cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Urniturinku
Jakawipa
Uka urniturunkuxa mamifero semiacuatico uywawa. Ukampirusa putupanakaxa waña uraqinkiwa. Ukhatxa  jupanakaxa uma manqhanakana  tuyupxiritayna. Ukhamarusa jupanakaxa sapakiwa arumanakaxa sarnaqapxiritayna. Kunaratutixa jupanakaxa uma manqhana tuyupki  ukhaxa nayrapasa jinchupasa jark’atapxiritaynawa ma membranappi, ukatxa amuyt’asipxeritaynawa  jayala órganos sensoriales “electrorreceptores” chhurupankiwa, Ukatxa k’achhakiwa jupanakaxa uraqina jithinaqapxi purakapampi.
Araxa Chichas jisk'a suyu
Jaqinaka: 35.323 (2001)
Urniturinku
Manq’añanaka
Uka urniturinkuxa aychanaka, jani ch’akhaninaka, sillq’unaka, muluskunaka, challwanaka ukhamaraki challwana k’awnapa manq’i. Ukhamaraki, mӓ pä tunka % ujka jila jathipatsipansa  manq’i. Chikürunakawa manq’a thaqi.
Araxa Chichas jisk'a suyu
Arunaka:
Urniturinku
Qachu urniturinkuna wawaniptatapa
Qachuxa urniturrinkuxa pä tunk kimsaqallquni  urunaka wallq’iwa, ukamaraki 10 urunakawa jipxasi. Ukatsti maya ukhamaraki kimsa k`awnanaka k`awnarakispa.
Araxa Chichas jisk'a suyu
Munisipiyunaka:
Urniturinku
Qachu urniturinkuna wawaniptatapa
Wawapaxa tunka uruta mistu. Ukhamaraki, kimsa phaxsinita pusi phasinkamawa millk`impi ch`amanch`atapxi. Walja pacha saraqatarusti, wawa ornitorrinkoxa pututa mistuwayi. Ukatsti, jisk`a chhallwanaka manq’añataki katu.
Qachuxa, janchiparu millk`iniwa. Ukhamipansti, janiwa ñuñuñikiti. Wawanakaxa taykana janchipaki jallq`arapxi. Ukhamaki uka wawanakaparu ñuñuyapxi. Kimsata, pusi phaxsikama. Ukatxa, uka wawanakaxa manq`a manq`apxi.
Maquía jisk'a t'aqa suyu
Maquía jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Maquía). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Rikina jisk'a suyu.
Luqmapampa jisk'a t'aqa suyu
Luqmapampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Jorge Chávez). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Nipiña jisk'a t'aqa suyu
Nipiña jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Nepeña) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Santa jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1821 mara, Umalliq.
Urniturinku
Urniturinkuru manq’irinaka
Aka uywanakaruxa  zorro, águila, lobo de tasmania, dingo, gato salvaje   ukanakawa manq`antapxarakispa.
Kunsipsyun (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Kunsipsyun jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Concepción) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Willkawaman jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Aruma
Aruma, jayp'u sujsata chika arumkama pacha.
Bactrocera aemula
Bactrocera aemula ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Urniturinku
jiwayir qulla
Urqunakaxa  kayunapana, espolones ukana glándulas venenosas ukawa utji.
Chankaybaños jisk'a t'aqa suyu
Chankaybaños jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chancaybaños). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Santa Crus (Qajamarka) jisk'a suyu.
Aruma
Payi, ch'amaka arumana, thaki pantjasa chhaqaña.
Bactrocera aemula
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew, 1989.
Waq'ana
Waq'ana jan ukax uru achachix mä jach'a pampa jamach'i wa, (Zool. mf. cientifico suti: Nycticora, tama: Nycticorax). Aka jamach'ix waq' waq' waq' waq'a sasaw jachi ukat waq'ana sutini.
Laq’unakata qullaña
Laq’unakxata: ukaxa laq’unakxata yatxatawa, ukanxa kunjamasa, kastanaka, saranakapa, laq’una jakäwipa, ukhamaxa laq’umpi ukatxa uywampiwa katuqañataki chikañchasi. Yaqha amuyuxa uñjarakiñäniwa uñachäwinaka ukhamaraki qullasina kutjayañanaka, ukhamaxa aka laq’unakaxa uywanakaru ukatxa jaqinakaruwa ñanqht’ayi. Akaxa jark’akañawa jani jiwañapataki, ukatxa laq’una jakäwipa, kawksa tuqisa manti, qawqhanaka utt’atasa ukanaka yatiñasaraki.
Waq'ana
Janchipa
Waq'anax janiw sinti jach'a jamach'ikiti, mä chhiy jilakiwa. Jach'a chhiqhanakaniwa, ukhamarak chhuruñapax chiqakiwa. Sum sum amuyatax k'umt'atakipuniw sarnaqi.
Nipiña jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Nipiña marka.
Waq'ana
Manq'apa
Waq'anax walja kast manq'anak thaqhasi: jamp'atu naka, k'ayra naka, juq'ullu naka, jisk'a laq'unaka, jisk'a challwa naks manq'asipxakiwa.
Jakäwipa
Juk'ampis aka kast jamach'ix quta lakanakan jawir lakanakanpun juk'ampis qamapxi. Sapa sapakiw juk'ampis sarnaqapxi, yaqhippachanakax paninis sarnaqapxakirakiwa.
Luqmapampa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 30 1933 mara, Oscar Benavides Umalliq.
Andrés
Andrés:
Nipiña jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
12 059 jaqi
Attaque 77
Attaque 77, jaylliphust'a Arxintina (1987-).
Waq'ana
Tapapa
Waq'anax jisk'a lawanakat tapachasi.
Laq’unakata qullaña
Kasta laq’unaka
·        Juk’a pacha jakirinaka: jilpachaxa manq’apxi ukatxa mirantapxarakiwa.
Araxa Lipis jisk'a suyu
Araxa Lipis jisk'a suyu, Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Kulcha "K".
Jean-Jacques Rousseau
Jean-Jacques Rousseau suti (* Genève 1712 mara 28 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Ermenonville, 1778 mara 2 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi) 🇫🇷 Switsira jacha marka Yachachijg Yatichiri & qillqiri.
Chankaybaños jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
120,04 km2
Kunsipsyun (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 19 1954, Manuel Odría Libertadur.
Maquía jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 20 uru Huillka kuti phaxsin 1946 mara, José Luis Bustamante Umalliq.
Luqmapampa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
52,34 km2
Araxa Lipis jisk'a suyu
Jaqinaka: 10.460 (2001)
Asiru
Asiru, uraqi pampnama lluskhuri sallqa uywa. Saximpi qhawantatawa.
Laq’unakata qullaña
Kasta laq’unaka
·        Juk’a pacha jakirinaka: mä qawqha pachakiwa uywana jakapxi.
Uchumarka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Chichu phaxsin 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Maquía jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
4 792,06 km2
Chankaybaños jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Chankaybaños jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chankaybaños (1 625 msnm).
Kunsipsyun (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kunsipsyun marka.
Laq’unakata qullaña
Kasta laq’unaka
·        Wiñaya jakirinaka: Taqpacha uywa jakäwinwa laqúxa utjantasi.
Belaúnde
Belaúnde:
Waq'ana
K'awnapa
Kimsa pusi k'awn k'awna pxi, uka k'awnanakax pampill muruq'uwa, janiw maysax juch'usar tukuyatakiti.
Chankaybaños jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 942 jaqi (? chacha, ? warmi)
Araxa Lipis jisk'a suyu
Arunaka:
Yanaqancha jisk'a t'aqa suyu
Yanaqancha jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Yanacancha) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Chupaka jisk'a suyu.
Laq’unakata qullaña
Kasta laq’unaka
·        Akatjamata jakirinaka: akatjamataki uywana utjañataki jakantapxi.
Araxa Lipis jisk'a suyu
Munisipiyunaka:
Maquía jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Maquía jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Santa Isabel (122 msnm).
Sara Montiel
María Antonia Alejandra Vicenta Elpidia Isidora Abad Fernández, Sara Montiel,  (* Campo de Criptana, 1928 mara 10 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Madrid, 2013 mara 8 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi), 🇪🇸 jacha marka warmi yäpap & q'uchu arsuyaña.
Uchumarka jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
190,53 km2
Chiklayu jisk'a suyu
Chiklayu jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Chiclayo) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu.
Luqmapampa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Luqmapampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Luqmapampa.
Laq’unakata qullaña
Katuqiriru mantirinaka
·        Phathankaru
·        Lip’ichiru
Puerto Bermúdez jisk'a t'aqa suyu
Puerto Bermúdez jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Puerto Bermúdez). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Pasqu jach'a suyu, Uqshapampa jisk'a suyu.
Maquía jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
8 487 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
La Experanza jisk'a t'aqa suyu
La Experanza jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de La Experanza). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Santa Crus (Qajamarka) jisk'a suyu.
Uchumarka jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Uchumarka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Uchumarka (3 035 msnm).
Judy Garland
Frances Ethel Gumm Judy Garland (* Grand Rapids marka, 1922 mara 10 uru Juyphi phaxsin yuritayna - † London marka, 1969 mara 22 uru Juyphi phaxsin yuriwi), 🇺🇸 jacha marka yäpari & q'uchu arsuyaña.
Quyshqu jisk'a t'aqa suyu
Quyshqu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Coishco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Santa jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Luqmapampa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
620 jaqi (? chacha, ? warmi)
Laq’unakata qullaña
Katuqiriru mantirinaka
·        Llawsa ukhanakaru
Chiklayu jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 18 uru Yapu apthapi phaxsin 1835 mara, Felipe Santiago Salaverry Umalliq.
Diez Canseco
Diez Canseco:
Puerto Bermúdez jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 17 uru Juyphi phaxsin 1958 mara, Manuel Prado Umalliq.
Yanaqancha jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Huillka kuti phaxsi 14 1961 mara, Manuel Prado Umalliq.
Judy Garland
Awki: Frank Gumm, Tayka: Ethel Milne. Qusannaka: David Rose (1941-1944) / Vincente Minnelli (1945-1951) / Sidney Luft (1952-1965) / Mark Herron (1965-1969) / Mickey Deans (1969). Yuqanaka:Liza Minnelli (1946), Lorna Luft (1952) & Joseph Luft (1955).
Quyshqu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 13 uru Jallu qallta 1988 mara, Alan Garcia Umalliq.
Bactrocera aenigmatica
Bactrocera aenigmatica ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
La Experanza jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Llamp'u phaxsi 23, 1923, Augusto Leguía Umalliq.
Yanaqancha jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
751,86 km2
Quyshqu jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Quyshqu marka.
Puerto Bermúdez jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
10 988,1 km2
Sara Montiel
Awki: Isidoro Abad (?-1944); Takya: María Vicenta Fernández Palacios (1898-1969) Qusan: Anthony Mann (1957-1963) / José Ramírez (1964) /PepeTous (1979-1992) / Tony Hernández (2002-2005). Yuqanaka: Thais Tous Abad (1979), Zeus Tous Abad (1983).
La Experanza jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
59,7 km2
Quyshqu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
15 036 jaqi
Yanaqancha jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Yanaqancha jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Yanaqancha.
Uchumarka jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 132 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Chiklayu jisk'a suyu
Uraqipa
3 288,07 km2 6°45´47” S - 79°50´12” O
Santa Rosa de Quives jisk'a t'aqa suyu
Santa Rosa de Quives jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santa Rosa de Quives) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kanta jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Bactrocera aenigmatica
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Malloch, 1931.
Puerto Bermúdez jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Puerto Bermúdez jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Puerto Bermúdez (250 msnm).
Laq’unakata qullaña
Katuqiriru mantirinaka
·        Samaña ukhanakaru
The Doors
The Doors, jaylliphust'a 🇺🇸 jaqinaka.
Chiklayu jisk'a suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Chiklayu jisk'a suyu nayriri marka: Chiklayu.
Xauxa jisk'a t'aqa suyu
Xauxa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Jauja) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Puerto Bermúdez jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
20 474 jaqi (? chacha, ? warmi)
Santa Rosa de Quives jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 16 1952, Manuel Odría Umalliq
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Yangas marka.
Samuxitya
thumb|240px|Samuxitya wiphala Samuxitya (Žemaitėjė, ), laq'a Lituaña.
Wawa
Wawa, asu wawa, jisk'a jaqi. 10 - 13 marankamax wawakiskiwa. Saraw tuqinxa jilir jaqis wawakiskaspawa, kunasatix maynix panixchi ukhax maysatx jaqi sataxiwa.
Yanaqancha jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
3 350 jaqi ( chacha, warmi)
Xauxa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1822 mara.
Kansas suyu
Kansas Istadus Unidusna mä suyuwa.
Santa Rosa de Quives jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
5 855 jaqi
La Experanza jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
La Experanza jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: La Experanza (1 700 msnm).
Edgar
Edgar:
Xauxa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
10,16 km2
La Experanza jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 116 jaqi (? chacha, ? warmi)
Chiklayu jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Chiklayu jisk'a suyu: 20 jisk'a t'aqa suyunaka:
Wakapampa jisk'a t'aqa suyu
Wakapampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de José Gálvez). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Laq’unakata qullaña
Katuqiriru mantirinaka
·        jakañawjanakaru
Wakapampa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Awti phaxsi 7 1887 mara, Eduardo López de Romaña Umalliq.
Laq’unakata qullaña
Kasta katuqirinaka
Kuna kasta uywanakaya laq’unakaru katuqirjamächi ukanaka laq’unakaxa muni.
Wakapampa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
58,01 km2
Chiklayu jisk'a suyu
Jaqinakapa
757 452 jaqi ( chacha,  warmi)
Wakapampa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Wakapampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Wakapampa.
Laq’unakata qullaña
Kasta katuqirinaka
·        Wiñaya katuqirinaka: laq’unakaxa uka uywanwa puqurapxi ukata mirantapxaraki kunaymana katuqirinakawa kunjamarutixa wakiski ukhamaru katuqapxi.
Wakapampa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
2 859 jaqi (? chacha, ? warmi)
Laq’unakata qullaña
Kasta katuqirinaka
·        Juk’a pacha katuqirinaka: uka katuqirinakaxa janiwa laquxa puqurapkiti ukata yaqharuwa mäkhipapxi.
Autipacha
Autipacha
Laq’unakata qullaña
Katuqirita misturinaka
·        Llamp’urata: uywa yaq’a tuqiwa mistupxi
·        Thanqht’ata: ukanakaxa jiwarayiwa
Xauxa jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Xauxa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Xauxa.
Jaqinakapa
16 695 jaqi ( chacha, warmi)
Wampalpa jisk'a t'aqa suyu
Wampalpa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huambalpa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Willkawaman jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wampalpa marka.
Jaqinakapa
2 764 jaqi
Šiprage
Šiprage (Шипраге) е aru di Busña Hirsikuwina.
P'aywaña
P'aywaña. P'aywañaxa thayampi khuyurañawa jupha, jawasa, siwara jawq'atanaka. Uqhamarak juk'ampinaksa. P'aywañataqixa wakt'ayañawa: pichaña, mantiyunaka jan ukaxa ikiñanaksa jant'uktatañataki ukhaman achunakaxa jani laq'achasiñapataki, ukapisa wali wakiskiriwa awayusa jan ukaxa matiyusa jawq'ata qipxarusiñataki ukxata p'aywarañataki.
Rafael Bustillo jisk'a suyu
Rafael Bustillo jisk'a suyu, Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Unsiya.
Jaqinaka: 76.254 (2001)
Arunaka:
Munisipiyunaka:
Bill Haley
William John Clifton Haley Bill Haley (* Highland Park, 1925 mara 6 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna — Harlingen, 1981 mara 9 uru Anata phaxsin arawayxarakitayna), 🇺🇸 jacha marka rock q'uchu arsuyaña. Bill Haley and the Comets.
Awki: William Albert Haley; Tayka: Maude Green. Warminaka: Dorothy Crowe (1946 - 1952) / Barbara Joan Cupchak ( 1952 - 1960) / Martha Velasco (1963 - 1981) Yuqanaka: (10).
Rovaniemi
Rovaniemi, Phini suyu marka.
Jorge Cafrune
Jorge Antonio Cafrune Herrera  suti Jorge Cafrune, el Turco (Perico, 1937 mara 8 uru Thaya phaxsin yuritayna - Benavidez, 1978 mara 1 uru Anata phaxsin yuriwi), huk 🇦🇷 jacha marka Jaylliphust'ari & q'uchu arsuyaña.
Awki: José Jorge Cafrune; Tayka: Matilde Argentina Herrera. Yuqanaka: Yamila, Victoria, Zorayda Delfina, Eva Encarnación, Facundo & Macarena Cafrune.
Lima jach'a suyu
Lima jach'a suyuxa Piruwna mä jach'a suyuwa.
Jisk'a suyunaka
10 jisk'a suyunaka:
Awki
Awki, auqi chacha jaqichasiña.
Kuopio
Kuopio, Phini suyu marka.
Bactrocera aeroginosa
Bactrocera aeroginosa ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Drew & Hancock, 1981.
Puynawa jisk'a t'aqa suyu
Puynawa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Puinahua). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Rikina jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Huillka kuti phaxsin 1943 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
5 946,83 km2
Puynawa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Bretaña (118 msnm).
Jaqinaka
5 857 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Saquena jisk'a t'aqa suyu
Saquena jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Saquena). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Rikina jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Huillka kuti phaxsin 1943 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
2 081,42 km2
Saquena jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Bagazan (112 msnm).
Jaqinaka
4 402 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Lluq'i jisk'a t'aqa suyu
Lluq'i jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Lloque) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu General Sánchez Cerro jisk'a suyupi, Moqwegwa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Lluq'i markam
Jaqinaka
1 376 jaqi ( 735 chacha, 641 warmi)
Wilñus
Wilñus (Vilnius), Lituaña nayriri marka.
Qaqa
thumb|250px|Madeira Caca, qaqa
María Elena Walsh
María Elena Walsh, warmi, (* Ramos Mejía, 1930 mara 1 uru Anata phaxsin yuritayna - Buenos Aires, 2011 10 uru Chichu phaxsin yuriwi), 🇦🇷 jacha marka warmi qillqiri & q'uchu arsuyaña.
Awki: Enrique Walsh; Tayka: Lucía Elena Monsalvo. Qusannaka: Sara Facio (1978-2011), Leda Valladares, María Herminia Avellaneda
Matilde Casazola
Matilde Casazola Mendoza, warmi (Sucre, 1942 mara 19 uru Chichu phaxsin yaritayna - ) 🇧🇴 jacha marka qillqiri & q'uchu arsuyaña.
Awki: Juan Casazola Ugarte; Tayka: Tula Mendoza Loza.
Pori
Pori (suysu aru: Björneborg) Phini suyu marka.
Kentucky suyu
Kentucky Istadus Unidusna mä suyuwa.
Bactrocera aethriobasis
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Hardy, 1973.
Ucuncha jisk'a t'aqa suyu
Ucuncha jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Ucuncha). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Wuliwar jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 20 uru Awti phaxsin 1916 mara, José Pardo Umalliq.
Uraqipa
98,41 km2
Ucuncha jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Ucuncha (2 625 msnm).
Jaqinaka
1 059 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Wata jisk'a t'aqa suyu
Wata jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huata) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Punu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa mara Thaya phaxsi 22 1921
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wata markam
Jaqinaka
6 682 jaqi (3327 chacha, 3 355 warmi)
Santa jisk'a t'aqa suyu
Santa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Santa jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1821 mara, Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Santa marka.
Jaqinakapa
17 428 jaqi
Tomás Frías jisk'a suyu
Jaqinaka: 176.922 (2001)
Utuqa jisk'a t'aqa suyu
Utuqa jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de Otoca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Tomás Frías jisk'a suyu
Arunaka:
Munisipiyunaka:
Qullunaka
Aymar sutinaka, qhichwa sutinaka:
Utuqa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 21 1825, Simuna Wuliwar Libertadur.
Castilla jisk'a suyu
Castilla jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Castilla Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ariqipa jach'a suyu.
Utuqa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 461 jaqi
Castilla jisk'a suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Achuqa phaxsi 21 1854 mara, José Rufino Echenique Umalliq.
Pususu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 29 uru Awti phaxsin 1918 mara, José Pardo Umalliq.
Castilla jisk'a suyu
Nayra sarnaqawi
6 914,48 km2
Pususu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
1 394,4 km2
Castilla jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Castilla jisk'a suyu: 14 jisk'a t'aqa suyunaka:
Pususu jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Pususu jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pususu (1 000 msnm).
Castilla jisk'a suyu
Jaqinaka
38 425 jaqi (20 269 chacha, 18 156 warmi)
Pususu jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
7 847 jaqi (? chacha, ? warmi)
Teresita Fernández
Teresa Fernández García, Sarmiento, Teresita Fernández (* Santa Clara, 1930 mara 20 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna — La Habana, 2013 mara 11 uru Awti phaxsin yuriwi), 🇨🇺 jacha marka warmi q'uchu arsuyaña.
Awki: ; Tayka:. Qusannaka:,    Yuqanaka:
Brigitte Bardot
Brigitte Anne-Marie Bardot suti,  Brigitte Bardot warmi (Paris,  1934 mara 28 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - ), 🇫🇷 jacha marka yäpari.
Wakirka jisk'a t'aqa suyu
Wakirka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huaquirca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Antapampa jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Brigitte Bardot
Awki: Louis Pilou Bardot (1896 - 1975), Tayka: Anne-Marie Mucel (1912 - 1978). Qusannaka: Roger Vadim (1952–1957) / Jacques Charrier (1959–1962) / Gunter Sachs (1966–1969) / Bernard d'Ormale (1992–). Yuqa: Nicolas-Jacques Charrier (1960)
Wakirka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Chichu phaxsi 17 1945 mara, Manuel Prado Umalliq.
Mukiwa jach'a suyu
Mukiwa jach'a suyuxa Piruwna mä jach'a suyuwa.
Wakirka jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wakirka markam
Mukiwa jach'a suyu
Jisk'a suyunaka
3 jisk'a suyunaka:
Wakirka jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
1 463 jaqi (786 chacha, 677 warmi)
K'uwisu
Janchipa
Jinchupax muruqt’atawa, kayunakapax jisk’akiwa ukatx 8 maranakaw jakapxaspa.
Jakäwipa
Aka wank’unakax ch’uxna kunayman qura nak manq’asirinakawa. Ukatx 2Kg jila jathikamaw purispa ukampirus 40 Cm. ukch'aw jilarakispa.
Wawaniñataki
Mirtapxañatakix 60n urunakatwa walq’iptapxaspa, qachu wanq’unakax 5 kutiw maranx wawachapxaspa ukatx 65 urunakatx wawachapxakiwa. Wawanakax lakapach niya sarnaqirpachaw wawachata ukatx ukurunakpachax kuranakwa manq’asipxi. Kunayman saminakaniwa utji wank’u wawanakaxa.
Qullasiñataki
Kunawasatix jaqix wawaniki ukat usutaspa ukatakix qulla wa.
Thaxapa
Thaxapax yapu chañatakiw wali askipuni.
Kisu
Kisu, iwija, waka millk'ita kuwajumpi lurata.
Jiang Zemin
Jiang Zemin, 江泽民 (* Anhui, 1926 mara 17 uru Thaya phaxsin yuritayna - Shanghai, 2022 mara 30 Awti phaxsi sarawayxarakitayna), 🇨🇳 jacha marka inhiñiru & anakithiri. Partidu Kumunista Chinapas Sikritaryu Hiniral (1989 - 2002).
Awki: Jiang Shijun Warmi: Wang Yeping.
Tintoretto
Tintoretto (Jacopo Comin) suti ( Venezia, 1518 mara 29 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - Venezia, 1594 mara 31 uru Llamayu phaxsin yuriwi) huk 🇮🇹 jacha marka Yäpa llimphiri.
Juana Azurduy
Juana Azurduy de Padilla warmi (* Turuqa, 1780 mara 12 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Sukri marka,  1862 mara 25 uru Llamayu phaxsin yuriwi) 🇧🇴 jacha marka anakithiri ankalli.
Awki: Matías Azurduy; Tayka: Eulalia Bermúdez. Qusan: Manuel Ascensio Padilla. Yuqanaka: Manuel, Mariano, Juliana, Mercedes wan Luisa.
Simón Rodríguez
Simón Narciso Jesús Rodríguez  sutiyuq runaqa ( Caracas, 1769 mara 28 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - wañusqa Amutapi, 1854 mara 28 uru Awti phaxsin yuriwi) 🇻🇪 jacha marka Yachachijg Yatichiri, qillqiri wan Lup'intawiri.
Apata jisk'a t'aqa suyu
Apata jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Apata) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Anata phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Uraqipa
421,62 km2
Markanaka - Uchuy markanaka
Apata jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Apata.
Jaqinakapa
5 163 jaqi ( chacha, warmi)
Xiomara Alfaro
Xiomara Alfaro (* La Habana, 1930 mara 11 uru Llamayu phaxsin yuritayna — ), 🇨🇺 jacha marka warmi q'uchu arsuyaña.
Aquqru jisk'a t'aqa suyu
Aquqru jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Acocro) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wamanqa jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Xiomara Alfaro
Awki: ; Tayka:. Qusannaka:,    Yuqanaka:
Aquqru jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Aquqru marka.
Jaqinakapa
9 287 jaqi
Lunawana jisk'a t'aqa suyu
Lunawana jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Lunahuaná) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kañiti jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Thaya phaxsi 4 1821, Jusiya San Martin Libertadur.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Lunawana markam.
Jaqinakapa
4 383 jaqi
Gregory Peck
Eldred Gregory Peck suti «Gregory Peck»  (* LaJolla, 1916 mara 5 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - Los Angeles, 2003 mara 12 uru Juyphi phaxsin yuriwi), 🇺🇸 jacha marka yäpa jaqiq.
Awki: Gregory Pearl Peck, Tayka: Bernice Mae Ayres. Warminaka: Greta Kukkonen (1942–1955) / Veronique Passani (1955–2003). Yuqanaka: (5). Jonathan Peck (1944-1975), Stephen Peck (1946), Carey Paul Peck (1949), Tony Peck (1956), Cecilia Peck (1958).
Charles Dickens
Charles John Huffam Dickens suti Boz (* Portsmouth, 1812 mara 7 uru Anata phaxsin - † Higham, 1870 mara 9 uru Juyphi phaxsin) 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 jacha marka qillqiri.
Chipin jisk'a t'aqa suyu
Chipin jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chepén). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu,  Chipin jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 18 uru Yapu apthapi phaxsin 1935 mara, Oscar Benavides Umalliq.
Uraqipa
287,34 km2
Chipin jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chipin (280 msnm).
Jaqinaka
44 228 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Ninapampa jisk'a t'aqa suyu
Ninapampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Ninabamba). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Santa Crus (Qajamarka) jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Yapu apthapi phaxsi 21, 1950, Manuel Odría Umalliq.
Uraqipa
60,04 km2
Ninapampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Ninapampa (2 175 msnm).
Jaqinaka
3 214 jaqi (? chacha, ? warmi)
Louisiana suyu
Louisiana Istadus Unidusna mä suyuwa.
Samanco jisk'a t'aqa suyu
Samanco jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Samanco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Santa jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Klaypida
Klaypida (Klaipėda), Lituaña marka.
Samanco jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Samanco marka (21 msnm).
Achachi
Achachi, walja maran chacha jaqiwa, jan ukasti urqu uywarus satarakispawa. Kunawsatix tuqisipki, ukhaw achachi sasin chacharux tuqxapxi. Achachi uywanakax jan lakaninaka, ukhamax utjarakispawa. Ukhamarak Ali alinakarus qaqanakarus achunakarus achachi sasin sutichatarakispawa. Achachi qarwax kawkinkaskisa.
Thuqhunaka
Achach murinu, sutin thuqhus utjarakiwa.
Samanco jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
4 083 jaqi
Achachi
Uywanakata
Uywanakatakix achachix apnaqatarakiwa. Juk'ampis chuyman uywanakataki.
Jaqinakata
Jaqinakarux uka arump uñt'asirakispawa. Jilir achachinakaruw achachi sasinx sutichata.
Kawnas
Kawnas (lituani aru: Kaunas) Lituaña marka.
Chupamarka jisk'a t'aqa suyu
Chupamarka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chupamarca). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Chuqlluqucha jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Chichu phaxsin 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Uraqipa
Chupamarka jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chupamarka (3 325 msnm).
Bactrocera affinidorsalis
Bactrocera affinidorsalis ch'iwi (Insecta), orden chhichhillanka (Diptera).
Daddy Yankee
Daddy Yankee (Ramón (Raymond) Luis Ayala Rodriguez), Puerto Rico q'uchu arsuyaña. La isla bonita.
Bactrocera affinidorsalis
Nayra sarnaqäwi
Katjaña Hardy, 1982.
Chupamarka jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
1 209 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
Daddy Yankee
Album
Los Musicales.
Viña del Mar
Viña del Mar, Chili marka. Ekka: 122 km2. Jaqinaka: 286,931 (2002).
Shawllay
Shawllay (lituani aru: Šiauliai) Lituaña marka.
Domenico Modugno
Domenico Modugno suti chacha (* Polignano a Mare, 1928 mara 9 uru Chichu phaxsin yuritayna - Lampedusa, 1994 mara 6 uru Thaya phaxsin yuriwi), huk 🇮🇹 jacha marka q'uchu arsuyaña, Jaylliphust'ari & kitara waqachiq.
Warminaka: Franca Gandolfi. Yuqanaka: (3) Marco (1958), Marcello wan Massimo Modugno (1966).
Maine suyu
Maine Istadus Unidusna mä suyuwa.
Alis jisk'a t'aqa suyu
Alis jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Alis) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Anata phaxsi 23 1920 mara, Augusto Leguía Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Alis markam.
Jach'a titi
Jach'a titi, ñuñuri, aycha manq'iri jach'a sallqa uywa, ch'umphi q'illuru ch'iyarampi allqantata t'awrani, junt'u tuqina sarnaqri uywa.
Matalaqi jisk'a t'aqa suyu
Matalaqi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Matalaque) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu General Sánchez Cerro jisk'a suyupi, Moqwegwa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Suplin jisk'a t'aqa suyu
Suplin jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Soplin). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Rikina jisk'a suyu.
Yunkuyu
Yunkuyu, (, qhichwa aru: Yunkuyu), Punu, 🇵🇪 jacha marka, nayriri marka Yunkuyu jisk'a suyu. Titiqaqa quta
Indipindinsya (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Indipindinsya jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Independencia) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Willkawaman jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Yunkuyu
Uraqita
16°14′12″S 69°05′27″O
Suplin jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 20 uru Huillka kuti phaxsin 1946 mara, José Luis Bustamante Umalliq.
Matalaqi jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Thaya phaxsi 28 1920 mara.
Majayk'ay
Majayk'ay (lituani aru: Mažeikiai) Lituaña marka.
Warawara
Warawara, Qatachilla
Indipindinsya (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Achuqa phaxsi 12 1986, Alan García Umalliq.
Andrés Bello
Andrés Bello suti ( paqarisqa Caracas, 1781 mara 29 uru Awti phaxsin yuritayna - Santiago de Chile 1865 mara 15 uru Taypi sata phaxsin yuriwi) 🇻🇪 jacha marka Yachachijg Yatichiri  & qillqiri.
Matalaqi jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Matalaqi markam
Andrés Bello
Warminaka: Mary Ann Boyland (1794-1821) / Elizabeth Antonia Dunn (1824-1873)
Yunkuyu
Uraqita
288,31 km2 Jaqinaka: 11 890
Indipindinsya (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Paccha Wallwa marka.
Millk'i
Millk'i, qachu uywanakana ñuñupata q'usmi. Ñuxñu satarakiwa. Waka millk'itxa kisuwa lurañaxa. Ukjamarak aka milk'itx muxsa um millk'is lurasirakispawa.
Suplin jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
4 711,38 km2
Ñuñuri
Ñuñuri, uywa umantaña ñuñu millk'i.
Matalaqi jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
1 033 jaqi ( 535 chacha, 498 warmi)
Suplin jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Suplin jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Nueva Alejandría (123 msnm).
Indipindinsya (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 950 jaqi
Waral jisk'a t'aqa suyu
Waral jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huaral) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waral jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Wisk'achu
Wisk'achu, tara wank'uru uñtata, jaqhi jaqhina uyunakana utjasiri sallqa uywa.
Pulan jisk'a t'aqa suyu
Pulan jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pulán). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Santa Crus (Qajamarka) jisk'a suyu.
Villa Rica jisk'a t'aqa suyu
Villa Rica jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Villa Rica). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Pasqu jach'a suyu, Uqshapampa jisk'a suyu.
Waral jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 31 1890, Remigio Morales Bermúdez Umalliq.
Yunkuyu
Irpirinaka
Alcalde (2019-2022) : Hermes Geroncio Bazán Choque.
Pulan jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Yapu apthapi phaxsi 21, 1950, Manuel Odría Umalliq.
Waral jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Waral markam.
Villa Rica jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 27 uru Awti phaxsin 1944 mara, Manuel Prado Umalliq.
Pallan jisk'a t'aqa suyu
Pallan jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de La Libertad de Pallán). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu.
Saräwinaka
Saräwinakax täqi jaqi nakan sarnaqäwinakapawa, jakawinakapawa ukhamarak qamäwinapakapawa.
Suplin jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
665 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Villa Rica jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
896,42 km2
Pallan jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Jallu qallta phaxsi 23 1993 mara, Alberto Fujimori Umalliq.
Pulan jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
155,67 km2
Saräwinaka
Maya: isthapisiñ sarawi: aka sarawinxa parli kunjams nayra pachana waynanak, tawaqunak isthapisina ukatuqita.
Pulan jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Pulan jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pulan (2 065 msnm).
Jaqinaka
5 213 jaqi (? chacha, ? warmi)
Saräwinaka
Paya: manq‘anak sarawi: akan uñjañani kunjams nayra pachanxa manq‘asiphana ukata kunjams jichha urux manq‘asiptan ukatuqita yatxatañani.
Burinkin
Burinkinxa Awya Yalana mä jach'a markawa. 9 104 km2
Villa Rica jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Villa Rica jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Villa Rica (1 500 msnm).
Wilkakora
Wilkakora, ali qhanachu.
Saräwinaka
Kimsa: piq‘inchirinak sarawi: akanxa parlañani kunjams piq‘inchiripa wali suma irnaqana.
Tapichi jisk'a t'aqa suyu
Tapichi jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Tapiche). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Rikina jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Huillka kuti phaxsin 1943 mara, Manuel Prado Umalliq.
Saräwinaka
Jichha urux piq‘inchirix janiw askikiti, qullqinak lunthatasi`pxi ukanak uñtañani.
Tapichi jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
2 014,23 km2
Saräwinaka
Pusi: thuqhuñ saräwi: aka sarawinxa parli kunjams nayra pachanxa thuqhupxana, Jichha uruxkunjams thuqhupxtan.
Burinkin
18° 29′ N 66° 08′ O
Tapichi jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Tapichí jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Iberia (119 msnm).
Qhurukutu
Qhurukutu, jisk'a chupika nayrani kitula. Qhurukutuxa paninipuniwa sarnaqixa.
Ch'uqi Achuyañtuqita
Aka qilqäwin qalltat tukuykamaw ch’uqi achuyañtuqit uñjañäni. Ukx jiwasan taqi phuqhat amuyunak utjañapataki, ukat askpach aymar munañasatakiw lurañäni. Ukjamax nayrirï ukamp sartañäni.
Pallan jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
184,09 km2
Tapichi jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
913 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Walt Whitman
Walt Whitman (* West Hills, 1819 mara 31 uru Llamayu phaxsin - Camden, 1892 mara 26 uru Achuqa phaxsin), 🇺🇸 jacha marka qillqiri.
Burinkin
Jaqinaka
3 706 690 jaqinaka.
Saräwinaka
Ukhamanak parlañani.
Pallan jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Pallan jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pallan.
Saräwinaka
Kunkañchäwi
Aka t‘aqanxa uñjañani urunakata ukatxa sarawinakata, kunjams narra pachanxa jakapxana, jichha urux kunjams jakapxatan. Akan parlañani junat wayna tawaqu asxarapxi aymar aru parlaña, akan siw: jichha uruxa jiwasanakax janiw aymar aru parlañ munaptanti, sarawinakax jichha urux chhaxtañ muni.
Pallan jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
7 624 jaqi (? chacha, ? warmi)
Saräwinaka
Jichhapachamp nayrapachampi
Jichha uruxa wayna tawaqunakax janiw munapxiti punchunaka, wiskhunaka, uwij pulliranaka, phullunaka ukhamaraki ch‘utuqunakampi isthapisiña.
Ch'uqi Achuyañtuqita
Janïr ch’uqi satasax pä kuti jani ukax kimsa kutiw uraq unxtayapxi; nayrirï ukx anat phaxsin patan jakasir jilat kullakanax qhullxañ yatipxi. Sapa mayniw munataparjam uraq wakichañapa. Sañäni, mayniti walja wawanïch ukax jachpach yapuchasiñapawa, jichhax mä pä wawanikïchix jisk’pachakrak qhullisipxiri. Ukjat mä kimsa phaxs jan ukax pusi phaxsiw suyt’apxi, ukjaruw khunu khunxatatat wasitat kutisipxi. Qhipha uka ch’uqi satxañtakkiw laq’achxapxaraki. Ukat mä qhawqhürut satantxapxakiwa. Ukat janïr satkasax jathamp wanumpiw puchtüñaparaki. Satañ urux wali alwat tukuñkamaw yuntamp satantapxiri.
Saräwinaka
Jichhapachamp nayrapachampi
Jupanakax siwa: uka isinakax pasxiw, jichha urux suma isinakax utji pallqanaka wali kusa, allmillanakax samipax jiwakiwa, jichha urux wiskhux janiw sinti utjiti, manqhanchanakax suma ch‘uqutawa walja saminakampi utji.
Ch'uqi Achuyañtuqita
Ch’uqi Sata
Aka jamuqax nayra jilata Francisco-n aptst’atätaynawa. Akan kimsaniw ch’uqi satantasipki.
Saräwinaka
Jichhapachamp nayrapachampi
Maranakax jani walikiti, jichha urux jiwasanakax janiw manq‘apxtan chayrunaka, p‘isqinaka, q‘allu muntarunaka, ch‘uñunaka, k‘ispiñanaka, apillanaka, ukhamaraki ulluku manq‘anaka.
Ch'uqi Achuyañtuqita
Ch’uqi Sata
Nayra Sata (San Calixto, taypi sata phaxs 14 uru saraqataru)
Nayr satañtakix janiw ukjamak qalltañakïkatanati, patan jakasirinakax sank’ayumpin waych’ampin panqarañap suyt’apxiritayna. Niyak panqarxapxipan mäkiw ch’uqi satxapxiritayna. Ukat jani ukäk ukaxa, San Calixto-nrak lurapxiritayna.
Saräwinaka
Jichhapachamp nayrapachampi
Jichha urux wayna tawaqu manq‘i saxtanaka, t‘impunaka, arusanaka, firiyunaka, pullunaka manq‘apxi.
Uka manq‘anakax jani walikiti, jichha wayna tawaqunakax mirintasiñ yatipxiti jupanakax sapakiw manq‘apxi, janiw masinakampi manq‘apxi.
Ch'uqi Achuyañtuqita
Ch’uqi Sata
Taypi Sata (San Martín de Porres, lapak phaxs 3  uru saraqataru) Akkïrix lapak chika phaxsinkiwa. Jallu purxatipan patankirinakax ch’uqi satxañak yatipxi. Ukapachan satatax janiw ancha nayräkis jani ukax ancha qhiphäkarakisa. Achux walikiw utjaskiri.
Qhipha Sata (Janïr tatit Jisucrist urup purinkipana)
Saräwinaka
Aru
Ni aymar aru parlañ munapxiti, jupanakax siwa: nanakax janiw aymar aru parlañ muntan masinakax larch‘ukitaspawa siw.
Ch'uqi Achuyañtuqita
Ch’uqi Sata
Qhiphïrix ancha qhiphäxiwa kunatti janiw suma achuqañapas juyphimp katuyasiñapas yatisxiti. Akapachan satañax surtinitakkïxiwa.
Saräwinaka
Sarnaqäwi
Nayra urunxa p‘iqinchirix tata mallku, mama t‘allampi jupanakax irnaqana, janiw lunthatasirikanti wali suma irnaqapxana. Fiestanakapax jiwakiwa utjana tarkiada, waka waka, musiñana, pinkillada, ukhamaraki chunchu thuqhupxana.
Ferreñafe jisk'a suyu
Ferreñafe jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Ferreñafe) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu.
Saräwinaka
Sarnaqäwi
Jichha urux p‘iqinchirinakax wali lunthatanakawa, jupanakakiw kunanaka munapxi. Ukat wayna tawaqunakax janiw amuyasipxiti.
Ferreñafe jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Anata phaxsi 17 1951 mara, Manuel Odría Umalliq.
Nuevo Chimputi jisk'a t'aqa suyu
Nuevo Chimputi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Nuevo Chimbote) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Santa jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Ferreñafe jisk'a suyu
Uraqipa
1 578,6 km2 6°25´47” S - 79°50´12” O
Nuevo Chimputi jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 27 uru Llamayu phaxsin 1994 mara, Alberto Fujimori Umalliq.
Saräwinaka
Sarnaqäwi
Ukat wayna tawaqunakax thuqhuñapax regueton, villera, tecno, cumbia thuqhupxi larusiñjama.
Ferreñafe jisk'a suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Ferreñafe jisk'a suyu nayriri marka: Ferreñafe.
Saräwinaka
Sarnaqäwi
Nayra pachanxa janiw qullqi utkanti achachilanakax lurapxana “trueque” ch‘uñunakampi, tuntanakampi, ch‘uqinakampi, apillanakampi, ullukunakampi truequepxana muxsa achunakampi puquta, laranja ukhamaraki mandarina ukanak lurapxana.
Ferreñafe jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Ferreñafe jisk'a suyu: 6jisk'a t'aqa suyunaka:
Saräwinaka
Suma qamaña
Nayra pachanxa suma qamasiña utjana ni lunthatas, ni jayranakas, ni k‘arisirisix suma sarawinaka utjana.
Ferreñafe jisk'a suyu
Jaqinakapa
96 142 jaqi ( chacha,  warmi)
Saräwinaka
Suma qamaña
Jichha urux walja lunthatanakax utji, qullqichasawipax aljapxi jacha utaru, uka jacha utax sutipax “empresa” satawa ukaru achunaka aljapxi, uka empresa q‘añuchi pachamamaru, umanaka q‘añuchapxi uka quimikunakampi ukat nanakax janiw amuyasipxtanti uka quimikunakax pachamamaru jiwayaskiwa.
Qhiya
Qhiya, uywa t'awraru uñtasiri, kunaymana isi lurañataki maya kasta alina panqarapa. Nayra parakasa markana utjiri achachilanakaxa isinakapxa qhiyata sawt'apxiritayna.
Nuevo Chimputi jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Buenos Aires marka.
Tiptiri
Tiptirix mä kast jamach'i wa. Aka jamach'ix niyas k'ilik'ili r uñtatawa. Pata suni uraqinakan jakasiriwa.
Saräwinaka
Tukuya
Ukhamax tukuyirista sasina waynanaka tawaqunaka janiw armasisna aka sarawinakata jumanakax uñjasipxtawa aka pachamamaxa wali usuchatawa ukat janiw jallkiti ukat achunakax jani sum jillkiti uka janiw askikiti.
Ch'uqi Achuyañtuqita
Ch’uqi Sata
Satatat mä kimsa simanaw suyt’aña ukat ch’uqix mistunuqxakiriwa. Mistutat mä pä simanar jani ukax kimsa simänkipxaruxa, ch’uqix qawxañakirakiwa. Qawañatakix munasiwa: mä yunta waka, mä qawiri, ukat mä alliririmpi. Laq’a suma ch’uqir allkattañapatakix jupanakax tukuytuqit qalltañ yatipxi.
Saräwinaka
Tukuya
Ukaru sirista nanakax sinti jayranka yatiqtan, nanakax janiw qamir jaqipxtanti, jiwasax sum sarnaqasiñaspawa jan lunthatasiñampi, ukat sirista aymar arusa sumaya
Nuevo Chimputi jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
107 095 jaqi
Hu Jintao
Hu Jintao, 胡錦濤 (* Jiangyan, 1942 mara 21 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - ), 🇨🇳 jacha marka inhiñiru & anakithiri.
Ch'uqi Achuyañtuqita
Ch’uqi Sata
Ukat Rilapasa-takix nayrïr satä ukat machaq achu phat’aqasxapxakiriwa. Satatat ukjat kimsa phaxs jilakiw suyt’apxi. Ukjarux llamay phaxsin ch’uqi llamayukiw jutxi, ukampins aka qhipha maranakan janiw qhipha llamayxapxiti, jani ukax qasäw phaxsin ch’uqi apsxapxi kunatti achuqatat laq’uw mäk sarxatañ yati.
Francisco Solano López
Francisco Solano López Carrillo  (* Asunsyun, 1826 mara 24 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Corá Urqu, 1870 mara 1 uru Achuqa phaxsin yuriwi), jacha marka militar & anakithiri.
Xi Jinping
Xi Jinping, 习近平 (* Pekin, 1953 mara 15 uru Juyphi phaxsin yuritayna - ), 🇨🇳 jacha marka ihiñiru & anakithiri.
Yakirana jisk'a t'aqa suyu
Yakirana jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Yaquerana). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Rikina jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Huillka kuti phaxsin 1943 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
10 947,2 km2
Francisco Solano López
Parawayi Prisidinti (1862-1870).
Qatachi jisk'a t'aqa suyu
Qatachi jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Catache). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Santa Crus (Qajamarka) jisk'a suyu.
Francisco Solano López
Awki: Carlos Antonio López; Tayka: Juana Pabla Carrillo. Warmi: Elisa Alicia Lynch. Jilanaka: Juana Inocencia López Carrillo, José María López Carrillo, Benigno López Carrillo, Mónica Rafaela López Carrillo.
Ayha jisk'a t'aqa suyu
Ayha jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Aija) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ayha jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa ?, Umalliq.
Yakirana jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Yakirana jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Angamos (130 msnm).
Anton Chekhov
Anton Pavlovich Chekhov(rusiya aru: Анто́н Па́влович Че́хов, romanisasyun: Anton Pavlovič Čehov, (* Taganrog ~ 1860 mara 29 uru Chichu phaxsin yuritayna -  Badenweiler, 1904 mara 15 uru Huillka kuti phaxsin sarawayxarakitayna ), 🇷🇺 jacha marka qillqiri.
Yakirana jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
2 445 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Anton Chekhov
Awki: Pavel Yegorovich Chekhov; Tayka: Yevgueniya Yakovlevna (Morózova). Warmi: Olga Leonardovna Knipper (1901). Yuqanaka:.
Qatachi jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Yapu apthapi phaxsi 21, 1950, Manuel Odría Umalliq.
John Belushi
«John Belushi»  (* Chicago, 1949 mara 24 uru Chichu phaxsin yuritayna - Los Angeles, 1982 mara 5 uru Thaya phaxsin yuriwi), 🇺🇸 jacha marka yäpa jaqiq.
Taqna jach'a suyu
Uraqipa
17°36′S 70°12′O
Waras jisk'a suyu
Waras jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Huaraz) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Ankashu jach'a suyu.
Tiptiri
Jakäwipa
Suni qhirwa uraqinakan jakasir jamach'iwa.
Ch'uqi Achuyañtuqita
Ch’uqi llamayu
Ukjamïpan mä urux ch’uqi llamayur sarxattana. Ukat chiqapiniw laq’ux ch’uqinakar piyarañ qalltatäna. Ch’uqinakax tantiyunakkïnwa, janiw maymarjam wali achuntatakänti. Maymarax ch’uqix munttakamakïnwa. Aka marax t’una wali jilanïnwa, ukat janiw jank’as jusachayaskänti. Ñakapiniw tukuñkam lurtana. Tukutat siwarampiw ch’uqi muntunanak imakipawäxapxaraktana.
Waras jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
John Belushi
Awki: Adam Belushi, Tayka: Agnes Samaras). Warmi: Judith Belushi-Pisano (1976-1982). Yuqanaka: (?).
Omara Portuondo
Awki: ; Tayka:. Qusannaka:,    Yuqanaka:
Waras jisk'a suyu
Uraqipa
2 492,91 km2 09°31´38” S y 77°32´00” O
Tiptiri
Manq'apa
Jisk'a laq'unakat manq'aniwa.
Hu Jintao
Partidu Kumunista Chinapas Sikritaryu Hiniral (2002-2012).
Gran Corrientes
Gran Corrientes (kastilla aru: Gran Corrientes), nayriri marka Corrientes jisk'a suyu, 🇦🇷.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1588 mara
Pacanga jisk'a t'aqa suyu
Pacanga jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pacanga). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu,  Chipin jisk'a suyu.
Gran Corrientes
Jaqinakapa
352 334 jaqi
Waras jisk'a suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Waras jisk'a suyu nayriri marka: Waras.
Q'aspa
Q'aspa, p'iqiru uchasiña chhuruni isi.
Waras jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Waylas jisk'a suyu: 12 jisk'a t'aqa suyunaka:
Jaqinakapa
53 729 jaqi ( chacha, warmi)
Pallqu jisk'a t'aqa suyu
Pallqu jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de San Pedro de Palco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Tiptiri
Phuyunakapa
Phuyunakapax mayj ch'umphi qaqawa.
Ch'uqi Achuyañtuqita
Ch’uqi llamayu
Aka muntunanakasti, kimsar jaljatawa, ukanakasti:
Kuka jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 18 uru Chichu phaxsin 1926 mara, Augusto Leguía Umalliq.
Ayha jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Ayha marka.
Kapillas jisk'a t'aqa suyu
Kapillas jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Capillas). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Chuqlluqucha jisk'a suyu.
Olga Guillot
Olga Guillot (* Santiago de Cuba, 1923 mara 9 uru Taypi sata phaxsin yuritayna — Miami, 2010 mara 12 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi), 🇨🇺 jacha marka warmi q'uchu arsuyaña.
Enrique Guzmán y Valle
Enrique Guzmán y Valle suti (Lima, 1854 mara 27 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Lima, 1923 mara yuriwi), 🇵🇪 jacha marka Kimika Yachachijg Yatichiri.
Yachaywasi: Colegio Nacional Nuestra Señora de Guadalupe.
Ch'uqi Achuyañtuqita
Ch’uqi llamayu
Waychu ­­­­­­­–­­­­­­­­­- jach’anakarak muruq’unakarak ukjamaw achu. Samipax janq’ump allqancht’atarakiwa. Ukat ch’uñump tuntampitakiw jani kusäkiti, wali qhuluwa. Antisins muntaräramp qhathimp phayasitaw p’ujsa.
Xi Jinping
Partidu Kumunista Chinapas Sikritaryu Hiniral (2012-2022).
Kapillas jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 22 uru Chichu phaxsin 1941 mara, Manuel Prado Umalliq.
Maryland suyu
Maryland Istadus Unidusna mä suyuwa.
Kapillas jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
397,95 km2
Pacanga jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 5 uru Jallu qallta phaxsin 1940 mara, Manuel Prado Umalliq.
Pallqu jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Huillka kuti phaxsi 8 1964, Fernando Belaúnde Umalliq.
Ch'uqi Achuyañtuqita
Ch’uqi llamayu
Ch’iyar pala ­–- waychut sipan akkïrix tantiyunakkiw achuqi. Purumä ukjanakan mäk’amp jach’pachanakarakiw achuri. Samipasti ch’iyar kullirakiwa. Nayranakapax maya mayakiw utji, ukjamarakiw muntarar phayasiñas kusa, umallak umallpachïri, ukat qhathi phasyasiñas mäk’ k’ask’ïriwa.
Enrique Guzmán y Valle
Alma mater:
José Antonio Encinas
José Antonio Encinas Franco sutiyuq runaqa (* Punu, 1896 mara 30 uru Llamayu phaxsin yuritayna - † Lima, 1958 mara 10 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi), 🇵🇪 jacha marka Yachachijg Yatichiri, qillqiri & anakithiri.
Qatachi jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
609,16 km2
Ayha jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
jaqi
Willk'i jisk'a t'aqa suyu
Willk'i jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Vilque) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Punu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Stendhal
Awki: Chérubin Beyle, Maman: Henriette Gagnon. Warmi:
Pacanga jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
583,93 km2
Ch'uqi Achuyañtuqita
Ch’uqi llamayu
Janq’u pala --- Kunjamati sutipax sixa, janqu pala, samipax janq’urakiwa. Ukat tuntapaw sinti kusa kunatti änkukiw mistsuñ yati ukat janirakiw juchhjtirïkiti.
Gran Corrientes
Irpirinaka
Kuraka: Fabián Ríos
Xi Jinping
Awki: Xi Zhongxun; Tayka: Qi Xin. Warminaka: Ke Lingling / Peng Liyuan (1987) Yuqanaka: Xi Mingze.
Hu Jintao
Warmi: Liu Yongqing, Yuqanaka: Haifeng & Haiqing.