cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chiqllan
Kuraka: Juan Ernesto Rivera Alzamora (2011-2014).
Qawaya
thumb|250px|Qawaya
Urqupampa jisk'a t'aqa suyu
Urqupampa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Orcopampa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Castilla jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Qawaya
Qawaya, maya tikana ajanupa. Yaqha tuqinxa thiya satarakiwa.
San Sebastián jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Sebastián markam.
Jaqinakapa
74 712 jaqi (36 240 chacha, 38 472 warmi)
Urqupampa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 22 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Urqupampa markam.
Jaqinakapa
8 318 jaqi (4 783 chacha, 3 535 warmi)
Trita jisk'a t'aqa suyu
Trita jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Trita). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Luya jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa ? uru ? phaxsin ? mara, ? Umalliq.
Uraqipa
12,68 km2
Trita jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Trita (2 100 msnm).
Jaqinaka
1 392 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Qillqaña panka
Qillqaña panka, Kunaymana kasta laphinakani qillqaña yä.
Awayu
Awayu, ch'ankhata sawuta isi, yänaka q'ipxaruñataki.
Santiago jisk'a t'aqa suyu
Santiago jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santiago) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qusqu jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 10 1955 mara, Manuel Odría Umalliq.
Jaqinakapa
83 721 jaqi (40 544 chacha, 43 177 warmi)
Wari jisk'a t'aqa suyu
Wari jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huari) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wari jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa, - Umalliq.
Uraqipa
184,16 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wari marka.
Jaqinakapa
9 309 jaqi (2005 mara)
Amta qillqata
Amta qillqata, Arust'ata qillqata; tantachawina arust'ata qillqata.
Qullasïwi
Qullasïwix janchi manqha, patxa janchi qulla siñ yatiñawa.
Nayrapacha
Qullasiñ qura nakax walt'ataw utji. Nayrapachax janiw qulllir tukturanakax utjirikataynati,  uñt'apkarakinasa,  jupanakax  aka  markan wali   sum  quranak  uñt'apxiritayna, sapa  kast   quranaka jupanakatakix wali  wakiskiriritayna.
Urqu itapallu
Aka  urqu   itapallu x wali  askiwa laka   t'ijitaki,  almanakataki ukhamarak qhaqsutanakatakisa. Qhaqsutatak qullasiñawa itapall kiyjaña,jayu chhuxu uka kimsa  wallxtayasaw chaxsusiña.
Luigi Riva
Luigi Riva suti chacha (* Leggiuno, 1944 mara 7 uru Awti phaxsin yuritayna -  )  🇮🇹 jach'a marka p'iqut takiri  anatañaxari.
Qullasïwi
Qachu itapallu
Aka  qachu  itapallux janiw ancha askikiti armasiyañatakikiw aski, jisk'a wawanakataki.
Qiwlla
Qiwlla jan ukasti qillwa, ukax mä janq'u jamach'iwa. Aka jamach'ix qutan jakasi. Ukhamarakiw jawiranakan wal utjantasipxi. Qillwanakax tam tamaw chhuknaqapxi
Qullasïwi
Kiswara
Aka kiswara s wali askiwa riwmatismutaki, kayu t'ijitaki, kayu wintu t'ukutaki, ampar t'ukutaki. Qullasiñatakix wallaqitaw umaña.
Qhiya qhiya
Qhiya qhiya x askiwa waxt'a lurañataki, usutanakar qullanataki. Wallaqitaw umaña akax uwij t'arwjamawa ukhamarak jinchu tapañatakix apnaqatarakikiwa.
Ch'illkha
Ch'iyar lawan ch'illkha akax wali askipuniwa, jikhan usutak qullasiñawa phunta wawalll ch'illkhampi ukat qhiriruw kanktaña ina ina ukampiw jiqhanir lipxatayasiña uqhamaw uka usux chhhaqawayxi. Janq'u lawan ch'illkha, janqu lawanix askiwa pastayañataki, waxt'a lurañataki kunjamatix sapxiwa wali sum manq'asi uta uywir kuntur mamanixa, sasina.
Parina
Parina jan ukax pariwana, parinax mä jamach'iwa, jilpachax suni thaya uraqin utjasiriwa, juk'amppachas kawkjanti umax utjki ukawjanakan utji.
Jañchipa
Parinax taqins munat jamach'iwa, samipas jiwakipuniwa qhana wilamp janq'umpi, ukat kayupax yaqha jamach'inakatsipans jach'pach kayunakaniwa, surupas jach'a q'iwt'atjam ukjamawa. Aka jamach'i x jallupachanakiw jilpachax uñjaña, awtipachax janikiw añch uñjañax utjkiti.
Manq'añapa
Parinax uman utjir laq'unak manq'i. K'uytu K'uytu x wali suma manq'apapuniw parinanxa. Manq' katuñatakix kunkapx ch'iqar kupiruw wayti.
Tapapa
Parinax tapapx ñiq'it luri, chutstatawa. Yaqhippachanakax yaqhakast parinanakan jaytat tapanakaparurakiw tapachi.
K'awnapa
Qachu parinax mä k'awnak k'awni.
Qiwlla
Janchipa
Qillwan chhuruñapax jach'awa. Phuyunakapax ch'iyarampit janq'umpitawa.
Axu
Axu, chinutanaka siqiru k'anata. Axuxa jiruta luratawa.
Qiwlla
Manq'apa
Aka jamach'ix sillq'unaka, laq'unaka, challwanak umataypinakat thaqhasipxi.
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia
Recôncavo da Bahia Jach'a Yatiñ Uta (purtuyis aru: Universidade Federal do Recôncavo da Bahia, UFRB), jach'a yatiñ uta, Cruz das Almas marka, Wrasil.
Juan Ramón Jiménez
Juan Ramón Jiménez Mantecón suti (* Moguer, 1881 mara 23 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - † San Juan, 1958 mara 29 uru Llamayu phaxsin yuriwi), 🇪🇸 jach'a marka kastilla aru qillqiri.
Qiwlla
K'awnapa
Qachu qillwax kimsa, pusi k'awnanti, ch'uxñaw k'awnapaxa, ukhamarak ch'iyar ch'ixinakaniwa.
Juan Ramón Jiménez
1956 mara Qullasïwi Nobel Pallay.
Qiwlla
Yatiyäwipa
Qillqatix tama tam sarnaqix jalluw jalluntan sañ muni.
Juan Ramón Jiménez
Awki: Víctor Jiménez; Tayka: Purificación Mantecón. Warmi: Zenobia Camprubí Aymar (1916-1956) Yuqanaka:
Qullqi
Qullqi, yänaka alaña chani. Kunanaka alañatakisa qullqixa wakisiwa.
Phisi
Taqicht'awinaka
Qinaya
Qinaya, umata urpuptata alaxpachankiri, uma jiwq'i.
Phisi
Ch'amapa
Awicha
Awicha, awkina jani ukaxa taykana taykapa. Awicha (chuyman mama) persona de tercera edad
Phisi
Ch'amapax phisqa kilogramos ukhawa, akax mayjt'iw kasta phisinakarjama, ukhamarak qachut urqucha, ukarjama.
Awicha
Awicha (qullunaka)
Phisi
kunaymanirakiwa. T’arwapax a wali juch’usanakkiwa. Lip’ichi paxa wali quñawa. Aka uywata ñawikuxa janiwa jach’äkiti, jiskpachakiwa. Uñtapax jach’a uturunkur (tijri) uñtatawa. Jichhaxa luräwinakapxata qhanancht’añäni; yaqhiphpachaxa jupanakaxa k’achchakiwa jani kuna süxtayasi sarnaqiri. Ukata kunapachati sustjasipki, jani ukaxa kuna katjañatakixa chachpin khämar khämar thuqhtas t’ijtañ yatipxaraki. Janiwa kunampisa jasak katjayasipkiti. Mä arunxa saraksnawa, kawkha aylluns jaqimpi chikaxa jakapxakiwa, ukapachparakiw pata, qhirwa, ancha junt’u uraqina, ukata jach’a markanakana kuna utjapxi.
Qillqa
Qillqa, maya kunxatsa qillqata. Ukhama nayra achachilanaxa sutiyapxiritayna. Maya aruptayiri sapa mayni jisk'a chimpu.
Qiru
thumb|250px|Qiru Qiru, k'ulluta khituta, sañuta q'apita yupaychaña yä.
Parina
Pacha sarayiri
Parinax pacha sarayirirakiwa, jallu puriñapatakix waljanipuniw tam tam Titiqaqa qutatuqit misttanipxi, ukasti jallu puriñapatakiw ukjam uñstanipxi.
P'isaqa
thumb|250px|P'isaqa. P'isaqa, Jichhu qulluna jakasiri uqi sallqa jach'a jamach'i wa, (Zool. mf. Cientifico suti: perdix perdix, tama: tinamidae). P'is p'is p'is sasaw jalnaqapxi, ukat ukham sutini.
Aka pisaqanakasti utjiwa aka markanakana,Brasil,Bolivia,Paraguay y Argentina.
Aka qullasuyu markansti japxiwa suni uraqinakana.
Qillqa
Inkanakaxa qhipu qillqa yatiripxiritayna.
P'isaqa
Ukhamaraki aka p’isakanakasti jakapxiwa pámpana ukhamaraki qullunakana,qulluna jilpacha jak’asi.
P’isaqanakasti tuytiwa sasa p’is p’is p’issssssssss, ukata sutipaxa p’isaqa sata.
Nihun
Nihunpiqa 127 417 244 jaqinaka kawsachkanku (2005). Nayriri marka: Tokyo.
Phisi
Manq'apa Manq’anakapaxa akanakawa: milk’i, aycha, achaku, k’awna, ukata yaqhanakampi. Phisinakaxa kunsa manq’apxakiwa, jilpachapinixa jaqi manq’ampiw jakasipxi, ukampins challwakiw a jani waxt’añati, uka manq’antapxix q’alpin sawrintapxiri. Ukata walitatayañax sinti ch’amäxiriwa. Thixit challwa churatakiwa juk’at juk’at walirxapxiri.
P'isaqa
Aka p´isaqanakasti   suni uraqina jakasipxi. P´isaqasti jakaspawa 3500 a 4800 m s.n.m.
Phisi
Säwinaka
"Janiw phisir pä kayut thuqhuyañati, iwij jakhur siwa." "Phisix qulq jat’ir siwa." "Phisix wisit jutañapatakix ajanup jarisiri."
Mapuchi aru
Mapuchi aru Chiliqi 400.000 parliri.
Phisi
Ukampins phisituqitx janiw ukakïkiti, jupanakax wali anat warirapxiwa, sañani utanx pilut t’ixitampiw urqükirinakax anat kust’ayapxiri. Ukat ukjam anatapxañapatakixa, t’ixit muruq’uw t’isurapiña, ukat punkururakiw warkkatarapiña, jupanakax ichkatatax t’ixitmuruq’ unxtayarapitax justapaw jisk’a amparapamp t’axltas t’axltas anatañ qalltasipkiri. Yamas yaqhipanakax kunawasati k’uchikïpk ukjax lusa qhan pustir kunaw jinchus lip’xatat ukjam jäsak jat’stapxiri, uñatat’asipxiri, ukatx mäkirakiw aynach uñt’asis uñt’asis thuru lawar qhumantat kutiqanipxiri. Jichhax jaqin uywatxamax alw jayp’unakax qhiri k’uchunpin chukt’at jan ukax asirxam ch’uwt’at junt’uchasipxiri, yaqhippachax sunkhapak jan ukax wich’inkhapak ninamp phichharasxapxiri. Ukat sunkhti phichharasipxix janiw achak katuñ jilatayasiñapkam atxapxirïxiti, sunkhanipiniw jupanakax jisk’ jacha achaku, achull achaku, ukat jamach’ kuns katupxiri. Katuñatakix arumas urus mistsupxakiriwa. Jupanakax uyu patat wich’inkhap khiwtas khiwtas qhamiyapxiri, ukat mayak thuqhtas jach’a sillunakapamp achak ch’is ch’is sas llupthapipxiri. Ukat katjatatx yaqhip phisix utarupiniw jakkirpachäpas jiwatäpas acht’at purinipxiri. Maysatx saraksnawa, niy jupanakax jaypach jakxap ukjax urasax justupakiw chhaqhapxiri, añuthayamp manq’antayasxapxiri, ukat jan ukäk ukax kuna us katusas jiwxapxakirakiriwa. Ukax sañ muniwa, janiw ancha jay jakapkiti. Ukjamakiw jupanakan sarnaqäwinakapaxa.
Titi phisi
Titi phisix janiw jaqin uywatäkiti, saminakapax payakirakiwa: chuchi q’illump uqimpi. Jupanakax uywat phisit mäk’amp jach’pachawa, ukat janiw jaqimp jasak katuyasipkaspati. Katjä sas yant’sn ukax janïr sum jak’achkataw thastanipxiri. Uñtapax aliq phisir uñtatawa, wich’inkhapakiw jach’a thaxtha. Uka jan uywat phisinakax qullunakan jilpachapinix utjapxi, janiw kawkhans utjkakiti. Jupanakax jamach’inakamp achakunamp manq’apxaraki. Ukat uka phisitx mä säwiw utjaraki, ukax akjam sarakiwa: • Titi phisiti wakar uñstixa, waka illaw sasaw sapxiri.
Uka phisix janipï ukjamakïkatanatixa, kunapachati qullun wakar thastas sustjan ukjax aymaranakatakix wali askipiniritaynawa, kunati ukax wakan mirañapatakiw uñstiritayna.
Phisi qallunaka
Jisk’a phisinakax kimsa phaxsit yuripxi. Yuripk ukjax p’iq jach’pachxamapxiwa, ukat lichik taykapat ñuñt’asipxi. Janiw ukjpach manq’ manq’apxirïkiti. Jisk’anakäpk ukjax nayra ch’irmthapitakipxiwa. Janïraw t’ijnaqañ atipkiti, aliqakiw llawllinaqañ yatipxi. Ukat kimsaqalq urut nayr p’iyasipki. Jupanakax may may saminakaniw utjapxaraki. Ukjarux kunawsati tunka suxtan ururinïxap ukjaw jisk’a jasa manq’anak katusipki.
Säwinaka
"Janiw phisir wallq’ sas sañati, sulluririwa." "Phisi qall uywasiñtakix kunampis turkasiñapiniwa, janiw ch’ikhïrikit siwa." "Phisix janiw qulqimp turkasiñäkiti, juyrampikiw turkaqasiña." "Phisiti payak wawachixa, janiw suma marïrikiti, ch’ullapiniñapawa, janiw  parisäñapakiti."
P'isaqa
Jakawipa
P’isaqanakaxa jakasipxiwa wichhu,t’ula taypinanakana, ukhamaraki qullunakana  jakasipxi.
Qamäwipa
Ch'illiw ch'illiw taypinakanpun jakasipxi. Mä pay kimsaw sarnaqapxi. Chhiwchinipk ukapachanakax mä suxta paqallq chhiwchinak ananaqapxi.
Manq'apa
Juyra achunak manq'asi.
Tapapa
Pamparukiw tapachasi, tapapanx phuyunak ch'illiw t'unanak tapachsu.
K'awnapa
P'isaqax tunka payan k'anwaspha. P'isaqax qullunakaruw k'anwi.K'anwapax t'ixisiñarakiwa. Ukatx q'ullu k'anwas utjarakiwa, ukax janiw t'ixisxaphati.
K’awnapaxa wila saminiwa.
Chichipa
Chichipas k'awnapas manq'añawa, ukhamarus wali sumapuniw chichipaxa
Ask’arañxata-asxarañxata
Aka p’isaqanakasti wali urinakawa, wichhu t’aypinakana jak’asipxi. Ukhamaraki uka wichhu taypinakaru imantasipxi.
Sarnakawipa
P’isaqanakasti sarnakaspawa ukhamaraki tuytaspawa.
Vietnam
Vietnam (vietnam arupi: Việt Nam , ) / Vietnam Susialysta Ripublika (vietnam arupi:  Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, ), Asyapi jach'a marka. Nayriri Hanoi markam.
Uraqita
21° 01' N 105° 50' E
Jaqinaka
91 519 289
Qullu laya
Qullu laya, k'ullk'u jani ukaxa ansjta qullu qullu taypiwa. Ukjamarus, qullu layanakanxa walja qamaqinakawa utji.
Paratya jisk'a t'aqa suyu
Paratya jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Paratia) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lampa jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Paratya jisk'a t'aqa suyu kamasqa mara Yapu apthapi mayu phaxsi 23 1954
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Paratya markam
Jaqinaka
5 257 (2 928 chacha, 2 329 warmi)
P'isaqa
Jarisiñapata
P’isaqanakaxa jarisipxiwa umanpi,lak’ampi, ukhamaraki lupimpi.
P’isaqanakana manq’apa
P’isaqanakaxa manq’apxiwa jatha siwaranaka ukhamaraki sillqumaka manq’apxi.
T’uquntäñxata ukhamaraki mirantañxata
P’isaqanakasti t’uquntaspawa pä tunka kimsani urunaka.
Ukhamaraki k’awnapasti wilnakawa.
Mirantaña pacha
Aka suni uraqinakana p’isakanaxa,mirantaña pachapaxa qalltiwa sata phaxsina llamayu ukha pachaqama.
Janchiru p’uquntayirinaka
Potasio,magnesio,fosforo, selenio, hierro yakhanpinaka.
Universidade do Estado de Minas Gerais
Minas Gerais Jach'a Yatiñ Uta (purtuyis aru: Universidade do Estado de Minas Gerais, UEMG), jach'a yatiñ uta, Belo Horizonte marka, Wrasil.
Juyra
taqi juyra utjiwa, taqi marcanakana
Sebastián Piñera
Sebastián Piñera (asu 1949), Chili prisidenti (2010-).
Qhipa
Qhipa, jutiri pacha, jutiri urunaka, jutiri uruchhananaka phaxsinaka maranaka.
Qhilla
Qhilla, phayaña nakhantata jilt'a. Qhillaxa uraqiru uywa wanulanti wanuchañawa.
Qunquri
Qunquri, lankhu chara ch'akampi kayu ch'akampi jakisiriwja muqu ch'aka.
Laraw (Yawyu) jisk'a t'aqa suyu
Laraw jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Laraos) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
1634
1634 - mara.
Laraw (Yawyu) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Laraw markam.
1633
1633 - mara.
Laraw (Yawyu) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
855 jaqi
Qaqatampu jisk'a suyu
Qaqatampu jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Cajatambo) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Lima jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1821 mara 12 uru Anata phaxsin.
Tinikachi jisk'a t'aqa suyu
Tinikachi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Tinicachi) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yunkuyu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Qaqatampu jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Qaqatampu jisk'a suyu: 5 jisk'a t'aqa suyunaka:
Sank'ayu
Aka sank'ayu sutini ayrux ch'uxña waraquwa pata thaya uraqinakana achuriwa, ukampirus aka waraqux kasta kasta saminakan panqat'araki panqarapaxa taqi jaqinakarurakiwa kunapachasa ch'uqi sataña uka yatitiriwa akhamamata yatiyi:
kunapachatix llumpaqa phaxsina  sank'ayux panqarki juyphix katjawaychi ukjax
Panqara tuqi ch'uqi yapuchañ yatiyiri:
Echinopsis
Tinikachi jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Tinikachi markam
Jaqinaka
1 490 jaqi (746 chacha, 744 warmi)
Martín Adán
Ramón Rafael de la Fuente Benavides Martín Adán  (* Lima, 1908 mara 27 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Lima, 1985 mara 29 uru Chichu phaxsin sarawayxarakitayna), 🇵🇪 jacha marka qillqiri.
Awki: Santiago M. de la Fuente Santoalla.; Tayka: Rosa Mercedes Benavides.
Alma mater: San Markus Jach'a Yatiñ Uta.
1635
1635 - mara.
1636
1636 - mara.
Universidade Federal da Bahia
Bahia Jach'a Yatiñ Uta (purtuyis aru: Universidade Federal da Bahia, UFBA), jach'a yatiñ uta, Salvador marka, Wrasil.
Concepción
Concepción (kastilla aru: Concepción) Chili marka. Nayriri marka Biobío jach'a suyu.
Ekka: 221,6 km²
Jaqinaka: 261.061 (2002)
Eduardo Reyes Ortiz
Eduardo Reyes Ortiz suti chacha (* Chuqi Yapu, 1907 mara 1 uru Chichu phaxsin yuritayna - 1980 mara yuriwi), 🇧🇴 jacha marka p'iqut takiri anatakaman.
Awki: Reyes; Tayka: Ortiz.
1969
1969 - mara.
Uma Kaya
Uma kaya mä manqaña juyra wa ukaxa apillata luratawa.
Jupha
Juphax mä juyrawa. patanakan achuyatawa. ukjiwa janq'u jupha, q'illunaka,
Kiskachay jisk'a t'aqa suyu
Kiskachay t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Yauri) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kiskachay jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Jupha
Phayaña
P'isqiw phayañasiña, phisara, k'ispiña
Kiskachay jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Awti phaxsi 17 1917 mara, José Pardo y Barreda Umalliq.
Uma Kaya
Kunjam lurañasa.
Uma kaya lurañatakit qhutañaw wakichaña
Kuna pacha lurañasa.
Juyphi pachawa luraña.
1968
1968 - mara.
Jach'aq'achi Marka
Jach'aq'achix mä Aymara markawa. "Umasuyu" sat jach'a suyunkarakiwa.Aka Titiqaqa Quta laka iranakanrakiwa.
Qhisti
Qhisti, qhillana mult'suta, qhisima ch'islli, q'añu.
Jach'aq'achi Marka
Nayrapachanakatpacha
Inkat juk'amp nayranakatpachwa umuasuyu jaqinakax jakapxiritayna.
Utt'siwipa?
Españul jaqinakaw jak'am utt'ayawayapxatayna.
Qhiwi ch'aka
Qhiwi ch'aka, paya wiskhalla k'umu ch'aka, kallachi ch'akampi t'ullu ch'akampi katuri.
Jach'aq'achi Marka
Kunats Jach'aq'achi Sata
Jichhurunakanxa Achacachi ukjamaw kastill arunxa, aka arusti Jach'a Q'achi, uka pä arutrak jutatayna.
Kawkiwjitankisa
96km ukjamarakiw aka Ch'qiyapu jach'a markatpachxa.
Jaqipa
Jach'aq'achinx nä 15.000 jaqinakaw qamasipxi. 7 t'aqar jaljatarakiwa: Arasaya, Masaya,Villa Lealtad, Surucachi, Villa Esperanza, Ch'urupampa, Calacala.
Anqax Markanakamp Aruskipäwi
Aka 2005n maratpachwa Italia markampix aruskipapxatayna.
Layal Abboud
Layal Mounir Abboud (Arabya aru: ليال عبود: IPA aru: layāl ˈabˈboud; 1982 mara 15 uru Llamayu phaxsin yuritayna - ) Libanu jacha marka q'uchu arsuyaña
Andrés Bello Jach'a Yatiñ Uta
Andrés Bello Jach'a Yatiñ Uta (kastilla aru: Universidad Andrés Bello), jach'a yatiñ uta, Santiago de Chile, Viña del Mar, Concepción marka.
1966
1966 - mara.
Q'urawa
Q'urawa, ch'ankata k'anata yä, qala jayaru khiwt'asa puriyañataki.
Arturo Corcuera
Daniel Arturo Corcuera Osores suti (* Trujillo, 1935 mara 30 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - Lima, 2017 mara 21 uru Thaya phaxsin yuriwi) 🇵🇪 jacha marka qillqiri.
Universidade Federal de Minas Gerais
Minas Gerais Jach'a Yatiñ Uta (purtuyis aru: Universidade Federal de Minas Gerais, UFMG), jach'a yatiñ uta, Belo Horizonte marka, Wrasil.
Anra jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1982, Fernando Belaúnde Umalliq.
Arturo Corcuera
Qillqanaka
Tantanakuna
Anra jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
80,31 km²
Ullaraya jisk'a t'aqa suyu
Ullaraya jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ollaraya) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yunkuyu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, 🇵🇪 jach'a markapi.
Anra jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Anra marka.
Jaqinakapa
1 896 jaqi (2005 mara)
Samana llupht'ata
Samana llupht'ata, jani t'aku thaya utjipana samanawa t'aqi.
Qhiri
Qhiri, sañuta jank ukasti k'awsa ñiq'it luratawa. Ukjamarus manq’a phayañatakirakiwa. Ukjamaraki nayrapachanakatpachwa utjapunitayna.
QHIRIn phayat manq'at wali sumawa, janiw gas sat lata qhirinakat phayatjampunikiti. Ukampirus, qhirit ñiq'i phukhur payat manq'as janiw jank'as thayarkiti.
1965
1965 - mara.
Ullaraya jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Miguel Ullaraya markam
1967
1967 - mara.
Ullaraya jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
4 644 jaqi (2315 chacha, 2329 warmi)
Phistanaka
San Miguel de Ollaraya 29-09
Pukara jisk'a t'aqa suyu
Pukara jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pucará) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lampa jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Churus jisk'a t'aqa suyu
Churus jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Choros). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Cutervo jisk'a suyu.
1964
1964 - mara.
Churus jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
276,96 km2
Churus jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Churus.
Jaqinaka
3 966 jaqi (? chacha, ? warmi)
Pukara jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Pukara jisk'a t'aqa suyu kamasqa mara Llamayu phaxsi 2 1854
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pukara markam
Jaqinaka
6 060 (2 945 chacha, 3 115 warmi)
1963
1963 - mara.
1962
1962 - mara.
Samka
Samka, ikiskasa kunaymana uñjaña, ukhamaraki lurawinaka luraña.
Zhao Ziyang
Zhao Ziyang 赵紫阳 (* Henan, 1919 mara 17 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Pekin, 2005 mara 17 uru Chichu phaxsin sarawayxarakitayna), 🇨🇳 jacha marka kumunista anakithiri. Markani Republika China Uma kamayuq.
Universidade Estadual de Feira de Santana
Feira de Santana Jach'a Yatiñ Uta (purtuyis aru: Universidade Estadual de Feira de Santana, UEFS), jach'a yatiñ uta, Feira de Santana marka, Wrasil.
Qhuya
Qhuya, uraqi manqhana qullqi, quri k'atampi yänakani chiqt'a. Nayra pachaxa Layqaqutaxa jach'a qhuyayritaynawa.
Valencia
Irpirinaka
Kuraka: Joan Ribó i Canut (2015-)
Samantaña
Samantaña, thaya juchhantaña chuymaru samanasa qhipaqayañataki.
Samsuña
Samsuña, umajuwri chuymata samaña kamannama anqaru jaqsuña.
Tayiksuyu
Tayiksuyuxa, (] icha Tuyikistun (Тоҷикистон تاجکستان) Asyana mä jach'a markawa.
Zhao Ziyang
Warmi: Liang Boqi (1918–2013) Yuqanaka: Zhao Daijun, Zhao Erjun, Zhao Sanjun, Zhao Sijun, Zhao Liang & Zhao Wujun.
San Bartolomé jisk'a t'aqa suyu
San Bartolomé jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Bartolomé) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waruchiri jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Gianni Rivera
Gianni Rivera suti chacha  (* Alessandria, 1943 mara 18 uru Thaya phaxsin yuritayna -  )  🇮🇹 jach'a marka p'iqut takiri anatañaxari.
San Bartolomé jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 9 1953, Manuel Odría Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Bartolomé markam.
Jaqinakapa
1 126 jaqi
Saylla jisk'a t'aqa suyu
Saylla jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Saylla) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qusqu jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 14 1942 mara, Manuel Prado Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Saylla markam.
Qawra
Qarwa qarwa, manq'a arum khistur axa uywawa. Suni tuqinakanx qawrax khumur uywawa.
Saylla jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 934 jaqi (1 479 chacha, 1 455 warmi)
Qawra
Qarwax Inkapachanakatpach uywatawa, ukjamarak wanaku kast uywarakiwa. Ukjamarak jichhürunakkamax khaysa Pirwa(Peru)aynach tuqiwjana, Ch'ili (Chile) ansta tuqiwjana, ukjamarak inti jalanta Bolivia tuqinwa aka uywax uywataski. Juk'ampis jichhurunakanx walt'ataw utjask aka pata thaya pampanakanxa.
Aka qarwa uywax wali suma uywapuniwa: t'arwatsipansa, chichitsipansa, ukhamarak uywa kankañ sipansa.
Saphi (aru)
Saphi, aruna qallta chiqapa, ukawjawa kunatixa arunakaxa saña munki uka yatiyasi.
Qaqay jisk'a t'aqa suyu
Qaqay jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cajay) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wari jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 13 1961, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
159,35 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qaqay marka.
Jaqinakapa
3 252 jaqi (2005 mara)
Saphi
Saphi, alina chiqapa, uraqi manqhankiri, uraqita alina manq'apa ch'amsuri, aliru jani timsuñapataki uraqiru katxasiri. Saphixa ali uraqiruwa katxasi.
Waral jisk'a suyu
Waral jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Huaral) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Lima jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1976 mara 11 uru Llamayu phaxsin, Francisco Morales Bermúdez Prisidinti.
Uraqipa
Waral jisk'a suyu nayriri marka: Waral.
Jaqinaka: 164 660
Qawra
Qawqha askitaynasa aka uywaxa
Ispañul jaqinak nayraqatasti qarwanakax q'allanat lurawinakan uñacht'ayatataynawa. Akhamanaksti uñjaraksnawa aka Muchiqa (Mochica) sarawinak taypina(200-600 d. C.)ukjamipanpi jaqin khumnaqasiñapatak kutikiptawayataynaxa. Ukjamarus qarwa aychas kankas wali sumapunirakitaynawa ukapachatpacha. Ukjamatwa qaqilunak lant iwij lant uywatatayna, ukjam siw yatxatäwinakaxa. Ukatxa, aka kast uywanakax yaqha markanakans utjarakiwa.
Waral jisk'a suyu
Jisk'a t'aqa suyunaka
Waral jisk'a suyu: 12 jisk'a t'aqa suyunaka:
Qawra
Qawqha askitaynasa aka uywaxa
Walja ayllunakanwa qarwax khumnaqañ uywaskaki, ukjamarus chalun uywaskaki, juk'ampisa thaya pata uraqinakana. Yaqhip yatxatatanakax nä 30-50 waranqh waranqh qarwanakay utjchisapana jichhasti wali juk'akixatapawa (nä pä waranqhan waranqhapaki).
Juk'ampis qarwat parlkasax janiw t'arwapat armt'asiñasakiti. T'arwapax wali askipunitaynawa taqi kast isinak lurañataki nayrapachanakatpacha.
Qarwa aychana askipa
Qarwa aychaxa walt´atawa uñjasi kunatija ch´arki kanka manq´ana, Bolivia markanxa Oruro markanwa wali kust´ata utji.
Ukhamaraki aychapxa ulja proteíninaniwa, lik´ipasa janiwa jan waliti.
Qarwana lip´ichipa
Lip´ichipatxa lurasiwa sapatunaka, ch´utqunaka, yaqhipa jisk´a apnaqañanaka, anatañanakajasa lurasirakispawa.
Qarwan uñstawipa
"Ispañul jaqinakax incanakax khaysa tribu de Israel tuqit jutappachax sasaw sapxiritayna." (Dr. Javier García Gómez y Dra. Bibiana Vilá).
Walja yaqha jaqinakax walpunrak qarwan uñstawipatx jiskt'asipxatayna, kawkhatpuns utjpacha sasina. Juk'ampis aka tuqit yatxatañakiskaspawa.
Inkanakax akhamat qarwax utjix sasaw sapxarakiritayna: Mallku QhapaqampinManco Cápac Mama Uqllumpin Mama Ocllo wawapay mayni aqlla tawaqump jaqichasiñ munchisapana, uk yatisax tata Inkax janiw munkchisapanti. Ukjam yatisax waynamp tawaqumpix yaq ha tuqiruy sarxapxataynaxa, ukjam aytisax tata Inkax panpachan jiwayatayna. Mama Inkasti Wiraqucharuw mayitayna janikiy jiwayatapxpanti sasina, Wiraquchax uk uñjasax panpachan qarwaruw tukuyatayna. Ukat jayapachatsti tata Inkax pani uywaw jaqi uñtan Qusqu markan sarkaskatap yatitayna, uk yatisasti jiwayayarakikitaynawa. Ukjamatwa uka qarwa jiwayatanakax alaxpachar makhatawayapxatayna, ukatsti mayamp kutiqanipxatayna jaqimp wali suman jakasxañataki.
Yaxipa anqa markankiri qarwanaka
Yaxipa anqa marwankiri qarwanakaxa wali q´iyachatawa Sud America markanakata sipansa, aka uywanakaxa jakapxiwa Estados Unidos, Antartida, Japon, China  Australia uksa marakanakana
qarwasti taqiwjankarakiwa
Aka Qarwa uywasti Bolivia jach'a suyu markan uñacht'awiparakitaynawa, ukjamatwa escudo tuqinsa jichhakamax uñjasirakispa. Janiw Bolivia markak uñacht'ayaskataynati, jan ukasti Ch'ili, Pirwa markanakas ukapachparakikiw uñacht'ayasipxatayna.
1960
1960 - mara.
Chongos Alto jisk'a t'aqa suyu
CChongos Alto jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chongos Alto) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Wankayu jisk'a suyu.
Jach'a kiswara
Jach'a kiswara, tunqu q'illu panqarani k'ita ayru, kiswara. Kiswara qulla umawa k'aja usutaki walixa.
Chongos Alto jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Awti phaxsi 11 1907 mara, Manuel Pardo Umalliq.
Uraqipa
701,75 km2
Uyun jisk'a suyu
Uyun jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Oyón) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Lima jach'a suyu.
Chongos Alto jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Aqupampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Aqupampa.
Uyun jisk'a suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1985 mara 5 uru Awti phaxsin.
Chongos Alto jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 415 jaqi ( chacha, warmi)
Uyun jisk'a suyu
Uraqipa
Uyun jisk'a suyu nayriri marka: Uyun.
Jaqinaka: 17 425
Jisk'a t'aqa suyunaka
Uyun jisk'a suyu: 6 jisk'a t'aqa suyunaka:
1961
1961 - mara.
P'allqa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
P'allqa jisk'a t'aqa suyu kamasqa mara Taypi sata phaxsi 25 1901
Biên Hòa
Bien Hoa (kastilla aru: Biên Hòa) Vietnam marka.
P'allqa jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri P'allqa markam
Jaqinaka
3 027 (1 529 chacha, 1 498 warmi)
Kunturuma jisk'a t'aqa suyu
Kunturuma t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Condoroma) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kiskachay jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Waruchiri jisk'a suyu
Waruchiri jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Huarochirí) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Lima jach'a suyu.
Kunturuma jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Thaya phaxsi 29 1834 mara, José Luis Orbgoso Umalliq.
Waruchiri jisk'a suyu
Uraqipa
Waruchiri jisk'a suyu nayriri marka: Matukana.
Wuliwya yarawi nasyunal
Wuliwya yarawi nasyunal (), Wuliwya (1845). Wuliwyapas yarawi "Bolivianos, el hado propicio".
Kunturuma jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kunturuma marka
Kantarawi jisk'a t'aqa suyu
Kantarawi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Candarave) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kantarawi jisk'a suyupi, Taqna jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Cujillo jisk'a t'aqa suyu
Cujillo jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Cujillo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Cutervo jisk'a suyu.
Uraqipa
108,93 km2
Cujillo jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Cujillo.
Kantarawi jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kantarawi jisk'a t'aqa suyu kamasqa mara Llamayu phaxsi 2 1854
1958
1958 - mara.
Kantarawi jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kantarawi markam.
Cujillo jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
2 998 jaqi (? chacha, ? warmi)
WhatsApp
WhatsApp ukax jichhapach jawsañanakan aruskipañatak luratawa, llikatuqiw juk'ampis aruskipaña. Uka yatiyäw aruskipañanakax jank'akirakiw maysat maysakam puri. Ukhamarak janiw qillqasapak apayaskaspati, jan ukasti kunayman luratanakaw apayasirakispa. Ukhamarak kunayman tamachäwinakaw tamacht'asitarakispa, uka tamanx kunaymananakat aruskipasirakispa 2016 maranx 1000 millun jaqinakaw chikañchaxapxi sasaw yatiyanipxaraki, Facebook Messenger Whatsappatx qhipankaskiwa.
Kantarawi jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 174 (1 652 chacha, 1 522 warmi).
WhatsApp
Kawknirinakatakisa
Uknirinakan iOS, Android, Windows Phone, BlackBerry OS; irnaqarakispa.
Wuliwya yarawi nasyunal
Jaylliphust'a: Leopoldo Benedetto Vicenti
Qillqa: José Ignacio de Sanginés
Lampa (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Lampa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Lampa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Sarasara Pawqar jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
1959
1959 - mara.
Lampa (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Lampa marka.
Wuliwya yarawi nasyunal
Aymar aru
I
Unikachi jisk'a t'aqa suyu
Unikachi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Unicachi) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yunkuyu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Wuliwya yarawi nasyunal
Aymar aru
Taq'itaki
Lampa (Ayaquchu) jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
2 214 jaqi
Arunta
Arunta. Aruntaña / arumtaña
Unikachi jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Markaja markam
Wanchaq jisk'a t'aqa suyu
Wanchaq jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Wanchaq) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qusqu jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Unikachi jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
3 571 jaqi (1 809 chacha, 1 762 warmi)
Wanchaq jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Juyphi phaxsi 10 1955 mara, Manuel Odría Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Wanchaq markam.
Wuliwya yarawi nasyunal
Letra originalmente redactada en español
I Coro
Wanchaq jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
59 134 jaqi (27 998 chacha, 31 136 warmi)
Wuliwya yarawi nasyunal
Letra originalmente redactada en español
II
Saqapani katari
Saqapani katari, junt'u tuqina sarnaqiri wiskhalla sallqa uywa, uraqi pampanama lluskhuri, wich'inkhapanxa suxu suxuni. Achjanti ukaxa santapnamawa jiwayiri umampi aywintayasa jiwayiri. Saqapani katarixa Punu junt'u suyuna utji.
La Ramada jisk'a t'aqa suyu
La Ramada jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de La Ramada). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Cutervo jisk'a suyu.
Uraqipa
La Ramada jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: La Ramada.
Jaqinaka
4 695 jaqi (? chacha, ? warmi)
1957
1957 - mara.
Pampaqullqa jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pampaqullqa markam.
Jaqinakapa
3 171 jaqi (1 590 chacha, 1 581 warmi)
Pedro Nolasco
Pedro Nolasco (kastilla aru: San Pedro Nolasco, O.Merced, (* Barcelona, 1189 mara yuritayna - † idem, 1256 mara 6 uru Llamayu phaxsin yuriwi), 🇪🇸 jach'a marka kathuliku santu.
Awki: Nolasco; Tayka:
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca (Cefet-RJ), jach'a yatiñ uta, Rio de Janeiro marka, Wrasil.
Yawka jisk'a t'aqa suyu
Yawka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Yauca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qarawili jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857 mara, Ramón Castilla Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Yawka markam.
Jaqinakapa
1 708 jaqi (905 chacha, 803 warmi)
1956
1956 - mara.
Masin jisk'a t'aqa suyu
Masin jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Masin) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wari jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Vicente Aleixandre
Vicente Pío Marcelino Cirilo Aleixandre y Merlo suti (* Madrid, 1898 mara 26 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - † Madrid, 1984 mara 13 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi) huk 🇪🇸 jacha marka qillqiri.
Masin jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Anata phaxsi 2 1956, Manuel Odría Umalliq.
Vicente Aleixandre
1977 Qullasïwi Nobel Pallay.
Masin jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
75,33 km²
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Masin marka.
Jaqinakapa
2 024 jaqi (2005 mara)
Johnny Pacheco
Juan Pablo Pacheco Kiniping suti, Johnny Pacheco (* Santiago de los Caballeros, 1935 mara 25 uru Achuqa phaxsin  yuritayna - 2021 mara 15 uru Anata phaxin yuriwi)  huk Republika Duminikana jacha marka salsa q'uchu arsuyaña & Jaylliphust'ari.
Awki: Rafael Azarías Pacheco; Tayka: Octavia Kiniping Rochet.
Qusqu
Qusqu, Qhusqhu, Piruw marka, nayriri marka Qusqu jach'a suyuna. Qhusqhux mä markawa, khaysa Qhuntisuyu uksankiwa.
Qhusqhu markaruxa walja markanakatpun uñjirix jutapxi.
San Pauluw
San Pauluw, Brasil marka.
La Victoria jisk'a t'aqa suyu
La Victoria jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de La Victoria) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
1955
1955 - mara.
La Victoria jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa mara 1920 mara 2 uru Anata phaxsin, Augusto Leguía Prisidinti.
Hanan Pichiwa jisk'a t'aqa suyu
Hanan Pichiwa ( t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Alto Pichigua) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kiskachay jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Piwmu
Piwmu (kastilla aru: Peumo), Chili marka. Jaqinaka: 13,948.
La Victoria jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri La Victoria markam
Hanan Pichiwa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Taypi sata phaxsi 14 1994 mara, Alberto Fujimori Umalliq.
Sayt'awi
Sayt'awi, jaqinakana jani waljanakapana arsuwipa ch'axwasa ist'ayasiwipa. Yaqhipa sayt'awinxa p'iqt'irinakapaxa jiwayatawa uñjasipxi.
Hanan Pichiwa jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Aqukunka marka
La Victoria jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
192 724 jaqi (94 743 chacha, 97 981 warmi)
Sayt'awi
Tupak Amaruna sayt'awipaxa. Qusqu markana qalltatayna.
Hanan Pichiwa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
2 534 jaqi (1 248 chacha, 1 286 warmi)
Karen Carpenter
Karen Anne Carpenter (* New Haven, Connecticut, 1950 mara 2 uru Achuqa phaxsi yuritayna - Downey, California, 1983 mara 4 uru Anata phaxsi yuriwi), 🇺🇸 jacha marka q'uchu arsuyaña.
Bà Rịa
Ba Ria (kastilla aru: Bà Rịa) Vietnam marka.
1952
1952 - mara.
1954
1954 - mara.
Ispirantu aru
Ispirantu aru; pachanaka aru.
Sillu
Sillu, pallalla k'umt'ata ch'akjama thuru, luk'anaru patäxata jark'iri. Ampara sillunakaxa khuchurañawa.
1710
1710 - mara.
Litwichi
Litwichi (kastilla aru: Litueche), Chili marka, O'Higgins suyu.
Siku
thumb|250px|Siku Siku, paya ch'uqa suq'usawa, mayax arka sutini maynirak ira sutini. Suxta juch'us suq'usat ch'uqatawa; irans arkans suq'usanakapax jisk'at jach'ar ch'uqatawa; paypachatx arkaw jila jach'axa. Ukhamipanxa, walja kunayman kasta sikunakapuniw markanakans ayllunakans utji.
Rimac jisk'a t'aqa suyu
Rimac jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito del Rimac) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 1920 mara 2 uru Anata phaxsin.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Rimac markam
Jaqinaka
176 189 jaqi (86 239 chacha, 89 930 warmi)
1711
1711 - mara.
John Maynard Keynes
John Maynard Keynes suti (Cambridge, 1883 mara 5 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Firle, 1946 mara 21 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi), 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 jacha marka ikunumista.
1951
1951 - mara.
John Maynard Keynes
Awki: John Neville Keynes, Tayka: Florence Ada Brown Warmi: Lidya Lopokova.
Alma mater: Cambridge Jach'a Yatiñ Uta.
Universidade Federal de Goiás
Goiás Jach'a Yatiñ Uta (purtuyis aru: Universidade Federal de Goiás, UFG), jach'a yatiñ uta, Goiânia marka, Wrasil.
Sira
Sira, manq'a kamana manqhana, manq'ata thayapti ukwa purakaxa jamañnama anqaru phussuni.
Li Peng
Li Peng (1928-2019), 🇨🇳 jacha marka kumunista anakithiri. Markani Republika China Uma kamayuq.
Awki: Li Shuoxun; Tayka: Zhao Juntao. Warmi: Zhu Lin Yuqanaka:
1712
1712 - mara.
Tawanya jisk'a t'aqa suyu
Tawanya jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Tahuania). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Ukayali jach'a suyu, Atalaya jisk'a suyu.
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 2 uru Huillka kuti phaxsin 1943 mara, Manuel Prado Umalliq.
Uraqipa
7 016,71 km2
Tawanya jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Bolognesi (190 msnm).
Jaqinaka
5 171 jaqi (? chacha, ? warmi) (2005 mara)
1950
1950 - mara.
Wawra jisk'a suyu
Wawra jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Huaura) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Lima jach'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1988 mara 26 uru Llamayu phaxsin, Alan García Prisidinti.
Uraqipa
Wawra jisk'a suyu nayriri marka: Wachu.
Jaqinaka: 197 384
Jisk'a t'aqa suyunaka
Wawra jisk'a suyu: 12 jisk'a t'aqa suyunaka:
1949
1949 - mara.
Pimpingos jisk'a t'aqa suyu
Pimpingos jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pimpingos). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Cutervo jisk'a suyu.
Uraqipa
186,04 km2
Pimpingos jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pimpingos.
Jaqinaka
6 196 jaqi (? chacha, ? warmi)
Kamilaqa jisk'a t'aqa suyu
Kamilaqa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Camilaca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kantarawi jisk'a suyupi, Taqna jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Maya
Maya, jakhu.
Kamilaqa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamilaqa jisk'a t'aqa suyu kamasqa mara Llamp'u phaxsi 6 1988
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kamilaqa markam.
1948
1948 - mara.
Such'u
Such'u, aythapita jani unxtiri kayunakani, k'uk'illu amparanakani.
Santa Ana (Qusqu) jisk'a t'aqa suyu
Santa Teresa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santa Teresa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kumbinsyun jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Killapampa markam.
Jaqinakapa
33 230 jaqi (16 490 chacha, 16 740 warmi)
Siwilla
Siwilla, yapuchata manq'aña jis'a ali.
Siwi
Siwi, luk'anaru uskusiñataki jiruta lurata yä. Panichasirinakaxa kupi ampara luk'anaruwa siwi uskusupxi.
Chakapampa jisk'a t'aqa suyu
Chakapampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chacapampa) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Wankayu jisk'a suyu.
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Yapu apthapi phaxsi 15 1959 mara, Manuel Pardo Umalliq.
Siwiq'ara
Siwiq'ara, uru sarnaqiri jisk'a sallqa jamach'i, aycha manq'iri, jisk'a p'iqini, nayrapaxa qawayapaqtuqi uñiri, sunituqina jila sarnaqi. Siwiq'araxa jisk'alla jamach'inaka katji.
Chakapampa jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
120,72 km2
Adam Smith
Adam Smith suti (Kirkcaldy, 1723 mara 5 uru Juyphi phaxsin yuritayna - Edinburgh, 1790 mara 6 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi), Iskusiya jacha marka ikunumista.
Chakapampa jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Chakapampa jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Chakapampa.
Jaqinakapa
1 391 jaqi ( chacha, warmi)
Adam Smith
Alma mater: Glasgow Jach'a Yatiñ Uta.
Suka
Suka, uraqiru armanpi qaratatata jist'arata, wirimpi allsuta.
Sullu
Sullu, jani jila phuqata yurita wawa.
Ferreñafe jisk'a t'aqa suyu
Ferreñafe jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Ferreñafe). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu, Ferreñafe jisk'a suyu.
Ernest Hemingway
Ernest Miller Hemingway (* Oak Park, 1899 mara 21 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Ketchum, 1961 mara 2 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi) 🇺🇸 jacha marka qillqiriq.
Sikuwani jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa 1833 mara 14 uru Taypi sata phaxsin, Agustín Gamarra Prisidinti.
Ferreñafe jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 21 uru Juyphi phaxsin 1825 mara, Simuna Wuliwar Libertadur.
Ernest Hemingway
Awki: Clarence Edmond Hemingway; Tayka: Grace Hall. Warmi: Hadley Richardson; Pauline Pfeiffer; Martha Gellhorn; Mary Welsh Churinnaka: Jack, Patrick wan Gregory.
Qalapuha jisk'a t'aqa suyu
Qalapuha jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Calapuja) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lampa jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Sikuwani jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Sikuwani markam.
1713
1713 - mara.
Qalapuha jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Qalapuha jisk'a t'aqa suyu kamasqa mara Llamayu phaxsi 2 1854
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qalapuha markam
Sikuwani jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
55 269 jaqi (26 783 chacha, 28 486 warmi)
Pawqas jisk'a t'aqa suyu
Pawqas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Paucas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wari jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Ferreñafe jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
62,18 km2
Pawqas jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Llamayu phaxsi 10 1956, Manuel Odría Umalliq.
Ferreñafe jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
Ferreñafe jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Ferreñafe (67 msnm).
Qupuraki jisk'a t'aqa suyu
Qupuraki t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Coporaque) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kiskachay jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Thanh Hoa
Thanh Hoa (kastilla aru: Thanh pho Thanh Hoa) Vietnam marka.
Qupuraki jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa Thaya phaxsi 29 1834 mara, José Luis Orbgoso Umalliq.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Qupuraki marka
1947
1947 - mara.
Qupuraki jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
15 838 jaqi (7 805 chacha, 8 033 warmi)
Ferreñafe jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
32 030 jaqi (? chacha, ? warmi)
1945
1945 - mara.
Phan Thiet
Phan Thiet (kastilla aru: Thanh pho Phan Thiết) Vietnam marka.
Yma Sumaq
Yma Sumaq warmk (Zoila Augusta Emperatriz Chávarri del Castillo) (Kallao, 1922 mara 10 uru Llamp'u phaxsin yuritayna – Los Angeles, 2008 mara 1 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna) 🇵🇪 jacha marka q'uchu arsuyaña.
San Damian Chiqa jisk'a t'aqa suyu
San Damian Chiqa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Damián) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waruchiri jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Pawqas jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
135,31 km²
San Damian Chiqa jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa Chichu phaxsi 2 1857, Ramón Castilla Umalliq.
Pawqas jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Pawqas marka.
Jaqinakapa
2 214 jaqi (2005 mara)
San Damian Chiqa jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri San Damian Chiqa markam.
Hullaqa jisk'a t'aqa suyu
Hullaqa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Juliaca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu San Ruman jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
1823
Sunkha
Sunkha, laka muytankiri ñik'uta.
Hullaqa jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Hullaqa markam
Jaqinaka
2007 wata: 225 146 jaqi (110 861 chacha, 114 285 warmi)
Suri
Suri, jamach'i kasta jakiri, uqi samiri chhiqani, t'ijuri jani jaliri jamach'i. Lik’ipampixa thayata usutaruwa qullapxi. Surixa suni suyunwa sarnaqi.
San Damian Chiqa jisk'a t'aqa suyu
Jaqinakapa
1 733 jaqi
Tayka Teresa
Tayka Teresa (kastilla aru: Santa Teresa de Calcuta, Agnes Gonxha Bojaxhiu, ) (* Uskuv, 1910 mara 26 uru Thaya phaxsin yuritayna - † Kolkata, 1997 mara 5 uru Llamp'u phaxsin yuriwi), Alwaña jach'a marka kathuliku santu.
Awki: Nikollë Bojaxhiu (1878-1919); Tayka: Dranafile Bernai (1889-1972).
1944
1944 - mara.
Naska jisk'a t'aqa suyu
Naska jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Nazca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Naska jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Naska markam.
Jaqinakapa
26 082 jaqi (13 099 chacha, 12 963 warmi)
1714
1714 - mara.
1942
1942 - mara.
Suni
thumb|260px|Suni, Piruw Suni, pata pampata khunu qullukama thaya waña uraqi. Sunixa juyphi pachanxa thayawa.
Suxu suxu
Suxu suxu, latata kawchuta lurata jisk'a yä, manqhipanxa jisk'a muruq'u jirullanakawa utji, khiwt'ataxa suxu suxu sasawa ist'ayasi.
1946
1946 - mara.
Querocotillo jisk'a t'aqa suyu
Querocotillo jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Querocotillo). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Cutervo jisk'a suyu.
Uraqipa
697,1 km2
Pimpingos jisk'a t'aqa suyu nayriri marka: Pimpingos.
Jaqinaka
16 458 jaqi (? chacha, ? warmi)
Ch'iyara jawira jisk'a t'aqa suyu
Ch'iyara jawira jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Río Negro). 🇵🇪na mä jisk'a t'aqa suyuwa, Hunin jach'a suyu, Satipu jisk'a suyu.
Kilawani jisk'a t'aqa suyu
Kilawani jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Quilahuani) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kantarawi jisk'a suyupi, Taqna jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Ch'iyara jawira jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kamasqa 26 uru Achuqa phaxsin 1965 mara, Fernando Belaúnde Umalliq.
Punu jisk'a suyu
Punu jisk'a suyuxa (kastilla aru: Provincia de Puno) Piruwna mä jisk'a suyuwa, Punu jach'a suyu.
Kilawani jisk'a t'aqa suyu
Nayra sarnaqawi
Kilawani jisk'a t'aqa suyu kamasqa mara Anata phaxsi 15 1955
Ch'iyara jawira jisk'a t'aqa suyu
Uraqipa
714,98 km2
Punu jisk'a suyu
Punu jisk'a suyu nayriri marka: Punu.
Kilawani jisk'a t'aqa suyu
Markanaka - Uchuy markanaka
Nayriri Kilawani markam.
Susuña
Susuña, latata lurata yä, muyu pampaxa phulurata, pampa qawayaparaki muyuntayata, jani juyra piqata, aku, jak'u williqasiñapataki.
Kilawani jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
1 094 (551 chacha, 543 warmi).
Punu jisk'a suyu
6 494,76 km2
Ch'iyara jawira jisk'a t'aqa suyu
Jaqinaka
17 448 jaqi (? chacha, ? warmi) - 2005 mara
Suti
Suti, jaqinakaru, uywanakaru, yänakaru, aka pachana taqi kuna utjirinakaru arumpi uñt'ata.
K'ayrani jisk'a t'aqa suyu
K'ayrani jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cairani) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kantarawi jisk'a suyupi, Taqna jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nayra sarnaqawi
Kayrani jisk'a t'aqa suyu kamasqa mara Jallu qallta phaxsi 4 1952
Jaqinaka
1 355 (693 chacha, 662 warmi).
Tama
Tama, maya qutu uywa. Qawranakampi allpachunakampixa tamaptatawa.
Qhawanilla jisk'a t'aqa suyu
Qhawanilla jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cabanilla) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lampa jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.