistakilla jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Quinistaquillas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu General Sánchez Cerro jisk'a suyupi, Moqwegwa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Juyphi phaxsi 10 1955 mara.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kinistakilla markam
Jaqinaka
1 013 jaqi ( 533 chacha, 480 warmi)
Qajamarka
Qajamarka, (, San Antonio de Cajamarca, qhichwa aru: Kashamarka), Piruw marka, nayriri marka Qajamarka jach'a suyu.
Chuqlluqucha jisk'a t'aqa suyu
Chuqlluqucha jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Castrovirreyna). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Chuqlluqucha jisk'a suyu.
Qajamarka
Villa: 1532, Marka: 1802 19 uru Jallu qallta phaxsin
Chuqlluqucha jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 21 uru Juyphi sata phaxsin 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Qajamarka
7°9′25″S 78°31′3″O
Chuqlluqucha jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
937,94 km2
Qajamarka
Jaqinaka: 283.767 (2013)
Kuraka: Víctor Andrés Villar Narro (2019-2022)
Chuqlluqucha jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Chuqlluqucha jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chuqlluqucha (3 956 msnm).
Jaqinaka
3 883 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Llamp'u phaxsi
Llamp'u phaxsi, marana llätunka phaxsipa, kimsa tunka uruni, sata qallta phaxsi.
Cornelio Saavedra jisk'a suyu
Cornelio Saavedra jisk'a suyu, Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Witansu.
Jaqinaka: 58.706 (2001)
Arunaka:
Munisipiyunaka:
Huillka kuti phaxsi
Willka kuti phaxsi
Willka kuti phaxsi jan ukax Huillka kuti paxsi, kastill aruta Julio sata, ukax paqallqu phaxsiw gregorio calendario na, ukax 31 urunakaniwa.
Qalltanx aka phaxsix nayrïr roma n calendariona phisqhïr phaxsinawa, ukan Quintilis sätanawa.
San Huwan Iskus jisk'a t'aqa suyu
San Huwan Iskus jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Juan de Iscos) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Chupaka jisk'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 5 1940 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
23,85 km2
Markanaka - Uchuy markanaka
San Huwan Iskus jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Huwan Iskus.
Jaqinakapa
2 655 jaqi ( chacha, warmi)
Siwara
Siwara, marata mara aliri ali, lawapaxa phuskulu, llaqapaxa sat'u, achupaxa puyanwa achuqi. Achupaxa waña juyra satawa. Siwara achutxa, allpi, phata kaltu, jamp'i, phiri, phayapxi.
Kolinda Grabar-Kitarović
Kolinda Grabar-Kitarović, warmi, ( Rijeka marka, 1968 mara 29 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - ),   jacha marka anakithiri. Prisidintipa (2015-).
Jenaro Herrera jisk'a t'aqa suyu
Jenaro Herrera jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Jenaro Herrera). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Rikina jisk'a suyu.
Uraqipa
1 517,43 km2
Jenaro Herrera jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Jenaro Herrera (110 msnm).
Jaqinaka
4 922 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Santa Crus (Qajamarka) jisk'a t'aqa suyu
Santa Crus jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Santa Cruz). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Santa Crus (Qajamarka) jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ?, ? Umalliq.
Uraqipa
102,51 km2
Santa Crus jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Santa Crus Sukchapampa (2 035 msnm).
Jaqinaka
9 627 jaqi (? chacha, ? warmi)
Lachaqui jisk'a t'aqa suyu
Lachaqui jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Lachaqui) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kanta jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 16 1952, Manuel Odría Umalliq
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Lachaqui markam.
Flor Pucarina
María Leonor Efigenia Chávez Rojas, Flor Pucarina (* Pukara, 1935 mara 22 uru Llamp'u phaxsin yuritayna – Lima, 1985 mara 5 uru Taypi sata phaxsin sarawayxarakitayna), 🇵🇪 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Lachaqui jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 070 jaqi
Flor Pucarina
Awki: Félix Chávez; Tayka: Alejandrina Rojas Iparraguirre. Qusan: Yuqanaka: (?)
Pukupuku
Pukupuku jan ukax pukusux pampa jamach'iwa, (Zool. mf. cientifico suti: Graybreasted Secdsnip, tama: Thinocorus). Pukus pukus pukus sasaw jachi, ukatwa pukupuku sutini.
Janchipa
Pukupukux tantiy jamach'iwa, mä chhiy chikanjamawa. Phuyunakapax ch'ixi ch'umphiwa, ukhamarak uka phuyunakapanx janq'u p'uyunakaniwa. P'iqipamp kunkapampix qaqawa. Chhuruñapax jisk'akiwa, ukhamarak mayj q'illuratawa, chhuru thiyax ch'iyart'atarakiwa.
Manq'apa
Pukupukux ch'uxña chhuxllanak ukhamarak jisk'a laq'unak manq'añatakix thaqhasipxi. Pukupukux juk'ampis ch'uxñanakakpun manq'apxi.
K'awnapa
Qachu pukupukux pusi k'awnwa, k'awni. K'awnapax janq'unakawa, ukhamarus ch'iyar ch'ixiñchatawa. Kunawsatix tapapat mistuwayapxixa, jisk'a llapanakampiw k'awnarux imxatawayi, jan lupintañapatak ukhamarak jan kunas manq'antañapataki.
Yatiyäwipa
Willjtanakax willjtanxiw sañatakiw jachapxi. Kunawsatix anarañampipkixa, wal pukus pukus pukus pukus sas jachapxi.
Satapachanx kunawsatix pukus pukus pukus pukus sas jachapxixa, suma maraniw sañ muni. Ukattix tuxu waka, tuxu waka, tuxu waka sas jachapxixa, janiw suma marakanit sañrak muni.
Muru jisk'a t'aqa suyu
Muru jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Moro) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Santa jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1821 mara, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Muru marka.
Jaqinakapa
7 562 jaqi
Q'illu jamach'i
Q'illu jamach'i, jan ukax q'illunchu, q'illinchitu, khunu jamach'i, q'illuñchux mä jisk'a suni jamach'i wa, (Zool. mf. Cientifico suti: Bright-rumped yellow-finch, tama: Sicalis uropygialis).
Janchipa
Mä wiku ukch'a jisk'a jamach'iwa. Phuyunakapax q'illu wa, ukat qaqaw yaqhipawjanakaxa. Urqurix khiruniwa, ukat amuyañawa.
Qamäwipa
Aka jamach'inakax tamanpun aywinaqapxi, juk'ampis pampanakana, qullu k'uch'unakana, utawjanakans sarnaqapxarakiwa.
Manq'apa
Juk'ampis jisk'a achunakampiw (juyra jupha, illama, qañawa, juk'ampinaka) jakasipxi, yaqhippachanakax jisk'a laq'unaks manq'asipxarakiwa.
Tapapa
Tapapx jaruchir uñtat lurasipxi, juk'ampis warank manqhanakaruw tapaxhapxi, pastunaka, t'arwanakat tapapx wakt'ayasipxi.
K'awnapa
Pusi janq'u k'awnanak k'awnapxi, ukhamarux turpa ch'umphi ch'ixinakaniwa.
Yatiyäwipa
Juk'ampis aka jamach'ix khunu jamach'it uñt'atapxiwa. Kunawsatix ch'iw ch'iw ch'iw sas jachapxix, ukax khununiw sañ muni.
Frank Sinatra
Francis Albert Sinatra, Frank Sinatra (* Hoboken, 1915 mara 12 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna — Los Angeles, 1998 mara 14 uru Llamayu phaxsin arawayxarakitayna), 🇺🇸 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Awki: Antonino Martino Sinatra ("Marty"); Tayka: Natalina Garaventa ("Dolly"). Warminaka: Nancy Barbato (1939-1951) / Ava Gardner (1951-1957) / Mia Farrow (1966-1968) / Barbara Marx (1976-1998) Yuqanaka: Nancy Sinatra (1940), Frank Sinatra Jr (1944-2016) & Tina Sinatra (1948).
Qamaqi
Qamaqi Tiwula Pampa anu Lari Achalari Antuku, aycha manq'iri, qullu tuqinakana utjir sallqa uywawa. Qamaqixa iwij jamasat lunthatasitamp jakiriwa. Ukjamarusa wali qamasanirakiwa.
Achachilan anupa
Qamaqix achachilan anupawa. Ukatx sallqa, wati ukamat uñt'atarakiwa. Qamaqix lumasanak suma maratak ukjamarak jan wali maratak yatiyi. Qamaqix sum achuñatakix khakt'iwa, ukatax jan wali suma marañatakis sallat arsuraki. Qamaqix ch'uqi, apilla, jawasa lumasawa. Ukatx nayrïr aurunak lakan phaxsin jacharaki ukatx ukjaw yapu lumasar tukuraki.
Manq'apa
Tiwulax wallpanak kunayman pampa laq'unak manq'añ yati. Ukhamarak iwijax wali munatapuniwa.
Jakäwipa
Pampanakan qullunakan jawiranakankiw putupaxa, juk'ampis qarqa qala patanakana.
Sutinakapa
Niy 30 jila sutiniw aka pampa laq'uxa.
Lumasa
Kunawsatix tiwulax jachsü sasin khakt'kixa, suma maraniw sañ markachirinakax yatipxi.
Uñarañataki
Felix Laime Pairumani (2004). Diciconario bilingüe aymara-castellano. La Paz
Kilmana jisk'a t'aqa suyu
Kilmana jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Quilmaná) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kañiti jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 15 1944, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kilmana markam.
Jaqinakapa
13 663 jaqi
Palkasu jisk'a t'aqa suyu
Palkasu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Palcazu). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Pasqu jach'a suyu, Uqshapampa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 6 uru Juyphi phaxsin 1986 mara, Alan Garcia Umalliq.
Tina Turner
Anna Mae Bullock, Tina Turner (* Nutbush, 1939 mara 26 uru Awti phaxsin yuritayna — † Küsnacht, 2023 mara 24 uru Juyphi phaxsin yuriwi), Switsira 🇺🇸 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Palkasu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
2 886,09 km2
Palkasu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Iscozacin (275 msnm).
Jaqinaka
8 887 jaqi (? chacha, ? warmi)
Wasmin jisk'a t'aqa suyu
Wasmin jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huasmín). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Tina Turner
Tayka: Zelma Priscilla; Awki: Floyd Richard Bullock. Qusannaka:	Ike Turner (1962 - 1978) / Erwin Bach (2013 - Yuqanaka: Ronald Turner (1960), Raymond Craig Turner (1962)
Wasmin jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 30 1933 mara, Oscar Benavides Umalliq.
Riga
Riga (lituña aru: Rīga) Lituña nayriri marka.
Tina Turner
Aruskipäwi
= Whitney Houston
Wasmin jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
52,34 km2
Awrawa jisk'a t'aqa suyu
Awrawa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Aurahua). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Chuqlluqucha jisk'a suyu.
Bette Davis
Ruth Elizabeth Davis, warmi, Bette Davis (* Lowell, 1908 mara 5 uru Yapu apthapi  phaxsin yuritayna - Neuilly-sur-Seine, 1989 mara 6 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), Istadus Unidus jach'a marka yäpari.
Awki: Harlow Morrell Davis (1885-1938); Tayka: Ruth Augusta «Ruthie» Qusannaka: Harmon Nelson (1932-1938) / Arthur Farnsworth (1940-1943) / William Grant Sherry (1945-1950) / Gary Merrill (1950-1960) Yuqanaka: Barbara Sherry (1947),Michael Merrill (1950) (adoptado) / Margot Merrill (1952) (adoptada).
Awrawa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 6 uru Llamp'u phaxsin 1920 mara, Augusto Leguía Umalliq.
Uraqipa
360,97 km2
Awrawa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Awrawa (3 470 msnm).
Jaqinaka
2 353 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Wasmin jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Wasmin jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wasmin.
Nina
Nina, phayaña nakhiri, laxrasisa nakhiri, nakhasina yänaka phichantíri.
Wasmin jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
13 282 jaqi (? chacha, ? warmi)
Wachaq jisk'a t'aqa suyu
Wachaq jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huachac) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Chupaka jisk'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Anata phaxsi 8 1941 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
20,15 km2
Markanaka - Uchuy markanaka
Wachaq jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wachaq.
Jaqinakapa
3 040 jaqi ( chacha, warmi)
Sillinq'u
Janchipa
Jisk'a mä wiku ukch'a jamach'iwa. Juk'ampis chhiqhapax jach'itanakawa, ukaw yaqha jamach'inakatx mayjt'ayi, p'iqiwjamp jikhanimpiw ch'iyaritawa, purakawjasti janq'urakiwa, jisk'a chhuruñanikiwa. Jank'akipuniw jalnaqt'añ yatipxi, juk'ampis uma quta patxanakanx walpun jalanaqt'apxi.
Bactrocera aculeus
Bactrocera aculeus ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Illinois suyu
Illinois Istadus Unidusna mä suyuwa.
Bactrocera aculeus
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Hardy, 1973.
Sillinq'u
Qamäwipa
Sarir jutir jamach'inakawa, alaska markatpach purinipxi. Juk'ampis jallupachaw suni Titiqaqa quta irananakanx qarqa taypinakan mirantapxi, qamantapxi.
Manq'apa
Juk'ampis chhichhillankhanak manq'apxi.
Tapapa
Warankh mankhanakaruw tapachañ yatipxi.
K'awnapa
K'awnapax janq'itunakawa.
Wallata
Wallatax suni pampa jach'a jamach'i wa, (Zool. mf. Cientifico suti: chloephaga melanoptera, tama: anatidae).
Janchipa
Wallatax pusi chhiyat jilt'atawa, phuyunakapax janq'uwa, wich'inkhapawjax ch'iyararakiwa. Chhuruñapax thuruwa, kayunakapax wilawa ukhamarus thurunakarakiwa.
Manq'apa
Wallatax jisk'a laq'u nakamp challwanakamp ch'uxña pastunakamp manq'añatakix thaqhasipxi.
Jakäwipa
Juk'ampis jawir lakanakan quta thiyanakan jant'awjanakan wichhu wichhuwjanakan qamapxi. Wallatax panipuniw jakasi, aksarus uksarus sarnaqapxi. Wallatax wawanak anarasax jank'akipuniw q'ipxaruwayañ yatipxi. Q'ipxaruwayasax quta thiyanakar jawir thiyanakarux irpapxi.
Ukhamarak aka jamach'inakax janiw mawjankapkakiti, jan ukasti wali jayanak ch'usasiñ yatipxi.
Tapapa
Wallatax tapapx phuyunakat ukhamarak pastunakat tapachasipxi. Yaqhippachanakax qarqa thiyanakarus jan umawjanakarus tapachapxarakiwa.
K'awnapa
Qachu wallatax phisqhat tunkakamaw k'awnantapxi. K'awnapax janq'u q'illuwa.
Yatiyäwi
Kunawsatix wallatax pusits jan ukax suxtats jalnaqapxixa, ukhax sumaw juyranakax achun sañ muni. Ukhamarak kunawsatix wallatax waña uraqinakawjanakan sarkixa, ukax jalluw jalluntan sañrak muni.
Sillinq'u
Yatiyäwipa
Kunawsatix wal jalanaqapjixa, ukhax jalluw jalluntan sañ muni. Ukat ukhamatix mä payitak mayak jalanaqapjixa, ukax janiw jallkanit sañrak muni.
Awti phaxsi
Awti phaxsi, Lapaka phaxsi, marana tunka mayani phaxsipa, kimsa tunka uruniwa.
Daniel Campos jisk'a suyu
Daniel Campos jisk'a suyux Putusi jach'a suyuna mä jisk'a suyuwa, Wuliwya. Nayriri marka Llika.
Jaqinaka: 5.067 (2001)
Arunaka:
Munisipiyunaka:
Pampamarka (Wuliwar) jisk'a t'aqa suyu
Pampamarka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Bambamarca). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Wuliwar jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
165,2 km2
Pampamarka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pampamarka (3 525 msnm).
Jaqinaka
3 408 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Urupisa (Antapampa) jisk'a t'aqa suyu
Urupisa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Oropesa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Antapampa jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Kapilu jisk'a t'aqa suyu
Kapilu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Capelo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Rikina jisk'a suyu.
Urupisa (Antapampa) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Kapilu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 20 uru Huillka kuti phaxsin 1946 mara, José Luis Bustamante Umalliq.
Urupisa (Antapampa) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Urupisa markam
Kapilu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
842,37 km2
Kapilu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Flor de Punga (118 msnm).
Jaqinaka
3 926 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Wanuku
Wanuku, (, La muy noble y leal ciudad de los Caballeros del León de Huánuco, qhichwa aru: Wanuku), Piruw marka, nayriri marka Wanuku jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
1539 mara 15 uru Thaya phaxsin.
Jallu qallta phaxsi
Jallu qallta phaxsi, marana tunka payani phaxsipa, kimsatunka mayani uruniwa.
Wanuku
Nayra sarnaqäwi
Kuraka: José Luis Villa Guardia (2019-2022).
Uraqipa
9°55′46″S 76°14′23″O
Jaqinaka: 120 757
Tikillaqa jisk'a t'aqa suyu
Tikillaqa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Tiquillaca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Punu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
San Buenaventura jisk'a t'aqa suyu
San Buenaventura jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Buenaventura) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kanta jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq
Tikillaqa jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Tikillaqa markam
San Buenaventura jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Buenaventura markam.
Jaqinakapa
543 jaqi
Tikillaqa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
2 0538 jaqi (972 chacha, 1 081 warmi)
Awyayala
Awyayala jan ukax Awyiyalax jach'a uraqiwa, aka uraqix Alaska markatpach Tierra de fuego uraqkamawa.
Tawantinsuyu
Tawantinsuyu x aka jach'a uraq taypinkiwa. Inkapachanx pusi suyur jaljatataynawa: Qullasuyu, Antisuyu, Qhuntisuyu, Chinchasuyu.
Surquillo jisk'a t'aqa suyu
Surquillo jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Surquillo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 1949 mara 15 uru Huillka kuti phaxsin, Manuel Odría Prisidinti.
Uraqipa
12° 25' S 77° 47' W
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Surquillo markam
Enrique Baldivieso jisk'a suyu
Enrique Baldivieso jisk'a suyu, Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Ahustinu.
Surquillo jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
89 283 jaqi (42 016 chacha, 47 267 warmi)
Enrique Baldivieso jisk'a suyu
Jaqinaka: 1.640 (2001)
Arunaka:
Munisipiyunaka:
Anti
Anti
Chavela Vargas
Awki: Francisco Vargas; Tayka: Herminia Lizano. Qusan: Yuqanaka:
Tikitiki
Tikitiki jan ukax tikilux mä quta jamach'iwa (Zool. Cientifico suti: Gallinula Chloropus, Tama: Rallidae). Tik tik tik tik sasaw sarnaqapxi, ukatwa ukham sutini.
Bactrocera adusta
Bactrocera adusta ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Longotea jisk'a t'aqa suyu
Longotea jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Longotea). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Wuliwar jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 20 uru Awti phaxsin 1916 mara, José Pardo Umalliq.
Uraqipa
192,88 km2
Longotea jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Longotea (2 650 msnm).
Jaqinaka
2 650 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Antapampa (Qajamarka) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Thaya phaxsi 21, 1967, Fernando Belaúnde Umalliq.
Uraqipa
7,61 km2
Antapampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Antapampa (2 540 msnm).
Jaqinaka
1 865 jaqi (? chacha, ? warmi)
Jimi Hendrix
James Marshall Hendrix, Jimi Hendrix (* Seattle, 1942 mara 27 uru Awti phaxsin yuritayna — Notting Hill, 1970 mara 18 uru Llamp'u phaxsin arawayxarakitayna), 🇺🇸 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Awki: James Allen Ross Hendrix ("Al"); Tayka: Lucille Jeter (1925-1958). Warmi: Monika Danneman.
Yawyu jisk'a t'aqa suyu
Yawyu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Yauyos) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 2 uru Chichu phaxsin 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Yawyu markam.
Jaqinakapa
2 698 jaqi (1 399 chacha, 1 299 warmi)
Wankawillka
Wankawelika, (, Villa Rica de Oropesa, qhichwa aru: Wankawillka), 🇵🇪 marka, nayriri marka Wankawillka jach'a suyu, Wankawillka jisk'a suyu..
Nayra sarnaqawi
4 uru Thaya phaxsin 1571 mara.
Joao Grimaldo
Joao Alberto Grimaldo Ubidia suti; Joao Grimaldo» sutichaña (* Lima, 2003 mara 20 uru Anata phaxsin yuritayna - ),  Piruw jach'a marka Club Sporting Cristal anatakaman.
Wankawillka
Nayra sarnaqawi
12° 47’ 06” S 74° 58’ 17” O
Uqaña jisk'a t'aqa suyu
Uqaña jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de Ocaña) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Yapu apthapi phaxsi 8 1929, Augusto Leguía Umalliq.
Guillén
Guillén:
Uqaña jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Uqaña marka.
Jaqinakapa
3 685 jaqi
José María Linares jisk'a suyu
José María Linares jisk'a suyu, Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Puna (marka).
Jaqinaka: 51.412 (2001)
Arunaka:
Munisipiyunaka:
Qarwanka jisk'a t'aqa suyu
Qarwanka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Carhuanca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Willkawaman jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qarwanka marka.
Jaqinakapa
2 960 jaqi
Atawallpa Yupanqui
Héctor Roberto Chavero suti Atawallpa Yupanqui (Juan A. de la Peña, 1908 mara 31 uru Chichu phaxsin yuritayna - Nimes, 1992 mara 23 uru Llamayu phaxsin yuriwi), huk 🇦🇷 jacha marka Jaylliphust'ari & q'uchu arsuyaña.
Awki: Chavero; Tayka: Aramburú Warminaka: María Alicia Martínez (1931-1937) / Paula Pepín (1942-1990). Yuqanaka: Alma Alicia, Atahualpa Roberto, Lila Amancay wan Roberto.
Rosa
Rosa:
Bartolomé Mitre
Bartolomé Mitre Martínez (Buenos Aires, 1821 mara 26 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Buenos Aires, 1906 mara 19 uru Chichu phaxsin sarawayxarakitayna), 🇦🇷 jacha marka militar, qillqiri & anakithiri. Arxintina Prisidinti (1862-1868).
Arumanthi
Arumanthi, jutiri chika arumata chika urukama pacha.
Willkawaman jisk'a suyu
Willkawaman jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Vilcas Huamán) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ayaquchu jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 24 1986 mara, Fernando Belaúnde Umalliq.
Uraqipa
1 178,16 km2 13° 39´03” S y 73° 57´08” O* Urqunaka:
Markanaka - Uchuy markanaka
Willkawaman jisk'a suyu nayriri marka: Willkawaman.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Willkawaman jisk'a suyu: 8 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
23 600 jaqi (11 504 chacha, 12 096 warmi)
Anu
Anu, ñuñuri, ururu aycha manq'iriwa anuxa jaqina uywata kasta uywa. Uta jark'iri uywa. Suma anu, jacha anu, ch iara anu, uywa jarkiri, wawanaka jarkiri, waynanaka jarkiri.
Víctor
Ramírez:
Modesto Omiste jisk'a suyu
Modesto Omiste jisk'a suyu, Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Willasun.
Jaqinaka: 36.266 (2001)
Arunaka:
Munisipiyunaka:
Waylas jisk'a suyu
Waylas jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Huaylas) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ankashu jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Huillka kuti phaxsi 15 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Uraqipa
2 292,78 km2 09°04´03” S y 77°49´01” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Waylas jisk'a suyu nayriri marka: Qaras.
Ayaquchu jisk'a t'aqa suyu
Ayaquchu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ayacucho) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wamanqa jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Waylas jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Waylas jisk'a suyu: 10 jisk'a t'aqa suyunaka:
Ayaquchu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 22 uru Juyphi phaxsin 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Waylas jisk'a suyu
Jaqinakapa
53 729 jaqi ( chacha, warmi)
Ayaquchu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Ayaquchu marka.
Jaqinakapa
96 939 jaqi
Urniturinku
Sutipa.
Aka  sutipax  urniturinku satawa, ukampirusa  yaqha sutipaxa  Ornithorhynchus anatinus   uñt’atawa. Ukhamaraki   paturu uñt’asitawa.
Araxa Chichas jisk'a suyu
Araxa Chichas jisk'a suyu, Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Kutawaita.
Urniturinku
Sutipa.
Aka uywaxa waranqa  päpallqu patak llätunka  kimsaqallquni  uka marana uñjapxatayna.
Jakiwa.
Aka Urnuturinkuxa isla de Tasmania -  Australiana jakiwa. Ukhampacha  uma lakankana, uma thiyana, jisk’a quta thiyana, lawa jak`anakana ukhamaraki caña saphi sarnaqi. Jan ukaxa putupxa (kimsa tunka mitrusuwa) manqharuwa luri.
Urnuturrinkuxa   janchina uñachtayipa
Uka urnitirrinkuxa, pusi tunka jani ukaxa suxta tunka (cm)  ukch’akiwa jilaspa. Ukatxa kimsa tunkawa (cm) wich’inqapaxa, ukatxa suxta  (cm) de largo ukhamaraki phisqa  cm de anchuwa  chhurupaxa. Ukatxa   suxta tunkawa (kg)  jathirakiwa. Ukhamaraki mayrapaxa, jinchupaxa  wali sumawarakiwa, ukhampirusa uma manqhena  mut’asqakispawa manq’añapa.
Ukatxa kimsa tunkani maranakawa jakapxaspa. Ukhamarakiwa  pata  janchipaxa,  ch’ixi,  nuwala,  chuchi,  saminakaniwa utji. Ukhampirusa chhurupaxa plilina kipkakiwa,  kayupasti lampa kipkakiwa, wich’inkhapasti  castor kipkakiwa ukamaraki janchipaxa yanapt’iwa thayana jakañataki.
Jinitikapa
Tunka cromosomas sexuales ukaniwa. Qinis ukapaxa: wallpana, reptiles ukhamaraki anfibios ukanakana kipkakiwa.
Jakawipa
Mä urquxa janiwa tamapata jark’askiti. Kunawsatï, yaqha urqu qachuru makhati ujkaxa
Iowa suyu
Iowa Istadus Unidusna mä suyuwa.