cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шота Руставели
Биография
Жакъа къоялъги гьечӀо мухӀканал баянал шагӀир гьавураб ва хвараб къо-моцӀалъул, гьесул лъугьиналъул ва биографиялъул гӀемерисел бутӀабазул хӀакъалъулъ. ГьечӀо лъалеб жого гьесул инсул хӀакъалъулъ; гьечӀо мухӀканаб информация Шотал вацал-яцал рукӀиналъул, книаб-букӀаниги информация гьесул эбелалъул хӀакъалъулъ. «ЦӀиркъил тӀом ретӀарав бахӀарчи» асаралъул ахириял мухъазда гьес жив месх вугилан хъван букӀаниги, чӀван-къотӀун абизе кӀоларо гьев месхетияв вукӀанин абун.
Картвел мацӀал
Грамматикияб хаслъи
Картвел мацӀазда буго 11–15 модалиябгин заманадулаб сигъа. ГьечӀо грамматикияб жинс цӀаразу ва цогидал цӀарулал бутӀабазул. ФигӀлуялъул байбихьул формалъун рикӀкӀуна гьанже заманалъул лъабабилеб гьумералъул цолъул форма. Буго аблаут. Цогидал какасиониял мацӀазда гӀадин, рикӀкеназул система буго къоцӀулаб. Синтаксисияб бухьеналъул къагӀидаби руго бачин, координация, рекӀинаби ва дандеккезаби. Жумлаялъул дандчӀвала лхабго аслияб конструкция: номинативияб, эргативияб (гӀемерисел заманабазда транзитивиял фигӀлабигун) ва дативияб (хӀалалъул фигӀлабигун). ФигӀлуялъу цӀай букӀуна ахиралде. РагӀи лъугьин буго префиксалияб, суффиксалияб ва аслияб къагӀидаялъ — префиксалиябгин суффиксалияб (циркумфиксал). Буго рагӀижубай. ДандчӀвала гӀемерал дескриптивиял рагӀаби. ГӀезегӀан рагӀаби руго гӀараб, парс ва тюрк мацӀаздаса рачӀарал. Буго хадурегӀелазул система.
Декабрь
Декабрь — юлианияб ва григорианияб календаразда лъагІалил анцІилакІиабилеб моцІ.
Январь
Январ — юлианияб ва григорианияб календаразда лъагІалил тІоцебесеб моцІ. Жодор 31 къо бугел анкьабго моцIалъул цо моцI.
Гьури
Борцин
Гьорол буссиналъе гӀемериселъ хӀалтӀизарула гьури пулеб рахъ бихьизабулеб терминал. Мисалалъе, шималияб гьури яги "тӀасагьури" ккола шималалдаса жанубалде пулеб.
Къарахъа МухӀамадтӀагьир
МухІа́ммад ТІагьи́р (محمد طاهر) — дагъистаналъул машгьурав гIалимчи, факъигь, Кавказалъул рагъул тарихчи ва имам Шамилил хъвадарухъан. Гьев ккола авторлъун, фикъгьиялъул хъвараб «ШархІуль мафруз» абураб тIехьалъулги ва имам Шамилил бетIерлъиялда гъоркь Кавказалъул халкъаз эркенлъиялъе гIоло ва дин цIунун гьабураб рагъул лъугьа-бахъиназул бицунеб «Барикъату ссуйуфиль джабалийа фи багIдиль гъазавати шшамилийа» —абураб тIехьалъулги. Миллат - магІарулав.
Борциналъул рикӀкӀкен
Борциналъул рикІкІкен - абула щиб бугониги тIагIел яги манзил яги халалъи борцине хIалтIизабураб рикIкIеналъул баян кьолеб мехалда. Щибаб жоялъул букIуна жиндиего хасаб, роценалъул рикIкIен, масала: лъагIел, моцІ, анкь борцуна къояздалъун, къо борцуна сагІтаздалъун, сагІтал рорцуна минутаздалъун ва гь.ц.
Севан
Физикиябгин географияб сипат-сурат
Севан хӀоралъул лъималъул тӀасалъи буго ралъдал гьумералдаса 1898 метраялъул борхалъуда. Лъел тӀасалъиялъул гӀатӀилъи буго 1240 км² (1360 км² лъел къадар гӀодобе ккезегӀан). Гьоркьохъеб гъварилъи буго 26,8 м, бищун цӀикӀкӀараб — 80 м.
Шуми Марица
РагӀиби
Български чеда, цял свят ни гледа. Хай към победа славна да вървим.
Левът балкански в бой великански с орди душмански води ни крилат.
ШигӀиял
ТӀибитӀи
Афгъанистаналда шигӀиязул бутӀа бахула халкъалъул 15 %-алдаса 19 % -алда щвезегӀан страны. К ним относятся хазарейцы (в основном шииты-имамиты, есть отдельные группы исмаилитов), часть чараймаков (последователи исмаилизма) и фарсиваны.
Континент
Геологиялда, континенталъе баян гьаби буго "Ракьалъул аслияб ракьулмассив, жинца гъорлӀе ракъдаллъиги континенталиял шелфалги". Геологиял континентал дандеккола континенталияб хъаллъиялъул анлӀалго кӀудиял бутӀаязе, жал тектоникиял къаналъабазда ругел, амма гьоркьоса рахъулел кӀудиял-гурел континенталиял фрагментал, Мадагаскар гӀадал, жидеда гӀемериселъ микроконтинентал абулел. Лъалеб жо буго континенталияб хъаллъи цохӀо Ракьалда букӀин.
МоцӀ (гӀужалат)
МоцIал, моцIрол ва моцІролгун-бакъул календаразда
Бусурбабазги, жугьутІазги, китаязги хIалтIизарулел моцІрол ва моцІролгун-бакъул календаразул цо моцIалъул халалъи букIуна 29 яги 30 къо.
ТӀадколо
ТӀа́дколо — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу. ГъорлӀе уна ГӀочӀло росдал боялде.
Тарих
1886 соналъул баяназда рекъон, росу гъорлӀе унаан ЦӀатӀанихъ наиблъиялул Иштибуриколо росдал жамагӀаталде, росулӀ вукӀун вуго 99 чи. 1926 соналде ругел баяназда рекъон, росулӀ вукӀана 95 чи, росу унаан Авар сверухълъиялъул ГӀочӀло росдал шураялде гъорлӀе. Совет хӀукуматалъул заманалда ТӀадколо росдал гӀадамал гочинарун рукӀана ГӀоротӀе.
Росу букӀахъинабуна Дагъистаналъул Халкъияб Данделъиялъул 25.11.2015 соналъул № 1217-V хӀукмуялдалъун. . ЦӀар кьуна Россиялъул хӀакимлъиялъул 29 декабр 2016 соналъул N 2900-амруялдалъун.
Къажаралъул гимн
Къажар Жумгьурияталъул пачалихъияб гимн — ккола Азарбижаналъул пачалихъиял символаздаса цояб.
Авустуралъул гимн
Словен мацӀалъул рагӀиби
Ljubljena nam Avstrija,
Эрменистаналъул административиябгин территориалияб рикьи
Сипат-сурат
Икълимазда гьабула пачалихъияб хІакимлъи, Ереваналда ва цогидал жамагІатазда буго бакІалъул хІакимлъ. Губернаторал (марзпетал) хъулухъалде тІамула ва хъулухъалдаса рахъула Эрменистан Жумгьурияталъул хІукуматалъ. ХІукуматалъул гьел амруязе ратификация гьабула пачалихъалъул президентас. БакІалъул хІакимлъиялъул органлъун ккола жамагІатулъ харабазул шура ва жамагІаталъул нухмалъулев (шагьаралъул мэр, росдал бегавул), вищулоа гьев ункъго соналън мажоритарияб системаялда рекъон. Ереваналъул мэр вищула шагьаралъул Харабазул Шураялъ, гьел жалго рищула Ереваналда гІумру гьабулез ункъго соналъе.
Агъада
Агъада — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 10 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Сафар
Сафар (صفر) — бусурбабазул календаралъул кIиабилеб мрцI. 2008 соналъ гьеб байбихьана 8 февралалъ, лъугIана 8 марталъ.
Семнан (остан)
Административияб бикьи
Остан бикьула 5 шагьрестаналда:
ИлӀа
География
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакъбаккул рахъалдехун 2 км-ялъ ва росдал поселениялъул марказ БакьайчӀиса жанубиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 2,5 км-ялъ рикӀкӀад.
Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Данделъи
Ахирисел рищиял тІоритІана Халкъияб Данделъиялде 2011 соналъул 13 марталъ.
Румалъул империя
Румалъул Империя (Imperium Rōmānum ; Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων) — НекӀсияб Румалъул пост-республиканияб период. Пачалихъ хӀисабалда гьелъ гъорлӀе рачунеб рукӀана кӀудиял территориял Ракьдагьоркьосеб ралъадалда сверун Европаялда, Шималияб Африкаялда ва БакътӀерхьул Азиялда ругел, императоразул нухмалъиялда гъоркь. Кайсар Август бетӀерлъуде вачӀиналдаса бахъараб III гӀасруялъул рагъулаб анархиялде щвезегӀан, гьеб букӀана принципат, провинциязул метрополия хӀисабалда Италияги, цохӀо бугеб тахшагьарлъун Румги (н. щ. 27–286) бугеб. Рагъулаб кризисалдаса хадуб империялъе нухмалъи гьабулеб букӀана чанго императорас, жидеца хӀакимлъи бикьарал БакътӀерхьул Румалъул Империялдаги Бакъбаккул Румалъул Империялдаги тӀад. Рум букӀана кӀиябго бутӀаялъул тахшагьарлъун 476 соналъ Одоакерил варвараз Равеннаги бахъун Ромул Августул тахидасаги вахъун хадуб империял регалиял Константинополалде ритӀизегӀан.
СагӀид Ордашов
Биография
1974 аб. соналъул ноябрьалда мугӀрузул росабалъ ккараб ракьбагъариялъулаб хӀасилалда анлъабилеб классалде цӀализе витӀана Хасавюрт районалъул Аксай росдал гьоркьохъеб школа-интернаталде.
1982 - 84 аб. Соназ Советияб Армиялда рагъулаб хъулухъги тӀобан тӀадвуссана ва хӀалтӀизе лъугьана ИчичӀали росдал библиотекаялъул заведующийлъун. Гьебго заманалда цадахъго вукӀана росдал советалъул депутатлъун ва советалъул председателасул зам.лъунги. Гьеб гуребги СагӀидил буго пахьул устӀарлъиялъул махщелги. Гьес гьарулаан батӀи-батӀиял формабазул гӀертӀал ва гулгунал.
Рахъана СагӀидил батӀи-батӀиял соназ хъварал кучӀдул батӀи-батӀиял газетазде ва "Гьудуллъи" журналалде. ГьабсагӀаталда СагӀидица гӀумру гьабулеб буго Хасавюрт районалъул цӀияб ИчичӀали росулъ. Гьесул вуго кӀиго васги, кӀиго васасул васги.
ЧӀвазе къотӀи
Гьанжесе ругел гІемерисел социумалда чи чІвазе къотІи къануназдаса къватІиб бахъараб жолъун ккола, цогиял социумазда — къануназда жиб билъараб ва хІалтІизабулел цІакъго кІудиял къануназдаса рахъал ишал гьарурал чагІазе тамихІ хІисабалда.
Тарих
БачIараб бакI ва рагIул магIна
Киналго лъугьабахъиназ, жалги наслабазул ракIалда батIи-батIиял  куцазда чIолел, гIуцIула тарихиял хроникабазул  хIасил. Гьеб къваригIуна цебе букIараб жо бахъун чIезабизе бищун кIвар бугел иццал ралагьезе. Щибаб тарихияб архивалъул гIуцIи браб букIуна дагьабги жамгIияб архивалда, жинда жаниб цоги-цогиял хъвайхъвагIабиги документалги. Архивиял иццаздалъун гуребги, тарихчаIаз хIалтIизарула монументазда ругел суратал ва хъвайхъвагIай, кIалзул биценал ва цогидал иццал, масала, археологиял. Тарихиязда рачIел иццал рихьизарулаго, археологиялъул цIакъго кIудияб мукагIалъи букIуна тарихияб гIелмияб цIех-рехалъе. Лъугьабахъиназул нугIзаз бицараб жо ритIухъ гьабизе яги нахъчIвазе гуребги, гьелъ рес кьола жиндир заманалъул нугIзазул жиндие нугIиялъе жо течIел заманалъул бутIабазул хIакъалъулъ информация батизе.
ГӀелму
ГIéлму ккола гIадамасул хIалтIул рахъ, жибги хIакъикъаталда бугеб жоялъул бугеб объективияб лъаялъул хIалтIул рахъиялдеги систематизация гьабиялдеги буссараб. Гьеб хIалтIул кьучIлъун ккола хIужжаби ракIари, гьел цIи гьари ва гьезул систематизация гьаби, гьезул критикияб анализ гьаби, ва гьеб киналъулго кьучIалда, цIияб лъай яги гIаммал хIасилал щвей, жидеца  гIелмияб мурадалда тIабигIиялги жамгIиялги рихьулел хIалазул ва лъугьабахъиназул  хъвай гуребги, гIилла-хIасилияб бухьен гIуцIизе, цебеккун бициналъул мурадалда. Ай гипотезаби, хIужжабаздалъун яги хIалбихьияздалъун жал ритIухълъулел, гIуцIула тIабигIаталъул яги обществоялъул къанунал хIисабалда.
ГIелмияб адабият
ГIадатаб адабияталдасаги фолософиял хIалтIабаздасаги гьелъул батIалъи буго хIужжабаздалъун чIезарурал пикрабазулъ, мухIканал хIалбихьиязда кьучIги тIамурал, гIелмиял иццазде мугъчIвайги бугел.
ГӀакаро (мегӀер)
ГӀакаро — мугӀрул тӀогь, жибги КӀудияб Кавказалъул бакъбаккул рахъалде кколеб, буго Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул территориялда, Хунзахъа жанубиябгин бакътӀерхьудехун. Ралъдал гьумералдаса борхалъи буго 2194 м.
МочӀохъ хӀор
Флора
ХӀоралъул рагӀаллъаби руго аслияб къагӀидаялъ гьетӀи дагьал ва гӀицӀал. Шималияб рахъалда хӀор цураб буго балал парсазда. Сверун бугеб аслияб гӀатӀилъи ккола субалпиял мучӀдуз. ГъветӀхӀалаб гъветӀ-хер буго бакъбаккуда хӀорнибе лъар чвахзулеб бакӀалда, дандчӀвала хъахӀаб рицӀ, бигьародул къанагӀатал гъутӀби ва мирикария хъарахъ. Жанубияб рахъалда ругел мучӀдузда дандчӀвала мокъокъихер, бакъухер, тамало, хъахӀкьибил. ХӀоралда сверун руго лъетӀа гъвет-хер: бутихьин ва муцӀи.
Фауна
ХӀор лӀугьун хадуб гьенибе биччана ГӀандихӀорниса масакӀччугӀа, бакӀалъул хӀалалде хекко ругьунлъараб. Гьеб гуребги, хӀорниб аклиматизат гьарун руго сазан, укун во цогидаб ччугӀа. Амфибиязул дандчӀвала хӀорилаб, гӀурччинаб ва цӀинкахараб къверкъ. Рептилиял руго лъадал хоноборохь ва ччутазул чанго навгӀ. ХӀор бархалъуда букӀиналъ, гьенир дандчӀваларо лъел хӀанчӀчӀи, амма гӀезегӀан бечедаб бугосубалпиял мучӀдузул орнитофауна — лъелкъадако, мокъокъ, мучӀдузулаб ихдала. Сверухълъиялда дандчӀвала чанахӀанчӀазул хъвек, чӀегӀераб чудук, хъахӀаб гюпс, беркъотӀ. БацӀ дандчӀвала къанагӀат. ГӀагарлъухъ ругел рохьбакӀазда ратизе бегьула болъонал. ДандчӀвала гӀондокьал.
Гьукъарал моцӀал
Гьукъарал моцІал (شهر حرام) — исламмияб календаралъул моцIал, ислам бачIинегIан цебе гьел моцIазда жаниб бегьулеб букIинчIо чIвазе, рагъ гьабизе ва чан гьабизе КагІба сверун. Гьединал моцIал ункъго руго: зул-къагIда, зул хІижжа, мухІаррам ва ражаб. Гьукъарал моцIал исламалда кутакалда рикIкIунеллъун руго.
Исфагьан (остан)
Исфагьа́н ( — Эсфегьан ) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останалдаса) цояб. Пачалихъалъул бакьулъ буго. Административияб марказ — Исфагьан шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьараздаса ккола — Кашан (250 тыс.), Хумейнишагьр (220 аз.), Наджафабад (210 аз.), Шагьиншагьр (130 аз.), Шехреза (110 аз.), Мубараке (63 аз.), Зерриншагьр (57 аз.), Аран-о-Бидгол (56 аз.), Голпайеган (48 аз.), Фалаваржан (38 аз.), Семиром (27 аз.), Наин (25 аз.), Хунсар (21 аз.), Дегьакъан (17 аз.), Ардестан (15 аз.), Фаридуншагьр (14 аз.), Натанз (12 аз.).
География
Останалъул климат буго гьоркьохъеб ва бакъвараб, температура 40,6 °C бортула 10,6 °C. Санайил гьоркьохъеб температура буго 16,7 °C, роччалил къадар — 116,9 мм.
Административияб бикьи
Остан бикьула 22 шагьрестаналда:
Рихьизе бакІал
Провинциялда буго нусгоялдаса цӀцӀикӀкӀун расмияб къагӀидаялъ тарихияб кӀвар бугеллъун рикӀкӀарал бакӀал, туристазда гьоркьо жал машгьурал.
Хунзахъ хъала
Сипат-сурат
Хъала буго Хунзахъ тӀалъиялда (1800 метралъ ралъдал гьумералдаса тӀадегӀан) Хунзахъ мухъалъул ГӀарани росулӀ, Тобтил чвахероялдаса ва Цолокь каньоналдаса 50–60 метралъул манзилалда. Хъалаялъул гӀатӀилъи буго 3 га (цогидал баяназда рекъон 3,5 га).
Туш
Халкъ
Тарихияб рахъалъ вилаяталъул теориториялда гӀумру гьабун буго гуржиязул этнографияб къокъа — тушиял ва гьитӀинаб нахазул халкъ мосокӀал (цова-тушиял), жиб гуржиязул къуватаб асаралде гъоркье кколел. Халкъалъул кӀиябго къокъаялъул буго ортодоксалияб дин, насраниялдаса цебе букӀараб диналъул элементалги дандчӀвала. Тушиязул ва мосокӀазул буго релълъараб материалияб ва рухӀанияб маданият, — гӀемериселъ бакъбаккул Гуржистаналъул халкъал пшавазулгун ва хевсуразулгун гӀаммлъи бугеб. Характериял руго щула гьарурал росаби сиязулаб архитектура бугел.
ЦӀулда
Диаспораби
ЦIулдасезул гьабсагIат буго 400-гIанасеб цIараки: МахӀачхъала — 170, росулъ — 60-65, БагӀархъалаялда — 45–50, Баракат гьеналда — 10, Шамхал — 10, Алмало — 40, Шурагьиб — 5, Кочубей — 5, ЦӀуриб — 5 ва гъутада — 5. Жеги 1933 соналда Гъарачаялде гочана 4 вац, ва гьездаса ккарал 30 хъизан руго Гъарачай-Чергес республикалъул Марух, Учкекен росабалъ ва Кисловодск шагьаралда.
Экономика
ЦIулдасез хур бекьун, гIи хьихьун, цIулал алатал гьарун гьабулаан бетIербахъи. Гелчилал тухумалъул чагIи ЦIоралдеги хьвадулел рукIун руго.
Гьилиб
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 14,5 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Гус, Ян
Ян Гус (Jan Hus ; гьавураб мехалъ Гусинцаялдаса Ян; цо-цо тарихиял текстазда Иоганн Гус; 1369, , Богемия — 6 июл 1415, Констанц, Баден) — чех дагӀватчи, философ, Реформациялъул идеолог. Чех миллаталъул халкъияв багьадур.
РакӀалде щвей
Фёдор Тютчев гьесул хӀакъалъулъ «Гус на костре» абураб шигӀру хъвана.
ХӀебда
ХӀебда — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу ва административияб марказ. ГӀуцӀула гьебго цӀар бугеб росдал поселение. .
Сарир
ЦӀар
"Сарир" абураб термин кколаро халкъалъул цӀарлъун, гьеб ккола цо-цо бакӀалда бетӀерасул титуллъун ("сахӀиб ас-Сарир"), цогидал бакӀазда пачалихъалъул цӀарлъун.
Ракь
Жакъа къоялде цӀунун ругел сипатазда рекъон, Сарир букӀана гӀемерал гӀадамалги ругел, гӀемерал хъулбуз щулат гьабураб хӀукуматлъун. Гьелъул тахшагьар букӀана Хунзахъ.
Сарир VII–XI гӀасрабазда
ГӀарабал ана мадугьалхъ бугеб Туманалде, Сарир лъугьана ГӀарабазул Халифаталда бараб пачалихълъун. Сариралъул ханасда тӀад лъуна щибаб лъагӀелалъ Дербендалда вугев гӀарабазул сардарасе 500 къвакӀарав гӀолохъанчиги, 500 кьунсрул чӀегӀерал ясги лагълъуде кьезе, гьединго Баб-ал-Абвабалъул тӀорщел цӀунулеб бакӀалде 100000 роцен тӀорщалилги кьезе.
Гьочоб
Гьочоб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьочоб росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.
ГьамищтӀа росдал бо
Гьами́щтӀа росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъогъолӀ
География
Росу буго ГъогъолӀлъарал кваранаб рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 17 км-ялъ бакъбаккудехун.
КӀижани
КІижани — Болъихъ мухъалъул росу.
Мугурухъ
Административияб гӀуцӀи
Мугурухъ росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Къазвин (магӀнаби)
Къазвин:
ГьентӀа
География
Буго ЧӀохъда мегӀералъул аххакь, мухъалъул марказ ХӀебдаса 8 км-ялъ жанубалдехун.
Мазандаран
Тарих
Х гӀасруялъ Мазандараналда ханлъиялда рачӀана Зияридал.
Халкъ
Халкъалъул къадар — 2 922 432 чи. Аслияб къагӀидаялъ гьел ккола мазандаранал ва гиланал, гьединго гьезда гьоркьо руго парсалги талышалги. Бищун чӀахӀиял шагьарал — Амол, Бабол, Баболсер, Бегьшагьр, МахӀмудабад, Новшагьр, Рамсар, Сари, Тунекабон, Чалус.
Марказияб остан
Марказияб оста́н ( — Остане-Маркязи  — «Марказияб провинция») — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Провинция буго пачалихъалъул бакътӀерхьуда. Административияб марказ — Эрак шагьар. Цогидал чӀахӀиял шагьарал — Саве, Мехеллат, Хумейн, Делижан, Тафреш, Аштиан, Шазенд. Ракь — 29 130 км², халкъ — 1 351 257 чи (2006). Аслияб къагӀидаялъ парсал ва къажарал.
География
Марказияб остана мугӀрузул ландшафт сабаблъун рукӀула ракъварал ва квачарал хаселал.
БолмацӀ
ЛӀугьана авар мацӀалъул шималияб тӀадкаламалъул кьучӀалда, аслияб къагӀидаялъ хундерил сверелалъул (жанубиял сверелазул цо-цо асаргун). . БолмацӀалъул аслуялда XIX гӀасруялда гьабуна гьанжесеб адабияталъулаб авар мацӀ
ГӀободаса ШагӀбан-къади
Цересел сонал
Дагъистаналъул машгьурав тарихчи Дургъелиса Назирица рикӀкӀахъе, ШагӀбаница цӀали давам гьабун буго Ираналда. Амма Айтберилазул Тимурица рикӀкӀунеб буго гьев цӀаланилан Жанубияб Кавказалъул Ширваналда, гьениб XVII гӀасруялда Сефевилазул хӀаракаталдалъун билӀинабун букӀана иранияб административияб система, жиндир хӀалтӀи бачиналъулӀ кибго парс мацӀ хӀалтӀизабулеб. ШагӀбанида гӀараб мацӀ гуребги, лъалеб букӀана парс мацӀги. Гьелъие нугӀлъи гьабула гьесул квералъ пар мацӀалда гьарурал хъвай-хъвагӀабаз, мисалалъе, гьес хъвараб цо текст байбихьулеб буго парс мацӀалъ хъварал "дица Аллагьасул цӀаралдалъун байбихьана" абурал рагӀабаздалъун, гьединго гьев рехсон вуго гӀараб ва парс мацӀ лъалев чи абунги. ТӀадежоялъе, гьесул хатӀалулӀ бихьула парс настгӀаликъалъул асар, авараз абуни гӀемерисеб хӀалтӀизабулеб хатӀ букӀана насх.
ШагӀбанил хадусеб жамгӀиябгин сиясибя хӀалтӀулӀ гьечӀо кинаб букӀаниги гӀаламат гьес шигӀизм ккурал Сефевилазул пачалихъалъул интересазда жо гьабиялъул, гьелъги нугӀъи гьабище бегьула гьев сунниял гӀемерал Ширваналда цӀалиялъе.
Хъизан
ШагӀбана-къадил вукӀана лъабго вас: МаламухӀамад (Къадиясулав), МухӀамад ва НурмухӀаман, в цо яс, ПатӀимат. ЦӀакъаб тарбияги щварай, яхӀ-намусги цӀунарай гьей лӀугьана ШагӀбан къадил вукӀарав цӀалдохъан Кьохъа Салманил лъадилъун. Гьелъие инсуца кьун рукӀара кверзулхъваял руго нахъе цӀунун.
Абу Нувас
Абу Нувас (أبو نواس), ялъуни Абу Нувас аль-ХӀасан ибн Гьаниъ аль-ХӀаками (أبو نواس الحسن بن هانئ الحكمي, вариант: Аль-ХӀасан ибн Гьаниъ ГӀабд аль-Аваль ас-СабахӀ; Абу ГӀали (الحسن بن هانئ بن عبد الأول بن الصباح ،ِابو علي), Абу Нувас ас-Салами хӀисабалдаги лъалев (أبو نواس السلمي); гӀ.-ш.756, Агьваз, ГӀаббасияб халифат — гӀ.-ш. 814, Багъдад, ГӀаббасияб халифат) — классикияв гӀараб шагӀир. Гьавуна Агьваз шагьаралда (жакъасеб Ираналъул, гьесул эмен вукӀана гӀарабав, эбел — парсай. Абу Нувас вахъана гӀараб поэзиялъул гьанжесел киналниги жанразул устарлъун . Гьединго гьев лъугьана фольклорияб гӀадаталдеги, чанго нухалъ рехсон вуго Цо ва азарго сордоялда. Хвана гьев ункъабилеб фитнаялъул заманалда, гьижрияб 199 яги 200 соналъ (814–816 нилъер заманалъул).
Будалаал
Мифологиялда
Гендерица абула, гьел Щугъи-магIарда рукIунин. Чи гьечIеб, гIалхулаб, бацIадаб, тIабигIатлъун цолъизе бокьулила гьезие. Гьез бицанихъе, гьел Аллагьасукьа хIинкъарал ккола, амма гьезул иш-пиша бичасда хурхарал гьечIоха: къинай чIужугIаданалъул ургьиса, гьарурал къо арал, кинидухъ лъун тарал ва батIиял гIисинал лъимал рикъула гьез. Божулезе бокьуларо «рикъулин» абизе, гьез абула «рачун уна». Гьедин рикъун арал лъимал гIалхуда, гьезда аскIор ругелгIансеб мехалда, будалаълъулила (Будалаал лIугьунила гъозул).
Католиклъи
Католиклъи (catholicismus бачІана καθολικός рагІиялдасан — «киназего гІаммаб», «киналдаго данде кколеб») — Насранияб диналъул гІемерисел гІадамал нахъ рилълъараб (гІага-шагарго 1 миллиардги 229 миллионги чи 2012 соналъул баяназда рекъон ) мазгьаб (гІаркьел), жиб баккараб нилъер рикІкІеналъул I азарсоналъ БакътІерхьул Римазул империялъул ракьазда. Гьеб мазгьабалъ жибго рикІкІуна гІицІго гьеб кколин — ГІиса аварагас кьучІ лъун бетІерлъи гьабураб мазгьабан. Жакъа заманаялда жаниб Католикияб килисаялъул бетІерлъун ккола Румалъул Папа, жив Папал БакІалъул ва Румалда бугеб пачалихъ-шагьар Ватиканалъулги бетІерлъун кколев.
Гуржи мацӀ
КІалъалезул къадар (1993 соналъ) — гІага-шагарго 4 млн чи жибго Гуржистаналда ва чанго нус азар чи цогидал пачалихъазда — аслияб къагІидаялъ, Россиялда, АЦШ-язда ва Туркиялда.
Тарих
СССР-алъу заманалъ Гуржи ССР-алъул Конституциялда мухӀканго бихьизабун букӀана гуржи мацӀалъул пачалихъияб статус.
Лингвистикияб сипат-сурат
Гуржи мацІалда буго цебетІураб буссинаби. Буго анкьго игІраб, гьезда гьоркьоб гтечІо аккузатив, амма буго эргатив ва трансформатив. Буго кІиго форма: цолъул ва гІемерлъул. ЦІаралъул гьечІо жинсалъул грамматикияб категория. Цогьумерал гурелги, руго жеги кІи- ва лъабгьумерал фигІлаби.
Юпитер
Юпитер (символ: ) — Бакъалдаса щуабилеб планета ва Бакъул системаялда бищун кӀудияб. Гьеб буго газалъулаб гигант, жиндир масса Бакъул системаялъул киналниги планетабазул данде босараб массаялдаса кӀигоги бащадалдасаги цӀикӀкӀараб, амма Бакъалъул массаялъул азарил цояб бутӀаялдаса дагьалъ гьитӀинаб. Юпитер гвангъиялъул рахъалъ ккола Ракьалъул сардил зодоб лъабабилеб МоцӀродасаги Венераялдасаги хадуб. Гьеб халлъулеб буго тарихалда цебесеб заманалдасаго; бищун кӀудияб букӀиналъ, цІарги кьун буго гьелъие румазул илагьзабазул пача Юпитерасул хӀурматалда,
Юпитер аслияб хӀалалъ гӀуцӀун буго гьиндрогеналдаса, амма гьелиялъ гӀуцӀула гьелъул массаялъул ункъил ва куб-роценалъул анцӀилалдаса цо бутӀа. Гьелъул батизе бегьула ганчӀилаб гӀищ дагьалда ракӀал элементаздаса, амма, цогидал гигант-планетабиго гӀадин, Юпитералъул тІасалъиялъул гьечӀо мухӀканаб къвакӀараб сипат-сурат. Гьелъул жанисеб рахъалъул данде къаялъ къватӀибе кьола цӀикӀкӀун хинлъи Бакъудаса щолелдасаги. Жиндир хехаб тӀасвери букӀиналъ, планетаялъул буго чӀчӀинтӀараб сфероидалъул форма; гьелъул буго дагьа-макъаб, амма загьираб цутӀел экватор сверун. КъватӀисеб атмосфера бихьулеб хӀалалъ бикьун буго батӀи-батӀиял гӀеблъелазда бугеб чанго чӀалоялде, гьезул интеракция бугеб гӀорхъода буго турбулентлъиги штормалги. Гьеб лӀугьа-бахъиналъул бергьараб хӀасил буго КӀудияб багӀараб тӀанкӀ, кӀудияб шторм, жиб букӀин XVII гӀасруялда гьеб тӀоцебе телескопалъ бихьаралдаса нахъе лъалеб.
Сванетия
Тарих
Гуржи пачалъи биххун хадуб, XVI гІасруялъул бащалъуда ТІасияб Сванетия номиналго букІана Имеретиялъул пачаясул кверщаликь. Расалъиялъул бакътІерхьул рахъалда лъугьана Дадешкелиани гиназазул чияда бачІеб вилаят, гьелъие цІар щвана Гиназазул Сванетия абун. Расалъиялъул хутІараб, кІудияб бутІаялда, рукІана эркенал жамагІатал, гьеб рахъалда абулаан Эркннаб Сванетия-йилан.
Расалъиялъул кІиябго бутІа номиналго ана Россиялъул империялде гъорлъе (гиназлъи 1833 соналъ, «эркенаб» бутІа 1840 соналъ), амма 1840-лел соназул ахиралде щвезегІан букІинчІо гьеб мухъалда гІурус администрация.
Гъоркьияб Сванетия
Гъоркьияб Сванетия (ქვემო სვანეთი Квемо-Сванети) — Цхенисцкали (Риони гІоралъул кваранаб гІаркьел) ва гьелъул гІаркьел Хеледул лъаралъул ъххедегІанлъиялда бугеб расалъи.
ЦӀиркъилтӀомав
Композиция
Поэмаялъул композициялъе характерияб буго динамикияб драматизм, жиндица ракІалдаго гьечІел ситуациязде бачунеб. Поэмаялъул гьечІо маргьадулал фантастикиял элементал; чІагоял гІадамазул хІакъал, инсаниял, дунялалъулал къуватал ургъелал рихьизарун руго гІумруялъухъего ритІухъго, битІухъе гьунаралда, мухІканго. Щибав гьерой, бетІерав вукІа, кІибалев вукІа, загьир гьавулев вуго бищун тайпадулал тІабгІазда. Гьеб рахъалъ щибаб, хІатта гьитІинабгицин деталь авторасул буго кьучІаб. Гьединал руго поэмаялъул аслиял сипатал — Нестан-Дареджан, Тинатин, Асмат, Тариэл, Автандил, Фридон, Шермадин, жал Гуржистаналда ммашгьураллъун лІугьарал цІарал.
ТӀаса Гьарадерихъ
География
Росу буго ТурамегӀералъул аххалъукь мухъалъул марказ МелъелтӀаса 15 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Игьали
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Мегрел мацӀ
МацӀалъулаб ахӀвал-хӀал ва хъвай-хъвагӀи
Гьанжесеб мегрел хъвай-хъвагӀи буго гуржи алипбаги аслуялъе босун гьабураб : ა ბ გ დ ე ვ ზ თ ი კ ლ მ ნ ო პ ჟ რ ს ტ უ ფ ქ ღ ყ შ ჩ ც ძ წ ჭ ხ ჯ ჰ ჸ ჷ.
ЛъилъарулӀ
Лъилъа́рулӀ, яги Лъилъа́рулӀ-моцӀ (Starling: ʎiʎá-ru-ƛ:) – роол моцӀазул цояб (бищунго багIарараб).
Гилан
Иранияб революция ва Гилан республика
1909 соналъ Гилан букӀана Иранияб революциялъул (1905—1911 сс.) кӀвар бугеб центрлъун.
Проект:Авария/ГӀуцӀиялъе
Хъвазе кколел макъалабазул сияхӀ
Байcар II
Байсар I, яги Байар (XII гІ.-л ахир) — Аваразул нуцал, Суракъат I нуцаласул вас.
Гуржистаналъул премьер-министр
ГьабсагІат премьер-министерлъун вуго жинца 2021 соналъул 22 фебруаралда Георги Гахария хъулухъалда хисарав ГьерекІли Гарибашвили.
ЦӀаналӀ
ЦӀаналӀ — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна Игьали росдал боялде гъорлӀе.
Ксантиум
Латинияб цIар рулIана некIо-грек. ξανθός «тIогьилаб» рагIудасан, гьалъул хIалтIизабураб мехалъ лIугьунеб тIогьилаб кьер сабалъун.
Серандит
Серандит — минерал, жидри формула Na(Mn2+,Ca)2Si3O8(OH) бугеб. Минерал рагьана 1931 соналъ Гвинеялда ва цӀарщвараб буго минералазул коллекционер Дж. М. Серандил хӀурматалда. Серандит гӀемерисеб букӀуна багӀараб, сурмияб, чӀегӀераб яги кьерукъаб.
Сипат-сурат
Минералалъул кристаллал рукӀине бегьула призматикияздаса зазахаразде щун ва [010]-ккун халалъизабураб, кваркьахарал, блокахарал яги таблохарал {100}-лъ чӀинтӀарал, дандчӀвала чӀорагъунеб аггрегат гӀадал, яги массивияб гьабит бугел. Серандит ккола волластониталъул группаялде ва пектолиталъул магнезиялъулаб аналоглъун. Гьеб цо-цо хӀалтӀизабула къиматаб гӀамачӀ хӀисабалдаги.
Тарих
Серандит рагьана Гвинаялда бугеб Лос чӀинкӀиллъабазул бутӀалъун кколеб Роума чӀинкӀиллъиялда. Минералалъул сипат-сурат гьабуна А. Лакруаца Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des Sciences журналалда. Гьес кьуна серандит (пар. sérandite) абун цӀарги жинца минералал ракӀаризе кусек гьабулев вукӀарав минералазул коллектор Дж.М. Серандил хӀурматалда.
Ардабил (остан)
Ардабил ( — Ardabil, гьединго Ардебил; некӀсияб цӀан Артавил; ) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Азарбижаналъул гІорхъода буго, гьединго мадугьалал останал ккола — Бакъбаккул Азарбижан, Зенджан ва Гилан. Административияб марказ — Ардабил шагьар. Остан гІуцІана 1993 соналъ Бакъбаккул Азарбижаналъул (гӀемерисеб бутӀа) ва Гилан останалъул шималияб рахъги батӀа тӀун. Ракь — 17 800 км². Халкъалъул къадар — 1 228 155 чи (2006). Халкъалъул гӀемерисел руго азарбижанал.
География
Останалда буго кІудияб Ноур абураб хІор ва Сарейналда аскоб хинал иццалги.
Аштиан (шагьрестан)
Аштиа́н  — ккола Ираналъул Марказияб останалъул 10 шагьрестаназдаса цояб. Администратияб марказ — Аштиан шагьар. Шагьрестаналда гъорлъе цохӀо цо район (бахш) гурого унаро: Шагьрестаналда гӀумру гьабулел гӀадамазул къадар 2006 соналда 19 011 чиясда гӀураб букӀана.
Глагол авар мацӀалда
Гьадингояб форма
ГIемерисел авар глаголал гьадингоял ккола. Гьезда гьоркьоре уна назалиялги (яги магIарзулалги) рукIун гьадингоял лIугьаралги. Гьезул байбихьулаб (яги гIицIгояб) суффикс ккола -ze. ХутIарщинал киниги, гьабги букIине бегьула кIиго суффикс тIад-тIад жубараб (цо батIияб падежияб – цо кидагосеб кьовулаб). падеж). Авар мацIалъул инфинитивал ккола кьовул падежалдасан лIугьарал. Бакълъухъ диалекталда гьеб буго жибго -йе абун, болмацIалдагогIадин гьелдаги кьолбодаги гьоркьоб рекIинабулеб -и-ги буго.
Гьаб формадул глаголазде гьоркьоре уна: кIу́сизе, кIу́ризе, ка́лчизе, су́ризе, бо́ртизе, бо́рхизе, хъу́ризе, хъу́шкьизе, су́нтIизе. Гьалъул масдар -и-суффиксалда лIугIула: кIу́с-и, кIу́р-и, ка́лч-и, су́р-и, бо́рт-и, бо́рх-и, хъу́р-и, хъа́шкь-и, су́нтI-и. Масдаралъул -и-ги рекIинабулеб -и-ялъулги цоцазда хурхен гьечIо. КIиялго гьел кьолбохъа рекIуна.
Трампил ракълил план
Байбихьи
АЦШялъул администрациялъ ракълилаб палн гІуцІизе байбихьана 2017 соналъ. Гьелда тІад хІалтІи гьабизе ва гьеб цебехун иналъе кІвар кьезе тІад къана АЦШядъул президентасул гІакълучи Джаред Кушнерида ва президентасул кумекчи Джейсон Гринблатида. «ГІасруялъул къотІи-къаялъул» экономикиял рахъал халкъалда гьоркьоб тІибитІизабун букІана 2019 соналъул риидалго.
Нуцал
Аваристаналъул бищун къуватав ва рагӀи билӀарав нуцаллъун вукӀана КӀудияв ГӀумахан, жиндир заманалда Авар нуцаллъиялъул пачалихълъиялъул цебетӀейги, сиясиябгин экономикияб къуватги завалалда букӀарав.
Гъв
Гъв, гъв — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф.
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула зирараб увулярияб фрикативалъул лабиаллъараб вариант.
Гьв
Гьв, гьв — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф.
Леонардо да Винчи
Веррокиол устархана
1460-абилел соназул кьороб, Леонардол хъизан бахъана Флорентиялде, жиб гьеб заманалъ букӀараб христианияб гьуманистияб пикрудал ва културадул центерлъун. ГӀага-шагарго 14 сонил гӀужалда, гьев вахъана студиялъул васлъун (гардзоне) жив жиндир заманалда Флорентиялъул цевехъанав суратчи ва скулптор вукӀарав Андера дел Веррокиол устарханаялда.
Баянкьелал
ХӀалтӀабазул баянал
Гьанжесел
Журналиял ва энциклопедиял макъалаби
Хъв
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Хъв ккола авар мацӀалда гӀезегӀанго дандчӀвалеб триграф: хъвазе, хъвезе, хъвараб ва ц.
Кьв
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Кьв буго гӀатӀидго авар мацӀалда дандчӀвалеб триграф: кьвагьизе, кьварараб, кьватӀизе ва ц.
Ххв
Ххв, ххв — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф.
Ахалсихъ
Тарих
Шагьаралде тІаде кІанцІун рукІана жидер заманалда магъулал, ираниял ва тюркал. 1579 соналъ шагьар ккана ГІусманияб империялъул кверщаликье, гьеб гьабуна пашаясул резденциялъун. 1628 соналдаса шагьар лІугьана ГІусманияб империялъул Ахалсихъ эялеталъул марказлъун (Агьиска).
Археология
Инсанасул пиша букІиналъе нугІлъи гьабун буго цебесеб мазгарул гІасруялдаго (4 азарсон н. щ.) ва хаду-хадубги. Румалъул ва гьоркьохъел гІасрабазул артефактал гьединго ругог гьеб мухъалда гІатІидго дандчІвалел.
ГӀенсеруда
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ЦӀв
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула альвеолярияб абруптивияб аффрикаталъул лабиаллъараб вариант.
Суракъат I
Тухум-кьибил
Гьеб периодалъул цІакъ кІвар бугеб иццлъун ккола «Бабалъул ва Ширваналъул тарих», гьелъул тексталда, гьижрияб 416/1025 соналъул лъугьа-бахъинал рицунго, Сариралъул насранияв бетІерлъун рехсон вуго Бухтйишо II, жиндирго Сарийя абулей яс росасе Чоралъул амир МухІамад ибн Гьишамие кьурав. Гьесде щвелалде нусго соналъ цеве рехсон вуго Бухтйишо I, жинца гь. 292/905 с. Чоралъул амир асирлъуде восарав. II Бухтйишол ирсилавлъун, рес бугею жо, вукІана К-рух яги Ф-рудж (гІараб хъвай-хъвагІиялда бихьизабун гьечІо тІоцебесеб рагьухъаб ва кІолеб гьечІо битІун цІализе ахирисеб хІарп), гьесул вас, ТІокъу, рехсон вуго гьижрияб 457/1065 соналъ. Чоралъул раис Муфарридж ибн Музаффарил дур хІисабалда. Гьеб информациялде рекъон, рес гьечІо Суракъатица XI гІасруялда ханлъи гьаби. ГІемерисел тарихчагІазда рекъон, Суракъат вукІун ватизе бегьул XII гІасруялда. ШихсагІидилазул Р-л. А-ца. ва А.Е. Криштопаца, «Аргъвани росдал хІакъалъулъ бицен» абулеб иццалъ кьолеб информациялде мугъчІвайги гьабун, рикІкІунеб буго, гъазиязул тІоцебесеб сапар гьижрияб 654 (1256) соналъ букІанин абун, ва гьелдаса бачІунеб гьезул пикруялда рекъон, Суракъат гьавун вуго гІ.-ш. 1190-л соназ в хун вуго 1250-л соназ, гъазиязул Хунзахъе тІоцебесеб сапаралде ва Хунзахъ бахъиялдещвелалде цо чанго соналъ цеве.
Рустави
Халкъ
СССР-алъул 1989 соналъ халкъалъул рикІкІиналда рекъон Руставиялда вукІун вуго 158 661 чи. 2002 соналъул халкъалъул къадар рикІкІиналда рекъон шагьаралда вукІун вуго 116,384 чи, 2008 соналъул байбихьуда — 117 300 чи, ва 2011 соналъул байбихьуда — 120 800 чи.
Тарих
Рустави ккола Гуржистаналъул бищун некІсиял шагьаразул цояблъун. Руставиялъул тарих гІуцІун буго кІиго этапалдаса: цебесеб тарих некІсияб заманалдаса XIII гІасруялда шагьар биххизабизегІан ва гьанжесеб тарих совет хІукуматалъул заманалдаса бахъун жакъа къоялде щвезегІан.
Дуче
БачІараб бакІ ва тарих
«Дуче» титул хІалтІизабулаан жиндирго гІадатлъун билъараб магІнаялда (ай цевехъан хІисабалда) 1860-л саназда Италия цолъизабулеб заманалда: Джузеппе Гарибальдил рахъккураз гьедин абулаан гьесда, амма гьес жинцаго жиндаго гьедин абулароан. 1915 соналъ «ТІадегІанав цевехъан» (Duce Supremo) абураб цІар жиндего абизе лъкгьана Виктор Эммануил III, Италиялъул рагъуд гІуцІарал къуватазул бетІерав цевехъан хІисабалда. ТІоцебесеб дунялалъул рагъ лъугІун хадуб гьеб ккуна|Габриеле Д’Аннунциоца, Фиуме Жумгьурияталъул бетІер хІисабалда. Амма гьеб титулалъе бищунго цІар рагІи щвана Бенито Муссолинихъ, Джерардо Доротил гьебго цІар бугеб сураталдаса хадуб гьеб титул лъугьана Муссолинил цІар хисулеб гІаламатлъун.
БацӀикъварихъ
БацӀикъварихъ — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
Ираналъул тарих
Ираналъул тарих — ккола дунялалдаго бищун бечедаздасан. ГӀемерал гӀасрабаз гьелъ тӀолго ГӀагардаб Машрикъалда кӀудияб роль хӀана.
Мидия
ТӀоцебесеб иранияб пачалихъ гӀуцӀана VII гӀасруялъ н. э. цебе мидиязул къавмаца.
Аэродром
Аэродромазул халкъаздагьоркьосеб классификация
КОДАЛЪУЛ ЭЛЕМЕНТ 1
КОДАЛЪУЛ ЭЛЕМЕНТ 2
ГьитӀинаб ГӀурала
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Килиманджаро (мегӀер)
Килиманджаро ккола Ракьалда ругел тӀогьазул топографияб кӀвар рахъалъ ункъабилеб тӀогьлъун. Гьеб буго Килиманджаро националияб паркалъул бутӀа ва лъелал спаразул ва кьурабалӀхариналъул аслияб бакӀ. Дагьлъун унел ругел цӀорол ва гӀаздал тӀогьал, жал прогнозазда рекъон 2025 ва 2035 соназда гьоркьор тӀагӀине ругел, сабаблъун, Килиманджаро лӀугьана гӀемерал цӀех-рехелазул объектлъун.
ЗазилкӀкӀалахъ
ЗазилкӀкӀалахъ — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
Авар нуцаллъи
Кавказалъул рагъул заманалда Аваристан ана Шималияб Кавказалъул имаматалде гъорлъе; ХӀамзатица Баху-бикал лъималги чӀван, тӀагӀинабуна некӀсияб нуцалзабазул тухум.
Нуцаллъи гӀуцӀи
Аваристан бугеб ракь кколеб букӀун буго Хун абураб ракьалде гьоркьобе. М.Чамчианица жиндирго «Тарихалда» рехсон буго ункъго вилаят: 1) Алан, 2) Бас лас, 3) Гаптаг и 4) Хун. «Дербент-наме» рехсолеб буго Исфандиярицаги и Нушираваницаги гьеб улка бикьун букӀанин ункъго рахъалде: 1) Гулбах, 2) Туман-шагьасул ракь, 3) Кайтаг 4) МугӀрузул Гъумекиб. Гьеб рикьи данде ккола Аваристанги Гъазигъумекибги гьорлъе кколеб букӀараб Хун ракьалъе. Дионисий Периегетица — II-леб гӀасруялъул греказул гӀалимчияс — хъвалеб «уннал» (хуннал) гӀумру гьабун ругин Каспиялдаса бакътӀерхьун рахъалдехун, скифаздаса бакъдасеб ва капияздазагун албанадаса хьудндасеб рахъалда.
Парсал
Парс мацӀалъ кӀалъалел Ираналдаса къватӀир
Парс мацӀалъ кӀалъалел (суб)этносаца гӀамаб этнокультурияб ареалккун гӀумру гьабула Ираналдаса шималалда ва бакъбаккуда:
МацӀ ва адабият
Жиб Хурасаналда ва Мавараннагьралда бижараб ва жинда гӀараб мацӀалъул кӀудияб асар ккараб классикияб цӀипарс мацӀалъул цӀакъ бечедаб адабият буго, гьадинал цӀаррагӀарал шагӀирзаби жинда гъорлъ рачунеб: Рудаки, Фирдауси, ХӀафиз, Хайям, СагӀади, Низами, Руми, Джами, ГӀатӀар, Санаи ва цог.
Жакъасеб Ираналда парс мацӀ буго цохӀогояб хӀукуматияб ва расмияб мацӀ, миллат батӀабахъичӀого тӀолго халкъалдаги гьеб лъала.
Бахтика, МухӀамад-нуцалил яс
Гьаюраб заман
Бахтикал гьаюраб ва росасе араб къо-моцI мухIканго лъалеб гьечIо, гIага-шагарго чIезабун гурони. Гьелъул вац КIудияв ГIумахан гьелдаса ригьалъ кIудияв вукIана ва гьев гьавуна 1761-абилеб соналъ. 1767-абилеб соналъ МухIамад-нуцалил лъади, Бахтикал эбел Баху хвана. Бахтикаца жиндирго кIудияв вас гьавуна 1785 абилеб соналъ. Гьевги гьавуна жеги Бахтикал гIумруялъул 20 сонцин букIинчIеб мехалдда. Биценазда рекъон, Баху хун йиго Бахтика гьаюлаго, яги гьей гьаюн хадуй унтун. Гьелда рекъон Бахтика гьаюн йиго 1767 соналъ.
Шушу ханаса росасе кьей
Бахтика Ибрагьим-ханасе кьеялда разилъуларого йикIун йиго. ГIуммаханил вазир ГIалискандида кьунилан гIайиб гьабун буго. Живго Ибрагьим-ханги гьев чIарав бакI — Шушаги какун руго. Жиндирго хварал-чIваралги рехсон, гIайибал чIван жийго кьунилан.
Музыка
Музыкаялъул тарих
Бищун некӀсияб музыкалияб инструмент рикӀкӀула флейта. Гьелъул экземпляр батун буго нелъер эраялда 35-40 азар соналъ цере рарал скульптурабазда гьоркъо
Чарахъ
Чарахъ — Россиялда топоним:
НитӀаб
НитӀаб — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Къваниб росдал боялде гъорлӀе унеб.
ХӀенда
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
ХӀебдиб
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Хьиндахъ (Шамилил мухъ)
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 13.5 км-ялъ жанубалдехул, КвенишгӀоралъул квегӀаб рагӀалда.
Хамагъиб
Хамагъиб — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
Хьонохъ (Шамилил мухъ)
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 15 км-ялъ жанубалдехул, КвенишгӀоралъул квегӀаб рагӀалда.
Муссолини, Бенито
Лъимерлъи-гӀолохъанлъи
Муссолини гьавуна 1883 соналъул 29 юлалъ Довиа ди Предаппиоялда, Романьялда бугеб Форлиялъул провинциялъул гьитӀинабго шагьаралда. Хадуб, фашистияб периодалъ, Предаппиоялъул цӀар хисун букӀана "Дучел гьитӀиншагьар" абун, Форлиялде абулаан "Дучел шагьар" абун, ва пилигримал Предаппиоялдеги Форлиялдеги Муссолини гьавураб бакӀ бихьизе.
Лъимерлъуда Муссолиница цо заман тӀобитӀана инсуе гьесул къебелъухъ кумек гьабулаго. Муссолинил цересел сиясиял бербалагьиял рукӀана къуватаб асаралъукь гьесул инсул, жинца идолъизарулел рукӀарал XIX гӀасруялъул гьуманистиял тенденциял рукӀарал итал националистал, Карло Пизакане, Джузеппе Маццини ва Джузеппе Гарибалди гӀадал. Гьесул инсул сиясияб дунялбихьиялъулӀ рекъарал рукӀана Карло Кафьеро ва Михаил Бакунин гӀадал анархистазул бербалагьиялги, Гарибалдил рагъулаб авторитаризмги, Маццинил национализмги. 1902 соналъ, Гарибалди хвеялдаса лъагӀсвериялде, Муссолиница гьабуна публикияб кӀалъай, жиндилӀ ремпуликаниял националистал реццарал.
Кавказалъул рагъ
Цебетарих
ХVI абилеб къарнуялдасаго пачаясул Россиялъ къасд гьабула Кавказалъул ракьазда ихтияр гьабизе ва гьенир ругел гIисинал миллатазда тIад ханлъи гьабизе.
Авар мацӀалъул цӀар
Авар мацІалда цIар (субстативияб цІар) ккола жиндир грамматикияб формаги бугеб, сундул букІаниги магIнаги бичIчIизабулеб каламалъул бутIалъун; магIнаялде балагьун, цIарал ''щив? щий? щиб? щал?'' абурал суалазе жаваблъун рачIуна; цIаралъе сифаталдалъун гьабизе бегьула сипат-сурат.
ГІемерлъул формаялъул категория
Цо-цо цІаразул цолъул формаялъул рукІине бегьула цадахълъиялъул магІнаги: гамачІ — цо яги гІемерал цадахъ, материал хІисабалда.
Египеталъул анцӀила микьабилеб Наслу
Египеталъул анцІила микьабилеб насул, Тутмосидал (1550–1292 сонал н. щ.) — НекІсияб Египеталъул пиргІавназул бищун машгьурал наслабазул цояб. XVIII Наслуялъул ккола бищун къуватал пиргІавнал (гьездаго гъорлъ Тутмос III ТІадегІанавги), жидеца Египеталъул гІурхъаби гІатІид гьарурал ва империя гІуцІарал. Гьеб наслуялъул ккола чІужугІадан-пиргІавн ХІатшепсут. Цоги машгьурав пиргІавнлъун ккола Ахенатон, «пиргІавн-бидгІачи», жинца НекІсияб Египеталъул диналде инкар гьабурав, ва гьесул лъади Нефертити
Наслу байбихьи
I Тутмосидаса хадув ханлъуде вачІана Тутмос II. Гьев хун хадуб ханлъиялъул иш кверде босана I Тутмосил яс ХІатшепсутица: цин гьитІинго вугев жиндирго росасул цогияй лъадуе гьавурав васасул (Тутмос III ТІадегІанав) регент хІисабалда ва хадуб жийго пиргІавн хІисабалда. Гьелъ ханлъи гьабуна 20-ялдаса цІикІкІун саназ.
Сумер мацӀ
фонетикаялъул реконструкция гьаби захӀмалъизабулеб буго лъутӀахъваялъул графикаялъ. Ккола агглютинативияб ва эргативияб мацӀлъун. ПигӀлуялъул руго гӀемерал префиксал, буссинаби ва сверухълъелалда ориентации, амма гьечӀо заманалъул категориял. РагӀабазул гӀадатаб тартиб — SOV (субъект — объект — предикат).
Мулла МухӀаммад ГӀумар
Суфизм
Цо-цо информалатазда хъван буго гьев суфизмаялда нахъ вилълъарав, тІарикъат гьабулев чи вукІанин, амма гьел жалазе хІужжа гьечІо.
Хвалил хабар
2011 соналъул 23 маялъ цо-цо информалатазда бачІун букІана, Пакистаналъул Кветта шагьаралда аскІоб Мулла ГІумар чІванин абураб хабар.
Аваразул ярагъ
Хвалчаби
Тарихчи Маркъо ШагIбановасул рагIабазда рекъон, Наполеонилгун букIараб рагъдаса ва Кавказалде гIурусазул пачаясул аскараз гьабураб гьужумалдаса хадуб, гIурусазул нухмалъиялда бичIчIана жидерго хвалчаби, цогидал халкъазул яргъида дандеккун, гIемерго къадарал рукIин. Хвалчабийин абуни Кавказалда раккана Россиялдасаги цере.
Ираналъул тӀадегӀанав бетӀер
Статус
Ираналъул тIадегIанав рухIанияв бетIерасе бегьула батIи-батIиял исламалда хурхарал суалазда тIаса фатваби кьезе (м. 109).
Илам (остан)
Административияб бикьи
Остан бикьула 8 шагьрестаналда:
Систан ва Балучистан
Административияб марказ — Загьедан шагьар, цогидал чІахІиял шагьарал — Забол (130 аз.), Ираншагьр (100 аз.), Чагьбагьар (72 аз.), Сараван (60 аз.), Хаш (57 аз.), Конарак (30 аз.), Загьакъ (11 аз.), Пишин (11 аз.), Бемпур (10 аз.).
Рихьизе бакІал
Загьеданалда руго Рузманкъоялъул мажгит, Макки мажгит, мадраса, сикх гурудвара, Расули базар. Забол шагьаралда аскор руго некІсияб Шагьре-Сухте абураб гІадамал чІараб бакІалъул хутІелал, Хамун хІоразул къокъа ва Хважа абураб Хважа ГІали Магьди вукъараб мукъадасаблъун рикІкІунеб мегІер, Гага-Шагьр хъалаялъул хутІелал ва Аршакидазул ва Сасаниязул заманалъул зартуштиязул как балеб бакІ.
ГӀараб алипба
Рагьукъал гьаркьал
ГІемералго хІарпал руго цоцазда релълъарал, амма жал бакъулъ ругел бутІабазда тІад ялъуни гъоркь ругел тІанкІаздалъун (нукъдабаздалъун) ратІарахъулел. Гьел тІанкІал ккола хІарпазул ратІатІоларел гІаламаталлъун, жидеца батІи-батІиял гьаркьал кьолел хІарпал цоцадаса ратІа гьарурел. Мисалалъе, ب (b), ت (t) ва ث (th) хІарпазул буго цого аслияб куц-мухъ, амма руго тІанкІал: цояб гъоркь, кІиго тІаса ва лъабго тІаса; ن (n) хІарпалъул байбихьуда ва гьоркьоб хъвалеб къагІида буго цого тІаса цо тІанкІгун, батІаго ва ахиралда хъ валел къагІидаби руго батІиял.
Абджади
Абджади тартиб кколаро цебесеб шималияб семит алипбаялъул тартибалъул гІадатияб ирсилаблъун, гьелда жаниб буго бакІ, жиб арамияб самех/семкат ס хІарпалъе данде кколеб, амма гьеб арамияб хІарпалдаса лъугьараб цониги хІарп гьечІо гІараб алипбаялда. Самех тІагІиналъул бакІалде ש шин хІарпалдаса лъугьана кІиго цоцада рачІел гІараб хІарпал, ش (шин) ва ﺱ (син), жал самехалъул бакІалде рачІарал. Анлъго цогидаб хІарп, жидер аналогал цониги шималияб алипалда гьечІел, лъун руго ахиралда Гьелъул вокализация гІемерисеб гьабула хадусеб къагІидаялъ:
Авар алипба
Ё хӀарп
Ё хӀарп авар хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабиялъе гӀурхъи чӀвараб буго къватӀисел мацӀаздалъун, хасго гӀурусалдаса рачӀарал рагӀабаздалъун, жал хӀалтӀизариялъеги гӀурхъи лъурал. Гьелъ бихьизабула /jo/ гьаракь ва хӀалтӀизабула:
Ъ хӀарп
Ъ хӀарп яги гӀурус къагӀидаялъухъе къараб ишара хӀалтӀизабула авар мацӀалда лъабго бакӀалда:
Диграфал
Авар алипбаялда гъорлӀ буго 14 диграф:
ЛъабхӀарпал (триграфал)
Ххв триграфалъ бихьизабула гъугъаб увулярияб фрикативалъул лабиаллъараб вариант; хъвала цохӀо ххвел рагӀиялъулӀ, гьелъул сигъабазулӀ ва  гьелдаса лӀугьарал рагӀабазулӀги.
ХӀарп
БатӀи-батӀиял алфавитазул ва хӀарпазул мисал
Таблицаялда кьун руго батӀи-батӀиял мацӀазул алипал ва гьенир ругел хӀарпал
2003 сон
2003 (кІиазаралда лъабабилеб) сон — григорианияб календаралъул арбагІ къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2003 сон, лъабабилеб азарсоналъул 3 сон, XXI гІасруялъул 3 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 3-леб сон.
1 июн
1-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 152-абилеб къо (високосниял сонаца 153-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 213 къо.
Этник-радио
Проекталъ цебе лъураб мисал: батIи-батIиял пачалихъаздаса интернеталъул гIахьалчагIазул Россиялъул миллатазул музыкалияб маданиятгун лъай-хъвай гьабизе, ва рукъалдаса дорегIан ругел гьел миллатазул вакилзабазе рес кьезе жидерго миллиял бакъназухъ гинтIамизе.
1926 сон
Гьаруна
Ралагье гьединго: Категория:1926 соналъ гьарурал
Паранс революция
Гьеб сабаблъана контер-ревоолюционерал тӀагӀинариялъе хӀалбихьи гӀадин терроралъул къиралат лъеялъе; 1794 соналъул юлалда гьеб лӀугӀараб заманалде Парижалда ва провинциязда чӀвазе къотӀана 16 600-ялдаса цӀикӀкӀун чи. Жиндирго къватӀисел тушбабигун гуребги, Республика дандчӀвана роялистазул гӀадинго якобиназулги жанисеб оппозициягун, ва гьеб хӀинкъи нахъчӀвазейин хӀакимлъуде бачӀана Паранс директория 1795 новембералда. Рагъулал бергьенлъаби рукӀаниги, жидер гӀемерисел Наполеон Бонапартица ккурал, сиясиял дандеккунгутӀабазул ва экономикияб стангнациялъул хӀасилалда 1799 соналъул новембералда Директория хисана Консулаталъ. ГӀемерисеб гьебги рикӀкӀуна революционияб периодалъул ахирлъун.
1997 сон
Лъугьа-бахъинал
Dit artikel is niet wiki-proof.
Авар мацӀалъул тарих
Алфавитазул таблица
Хадусел иццазда рекъон гІуцІун буго :
ГӀалиханил Макъсуд
Хъизан
ГІалиханил Макъсудил лъадилъун йикІана Нахичиваналдаса Зарин-Таж Бегум, генерал-майор Келбали Хан Нахичеваниясул яс.
ГӀалиханил Макъсудил тӀаса рищарал асарал
ГӀалиханилав гьединго ккола периодикаялда гӀемерал иллюстрациязул, макъалабазул ва репортажазул авторлъун.
1936
Гьаруна
Рамазанов, МухIамад Мусалавил (хв. 2008) — дагъистаналъул хъвадарухъан. МацI маргьаби — гIурус.
НухтӀаколоб
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГӀаркьухъ
География
Росу буго мухъалъуд марказ Дилималдаса жанубиябгин бакъбаккудехун.
Ихха
География
ГӀагарлъухъ ругел росаби ккола: шималиябгин бакътӀерхьуда — Гъозултала, шималиябгин бакъбаккуда — ИчӀкӀаб, жанубиябгин бакътӀерхьуда — Хубар, Данухъ, жанубалда — Гертма, жанубиябгин бакъбаккуда — Хубар, ЦӀобокь ва гьен Хадум.
ХъахӀаблъарахъ
География
Росу буго мухъалъуд марказ Дилималдаса жанубиябгин бакъбаккудехун.
ИмангӀалиросу
География
Росу буго мухъалъуд марказ Дилималдаса жанубиябгин бакъбаккудехун.
ХӀадаколоб
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Хадум
Хадум — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб шагьаралъул тайпаялъул гьен.
География
Росу буго мухъалъул марказ Дилималдаса бакъбаккудехун, Сулахъ гӀоралъул кваранаб рагӀалда. Муъъалъул марказалде буго 30 км-алъул манзил (нухаздасан). Гьеналдаса 5 км-алъ рикӀкӀад буго ЧӀикӀаб ГьЭС.
Саларосу
Саларосу — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.
СилтӀа
СилтӀа — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кудалиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 9 км-ялъ бакъбаккудехун.
Къобосида
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 11 км-алъ шималалдехун.
Гъоркьросу
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Ахчадаб
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Ахчадаб росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.
ЧӀохъ
ЧӀохъ — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу, ЧӀохъ росдал боялъул административияб марказ. Ккола аваразул ва Дагъистаналъул бищун кӀвар бугел маданиял центразул цояб.
Цадахъ
Цадахъ абураб термин букӀине бегьула:
Къорода
Тарих
1475 соналъ къородисез къабул гьабуна иcлам. Гьеб заманалдаса байбихьун росулӀ бана щуго мажгин. 1770 соналде бан бахъана аслияб мажгин минарагун. 1833 соналъ гьеб мажгиталъул Дагъистаналъул кӀиабилев имамлъун вищана ГьоцӀалӀа ХӀамзат. Имаматалъул заманалда Къорода букӀана КӀкӀуяда наиблъиялда гъорлӀ.
Гъведиш
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ЛъихӀаб
ЛъихӀаб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Гъведиш росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 9 км-алъ шималалиябгин бакъбаккудехун.
Цадахъ (росу)
География
Росу буго лъарагӀлъиялда.
Кутлаб
Административияб гӀуцӀи
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 4,52 км².
Гъерел росдал бо
Гъерел росдал бо  — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Интернационал (гимн)
ГIурус мацIалда рагIаби
И решительный бой.
С Интернационалом
Вздувайте горн и куйте смело
Рилъаб
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.