cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aguascalientes Istadu
Aguascalientes Istadu, marka istadu Mïxiku.
José Luis Bustamante
Awki: Manuel Bustamante y Barreda, abugadu, fiscal de la Corte Suprema de Arequipa; Tayka: Victoria de Rivero y Romero. Warmi: María Jesús Rivera. Yuqanaka: Beatriz & José Luis.
Vermont suyu
Vermont Istadus Unidusna mä suyuwa.
Lituaña
Lituañaxa (lituaña aru: Lietuva) Iwrupana mä jach'a markawa.
Bactrocera angusticostata
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1989.
Muyupampa jisk'a t'aqa suyu
Muyupampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Moyobamba). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Muyupampa jisk'a suyu.
Baja California Istadu
Baja California Istadu, marka istadu Mïxikali.
Muyupampa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Paranday jisk'a t'aqa suyu
Paranday jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Paranday). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Utusku jisk'a suyu.
Muyupampa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Muyupampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Muyupampa (860 msnm).
Paranday jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 28 uru Yapu apthapi phaxsin 1959 mara, Manuel Prado Umalliq.
Muyupampa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
58 836 jaqi (? chacha, ? warmi)
Paranday jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
21,46 km2
Paranday jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Paranday (3 141 msnm).
Mamara jisk'a t'aqa suyu
Mamara t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Mamara) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Grau jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Mamara markam
Jaqinaka
938 jaqi (479 chacha, 459 warmi)
Lev Yashin
Lev Ivanovich Yashin (rusiya aru: Лев Ива́нович Я́шин) suti chacha (* Mosku, 1929 mara 22 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Mosku, 1990 mara 20 uru Achuqa phaxsin yuriwi), 🇷🇺 jach'a marka p'iqut takiri anatañaxari.
Victoria Santa Cruz
Victoria Santa Cruz Gamarra warmi (Lima marka, 1922 mara 27 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Lima marka, 2014 mara 30 uru Thaya phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Pakaraw jisk'a t'aqa suyu
Pakaraw jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pacaraos) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waral jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Victoria Santa Cruz
Awki: Nicomedes Santa Cruz Aparicio; Tayka: Victoria Gamarra Ramírez.
Pakaraw jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Anata phaxsi 12 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pakaraw markam.
Jaqinakapa
768 jaqi
Pararin jisk'a t'aqa suyu
Pararin jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pararín) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Rikuway jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Jamp'atu
Jamp'atux, jisk'a uri uywa]wa. Jaanchipax qhachqa, ukat p'allall p'iqin ukhamawa.Jikhan patxapanx yanqhachir [[umawutji.
Jamp'atun manq'apa
Ukalaq'ux jilpachax chhichhirankha, kusikusi, ukat yaqha jisk'a laq'unak manq'asawa sapa uru lasknaqi. maysatuqit jallu pachan arumanakaw jila qala manqhinakat mistusin laskhnaqaraki.
Usuchjat jamp'atu
Jamp'aturux janiw amparampisa, kayumpis kuna kasta yämpis usuchjañati. ukham janchipan usuchrantatax khitïy usuchjch ukaruw jisk'a qulunak quluriri. Sintipach usuchjasax mäkiw jan usuntaskañatak jiwayxaña.
José Rufino Echenique
José Rufino Echenique Benavente (* Punu, 1808 mara 16 uru Awti phaxsin yuritayna - † Lima, 1887 mara 16 uru Juyphi phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka militar & anakithiri.
Piruw Prisidinti (1851-1855).
Pararin jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
254,85 km2
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pararin marka.
Virginia suyu
Virginia Istadus Unidusna mä suyuwa.
Luisa Fuentes
Luisa Estela Fuentes Quijandría, warmi suti  Lucha Fuentes (* Ika marka, 1954 mara 24 uru Thaya phaxsin yuritayna - ), 🇵🇪 jacha marka anatañaxa warmi.
Awki: Félix Fuentes, Tayka: Estela Quijandría. Qusan. Yuqanaka:
Balsas jisk'a t'aqa suyu
Balsas jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Balsas). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Chachapuyas jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
Balsas jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Balsas (854 msnm).
Jaqinaka
1 233 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Pawqarpampa jisk'a t'aqa suyu
Pawqarpampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Paucarbamba). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Churkampa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 21 uru Juyphi phaxsin 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Uraqipa
101,41 km2
Pawqarpampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pawqarpampa (3 370 msnm).
Jaqinaka
5 947 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Uma
Uma, H2O, taqi uraqin utjiritakixa, umax wali askipuniwa. Jan umampix janiw khitis jakksnati; uywanakas ni jaqisa. Ukjamaraki umax uraqpachan yäqatañapa.
Jach'a Lamar Qutanaka
Aka uraqpachanxa jach'a lamar qutanakax taqinpunwa utji, ukjamipansti umakamakirakiw sayantataski.
Nøtterøy
Nøtterøy, Nurweka munisipyu. Jaqinaka: 20 995.
Bernardo Berro
Bernardo Prudencio Berro Larrañaga  (* Montevideo, 1803 mara 28 uru Yapu Apthapi phaxsin yuritayna - Montevideo, 1868 mara 19 uru Anata phaxsin yuriwi), 🇺🇾 jacha marka qillqiri & anakithiri.
Uruwayi Prisidinti (1852, 1860-1864).
Antonio Raimondi
Antonio Raimondi Dell'Acqua, sutipaq runaqa, (* Milano, 1824 mara 19 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - † San Pedro Lluq, 1890 mara 26 uru Taypi sata phaxsin yuriwi) 🇮🇹 jacha marka Yatxatawiri.
1851 mara San Markus Jach'a Yatiñ Utapas.
Awki: Enrique Raimondi; Tayka: Rebeca Dell'Acqua. Warmi: Adela Loli Yuqanaka: 3 (Enrique, María wan Elvira).
Chulukanas jisk'a t'aqa suyu
Chulukanas jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chulucanas). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Murrupun jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 31 uru Chichu phaxsin 1936 mara, Oscar Benavides Umalliq.
Ilu jisk'a t'aqa suyu
Ilu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ilo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ilu jisk'a suyupi, Moqwegwa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1823 mara.
Víctor Humareda
Víctor Humareda Gallegos (* Punu, 1920 mara 6 uru Achuqa phaxsin yuritayna - † Lima, 1986 mara 21 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna), 🇵🇪 jach'a marka qillqiri qhusqhuri, llimphiri Yäpari.
Awki: Emilio Humareda Caballero; Tayka: Eudocia Gallegos Andía.
Ilu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
59 132 jaqi ( 30 034 chacha, 29 098 warmi)
Baja California Sur Istadu
Baja California Sur Istadu, marka istadu Mïxikali.
Chulukanas jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
871,19 km2
Jaqinaka
77 749 jaqi (? chacha, ? warmi)
San Antonio (Kañiti) jisk'a t'aqa suyu
San Antonio jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Antonio) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kañiti jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 27 1922, Augusto Leguía Umalliq.
Pampamarka (Ariqipa) jisk'a t'aqa suyu
Pampamarka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pampamarca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Unyun jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
San Antonio (Kañiti) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Antonio markam.
Jaqinakapa
25 269 jaqi
Cohana marka
Cohana markaxa, Provincia Los Andes, municipio Pukarani, La Paz, Bolivia, Titikaka quta thiyan jikxatasi. Chukiyaw markatx 80 tupu sarañanw jikxatasi.
Pampamarka (Ariqipa) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 22 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Cohana marka
Jaqinakapa
Niya 3.000 jila jaqinakaw utji.
Pampamarka (Ariqipa) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Mungui markam.
Jaqinakapa
1 430 jaqi (699 chacha, 731 warmi)
Cohana marka
Qullqichäwi
Jilpach markachirix waka uywampiw saranaqasipxi, sapürunjamaw Chukiyaw markarux niya 2.000 kisu aljañatak apapxi ukatx sapa sawarurakiw Batalla jach’a qhathur wakanak aljir apapxi, uksatuqitw qullq jikxatapxi; maysatx ch’uqi, jawasa, jupha juyranak aljasisax qullqinipxarakiw juk’ampis kisu, lichi uksatpunw jilpachx qullqx apt’asipxi. Chhalaqa, Cohana markanx sapa juywis urunakaw qhathux apasi, ukarux Isla Pariti, Quehuaya uksa markanakatx challw ch’uñump ch’uqimp juphamp chhalaqasiñatak apanipxi, junt’u markatx muxsa achunakx juyranakamp alaqasiñatakix apapxarakiwa.
Campeche Istadu
Campeche Istadu, marka istadu Mïxiku.
Cohana marka
Mark irpxarüwi
Cohana markanx Sindical tamaw utji, Secretario General, Relaciones, Justicia jall ukanakaw utji, ukampirus jach’a irpirix Agente Cantonal, Corregidor Territorial, Junta Vecinal ukanakawa. Sub Alcaldía de Municipio Pucarani ukax Uksanakarakiwa.
Utanakapa
Jach’a plasapxanx kimsa, pusi pisun jach’autanakaw utji, ukasti ladrillo, kalamina yänakamp utacht’atawa. Uksa chiqanx mä urbanización ukar tukuyatxarakiwa. Maysatx thiyairamanakanx mä qawqha ñiqit lurat jichhump tuturam utachxatat utanakax uñjasiskarakiwa.
Sawuta, p'itata
Uksa markanx kullanakax ikiña, awayu, wayitilla, phullu sawt’añ yatipxi, maystax tawaqunakax janiw punch sawupkiti jan ukasti chuyman kullakanakaw punch sawupxi, jilanakax lluch’u, ch’uspa p’itañ sawuñ yatipxi; taqi uka sawut p’itatanakax kunayman samincht’ata ukhamarak markanakan yänakapamp chimpunt’atawa.
Uywachäwi
Waka, iwija, khuchhi, wallpa, uywanakw uywasipxi.
Yapuchäwi
Ch’uqi, jupha, jawasa achuyapxaraki.
Phunchhäwi
Jach’a phunchhäwipax 15 uru lakan phaxsit saraqkipanw “Virgen de Asunta” ukar sapa maranjam amtasipxi, uksanx jilpachax qhaqhirw thuqhut’asiñ yatipxi, ukampirus phunchhäwin jila kullakanakax wali kust’at bandanak purintayañ yatipxi.
15 uru llamayu phaxsit saraqatarux “ Tata San Isidro” ukarurakiw amt’asipxi, ukanx Qinaqina, Wakawaka thuqt’asipxi.
Salpu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 24 uru Jallu qallta phaxsin 1847 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Cohana marka
Phunchhäwi
3 uru llamayu phaxsit saraqkipanx phunchhäwix kipkarakiw utji, ukanx Qarwani thuqt’asipxaraki.
Salpu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
192,74 km2
Cohana marka
Phunchhäwi
24 uru jallu qallta phaxsit saraqkipanx Aguinaldo phunchhäwix utjarakiw ukanx Niñula sutin thuqhuw thuqhupxaraki.
Salpu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Salpu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Salpu (3 439 msnm).
Mukiyawyu jisk'a t'aqa suyu
Mukiyawyu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Muquiyauyo) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Uraqipa
19,86 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Mukiyawyu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Mukiyawyu.
Cheto jisk'a t'aqa suyu
Cheto jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Cheto). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Chachapuyas jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 9 uru Chichu phaxsin 1953 mara, Manuel Odría Umalliq.
Uraqipa
56,97 km2
Cheto jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Cheto (2 500 msnm).
Jaqinaka
686 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Calzada jisk'a t'aqa suyu
Calzada jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Calzada). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Muyupampa jisk'a suyu.
West Virginia suyu
West Virginia Istadus Unidusna mä suyuwa.
Pakayqasa jisk'a t'aqa suyu
Pakayqasa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pacaycasa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wamanqa jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 26 1956, Manuel Odría Umalliq.
Stanislao Cannizzaro
Stanislao Cannizzaro suti (* Palermo, 1826 mara 13 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Roma, 1910 mara 10 uru Llamayu phaxsin yuriwi) huk 🇮🇹 jacha marka kimika yatxatawiri & anakithiri.
Calzada jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Pakayqasa jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pakayqasa marka.
Jaqinakapa
3 705 jaqi
Calzada jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
95,38 km2
Qataq jisk'a t'aqa suyu
Qataq jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Catac) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Rikuway jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Calzada jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Calzada jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Calzada (860 msnm).
Qataq jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Calzada jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
4 371 jaqi (? chacha, ? warmi)
Qataq jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qataq marka.
Domingo de Guzmán
Domingo de Guzmán' (kastilla aru: Domingo de Guzmán Garcés) (* Caleruega, 1170 mara yuritayna - † Bolonia, 1221 mara 6 uru Thaya phaxsin yuriwi), 🇪🇸 jach'a marka kathuliku taytakura.
Inlisya kathuliku santu.
Awki: Félix Núñez de Guzmán; Tayka: Juana Garcés.
Chiapas Istadu
Chiapas Istadu, marka istadu Mïxiku.
Violeta Chamorro
Violeta Barrios Torres de Chamorro, "Violeta Chamorro" (* Rivas, 1929 mara 18 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - ). 🇳🇮 jacha marka anakithiri & piriudysta.
1990 - 1997 Nikarawapa Prisidinti.
Awki: Carlos Barrios Sacasa; Tayka: Amalia Torres Hurtado Ñawpaq qusan: Pedro Joaquín Chamorro Cardenal Yuqanaka: (1) Pedro Joaquín Chamorro Barrios
Yachay wasi:
Q'achu
thumb|260px|Q'achu. Q'achu, jisk'a ch'uxña chhuxlla ali, uywana manq'apa.
Stanley Matthews
Stanley Matthews suti chacha (* Stoke-on-Trent, 1915 mara 1 uru Anata phaxsin yuritayna - Stoke-on-Trent, 2000 mara 23 uru Anata phaxsin yuriwi)  🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 jach'a marka p'iqut takiri anatañaxari.
Alto Amasuna jisk'a suyu
Alto Amasuna jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Alto Amazonas) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Luritu jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 7 1866 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Uraqipa
18 764,32 km2 6°25´47” S - 79°50´12” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Maynas jisk'a suyu nayriri marka: Yurimawas.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Maynas jisk'a suyu: 13 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
104 667 jaqi ( chacha,  warmi)
Herbert Hoover
Istadus Unidus Prisidinti (1929 - 1933).
Awki: Jesse Hoovert; Tayka:. Warmi: Lou Henry Hoover Yuqanaka: (2).
Jawira
Jawira, wiñaya aywiripnama aywiri uma, qutaru, lamar qutaru, jawiraru puriri uma.
Jawiranaka
Wuliwya jawiranaka:
Irnaqawi
Irnaqawi
Chihuahua Istadu
Chihuahua Istadu, marka istadu Mïxiku.
Bactrocera angustifasciata
Bactrocera angustifasciata ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Pumapampa jisk'a suyu
Pumapampa jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Pomabamba) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ankashu jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Anata phaxsi 21 1861 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Uraqipa
2 973,83 km2 08°15´03” S y 78°01´01” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Pumapampa jisk'a suyu nayriri marka: Pumapampa.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Pumapampa jisk'a suyu: 4 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
35 000 jaqi ( chacha, warmi)
Kurakanaka
Ancash Pomabamba Cirilo Diestra, Julián Alianza para el Progreso 2006-2011
Chalamarka jisk'a t'aqa suyu
Chalamarka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chalamarca). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Sinsikap jisk'a t'aqa suyu
Sinsikap jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Sinsicap). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Utusku jisk'a suyu.
Chalamarka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Llamayu phaxsi 23 1995 mara, Alberto Fujimori Umalliq.
Sinsikap jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
452,95 km2
Sinsikap jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Sinsikap (2 284 msnm).
Jaqinaka
8 308 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Chalamarka jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
179,74 km2
Chalamarka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chalamarka.
Jaqinaka
11 617 jaqi (? chacha, ? warmi)
Federico García Lorca
Federico García Lorca suti (Fuente Vaqueros, 1898 mara 5 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Viznar, 1936 mara 18 uru Thaya phaxsin yuriwi) 🇪🇸 jacha marka qillqiri.
Málaga
Málaga (kastilla aru: Málaga), marka Andalusiya, Ispaña
Jaqinakapa
569 009 jaqi
Irpirinaka
Kuraka: Francisco de la Torre Prados (2000-)
Aruskipäwi
== Juk'amp Jach'aq'achxat yatiyäwinaka
Calvin Coolidge
John Calvin Coolidge Jr. Chacha suti (* Plymouth, 1872 mara 4 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Northampton, 1933 mara 5 uru Chichu phaxsin yuriwi), 🇺🇸 jacha marka arxatiri & anakithiri.
Istadus Unidus Prisidinti (1923 - 1929).
Awki: John Calvin Coolidge Sr.; Tayka:. Warmi: Grace Goodhue Coolidge. Yuqanaka: (2).
Bactrocera angustifinis
Bactrocera angustifinis ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Hardy, 1982.
Buenos Aires (Murrupun) jisk'a t'aqa suyu
Buenos Aires jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Buenos Aires). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Murrupun jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 20 uru Chichu phaxsin 1944 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
245,12 km2
Buenos Aires jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Buenos Aires (135 msnm).
Jaqinaka
9 165 jaqi (? chacha, ? warmi)
Antoine Lavoisier
Antoine-Laurent de Lavoisier suti (* Paris, 1743 mara 26 uru Thaya phaxsin yuritayna - Paris, 1794 mara 8 uru Llamayu phaxsin yuriwi), 🇫🇷 jacha marka kimika yatxatawiri.
Warmi: Marie-Anne Pierrette Paulze.
Alma mater: Sorbonne.
Lucha Reyes
Lucila Justina Sarcines Reyes de Henry, warmi (Lima marka, 1936 mara 19 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Lima marka, 1973 mara 31 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka q'uchu arsuyaña. " Lucha Reyes" "Morena de Oro".
Marku jisk'a t'aqa suyu
Marku jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Marco) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 16 1907 mara, José Pardo Umalliq.
Uraqipa
19,86 km²
Angélica Harada
Angélica Harada Vásquez, Princesita de Yungay, (* Yunkay, 1938 mara 30 uru Llamayu phaxsin yuritayna – ), 🇵🇪 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Marku jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Marku jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Marku.
Giuseppe Meazza
Giuseppe Meazza suti chacha (* Milano, 1910 mara 23 uru Thaya phaxsin yuritayna - Lissone, 1979 mara 21 uru Achuqa phaxsin yuriwi), 🇮🇹 jach'a marka p'iqut takiri anatañaxari.
Habana jisk'a t'aqa suyu
Habana jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Habana). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Muyupampa jisk'a suyu.
Angélica Harada
Awki: Mitsujo (Nicanor) Harada Harada (Miyano, Fukuoka, Nihun); Tayka: Juana Vásquez Bonilla (Yunkay, Piruw). Qusan: Demetrio Meza Yuqanaka: (2)
Marku jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 636 jaqi ( chacha, warmi)
Habana jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Uraqipa
91,25 km2
Habana jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Habana (2 805 msnm).
Jaqinaka
1 638 jaqi (? chacha, ? warmi)
Kurakanaka
OP: Nueva Amazonia.
Wankayu jisk'a suyu
Wankayu jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Huancayo) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Hunin jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 15 uru Awti phaxsin 1864 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Uraqipa
3 558,10 km2 12° 04´00” S y 75° 14´00” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Wankayu jisk'a suyu nayriri marka: Wankayu.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Wankayu jisk'a suyu: 28 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
439 699 jaqi ( chacha, warmi)
Chiliquín jisk'a t'aqa suyu
Chiliquín jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chiliquín). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Chachapuyas jisk'a suyu.
Quris (Churkampa) jisk'a t'aqa suyu
Quris jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Pedro de Coris). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Churkampa jisk'a suyu.
Chiliquín jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 3 uru Llamayu phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Quris (Churkampa) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 10 uru Llamyu phaxsin 1955 mara, Manuel Odría Umalliq.
Chiliquín jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Chiliquín jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chiliquín (2 500 msnm).
Jaqinaka
952 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Quris (Churkampa) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Quris jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: San Pidru Quris (3 580 msnm).
Jaqinaka
3 580 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Qaraq jisk'a t'aqa suyu
Qaraq jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de 27 de Noviembre) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waral jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 18 1957, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qaraq markam.
Franz Schubert
Franz Peter Schubert, (* Wien, 1797 mara 31 uru Chichu phaxsin yuritayna - Wien, 1828 mara 19 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna), Austriya jacha marka ankirïw suma q'uchux achuyirin pyanirichiw. Luratapax klasisismu pachat rumantisismu pacharchiw.
Wisconsin suyu
Wisconsin suyu Istadus Unidusna mä suyuwa.
San Juan de Lurigancho jisk'a t'aqa suyu
San Juan de Lurigancho jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Juan de Lurigancho) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 1967 mara 3 uru Chichu phaxsin, Fernando Belaúnde Prisidinti.
Ayriwanka jisk'a t'aqa suyu
Ayriwanka t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Micaela Bastidas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Grau jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Chuqipampa (Chachapuyas) jisk'a t'aqa suyu
Chuqipampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chuquibamba). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Chachapuyas jisk'a suyu.
Uskil jisk'a t'aqa suyu
Uskil jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Usquil). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Utusku jisk'a suyu.
San Juan de Lurigancho jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
12° 02' S 77° 01' W
Ayriwanka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 20 1957 mara, Manuel Prado Umalliq.
Pancho Villa
Francisco Villa  suti José Doroteo Arango Arámbula  Pancho Villa (* Durango, 1878 mara 5 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Hidalgo del Parral, 1923 mara 20 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi), 🇲🇽 jacha marka militar & anakithiri.
Qutaparaqu jisk'a t'aqa suyu
Qutaparaqu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cotaparaco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Rikuway jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Pancho Villa
Awki: Agustín Arango; Tayka: Micaela Arámbula. Warmi: Soledad Seáñez Holguín. Yuqanaka:
Qutaparaqu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Uskil jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Chichu phaxsin 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
San Juan de Lurigancho jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayrirï mä jisk'a San Juan de Lurigancho markam
Ayriwanka jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Ayriwanka markam
Chuqipampa (Chachapuyas) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Qusmi jisk'a t'aqa suyu
Qusmi jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Cosme). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Churkampa jisk'a suyu.
Chuqipampa (Chachapuyas) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
278,63 km2
San Juan de Lurigancho jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
898 443 jaqi (449 532 chacha, 448 911 warmi)
Qusmi jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 7 uru Juyphi phaxsin 2010 mara, Alan García Umalliq.
José Gálvez Egúsquiza
José Gálvez Egúsquiza (* Qajamarka, 1819 mara 17 iru Thaya phaxsin yuritayna - † Kallao, 1866 mara 2 uru Llamayu phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka arxatiri & anakithiri.
Uskil jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Uskil jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Uskil (3 018 msnm).
Jaqinaka
26 053 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
José Gálvez Egúsquiza
Awki: José Manuel Gálvez Paz; Tayka: María Micaela Egúsquiza y Aristizábal. Ñawpaq warmi: Ángela Moreno y Maíz. Yuqanaka: María Gálvez Moreno, Angélica Gálvez Moreno, Justiniano Aurelio Gálvez Moreno, José Miguel Gálvez.
Qusmi jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
106,43 km2
Qutaparaqu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qutaparaqu marka.
Qusmi jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 465 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Ayriwanka jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
1 255 jaqi (641 chacha, 614 warmi)
Chuqipampa (Chachapuyas) jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Chuqipampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chuqipampa (2 825 msnm).
Lituana wikipidiya
Wikipidiya lituana Wikipidiya lituani aru.
Ariqipa jisk'a suyu
Unyun jisk'a suyu nayriri marka: Ariqipa.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
9 682,02 km2
Jisk'a t'aqa suyunaka
Ariqipa jisk'a suyu: 29 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinaka
864 250 jaqi (415 972 chacha, 448 278 warmi)
Qutaparaqu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
jaqi
Qura Qura jisk'a t'aqa suyu
Qura Qura jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Coracora) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Pariwanaqucha jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 24 1821, Jusiya San Martin Libertadur.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qura Qura marka.
Irnaqiri
Irnaqiri  Irnaqawi jaqi.
Wyoming suyu
Wyoming suyu Istadus Unidusna mä suyuwa.
Peter Drucker
Peter Ferdinand Drucker, (* Wien, 1909 mara 19 uru Awti phaxsin yuritayna - Claremont, 2005 mara 11 uru Awti phaxsin yuriwi), Austriya jacha marka arxatiri & qillqiri suma jaqinaka.
Bactrocera anomala
Bactrocera anomala ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1971.
Jaqi
Jaqi, chachanakaru, warminakaru, wawanakaru, jisk’aru, jach’aru, taqi masisaru ukhama satawa. Aka uraqinxa jaqirinakata yaqhaqtata, lup’iri, jila yatiñaniwa. maysatsti, kunausatix ma chacha warmix jaqwchasxapxixa, ukhawa jaqiru tukxapxi.
Jepelacio jisk'a t'aqa suyu
Jepelacio jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Jepelacio). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Muyupampa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 26 1921, Augusto Leguía Umalliq.
Jaqinaka
16 723 jaqi (? chacha, ? warmi)
Colima Istadu
Colima Istadu, marka istadu Mïxiku.
Rosa de Lima
Rosa de Lima suti warmi (kastilla aru: Santa Rosa de Lima, Isabel Flores de Oliva) (* Lima, 1586 mara 20 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - † idem, 1617 mara 24 uru Thaya phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jach'a marka kathuliku santu.
Awki: Gaspar Flores; Tayka: María de Oliva
Clement Attlee
Clement Richard Attlee suti chacha ' (* London, 1883 mara 3 uru Chichu phaxsin yuritayna - Westminster, 1967 mara 8 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 jacha marka militar, qillqiri & anakithiri.
Gran Britaña Uma kamayuq (1940-1945; 1945-1951).
Awki: Henry Attlee ; Tayka:. Warmi: Violet Attlee. Yuqanaka:.
Trucha challwa
Mä tupthawi lurasiwi uñjatawa pataka pä tunkani cm, uk’a jach’aniwa, kimsa tunka pusini ukka  ch’akaniwa chh’iqapana, ukhamaraki wichhinkana janchipanxa.
Urku trucha challwaxa kawniritixa kahunakaru katuriki ukanakaxa  janiwa mayxthawinaka ukkiti janchupanxa  janiwa p’iqipasa janiwa colorasa cambiawaykiti.
Trucha challwana jakawipa
Aka chhallwaxa mä  ch’uch’u umana jakiriwa jakiwa lamar qutana wali manqina mä tupuxa utjiwa ukhamaraki 200 metros uk’a manqinawa jaki truchaxa ukhamaraki jawiranakana jaki k’awna uchañataki.
Jisk’a trucha challwanakasti bentopelagicos ukawa siwa jani ukasti wayna challwanakasti kuttasapxiwi siwa pelágicos ukhama. Aka challwasti jakiwa muxsa umana mä 12°c verano uka pachana.
Trucha challwaxa jakaspawa muxsa umana ukhamaraki jayuk’ara umana muxsa umana jakirinakaxa yaqa kasta saminiwa marrones, wilanaka,ch’umphinaka.
Ukasti jayuk’ara umana jakirinakasti yak’a kasta saminirakiwa samipaxa plateado ukhamawa.
Trucha challwasti wali suma adaptasiwa qutanakana
Manqaña tuqina, puquta truchanakasa  jilpacha manqasippxiwa  invetebrados ukanaka ukhamaraki jisk’a  challwanaka, jani ukasti jisk’a trucha challwanakasti manqasippxiwa zoooplanton sata ukanaka.
Kunasa trucha challwaxa maqi
Truchasti jisk’a challwa masipanakaruwa manqantaraki sasispawa jisk’a ispiru, jik’a pijiriyanakaru, qarachinakaru, ukhamaraki quta umana pastunaka ukki ukanaka manqapxi ukhamaraki, uywaa truchanakaxa manqa lurata ukawa churañaraki, kisk’a ch’uritunaka churaña, ukaawa ratuqi liqintaraki ratuqiwa aljañataki misturakispa, mä chhamampi mä kilo ukhampi aljañataki walixi.
kunataqisa trucha challwaxa
Trucha challwaxa  wali asqipuniwa nutrición uksa tuqina kunatixa wank’una aychapatsa jila sumawa ukatawa wali aski aka aychaa suma protinaniwa ukhamaraki janiwa ancha karukiti aka aycha alasiñaxa, ukhamaaki kawk’ansa jikisispawa jisk’a qh’atuna ukhamraki jach’a qh’atunakana,
ukhamaraki aka challwaxa wali sumawa akhamaraki enbutidos ukanaka lurasirakispawa.
Kunjamasa trucha challwaxa manqasisipa
Aka trucha challwasti manqasispawa taqi kasta tuqina wallaqi ukhamaraki chicharuna ukatja kankasiakispawa ak a challwarusti taqi kasta jaqinakawa uñthapxi kunata wali suma alimentutapana  ukataxa aka challwaxa wali thakatawa taqi tuqina, ukhamasti janirakiwa walxa chaninikiti puriwa 18 bs ukharuki.
Tikapampa jisk'a t'aqa suyu
Tikapampa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ticapampa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Rikuway jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Tikapampa marka.
Chacha
Chacha, warmiru wawa jathiri.
Kinwa jisk'a t'aqa suyu
Kinwa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Quinua) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wamanqa jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kinwa marka.
Jaqinakapa
5 881 jaqi
Datem del Marañon jisk'a suyu
Datem del Marañon jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Datem del Marañon) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Luritu jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Thaya phaxsi 2 2005 mara, Alejandro Toledo Umalliq.
Uraqipa
46 619,9 km2 6°25´47” S - 79°50´12” O
Markanaka - Uchuy markanaka
Datem del Marañon jisk'a suyu nayriri marka: San Lorenzo.
Jisk'a t'aqa suyunaka
Datem del Marañon jisk'a suyu: 6 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
46 619 jaqi ( chacha,  warmi)
Misk’i
Kunasa misk’ixa Misk’ixa misk’ichiru mamurayanakana misk’ichata manq’aña khusu umawa, panqaranakata mamurayanakaxa ch’amsunipxi. Ch’amsunisinxa, apthapipkaspasa ukhamawa imapxi, imasinxa mamuraya taparuwa phuqhantapxi, ukata ukara puqurayasina misk’iptayapxi.
Misk’ina apnaqasitapa
Walja jaya maranakapuniwa jaqixa misk’xa qullasiñataki apnaqatayna. Juk’ampisa misk’ixa ch’uxu usutakixa wali askipunitaynawa.
Misk’ina qullasiñataki askitapa
Maynitakitixa jani sumakchi misk’ixa jani ukaxa jani walt’aykchixa, umara wallxtayasasa jüripxi mukhintakirakispawa, pachpa qullqarakikiwa. Nämasa ukhama qullasiñaxa wali askipuniwa jurma usutakixa. Ukhamattixa maynixa umantañ mukhintarakiña munaspaxa, lurarakispawa, ukhamaxa juk’ampi suma qullapuniwa.
Misk’ina qullasiñana apnaqasitapa
·        Chuymata jani walt’awinakataki.
·        Janchixa thurthasiñapataki, ukhamaraki p’iqiri jani walt’ayirinakataki, ispasmumpitaki.
·        Jani ikthapirinakataki, ikt’añataki.
·        Puraka manqhana llawsanaka jakthapiyañataki, thujsa khasxa qullarakikispawa, ukhamaraki puraka manqha usuchjatanaksa qullthapirakiwa.
·        Mulla usutakis qullarakiwa, ukhamaraki k’iwcha usutakisa.
·        Juk’ata juk’ata chhujtayiri.
Antonia Moreno
Antonia Moreno Leyva de Cáceres warmi (* Ica, 1848 mara 13 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Lima marka,  1916 mara 26 uru Anata phaxsin yuriwi) 🇵🇪 jacha marka khichwa anakithiri ankalli.
Jallupacha
jallupacha, jallupachax jallu qallta phaxsit qasawi phaxskamaw aymar mark taypinxa. Achachilanak awichanaka x jallupachanx saräwinakarjamaw sarawinakarjamaw taqikuns lurapxiritayna. = Phust'awinaka = Phust'äwinaka x jallupachanx saräw saräwiniritaynawa. Akapachanx pinkillu, musiñu juk'amp phusañanak phust'asipxiritayna. Janiw siku phusanakax ukapachanx phusañakiritaynati. = Uywanaka = Uywanakax jallupachanx wali sum uñjañawa. Yaqhippachawjanakanx wal jallux jalluntañ yati. = Yapuchäwi = jallupachanx yapuchäwix satat qalltani, nä llamaykamawa.
Antonia Moreno
Awki: Fulgencio Moreno ; Tayka: Antonia Leyva Qusan: Andrés Cáceres. Yuqanaka: 3 (Zoila Aurora Cáceres Moreno, Lucila Hortencia Cáceres Moreno, Rosa Amelia Cáceres Moreno).
Misk’i
Misk’ina qullasiñana apnaqasitapa
·        Usuchjatanakataki, qarachinakataki, nakhantatanakataki, ukanakaruxa t’iriptayiwa, jani ukaxa jakthapiyiwa.
San Luis (Kañiti) jisk'a t'aqa suyu
San Luis jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Luis) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kañiti jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Waranchal jisk'a t'aqa suyu
Waranchal jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huaranchal). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Utusku jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 17 uru Jallu qallta phaxsin 1866 mara, Mariano Prado Umalliq.
Uraqipa
149,65 km2
San Luis (Kañiti) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 12 1871, José Balta Umalliq.
Lugo
Monson Ispaña marka, nayriri marka Lugo jisk'a suyu. Jaqinaka: 97,635
San Luis (Kañiti) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Luis markam.
Jaqinakapa
11 653 jaqi
Misk’i
Kuna askinakanisa misk’ixa
Wali suma muxsachiri, jani jaqi amparampi lurata. Nayrapachaxa misk’isapkitapanawa muxsachirixa. Uka misk’I manq’asaxa wali wakiskiripunitaynawa janchitakixa, 3000 cal/gr. sapa utjiritayna.
Asukarata sipansa juk’ampi muxsawa misk’inxa utji, sapa patakatxa pusitunkampiwa misk’inxa utji.
·        Jasaki janchixa ch’amañchasi, kunalaykutixa ukhama ch’amañchiriniwa (hidratos de carbono). Ukatwa jank’aka ch’amañchiri sutiniraki.
·        Puraka manqhanxa jasaki manq’anakxa thujsantayi, janchitaki wakiskiri ajllsuñansa yanapt’arakiwa: wawanakanxa juka’mpisa kalsyumpi majnisyumpi ajllsuña yanapt’i.
Misk’ina kimikapxata
Misk’ixa janiwa mayakikiti, walja kastanakawa panqaratjama ajllsti, ukhamaraki uywatatjama, kawkitasa ukarjamasa mayjt’arakiwa.
Misk’ixa ch’amañchiriniwa, ukawa nayriri askipaxa. Uka ch’amañchiripa taypinxa muxsanakawa utji, munusakaritu phuruktusa ukhamaraki lukusa ukanakawa utji. Uka muxsapanakapanxa sapa patakatxa 85% niwa wañakisi ukaxa, ukata uksarusti umarakiwa. Ukata yaqhanakaxa mä 25 kast asukaranakawa uka muxsapanxa utjaski, yaqhipanakaxa walja yaqhipanakaxa juk’a ukhamawa. Ukhamata misk’ixa utt’atawa.
Munupampa jisk'a t'aqa suyu
Munupampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Monobamba) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Durango Istadu
Durango Istadu, marka istadu Mïxiku.
Munupampa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1956 mara, Manuel Odría Umalliq.
Uraqipa
295,83 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Munupampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Munupampa.
K’uwisu
Manq’añata/phayañataki
Pirwa markanxa walja jaqinakaxa k’uwisu aycha manq’apxi. Aka k’uwisuxa pashpa jaqi wila masinakana uywatarakiwa. Perú, Ecuador markanakanxa jilpacha uywapxi. Ukhamarusa, Bolivia, Colombia markanakanxa janirakiwa waljpacha uywapkiti.
Munupampa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 698 jaqi ( chacha, warmi)
K’uwisu
Kawqhata juti
Aka k’uwisuxa Perú, Bolivia, Ecuador ukhamaraki Colombia markanakana jakasipxi. Aka uywaxa jank’akiwa wallq’ipti. Ukhamaraki, wali jasa apnaq’añawa. Janirakiwa walja manq’a manq’apkiti. Ukhamaraki, aka uywaxa juk’a qullqimpikiwa uywasiraki. Ukhamarusa, aychapaxa walja ch’amanchirinakaniwa.
K’uwisuna jakasiñapa
K’uwisuna jakawipaxa juk’akiwa yatxatata. Aka uywanxa jakasiñapaxa wali juyakiwa. Kunawsatixa jaqimpi chika jakasi. Aka uywanxa laboratorio manqhanxa jakawipaxa wali mayjawa. Sañani, wali khatatirinakawa. Aka uywanakaxa kunawsatima suma apnaqasi ukhaxa suma juyakiwa tukupxi. K’uwisu tamanxa jakawipaxa wali mayjawa. Urqu k’uwisunakaxa nayriri sartañataki wali nuwasipxi. Nuwasiñanxa aychapatxa usuchasipxi. Ukanakaxa, jani askikiti sañani janiwa jiljapxiti. Qachu k’uwisunakaxa suma aski juyakiwa jakasipxi. Ukhamarusa walja tamata jakasipxaspa.
Granada jisk'a t'aqa suyu
Granada jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Granada). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Chachapuyas jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 3 uru Awti phaxsin 1933 mara, Oscar Benavides Umalliq.
Uraqipa
181,41 km2
Jallupacha
__REDIRECCIÓNESTÁTICA__ __FORZAR_TDC__
Granada jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Granada jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Granada (3 013 msnm).
K’uwisu
Kasta B
Aka kasta k’uwisunakanxa angulosa ukhama uñjasi. Janchipaxa aka k’uwisunakana janiwa sinti manqhankiti. Ukhamaraki, janiwa sinti aychanikiti. P’iqipaxa jach’awa. Ukampirusa jinchupaxa janiwa sinti jach’akisa, ukhamaraki janiwa sinti jisk’akisa. Aka k’uwisunakaxa wali khatatirinakawa. Ukhama janiwa suma apnaqañxamarakiti.
Granada jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
643 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
K’uwisu
Nayriri kasta
Ñik’utapaxa wali jisk’akiwa. Ukhamaraki ñik’utapaxa wali janchiru jaqhatatawa. Aka suma kasta Perú k’uwisuxa walja aycha churirinakawa. Jikhatasipxiwa walja saminakana. Sañani: khananaka, ch’iyaranaka ukhamarusa jani sinti khana ukhamaraki janiwa sinti ch’iyara uka saminakana jikhatasipxi. Aka k’uwisuxa suma jakawiniwa. Ukhamarusa, walja aycha chuririwa.
Kimsiri kasta
Ñik’utapaxa wali jach’awa. Aka k’uwisunakaxa pä kastaru chiqanchatawa. Sañani: nayra kastaxa ñik’utapaxa wali jach’awa. Payiri kastaxa ñik’utapaxa wali jach’arakiwa, Aka kasta k’uwisunakaxa janiwa suma aycha churirikiti. Jaqinakaxa aka k’uwisuruxa mascota ukhama uywapxi.
Pusiri kasta
Aka kasta k’uwisunakanxa ñik’utapaxa wali chhiri uñjasi. Ukhamanakawa jisk’a k’uwisunakanxa aka chhirixa wali suma uñjasi. Jach’a k’uwisunakanxa akaxa janiwa suma uñjaskiti. P’iqipaxa ukhamaraki janchipaxa muruqt’atawa. Ukhamaraki, janiwa sinti jach’akiti. Ukhamarusa, aka kasta k’uwisuxa aycha chuririwa.
Janchipa
K’uwisu urquxa jank’akiwa puqunti. Ukampirusa, qachuxa janiwa jank’aki puqunkiti. Ukhamaraki, janirakiwa jank’aki qachuti u janicha urquti uñjanxamaraki. Akaxa katusinakiwa uñjasispa. Aka k’uwisunakana janchipaxa wali jach’awa. Ukampirusa ñik’utapaxa yurita ukhata utji. Urqu k’uwisunakaxa kututu ukhama ch’awjapxi.
P’iqi:
P’iqipaxa janchipata wali jach’awa. Jinchupaxa wali liwi jisk’anakawa, ukhamaraki walja k’uwisunakaxa jach’a sayt’u jinchunakampi utji, aka k’uwisunakaxa kasta jisk’anakawa. Nayranakapaxa wali lisu uñtaninakawa ukhamaraki ch’iyara, chupika saminakaniwa, ñik’utapaxa qhana ukhamaraki ch’iyartata saminakani utjaraki, nasapaxa jisk’a muthunakawa, laka ch’akhapaja wali arinakawa ukhamaraki qhipa ch’akha lakanakapaxa waljarakiwa.
Aka laka ch’akhanakaja akhanakawa:
I = 1/1, C = 0/0, PM = 1/1, M = 3/3 taqi = 20
Janchi laphi:
Aka k’uwisunakaxa kimsa tunka vertebras dorsales ujka ch’akhaniwa Ukhamaraki, pä costilla ch’akhanakaxa esternón ukampi jaqhatatawa. Qhipa kimsa costilla ch’akhanakaja liwi liwisipki.
Phatanka:
Aka k’uwisunakana phatankapaxa paqallqu vértebras lumbares ch’akhaniwa. Akanakaxa wali jach’a thurunakawa.
Kayunakapa:
Kayunakapaxa jisk’anakawa. Nayriri kayunakapaxa jisk’anakawa. Qhipa kayunakapaxa jach’arakiwa. Kayunakapaxa jisk’a sillunakaniwa. Utharakiwa walja silluninaka sañani: kimsaqallqu silluninaka kayunakapana utji. Sayt’añapataki qhipa kayumpi sayt’asipxi. Ukhamaraki qhipa kayunakapaxa wali thurunakawa.
Larry Hagman
Larry Hagman (* Fort Worth, 1931 Llamp'u phaxsi 21 yuriña - Dallas, 2012 Awti phaxsi 23 yuriña ), Istadus Unidus yäpa jaqiq.
Rosa Merino
Rosa Merino de Arenas suti warmi (Lima, 1790 mara yuritayna - Lima, 1868 mara 1 uru Awti phaxsin yuriwi), huk 🇵🇪 jacha marka yäpari supranu q'uchu arsuyaña warmi.
Larry Hagman
Awki: Benjamin Hagman; Tayka: Mary Martin.
Tapaqucha t'aqa suyu
Tapaqucha jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Tapacocha) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Rikuway jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Tapaqucha marka.
Jaqinakapa
jaqi
Chimban jisk'a t'aqa suyu
Chimban jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chimbán). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 21 1942 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
199,0 km2
Jaqinaka
2 842 jaqi (? chacha, ? warmi)
Bactrocera anthracina
Bactrocera anthracina ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1971.
Edirne
Edirne (Edirne, Αδριανοπούλη, Одрин), nayriri Marka Jisk'a suyu Edirne, Turkiya.
Guanajuato Istadu
Guanajuato Istadu, marka istadu Mïxiku.
Aleksandr Pushkin
Aleksandr Sergueyevich Pushkin (rusi aru: Александр Сергеевич Пушкин;, romanisasyun: Aleksandr Sergeyevich Pushkin, (* Mosku, 1799 mara 6 uru Juyphi phaxsin yuritayna -  Santu Pitirwurhu, 1837 mara 10 uru Anata phaxsin sarawayxarakitayna ), 🇷🇺 jacha marka qillqiri.
Awki: Sergei Lvovich Pushkin (1767–1848); Tayka: Nadezhda (Nadya) Ossipovna Gannibal (1775–1836),. Warmi: Natalia Pushkina. Yuqanaka: Maria, Alexander Fremke, Grigory & Natalia.
Alma mater: Tsarskoye Selo Lyceum.
La Matanza jisk'a t'aqa suyu
La Matanza jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de La Matanza). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Murrupun jisk'a suyu.
Uraqipa
La Matanza jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: La Matanza (116 msnm).
Jaqinaka
13 349 jaqi (? chacha, ? warmi)
Qhichwa aru
Qhichwa aru (qhichwa simi): Piruw, Wuliwya, Arxintina.
Soritor jisk'a t'aqa suyu
Soritor jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Soritor). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Muyupampa jisk'a suyu.
Uraqipa
387,76 km2
Soritor jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Soritor (875 msnm).
Jaqinaka
19 882 jaqi (? chacha, ? warmi)
San Miguel Aqu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 31 1956, Manuel Prado Umalliq.
Jaqinakapa
590 jaqi
José Nasazzi
José Nasazzi Yarza  suti chachs (* Montevideo, 1901 mara 24 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Montevideo, 1968 mara 17 uru Juyphi phaxsin yuriwi) 🇺🇾 jach'a marka p'iqut takiri anatakaman.
Puyka jisk'a t'aqa suyu
Puyka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Puyca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Unyun jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 13 1891 mara, Remigio Morales Bermúdez Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Puyka markam.
Guerrero Istadu
Guerrero Istadu, marka istadu Mïxiku.
Carmen Martín
Carmen Martín Gaite (* Salamanca, 1925 mara 8 uru Awti phaxsin yuritayna - Madrid, 2000 mara 23 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi) 🇪🇸 jacha marka qillqiri.
Qatawasi jisk'a t'aqa suyu
Qatawasi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Catahuasi) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Carmen Martín
Awki: José Martín López (Valladolid, 1885); Tayka: María Gaite Veloso (Orense, 1894). Qusan: Rafael Sánchez Ferlosio.
Qatawasi jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 6 1986, Alan García Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qatawasi markam.
Jaqinakapa
1 310 jaqi
Bactrocera antigone
Bactrocera antigone ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew & Hancock, 1981.
Anthony Quinn
Antonio Rodolfo Quinn Oaxaca suti Anthony Quinn (* Chihuahua, 1915 mara 2 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna -  Boston, 2001 mara 3 uru Juyphi phaxsin yuriwi) 🇲🇽- 🇺🇸 jacha marka yäpari.
Oskar Pallay.
Awki: Francisco Quinn ; Tayka: Manuela Oaxaca Warminaka: Katherine DeMille (1937-1965) / Jolanda Addolori (1966-1997) / Katherine Benvin (1997-2001) Yuqanaka (12): Christofer ( 1939 - 1941), Christina (1941), Catalina (1942), Duncan (1945), Valentina (1952), Francesco (1963 - 2011), Danny (1964), Lorenzo (1966), Sean Quinn (1973), Alexandre Anthony Quinn (1976), Antonia (1993) & Ryan Nicholas (1996).
Wayllapampa (Rikuway) jisk'a t'aqa suyu
Wayllapampa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huayllapampa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Rikuway jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wayllapampa marka.
Lila Downs
Ana Lila Downs Sánchez, warmi, (* Oaxaca Mïxiku, 1968 mara 9 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - ), 🇲🇽 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Qusan: Paul Cohen (1990-) Yuqanaka: 	Benito Dxuladi Cohen Downs (2010-)
Wayllapampa (Rikuway) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
jaqi
El Algarrobal jisk'a t'aqa suyu
El Algarrobal jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de IEl Algarrobal) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ilu jisk'a suyupi, Moqwegwa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
John F. Kennedy
John Fitzgerald Kennedy (* Brookline, 1917 mara 29 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Dallas, 1963 mara 22 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna ), 🇺🇸 jacha marka anakithiri, Istadus Unidus Prisidintipa (1961 - 1963).
El Algarrobal jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Llamayu phaxsi 26 1970 mara.
John F. Kennedy
Awki: Joseph P. Kennedy, Sr.; Tayka: Rose FitzGerald. Warmi: Jacqueline Kennedy (1953-1963). Yuqanaka: Arabella Kennedy (1956), Caroline Kennedy (1957-), John F. Kennedy Jr. (1960-1999) & Patrick Kennedy (1963)
El Algarrobal jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri El Algarrobal markam
Jaqinaka
247 jaqi (140 chacha, 107 warmi)