cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Авар мацӀалъул цӀарубакӀ
ЦІарубакІ игІрабазде свери
Ишараялъул цІарубакІал Суалиял цІарубакІал: Баяналъул цІарубакІал (лъугьуна суалиял цІарубакІаздаса -а- ва классалъул ахиралъул суффиксазул кумекалдалъун: щиб — щиб-а-в, гьанире гъорлъе рачІуна гьединго тІолго ва гьадинаб (-в/-й/-л) цІарубакІалги ). Баянлъи гьечІел цІарубакІал (лъугьуна суалиял цІарубакІаздаса -алиго тІаде жубан: щиб — щиб-алиго). Абсолютиял цІарубакІал Нахъбуссиналъул цІарубакІал (лъугьуна гьумералъул цІарубакІаздаса гьезде тІаде -го суффикс жубаялдалъун: дун — дун-го, мун — мунго; лъабабилеб гьумералъе нахъбуссиналъул цІарубакІлъун хІалтІизбула жив/жий/жиб/жал)
Гьигьалъа бахӀарзал-Шамилил наибзаби
Мунагьал чураяв НурмахӀамадил МухӀамадицаги бицунаан. Аргъваниса Шамхалги. Имам МухӀамадги гӀoлохъанго тарал наибзаби рукӀанилан. Гьев наиблъун вукӀиналъе нугӀлъи гьабула цо магӀил мухъазги. Гьеб назмуялъул автор вуго Гъодобери росулъа Къурбан-хӀажияв.
Нилъу
Нилъу (латиназул мацӀалда Mentum) — гӀадамасул лага-черх.
МагӀу
МагӀу (латиназул мацӀалда Lacrimae) — гӀадамасул лага-черх.
Charlie Hebdo
«Charlie Hebdo» журналалда хурхараб цоги кІудияб лъугьа-бахъин ккана 2015 соналъул 7 январалъ, яргъид гІуцІарал бусурбаби тІадеги кІанцІун 12 чи чІвараб мехалда.
16 Шаввал
16 Шаввал - ккола гьижрияб календаралда рекъон, лъагІалил кІинусиялда ункъоялда кІиабилеб (282) къо, гьелдаса хадуб лъагІел аххаде щвезе хутІула 76 яги 77 къо.
Калашниковасул автомат
7,62-мм Калашниковасул автомат (АК) — СССРалъул яргъидгІуцІарал Къуватаз 1949 соналъ хІалтІизабизе байбихьараб рагъул автомат; индекс ГРАУ — 56-А-212. Гьеб ургъана 1947 соналъ М.Т. Калашниковас.
ГӀурадаколоб
ГӀурадаколоб — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, ГӀурада росдал боялде гъорлӀе унеб.
29 Ноябр
29-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 333-абилеб къо (високоснияб соналъ — 334-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 32 къо.
Шамхалов МухӀамадил Шагьрудин
Шамхалов МухІамадил Шагьрудин (1914 сон, ТІануси росу, Авар округ, Дагъистаналъул област, Россиялъул империя — 14 декабр 2000, МахІачхъала, ДЖ, Россия) — сиясатияв ва партиялъулав хъулухъчи, Дагъистаналъул машгьурав пачалихъияв ва жамгІамгІиябгун сиясаталъулав хІалтІухъан, сиясатчи, Дагъистаналъул АССРалъул ТІадегІанаб Советалъул Президиумалъул Председатель (1970–1978).
Лъахъ
РегӀелал
МГӀ «ГӀурада росдал бо»
Туркия
Шагьарал
2014 соналъ Туркиялда букІана 1 млн чиясдаса цІикІкІун чияс гІумру гьабулеб ичІго шагьар.
Административияб бикьи
Туркия бикьула 81 илалде (икълимазде, гьелъул бакІалда цебе хІалтІизабулаан вилайет абураб рагІи). Щибаб илги бикьула мухъазде (илче-язде, тур. ilçe), 2007 соналъ Туркиялда букІана 923 мухъ (илче). Илалъул административияб центр букІуна централияб мухъалда (илчеялда - merkez ilçe).
1 Декабр
1-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 335-абилеб къо (високоснияб соналъ — 336-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 30 къо.
Туркия
КъватІисеб сиясат
Америкаялъул эксперт Фион Хиллица загьир гьабулеб буго, БакътІерхьуда бачІеб, икълималда кІвар бугеб пачалихъ бугин Туркия абун, цо чанго шималиябгун-атлантикиял гІуцІабазда гъорлъ гьеб букІанигицин. Жиндирго гІорхъабазда сверухъ ругел пачалихъазда гІемерал ишкалаби ругониги, Туркиялда бажарана кІудияб экономикиял ресал гІуцІун ва гьелъ жигара бахъулеб буго цебе букІараб гІусманияб пачалихъалъул гІатІилъабазда цебехъан-пачалихълъун букІине.
Транспорт
Улкаялда руго чанго гьавамухъал, жанисел ва халкъаздагьоркьосел рорженал гьарулел. ЦІикІкІараб къадар туристазул букІиналъ, Туркиялда цІакъ цебе тІураб система буго гІаммаб транспорталъул — автобусазул хьури ва метро (1996 соналдаса бахъун). Гьединго руго чанго порталги, маххул нухазул хьури ва нартгун газ бачиналъул хьураби.
А (кириллица)
Тарих
Кириллияб А хӀарп лӀугьараб буго грек альфа (Α α) хӀарпалдаса. Басрияб славян алипбаялда гьелде абула азъ–илан, (azǔ), "Дун" абураб магӀнаги бугеб. Кириллияб рикӀкӀеназул системаялда А хӀарпалъул магӀна буго 1.
ГӀаймакиса Абубакар
Гьави ва хъизан
Абубакар-хIажияв гьавуна 1711 соналда цебесеб Авариялъул ГІаймаки росулӀ, гьанжесеб Хьаргаби мухъалда, МугӀавиял хъизаналда. Гьесул вукIана кIиго вац — ГIабдуллагьги МухIамадаминги. Гьезие щун букIана доб заманалда рекъараб лъикIаб бусурманаб лъайги, ва гIемераб заманалъ гьел хIалтIана мударисаллъун.
ГІелму-лъаялъул нух
XVIII гIасруялъул бащалъиялде ГIаймаки росу лъугьуна МагIарухъго машгьаруб росулъун, жинда жанив гьев кIудияв гIалимчияс гIумруги гIелмуги гьабулеб букIараб баракатаб бакIлъун.
Абубакар-хIажиясул асарал ва библиотека
Абубакар-хIажияс жиндаго цебе лъун букIараб Аллагьасул нухдасан ине халкъ ругьун гьабиялъул гьайбатаб масъалаялъул ахIи, гьединаб къагIидаялъ, XIX гIасруялъул байбихьуда ГIанди ва Авар гIорал журалеб хьиндаллъиялда гIумруялде бахъине байбихьана. Абубакар-хIажиясул вагIзабазул ахIи, хIинцго бугониги, тIибитIана тIадмагIаруллъиялда.
Тангит
Тангит жамагIаталде гъорлъе уна жибго Тангит росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Миякьуб
Тарих
1970 соналъ ракь багъариялъул хІасилалда росу тІубуанго биххун букІана.
6 Декабр
6-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 340-абилеб къо (високоснияб соналъ - 341-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 25 къо.
Дагъистан (маданиябгун-лъай кьеялъул центр)
ХӀаракатчилъи
Централда Дарсал кьола: Централда Онлайн Къамус гьабун буго http://avar.me/
Как балеб рукъалъул имамас лъола магьари, ва гьарула цойги-цойги гӀадаталги. Билълъинабула адабияб хъулухъчилъи, гӀадамазда захӀматал суалал ричӀчӀизарула.
Иран
Ираналъул администрияб бикьи
1950 соналда цебе Иран бикьулеб букІана 12 останалда: Ардалян, Азарбижан, Балучистан, Парс, Гилан, Араки-ГІажам, Хурасан, Хузестан, Керман, Ларестан, Лурестан ва Мазандаран. 1950-абилеб соналъ гьзул къадар дагьлъана 10-яллда щвезегІан, ва хадуб 1960 соналдаса 1981 соналда щвезегІан гьезул къадар бахана 28 останалде. 2004 соналъ Хурасан бикьана 3 останалда, ва гьединго 2010 соналъ Тегьранги — 2 батІаяб останалда.
Космосалъулал достижениял
Ираналъул буго жиндирго космосалъулаб агентство.
10 Декабр
10-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 344-абилеб къо (високоснияб соналъ - 345-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 21 къо.
Гъ
Цогидал мацӀазда
Адигъ, гъабардгин чергес, къарачайгин балкъар, лъарагӀ, тум, лезги, рутул, тат, цахур алипбаязда диграфалдалъун бихьизабула гьаракь.
Шотавар
Шотавар жамагIаталде гъорлъе уна жибго Шотавар росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
З
З, з — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
КехӀаб-авахӀ
КехIаб-авахI ккола КахIиб районалда КехIаб-авахI жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
ТӀелекьа Этил ГӀали
ТIелекьа Этил ГIали (1850—1930)
UTC+3:30
География
Риидал заманаялъ (апрел-октябр) Иран UTC+4:30 заманалда бахъула.
Къашкъа-гӀор
Къашкъа-гIор ккола КахIиб районалда Къашкъа-гIор жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Эхеди КахӀиб
Эхеди КахIиб ккола КахIиб районалда Эхеди КахIиб жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Кьохъа МухӀамад
Кьохъа МухIамад (1868—1941)
ХъахӀабросулӀа МахӀмуд
ГӀолохъанлъи ва Муи дандчӀвай
1899 соналъ Шураялда имамлъиялъул ва мугӀалимлъиялул имтихӀанги кьун хадув МахӀмуд вачӀана дибирлъун ХъахӀабросолъе ва 1906 соналъ-лъагӀан гьенив хӀалтӀана. 1899 соналъ ььес ячана ХъахӀабросолъа РапигӀат абурай яс, амма 5–6 соналдасан, лъимал рукӀинчӀолъиялъ, гьел ратӀалъана. МахӀмуд вахъана Бекьилъе; гьенив будунлъун вукӀаго дандчӀвала гьесда Муъминат (Муи), лъабго соналъ цеве Герейавлахъалда чуялъ гъоркье рехун рос хварай гӀадан
Муи гьаюна 1882 соналъ Сулейманилазул МухӀамадгӀалилги ПатӀиматилги (ГьотӀо) хъизаналда. Гьелъул йикӀана жеги кӀиго яцги — СалихӀат ва Загьидат. 16 сон барай Муи кьуна росасе гӀурус армиялда хъулухъ гьабулев вукӀарав ХӀасанил КъебедмухӀаммадие, гьезие гьавуна кӀиго вас — ХӀасан ва МухӀаммадгӀали.
Керманшагь (остан)
Рихьизе бакӀал
Керманшагьалда буго некӀсияб гӀадатияб базар, мажгитал ва Къажаразул заманаялъ рарал кӀалгӀаби ва бечедал рукъзал (гьездаса ккола Рузманкъоялъул мажгит, Теке Муавен-ул-Мулк мажгит ва жугьутӀазул авалалда бугеб ХӀажа Барухил рукъ), Сафавидазул заманаялъ бараб Поле Когьне кьо. Гьединго Керманшагьалда аскоб буго Бегьистун кьуру жиб жинда тӀад рахъарал Парфиялъул ва Ахаманишазул заманялъул рельефазе гӀоло машгьураб, Сасанидазул заманаялъул Такъе-Бустан абураб нохъодул комплекс, До-Ашкафт абураб нохъоги.
17 Декабр
17-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 351-абилеб къо (високоснияб соналъ — 352-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 14 къо.
МугӀрузул рахас
МугӀрузул рахас — цо рахъалдехун руссарал, хадур-цере ругел мугIрузул мухъ, рахас.
Сириялда Россиялъул Су-24 бортизаби
Россиялъул гӀарадаби ралеб самолёт кьвагьизабуна Турциялъул РГЬКЪ-азул гӀарадаби ралеб F-16 самолёталъ 6000 метраялъул борхалъуда ва гьеб бортана сириялъул ракьалда.
ЦӀину
ЦӀину (латиназул мацӀалда umbilicus) — гӀадамасул лага-черх.
Гелбахъ мухъ
Ракьхъвай
Мухъ буго Дагъистаналъул централияб бутӀаялда ва гьелъ гӀорхъи цо гьарула Хасавюрт, Бабаюрт, Хъумторкала, Казбек ва Шурагьиб мухъазулгун. Ракьалъул къадар — 524 км².
Черх
Черх яги Къаркъала-2 (инг. en:Flesh) —
Акнада (Гъизилюрт мухъ)
Ракьхъвай
Гьеб буго мухъалъул северияб рахъалда Гъизилюрт шагьаралдаса 35 км рикІкІад, Хасавюрт мухъалъул гІорхъода.
Ссылкаби
Акнада росдал сайт
ЛӀ
Тарих
1952 соналъул декабралда Тарихалъулги, мацIалъулги адабияталъулги институталъул (АН СССР-алъул Дагъистаналъул филиал) гIелмияб ссесиялда хIукму гьабуна авар алипалде тIаде ЛI жубазе. Амма гьабсагӀат бугеб орфографияб нормаялда рекъон, гьеб диграф хӀалтӀизабулеб гьечӀо, гьелъул бакӀалда буго Лъ яги Лълъ хӀалтӀизабулеб. Гьезул гьединаб хӀалтӀизаби буго мекъаб, щай гурелъул гьел ди- ва тетраграфаздалъун рихьизарулел ва  гьаракьал руго батӀиял, ва квал-квал кколеб буго рагӀи битӀун цӀалиялъе, хасго топонимал.
О
О, о — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
27 декабр
27-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 361-абилеб къо (високоснияб соналъ — 362-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 4 къо.
Рас
Рас яги КатӀари  (латиназул мацӀалда pili, capillus, crinis, coma) — гӀадамасул лага-черх.
Р
Р, р — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Хъваршиса Загъалав
Шамилилгун гьудуллъи ккей
Гьелдаса нахъе гьел цоцазе хиралъизеги хиралъанила.
Бенгал мацӀ
Бенгал мацІ цебетІолеб букІана 1300-гІан соналъ. Бенгал адабият, жиндирго адабияталъулаб азарсонил тарихгун, гІатІиго цебетІолеб букІана Бенгал ЦІилъиялъул заманалдаса, ва гьеб буго Азиялда бугеб бищун хьолбохъ битІараб ва батІи-батІияб адабияталъулаб гІадатлъилъун. 1948-лелдаса 1956-лелде букІараб Бенгал мацІалъулаб багъа-бачариялъ, жиндица Бенгал мацІ Пакистаналъул расмияб мацІлъун гьаби тІалаб гьабулеб букІараб, квер бакъана Бакъабаккул Бенгалалда бенгалиязул миллатчилъи цебетІеялъе, гьеб сабаблъун 1971 соналъ лъугьана Бангладеш пачалихъ. Бенгал мацІ ккола бенгал идентилъиялъул квинтэссенциялъу, ва гьелъ цолъизабула маданияб рахъалъи батІалъи бугеб икълим.
Ф
Ф, ф — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Хунзахъ тӀалъи
Гидрология
ТІалъиялъул гІодорегІан ккарал бакІазда, Сиухъ, Гъонохъ, Шотота ва Макьасда росабазда аскІор цере рукІана гьитІиналго хьуцІал. Гьел ахираб заманалда ракъвазарулел руго.
Халкъ
Хунзахъ тІалъи ккола Дагъистаналда ругел бищун халкъ ризаб бакІазул цояблъун.
Росдал магІишат
ТІалъиялъул чІегІерракьал, гьетІи букІаниги, кьерзал гьарун ва рекьун хІалтІизарула. Аслияб къагІидаялъ гІазабула картошка, чІегІер гьоло, лъелъ во цогидалги.
Галерея
Хунзахъ тІалъи борхалъудаса
Россиялъул Федерациялъул цӀуниялъул министерлъи
Россиялъул Федерациялъул цІуниялъул министерлъи Министе́рство оборо́ны Росси́йской Федера́ции — пачалихъ цІуниялъул мурадалда рагъулаб сиясат бачунеб Россиялъул Федерациялъул федералияб орган.
БакьайичӀиса ЧӀанкӀа
Биография
ЧIанкIа вукIун вуго берцинав, ворхатав цо гIажаибаб синпат гьурмада бугев чи. ТIарцIаб мегеж, борхатаб нодо, чIахIиял, рекIелъе лӀугьунел берал. Щибаб рагъа-рашари букIун буго гIодобе биччараб, валимахIаб. Гьаракь букIун буго кигIан хъачIаб рагIиги тамах гьабулеб, амма цо хасаб ракIчIей жиндилӀ бугеб, мухIканаб, жиндиего хасаб къвакIи гъорлӀ бугеб. Бицуна гьесул рилълъин тIадагьаб, ракIчIараб, къартIаб букӀанилан.
Гьунар
ШагIир чIаго вукIаго басмаялда гьесул цониги асарал рахъичӀо. ТIоцебесеб гьесул асаразул мажмугI къватIибе бахъана 1963 соналъ, кIиабилеб 1991 соналъ. ГIурус мацIалде гьел руссинаруна Я. Козловскияс.
Даргъо (Чачанистан)
География
Росо буго Аксай гІорул (Ясси ) кваранисеб гІаркьелалда, Белгатоялда данде битІун, районалъул центр Веденоялдаса бакъбаккул рахъалдехун.
Тарих
1845 сон щвезегІан гьеб букІана имам Шамилил резиденциялъун, хадуб, хІалуцараб къеркьеялдаса хадуб гьеб бахъана (1845) граф Воронцовасул бетІерлъиялда гъоркь букІараб гІурус аскаралъ, гьеб бахъи сабаблъун Воронцовасе щвана князасул титул.
Бидул хӀалтӀи
Бидул хӀалтӀи (латиназул мацӀалда pulsus) — гӀадамасул лага-черх.
Иное Иное
Къокъаялъул состав
Байбихьуда составалда рукІана «Иное», «Fatima’s band» ва «Босх» абурал къокъабиги риххун данлъарал цо-цо гьезул гІахьалчагІи, гьездаго гьоркьо гьанжесеб составалъул бетІер Ислам Ибрагьимовги.
ЧӀ
ЧӀ, чӀ — МагӀарул мацӀалъул алфавиталъул хӀарп.
Мусаясул Халилбег
Биография
1916 соналдаса гӀумру гьабун вукӀана ЧӀохъ ва 1920 соналде щун Дагъистаналда суратбахъиялъул ва канлъизабул хӀалтӀи гьабулев вукӀана. 1917 соналъ гьев ана Шураялде ва Мавралазуласул басмаханаялде суратчилъун ва гӀуцӀа-кӀутӀунчилъун хӀалтӀизе лӀугьана, реалияб школаялда гьес кьолеб букӀана суратбахъул гьунарлъиялъул дарсал. 1917 соналдаса «Танг-Чолпан» журналалъе иллюстрациял гьарулаан.
Ба (гӀараб алипба)
Ба (ب — Ба) — гІараб алипбаялъул кІиабилеб хІарп.
Мусаясул Халилбег
Гьунарлъи
1936 соналъ Мюнхеналда къватӀибе биччана гьесул автобиографияб къиса — бечедаб иллюстрацияги бугеб «Ахирисел риттарзабазул улка», жинца цӀалунчагӀи асир гьарураб Дагъистаналъулги аваразулги халкъиял биценазул адабиял версияздалъун, ва гьединго суратчиясул жиндирго ватӀан Аваристан, Дагъисналъухъ инагьдиялъула ихӀсасаздалъун. Гьелъие щвана гӀатӀидаб машгьурлъи, гьеб тархаминабуна гӀемерал европиял ва бакъбаккул мацӀазде. ТӀахьазулаб графикаялда гьунаралъул тӀогьлъун лӀугьана гьес "Азаралда цо сордо" асаралъе рахъарал иллюстрациял; гьезухъ Халилбегие щвана премияги.
Я
Я, я — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Артвин
Артвин ккола Турциялъул шагьар.
Сочиялда аскӀоб Ту-154 катастрофа
Катастрофа
Россиялъул ЦІуниялъул Министерлъиялъул самолеталъ тІубалеб букІана рейс Чкаловский аэропорталдаса — Сириялъул ХІмеймим аэропорталде, Сочиялъул аэропорталда цIатари тIезе лъалхъенги гьабун. Сочиялдаса самолёт къватІибе бахъана 25 декабралъ сагІат 05:25 (02:25 GMT), кинго кІиго минуталдасан, 05:27 минут араб мехалда, гьеб тІагІана радаразул экраназдаса ва бортана ЧІегІералъдал рагІалдаса щуго километраялъ Анапаялъул рахъалде кколеб бакІалда.
Кули мухъ
Кули мухъ (Ккуллал кIану) — Дагъистаналда бугеб муниципалияб мухъ.
The High One
The High One (ХІай-ван) — дагъистанияб кучІдул ахІулеб рок-къокъа, 2018 соналъ гІуцІараб. Альтернативияб рок жанралда кучІдул ахІулеб дуэт.
Адапазари
Адапазары ккола Турциялъул шагьар.
Кор (гӀор)
ЦІаралъул этимология
ГІоралъул гуржи цІар буго Мтквари, гуржи мацІалда гьелъул магІнаги буго «лъикІаб лъим» абураб, мегрел мацІалда ассоциация буго «тквар-уа» рагІигун, гьелъул магІна буго «хъарсизе» абураб, ай «мугІруздасан жиндиего нух хъарсун бахъулеб».
Физиография
Коралде гъорлъе чвахулел лъинал руго: 36 % гІаздал, 30 % иццал, 20 % цІадал ва 14 % цІоролмугІрузул. Туркиялъул ва Гуржиялъул гІорхъода лъагІалил гьоркьохъеб лъел харж буго 30 м³/сек, Тулписалда — 205 м³/сек, Мингечевиралъухъ — 402 м³/сек, ахиралда — 575 м³/сек. Чвахиялъул аслияб бутІа (70 %-алде бахун)бачІуна иххдалил гІужалде. Иххдалил гІорщвей байбихьула марталда ва букІуна маялде щвезегІан, цо-цо халатбахъуна июналъ-лъагІанги. Коралъул лъим буго хІабургъараб(чвахиялъул аххада хІабургъен бахуна ).
Дельта
Коралъул дельта жакъа къоялъ, цогидазде данде ккун, буго гьитІинаб (халалъи 17,5 км ва гІатІилъи 94 км²) ва гІадатаб гІуцІи. Амма цебе дельта букІана гІезегІан кІудияб. . Коралъул дельта хисиялъе асар гбабулеб буго Каспий ралъдал мартабат цо хІалада букІунгутІиялъ. .
3 (магӀнаби)
3 — рикІкІен ва чанго магӀна бугеб термин.
PT Sans
PT Sans — свободно распространяемый компьютерный шрифт без засечек производства ПараТайп. Поддерживает авар мацI.
ГӀабдулаев, ХӀажил МухӀамад
Биография
Гьавуна 1984 соналъ Унсоколо мухъалъул Генуб росулъ.
Месед
Месед — периодикияб системаялъул 6 периодалъул 11 группаялъул химикияб элемент, жиндир симбол Au (aurum рагӀудаса) ва атомияб номер 79 бугеб, ккола тӀабигӀаталда жалго дандчӀвалел бищун цӀикӀкӀараб атомияб номер бугеб элементазул цояблъун. БацӀцӀадаб формаялда, гьеб буго гвангъараб, дагьабго оранж-тӀогьилаб, гъункараб, тамахаб, бацӀулеб ва пластиклъи бугеб метал. Химикияб рахъалъ, месед буго гьоркьохъеб металл. Гьеб буго бищун реактивлъи дагьал химикиял элементазул цояб ва стандартиял шартӀазда букӀуна къвакӀараблъун. Месед гӀемер дандчӀвала эркенаб элементарияб (жибгояб) формаялде, магӀдан яги мугьал гӀадин, гьецӀоязда, рихьазда ва аллювиалиял нахърателазда. Гьеб дандчӀвала къвакӀарал билъелал сериязда жибгояб элементарияб гӀарацгун (электрум гӀадин), тӀабигӀаталдаго пахь ва палладий гӀадал цогидал металлалгун биэназулӀ, минералиял гъорлӀжалазулӀ, пирит гӀадал. Гьелдасаги дагь гьеб дандчӀвала меседалъул итӀнелазул, гӀемерисеб теллурийгун (меседалъул теллуридал), ругел минералазда.
Эрдогъан, Ражаб ТӀайип
ГІолохъанал сонал
Ражаб ТIайип Эрдогъан гьавуна 1954 соналъул 26 февралалъ истамбулалъул Бейоглу мухъалъул Къасымпаша абулеб бакІалда, чІегІер ралъдал рагІалда, ралъдал хъаравуласул хъизаналда. Турказул «Миллиет» абулеб казияталъул баяназда рекъон, жиндирго цо кІалъа-басаялда Эрдогъаница бицана, гьесул хъизан ГІачІаристаналдаса Ризеялде рачІарал ругоян. ГІолохъанлъуда гьес шагьаралъул хІинкъи гьечІел къватІазда рукІана лимонадал ва булкаби ричулев. 1965 соналъ Эрдогъаница лъугІизабуна Пийале Паша абулеб байбихьул школа ва 1973 соналъ Истамбулалда бугеб динияб имамзабазул ва хатІибзабазул лицей. Эйюп абулеб лицеялда экзаменги кьун диплом щвана.
Гъуниб
Тарих
1862 соналъ ГIурус шулалъи балеб мехалъ гIуцIана Гъуниб росу.
ТӀабигӀат
Атмосфера, климат, гьава-бакъ
Ракьалъул атмосфера буго экосистема кколеб аслияб фактор. Ракь сверун бугеб газазул тӀеренаб гъат бакӀалда чӀезабула гравитациялъ. Гьава гӀуцӀун буго аслияб къагӀидаялъ нитрогеналдаса, оксигеналдаса, лъел хӀухьладаса ва дагьабго къадар карбогеналъул оксидалдаса, аргоналдаса ва гь. ц. Атмосфераялъул тӀадецуй дагьлъула борхалъи цӀикӀкӀингун. Озоналъул гъаталъул буго цӀакъ кӀудияб кӀвар тӀасалъиялде щолеб ултрафиолетияб радиациялъул къадар дагь гьабиялда. Ултрафиолетияб радиациялъ ДНЦӀ бигьаго хвезабулелъул, озоналъул гъат ккола РакьалтӀа бугеб чӀаголъи цӀунулеб факторлъун. Атмосфераялъ гьединго цӀунула хинлъи сардил заманалда, гьелдалъул дагьлъизабула температураялъул къойилаб хисарди.
Адыг Википедия
Тарих
БутIа гIуцIана 2016 соналъ.
Сайга
Сайга (латиназул мацӀалда Saiga tatarica) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Финляндия
Финляндия ккола Парламенталъулабгун-президентасул республика. 5 февраля 2012 соналъул 5 февралалдаса байбихьун президентасул бакІ ккола Саули Нийнистёца.
Лакал
Лакал ихты 200 000 адам
Геренук
Геренук (латиназул мацӀалда Litocranius walleri) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Нугъаял
Нугъаял (нугъ.. Ногъайлар, Nogaylar ) — Кавказалда бугеб миллат.
Гьижа
МугъчІваял
Ингилис мацІалда
Бонго (хӀайван)
Бонго (латиназул мацӀалда Tragelaphus eurycerus) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Буртина (росу)
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Буртина росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.
География
Росу буго мухъалъул марказ Дилималдаса жанубалдехун, СаламегӀералъул аххалъукь, Хасавхъалаялдаса Болъихъе бугеб шагьранухалда. БакътӀерхьуда гӀурхъи буго Алмахъ росдалгун.
ХӀет
ХӀет (Starling: ħet, лат. Stipa) — хъизаналъул гӀемерсонил яги цосонил харил навгӀ.
Гъунха
Гъунха — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна ГӀанди росдал боялде гъорлӀе.
Аноа
Аноа (латиназул мацӀалда Bubalus depressicornis) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб гамущ.
Берцинлъи
Берцинлъиялъул концепцияби
НекІсиял греказул философазда берцинлъи бичІулеб букІана дурусаб жо гІадин, жиб аслуялдасаго объективияб ва онтологияб, Универсумалъул камиллъиялда хурхен бугеб, бичІулеб букІана космос дуниялалъул низам, рекъей хІисабалда.
Дагъистаналъул гӀолилал (газета)
Газета гӀуцӀана Халкъияб Шура ва хӀукуматалъ.
Авар гӀажам
Рагӏи бакьулъ
гьабилаан  (гьабилаъан) - هابێلائان
беэнаб  (беъенаб)  - بېئېناب
Рагӏул байбихьуда
Кирилицаялда хъвалаго нилъеца, масала, юргъан хъвала, гIажамалда хъвалаго буго يۇرغان йургъан, элъул магIна ккола, тIоцересел хIарпал я, ё, ю рагIул байбихьуда рукIани, хъвазе ккола йо - يۈ, йу - يۇ , йа - يا. Масала,
Рагӏи бакьулъ
Рагӏи бакьулъ нахъаги кIиго гьаркьилаб хIарп (я, ё, ю) нахъ-цебе букIани гьоркьоб й хъвазе ккола, масала,
Гъодоберисезул мацӀ
Гъодобери мацI (гъодоб. ГъибдилIи мицци) — мацI гъодоберисел, нахгин дагъистанияб хъизаналъул аваразул мацІазул, гІандисезул къокъаялъул цо моцІ, жибги Дагъистаналъул Жумгьурияталъул Болъихъ мухъалъул Гъодобери ва Зибирхьали росабалъ тІибитІараб. 2010 соналъул тІолго россиялъулаб халкъалъул къадар рикІкІинулъел, гъодоберисезул мацІалда кІалъалезу къадар ккана 4000 чи.
НухӀ авараг
Исламалда НухІил макъам
НухІ авараг ккола бищун тІадегІанав щуго аварагасул цоявлъун, гьесул цІар рехсон буго Къуръаналда, хІатта Маккаялда рещтІараб 71-еб сураялда цІар лъун буго "Сурату НухІ" абун.
Шушануб
Ракьхъвай
Росу ккола Ростов-Баку маххул нухлул гІаркьалида. Бакъбаккудасан гІорхъи цо гьабула КІулзеб росдалгун, къиблаяб рахъалдасан СтІалиб росдалгун ва бакътІерхьудасан Эркенлъиб росдалгун. СтІалиб росугун цадахъ лъугьуна «СтІалиб росдал бо» муниципалияб гІуцІи.
ГӀанди росдал бо
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 158,57 км².
Чахъу
КьегӀер - Ягненок
Авар маданият
Авар маданият — ккола авар халкъалъул маданият.
Руслан ХӀамзатов
Биография
Гьавуна 1985 соналъул 21 маялъ.
Сурхайханил ПатагӀали
Биография
Дагъистаналда гӀурус кверщел билӀинабун хадув ПатагӀали вукӀана гӀурус администрациялда хӀалтӀулев, гьесие чӀезабун букӀана 500 гъурущ мухьалъулги.
ХӀафса бинт ГӀумар
ХІафса бинт ГІумар (حفصة بنت عمر;,  — , ) — МухІаммад аварагасул лъади, муъминзабазул эбел, ГІумар асхІабасул яс.
Зайнаб бинт Хузайма
Зайнаб бинт Хузайма (زينب بنت خزيمة;, ? — , ) — МухІаммад аварагасул лъади, муъминзабазул эбел.
Зайнаб бинт ЖахӀш
Зайнаб бинт ЖахІш (زينب بنت جحش;, ? — , ) — МухІаммад аварагасул лъади, муъминзабазул эбел.
Лутер, Мартин
Гьави ва лъайщвей
Лутер Мартин гьавуна Гьанс Лудерил (хадув Лутер) ва гьесул лъади Маргаритал (гьайидал Линдман) хъизаналда 1483 соналъул 10 новембералда, Мукъадасаб Румаб Империялъул Мансфелд графлъиялъул Айслебеналда. Лутерие баптизм гьабуна нахъисеб радал, Мукъадасав Туралдса Мартинил къоялъ. 1484 соналъ, гьесул хъизан бахъана Мансфелдалде, гьенив Мартинил эмен вукӀана пахьул магӀданазул ва биунбакӀазул арендатор ва бакӀалъул мажлисалда ватӀанчагӀазул ункъго вакилзабазул цояв; 1492 соналъ гьев вищана шагьаралъул консилиаторлъун.
Гвангва
Гвангва (латиназул мацӀалда Sciuridae spp.) –  Sciuridae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
Хумейни, РухӀулла
Адабияталда
Хумейни Имам абураб цIаралда гъоркь Салман Рушдил «Шайтабазул шигIру» абураб романалда сурукъаб сипаталда вихьизавун вуго.
Къваниб росдал бо
Административияб марказ — Къваниб росу.
Шава росдал бо
Тарих
ЦӀумада мухъалъул лъугьизегІан, жеги хIуригаталда цебе, Шава букІана бечедал гІиял хьихьун рукІарал, лъарагІал, Яхсаевазул хъутан. Советияб хІукумат бачІаралдаса гьеб кьуна ЦӀумада мухъалъул Къеди росдал, Ленинил цІаралда букІараб колхозалъухъе. Гьелдаса хадубе гьенире ритІана цоги-цогидал росабаздасан гІадамал.
Пинта
Пинта (латиназул мацӀалда Dama dama) — Cervidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Коби
Тарих
Росдае кьучIлъуна 1913 соналъ осетинаца — гьединабго цIар бугеб Коби абураб Гуржиялъ бугеб росулъа гочарал гIадамаца.
Курагь мухъ
География
Ракьазул къадар — 740 км².
ЦӀияб ЧӀикӀаб
ЦІияб ЧІикІаб — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.
Халкъалъул къадар
98,5 % ккола — магІарулал.
Авар миллат бугеб территория
Аваразул тарихиял мухъал
Аваразул тарихиял мухъазул халкъалъул къадар кьун буго 2022 соналъул 1 январалде бугеб хӀалалъ, ва дагьабги мухӀканго 2010 соналъул халкъалъул къадаралъул хъвай-хъвагӀай гьабиялда рекъон:
Бакълъул мухъ
• * Нанибика
• Игьали росдал бо
• * Лъанлъари
• * Нариш
• ЦӀиликь росдал бо
• Гъадари
Сафия бинт ХӀуяй
Сафия бинт ХІуяй (صفية بنت حيي بن أخطب; ?, ? —, ) — МухІаммад аварагасул лъади, муъминзабазул эбел, ягьудиязул Бану Надир тухумалъул цевехъан ХІуяй ибн АхтІабил ва Бану Къурайза тухумалъул цевехъанасул ясалъул яс.
Маймуна бинт ХӀарис
Маймуна бинт ХІарис (ميمونة بنت الحارث;, ? — , ?) — МухІаммад аварагасул лъади, муъминзабазул эбел.
Авар фонология
Рагьаразулги рагьукъазулги къадаралъул рахъалъ цогидал кавказалъулал мацӀазда гьоркьоб авар мацӀалъ ккола гьоркьохъеб бакӀ. Авар мацӀалда рагьарал гьаркьал цӀикӀкӀун руго абхаз ва адигъ мацӀазде данде ккун, амма гӀандисезул, цӀунтӀисезул, лезгиязул ва чачаназул мацӀазде данде ккун гьел руго дагьал; картвел, нах, ва дагъистаналълал мацӀазде данде ккун, рагьукъал руго гӀемерал, амма абхаз ва адигъ мацӀаздаса дагьал.
Кьабизаби
Гьединго кьабизабиялъ хӀала рол номинативалъулги хъвалсараб аслуялъул форма релълъарал рагӀабазул магӀна батӀа бахъиялъеги: лъар (ном.) — лъа́рал (ном. гӀ. ф.) — лъара́л (ген.); тIул (ном.) — тIу́лал (ном. гӀ. ф.) — тIула́л (ген.); цIул (ном.)  — цIу́лал (ном. гӀ. ф.) — цIула́л (ген.).
Диссимиляция
Диссимиляция ' > ' лӀугьуна гьаракьалда хадуб: гъара н — гъар м ил (генетив); чаран — чар м ил (генетив) ва ц.
Метатеза
Метатеза лӀугьуна диссимиляциялъул аслуялда лабиалияб гьаракьалдаги соноранталдаги гьоркьоб бугеб рагьараб тӀагӀун ва гьеб кӀиябго рагьукъалъ тартибияб бакӀ хисун (лабиалияб + сонорияб > сонорияб + лабиалияб): габур — гарбал (гӀем. ф.); хабар — харбил (генетив); тIамур — тIармил (генетив); цIибил — цIолбол (генетив) ва ц.
Абхаз Википедия
Абхаз Википе́дия (Аҧсны авикипедиа) — абхаз мацІалда бугеб энциклопедиялъул цо бутІа. Гьаб заманаялде щвезегІан гьениб хъван буго макъала.
Канадалъул цӀиркъ
Канадалъул цӀиркъ (латиназул мацӀалда Lynx canadensis) — Felidae хъизан цӀиркъ.
ХӀираъ нохъо
Гьелъул халалъи буго 3,5 метра ва гІеблъи 2 метра, ва гьеб тІубан КагІбаялде буссун буго. Гьениб МухІаммад аварагасде рещтІана бищун цебесеб Къуръаналъул аят.
КъатӀар
Къа́тІар расмияб куцалда — Пачалихъ КъатІар (دولة قطر Да́влат Ка́тар) — Азиялъул жанубиябгун бакътІерхьул рахъалда, КъатІар абулеб бащадаб чIинкIиллъиялда бугеб пачалихъ. ГIорхъи гIахьал гьабула СагӀудиязул ГӀарабиялъулгун жанубияб рахъалъ, ва хутIарал рахъал чурула Пурсазул ралъдал квачІалъ. Шималиябгун бакътIерхьул рахъалъан ралъдалаб гIорхъи гIахьал гьабула БахІрайналъулгун, жанубгун бакъбаккул рахъалъан — ЦГІЭ. Тахшагьар — ДавхІа.
Шималияб Кавказалъул Легион
Тарих
Рагъулаб ва сиясияб хӀадур гьабиялъул ахирлъун букӀунаан гӀаммаб гьа бай ва МугӀрул Жумгьурияталъул миллияб байрахъ кьей. Шималияб Кавказалъул легионалъул батӀабахъиялъул гӀаламатлъун букӀана кокарда «Nordkaukasen» хъвай-хъвагӀайги, бащдаб моцӀги анкьго цӀваги бугеб.
Австралия
Австралия, официалго Австралиялъул Цадахълъи, буго суверенияб пачалихъ, Австралияб континенги, Тасманиялъул чӀинкӀиллъиги, ва чанго гӀиссинал чӀинкӀиллъабиги гъорлӀе рачараб. 7617930 km2 бугеб гӀатӀилъигун, Австралия буго территориялъул рахъалъ Океаниялда бищун кӀудияб пачалихъ ва дунялалъул анлӀабилеб бищун кӀудияб пачалихъ.
Дубай
Транспорт
Шагьаралда буго кӀиго ралъдал порт, чанго автовокзал (бищун кӀудияб Бар-Дубаялда) ва кӀиго халкъаздагьоркьосеб аэропорт (Дубай ва Ал-Мактум). Буго гьединго цебетӀураб автобусазул хатӀал.
2009 соналъул 30 апрелалъ рагьана монорельсияб нух.
РакьдатӀаса транспорт
Щуго аслиб маршрут (E 11, Е 311, E 44, Е 77 и E 66) уна Дубаялдаса цоги аско ругел шагьаразда ва росабалъ.
Шагьарал-вацал
Дубаялъул руго гъоркь рехсарал шагьарал-вацал :
АхӀваз
АхӀвазалъул метрополитен
Шагьаралда балеб буго метрополитен. Ракьалда гъорка 23 километр мухъазул бачизе къасд буго, ва гьединго 24 станция базеги.
Литва
Литва (Lietuva) — пачалихъ букIараб СССРалъул цо. Гьанже гьеб европаялъул союзалда. Тахшагьар — Вильнюс. Балт ралъаде буго гьеб.
Латвия
Латвия (Latvija) — Еврапаялъул хIукумат. Тахшагьар — Рига.
Сербия
Сербия (Србиjа/Srbija) — пачалихъ цебе Югославиялъул союзалда унаал. Гьанже гьелъул ралъдае нухги гьечI. Россиялъул цакъ кумек гьабулеб буго дин гьезул цо. Амма доба бугеб Санджак абулеб область буго бусурманал босниял чIараб бакI гьезие эл сербаз гIемер квалквай гьабула. Сербазул тахшагьар —Белград буго.
Гъоркьколо
Гьо́ркьколо — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна ГӀобода росдал боялде гъорлӀе.
Indonesia AirAsia компаниялъул 8501 рейс
Indonesia AirAsia 8501 рейс — авиакомпаниялъул низамалда гьабулеб, Сурабая—Сингапур маршруталъул гІадамал раччулеб рейс. 2014 соналъул 28 декабралъул шамат сордояъ гьеб рейс гьабулеб букІараб самолет Airbus A320-216 тІагІана Джуанда аэропорталдаса боржаралдаса хадуб. Гьелда тІад рукІана 155 рекІаравги 7 экипажалъулавги.
Рафаэл
Раффаэ́лло Са́нцио да Урби́но (Raffaello Sanzio da Urbino, ; 28 март яги 6 април, 1483, Урбино — 6 април, 1520, Рум), гьединго Рафаэл абун лъалев — Борхатаб Ренессансалъул итал суратчи ва архитектор. Леонардо да Винчида ва Микеланджелода цадахъ, гьев ккола доб периодалъул бищун кӀудиял махщалилазул цоявлъун.
Армян алипба
Рагьукъал
Гьедин 15 рагьукъалъ гӀуцӀула лъабутӀаяб парадигма:
Рузман
Рузман — хамизалда ва щаматалда гьоркьоб букІунеб анкьил къо. Бусурбабазул анкьида жаниб рикIкIунеб къо, гIемерисел исламиял улкабазда гьеб къо рикIкIуна гIодоб къолъун.
Лондон
Лондон (ингил London) – КӀудабританиялъул ва Англиялъул тахшагьар.
Къадако
Sparrow
Анкь
Анкь — анкьго сордо-къоялда ращадаб заманалъул роцен.
ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ
География
Росу буго АваргӀоралъул квегӀаб рагӀалда, мухъалъул марказ Хунзахъа жанубиябгин бакъбаккул рахъалдехун 15 км-ялъ ва росдал боялъул марказ КӀудияб ГьоцӀалӀа жанубияб рахъалдехун 2 км-ялъ рикӀкӀад.
Гьарадерихъ росдал бо
Гьарадерихъ росдал бо  — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ПиргӀавназул сияхӀ
СияхІалъул байбихьуда руго наслабазде цебесеб заманалъул (нилъеде щвелалде IV азарсонил ахир) хІакимзаби, жал рукІараблъи жакъа къоялде египтологиялда лъалеб. Гьединго сияхІалда рихьизарун руго Птолемейилазул наслуялъул маликзабиги, жидеца пиргІавн титул хІалтІизабулел рукІарал. Гьединго буго бутІа некІсияб Египеталъул диналда ва мифологилда рекъон Египеталъул тІоцересел хІакимзабилъун рикІкІунел илагьзабазул.
Хронологиялъул суал. Гьаб сияхІалда рихьизарурал къо-моцІал руго гІага-шагарго ругел, гьелъ, бищун церегІанал пиргІавназул маликлъиялъул заманалъул къо-моцІалъул битІун букІиналъул хІужжаби рукІуна загІипаллун. ГІемерисел гІелмияб цІех-рех гьабулел египтологчагІазул руго жидерго хасал пикраби батІи-батІиял пиргІавназул маликлъиялъул заманаялъул ва тарихиял периодазул гІурхъабазда хурхарал. Аслияб къагІидаялъ, гьанир ругел къо-моцІазе аслулъун босун буго гІадалъун лъугьараб НекІсияб Египеталъул хронология, жиндие аслулъун Египеталъул Археологиялъул Петрил Музеялъ гІуцІараб Egypt for Universities баяназул база бугеб. Цогидал иццазда рихьизарун ругел къо-моцІал кьун руго ратІаго.
Гьанжесеб хронологиялъул система камилаб гьечІо, гьелда жаниб дандчІвала 150 соналъулги заманалъулъ данде ккунгутІиги, амма гъалатІазул къадар сон бахъанагІан дагьлъулеб буго. Жакъа къоялъ египтологчагІаз хІалтІизабула «данде кквеялъул» къагІидаялъул датировкаби: «тартибияб» яги археологиял артефактал, жидер стилалъухъ, материалалъухъ ва рухъа-хъваялъул гъатазда ругел хІалазухъ балагун, хасаб къагІидаялъ цоцада хадур-цере тартибалда лъун гьабулеб датировка. Гьединго хІалтІизабизе бегьула текстуалиял мугъчІваязул къагІидаби ялъуни гІелмиябгун техникияб датировкаялъул къагІида: радиокарбонияб ва термолюминесцентияб анализал, дендрохронология.
Гъадари
Тарих
Росдае кьучӀ лъурав чилъун рикӀкӀуна Сариралъул бутӀрузул наслуялъул чи.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Ибрагьим ибн МухӀаммад
Ибрагьим ибн МухІаммад (إبراهيم بن محمد; 630—631, Мадина) — МухІаммад аварагасулги муъминзабазул эбел Мариялги  вас. Хвана 18 моцІ барав чи.
Данухъ
Административияб гӀуцӀи
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 16,44 км².
Гъумекиб
Гъумекиб (Гъумучи, Гъумук, Лак) - ккола Дагъистан жумгьурияталъул Лак мухъалъул административияб центр.
Казбекова, Викторил Людмила
Викторил Казбекова Людмила (Казбекова Людмила Викторовна; гь. 1983 соналъул 6 декабралъ) – йиго жиндие "Дагъистаналъул мустахӀикъай учител" абураб цӀар шварай Бабаюрталъул гьоркьосеб школа-интернаталъул мугIалим ва ЦӀадаса ХӀамзатил цӀаралда бугеб мацӀалъул, адабияталъул ва искусствоялъул институталъул аспирант. Гьелъ кьола гIурус мацIалъул ва адабияталъул дарцал.
Авар хъвай-хъвагӀи
Хъанчазда хъвай-хъвагӀаял
Авар хъвай-хъвагIиялъул бищун некӀсияб гӀараслъун рикIкIуна Хунзахъ мухъалда батараб лъабго хъанчалда бугеб хъвай-хъвагIай, жибги гуржи ва авар мацIалда гьарурал. Гьезул цояб таржаминабуна А. С. Чикобаваца 1940 соналъ; Хунзахъ батараб цIалана Т. Е. Гудаваца, ГьоцӀатлъ батараб таржаминабуна К. Ш. МикагIиловас. Гьел хъвай-хъвагIаял гьарурал руго XII–XIV гIасрабазда.
ГӀажам (XV–1928)
Ислам тIибитIигун цадахъ Авар ракьалде бачIана гIараб хъвай-хъвагIи. Бищун некIсияб гIараб хIарпаздалъун гьабураб хъвай-хъвагIай буго Гъуниб мухъалъул Къорода росдал мажгиталъул къадалӀ бугеб ганчӀида батараб, гьелъул дата чӀезабун буго XIV гӀасруялдалъун. XV гIасруялда гIараб мацIалда хъвараб Ибрагьимил вас ГIандуникI нуцаласул васияталда буго 16 авар рагIи, хисизе гьаричIел гIараб хIарпаздалъун хъварал. Гьеб васигат жиндир квералъ хъварав ГӀандиса ГӀали-мирза рикӀкӀуна авар гӀажамалъе кьучӀ лъурав чилъун.
Италиялъул премьер-министер
Италиялъул премьер-министер, официалго Итал Республикаялъул Министерзабазул Мажлисалъул президент (Presidente del Consiglio dei ministri della Repubblica Italiana, Италиялда гӀемерисеб абула Presidente del Consiglio яги информалго Premier абун) ккола Итал Республикаялъул хӀукуматалъул бетӀерлъун. Премьерасул хъулухъ гӀуцӀун буго Италиялъул конституциялъул 92-лелдаса 96-лелде щун ругел макъалабаздалъун. Премьер-министер хъулухъалде тӀамула Республикаялъул президентас, ва хъулухъалде чӀезе гьесул букӀине ккола итал парламенталъул божилъи.
Жалакьури
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Умм Кулсум бинт МухӀаммад
Рукъаййа бинт МухІаммад (رقية بنت محمد; 604 Макка — 630 Мадина) — МухІаммад аварагасулги муъминзабазул эбел Хадижатил  яс. Зайнабидаса ва Рукъаййадаса хадусей лъабабилей яс.
МухӀаммадилазул Идрисил АхӀмаднаби
Шималияб Кавказалъулаб комитет гӀуцӀи
Комитеталъул масъалалъун букӀана бакъбаккул легионазе нухмалъи гьаби гуребги, рагъда асирлъарал жиндирго ватӀанцоял эркен гьаби,  кавказиял остарбайтерал эркен гьари, хӀукъукъияб ва материялияб кумек Кавказалдаса гочине ккаразе. Шималияб Кавказалъул легионалде гъорлӀе жидеего бокьун рачунел рукӀана рагъда асирлъарал Шималияб Кавказалдаса гӀадамал. Пропагандаялъ гьезда Кавказалда болшевиказ гьабурабщинаб зулму-хӀал, вахӀшиял репрессиял, дин гьукъи, гочинари ракӀалде щвезарулел рукӀана.
Рагъдаса хадусел сонал
Рагъдаса хадуб Идрисил АхӀмаднабица жинцаго абулаан:
БитӀахъе бицани, дие бокьун букӀана германияз Совет Союзалда тӀад бергьенлъи босизе. Щаклъи гьечӀого, нацистазул сиясат букӀана цӀакъ квешаб, амма Кавказалда хурхун гьеб Советаз гьабуарб жоялдаса квешаб букӀинчӀо.
Лудвиг ван Бетгьовен
Лудвиг ван Бетгьовен (Ludwig van Beethoven, ; 17 декембер 1770 – 26 март 1827) — герман композитор ва пианист. Бетгьовен ккола БакътӀерхьул музикаялъул тарихалда бищун рикӀкӀунел композиторзабазул цоявлъун; гьесул хӀалтӀаби руго классикияб музикадул репертваралда бищун гӀемер перформация гьабулезда гъорлӀ.
Гъиргъизистан
Гъиргъизистан (Кыргызстан [qɯrʁɯz'stɑn]), расмияб цІар — Гъиргъизистан Жумгьурият, (Кыргыз Республикасы) -.
Лурестан
География
ГӀурхъи уна шималалдаса ХӀамадангун, Керманшагьгун шималгун-бакътӀерхьудаса, Маркези остангун шималгун-баккудаса, Иламгун бакътӀерхьудаса, Исфагьангун бакъбаккудаса ва Хузестангун жунубалдса.
Рихьизе бакӀал
Хурремабад шагьаралда буго Сасаниязул заманаялъ бараб Фалак-ол Афлак абураб хъала, сверухълъиялда — Яфтех нохъо.
КӀахъ
География
Росу буго ГӀалалъаралъул рагӀалда, росдал поселениялъул марказ ХӀариколоса шималиябгин бакътӀерхьудехун 2 км-алъ, мухъалъул марказ Хунзахъа бакъбаккул рахъалдехун 2 км-алъ рикӀкӀад.
ХӀажиясул ХӀамзат ХӀажиев
ГӀумрухъвай
1965 соналъ МахӀачхъалаялъул школа-интернат лъугӀине гьабуна.
1970 соналъ Дагъпединституталъул физикагун-матиматикаялъул факультет лъугӀине гьабунa.
ГӀобохъ
ГӀобохъ — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб административияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб. .
ГӀумаханов, Дарбишил Сайгидпаша
ГІумрухъвай
ХІалтІана Сбербанк банкалъул цо бутІаялъул нухмалъулевлъун. Эркенаб гугариялъул спорталъул мастер, Россиялъул мустахІикъав тренер.
МухӀамад НурмухӀамадов
МухӀамадханил МухӀамад НурмухӀамадов (гь. 1960 соналда Гумбет мухъалъул Гьарадерихъ росулъ) - 2003 соналдаса нахъе ДГПУялъул Дагъистаналъул филологиялъул факультеталъул Дагъистаналъул мацӀазул цӀирагьараб кафедраялъул бетIерлъи гьабулев.
ГӀумрухъвай
Гьавуна 1960 соналда Гумбет мухъалъул Гьарадерихъ росулъ.
Макьасда
Макьасда, гьединго Колода — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ГӀахьалчӀи росдал боялде гъорлӀе кколеб.
Ахтачихъ
География
Росу буго Дибирилросу мухъалъул территориялда.
ТӀаса Инхо
Административияб гӀуцӀи
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 15,20 км².
1801 сон
Гьаруна
Рагьалъе гьединго: Категория:1801 соналъ гьарурал
ХӀукумат
Картаби
{{legend|#0000b0;|Унитариял пачалихъал}} {{legend|#00e000;|Федеративиял пачалихъал}}]]
ХӀамадан
Тарих
ТӀоцевесев ассирияв ханас гьабураб хъвай-хъвагӀиялда рекъон, шагьар базе байбихьи ва гьеб гӀуцӀи ккола буго 1100 соналда н. э. цебе. Дагьаб хаду шагьаралда гӀумру гьабизе рачӀана гутиял, ва гьездаса хадур мидиял, гьебги Мидиялъул царствоялъул тахшагьар бахъула Экбатана абун цӀаргун (Ἐκβάτανα, ). ахаманишазул заманаялъ Парс империялъул чанго тахшагьараздасан цояблъун букӀана.
Сельджуки в начале XII века переместили столицу из Исфахана в ХӀамадан (1118—1194).
Исламалъул цӀар рагӀарал чагӀи
Абу ГӀали ибн Синал зиярат буго ХӀамаданалда, гьесулго цӀаралда бугеб майданалда.
Тумагъари
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ЧӀиркъатӀа
Административияб гӀуцӀи
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 49,73 км².
Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)
Этимология
Росдада цIар бачIараблъун рикIкIуна «хинаб» абураб рагIудасан; гьеб ритIухъ гьабула Хьиндахъ росу бугеб бакI хинаб букIиналъ. Гьединго буго цоги пикру: росдал цӀар «хьин» абураб рагIудаса бачӀин, гьелъие гӀиллаги, росдал биценазда рекъон, буго некIо заманалъ Хьиндахъ росдада цере рукIун ругел хIуцIалъ гьеб хер гьарзаго бижулеб букIин, ва росдал гӀадамаз хӀалтӀизабулеб букӀин.
Бугеб бакI
Росу буго Хунзахъ мухъалъул шималиябгин бакътIерхьул рахъалда, мухъалъул марказ Хунзахъа 17 км-ялъ рикIкIад, Бакълъул мухъалъулгун гIорхъода. Росдал гIурхъи буго Хунзахъ мухъалъул ГIоротIа, МочӀохъ, ГӀочӀло росабигун.
Релйеф
Росдал шималияб бакъбаккул рахъалда буго 300 метралъул лъар, гьелъулги кIудияб цIад байдал лъугьуна саламатилабго их.
ТIабигIат
Росдал территориялда буго цӀакъ батӀи-батӀияб ландшафт, гьелъие хасиятал тӀабигӀиял шартӀазда рекъон, территория бикьизе бегьула чанго зонаялде. Бакъбаккулги шималиябги рахъ, балалда цураб, буго лъагӀалида жаниб бищун гӀемерал къояз бакъул чӀоразукьеги кколеб. Релйеф гьениб буго аслияб къагӀидаялъ болъахараб гьетӀараб. Гьеб рахъалда бижьула бакъги бокьулеб, гӀемер лъимги къваригӀунареб гъветӀ-хер. ГъутӀбузул гьенир рижула пихъилал, дандчӀвала чӀегӀерзазил, гӀинтӀидал, гъарцӀидул хъархъазул батӀа-батӀаго ругел хъархъалги, гьединго тӀубарал массивалги. Хурдузул аслияб форма гьениб буго хӀет, цогидал навгӀазул хурдул дандчӀвала къанагӀат. Расалъуде перрпендикулярго ругед кӀкӀалахарал бакӀазда дандчӀвала тӀубанго батӀияб флора.
Росдадаса жанубиябгин бакъбаккул рахъалда буго накIкIил рохь. Жанубияб рахъалдехун кколел бакӀазда (бакӀалъул къагӀидаялъ хьонда) дандчIвала батӀи-батӀияб гъветӀ-хер. чIчIвад, мах, бигьаро, микк, рицI, ботI, батIи-батIиял хурдул, гьезда гьоркьор даруялги. Хъархъазул данде чIвала сани, гIонхъори, цIцIени, гIинтIи.
Тарих
Росдал бегавуллъун КIудив НухIи вугеб заманалда, гIарадерица дагIба бан буго Дергъвани ва Иццухъ ракьазда. КIудияв НухIица маслигIаталъе ахIун вачIун вуго Шураялдаса губернатор. МаслигIат гьабун, хьиндадерихъ жалго бетIергьанал ракьал хутIун руго. Амма XӀX гIасруялъул ахиралда гIарал цIидасан рахъана Дергъвани ракъ бахъизе. ГIарадерица ургъун буго хIила: хьитазде жаниб жидерго ракьги бан, гьел Къуръанги кодоб ккун гьедизе лъугьун руго жидер хIатIида гъоркь бугеб ракь жал бетIергьанаб бугилан. Амма гьезул хIила лъан буго, цинги хIатIида гIицIго гьедизе тIамун руго — гьезда кIун гьечIо гьерсидалъун гьедизе. ПалхIасил, ракьал хутIун руго хьиндадерихъ.
Салман ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд
Жиндирго гӏумру
Салманил 18 сон букІараб мехалъ, гьесул эмен, хан ГIабдулгIазизица, 1953 соналъул март моцІалда гьев вихьизавуна жиндирго вакиллъун ва Риядалъул амирлъун.
Тушманасдаса цІуниялъул министер
2011 соналъул ноябралда амир Салман тІамана тушманасдаса цІуниялъул министерасул хъулухъалде. Гьеб хъулухъалда гьес хисана жиндирго хварав вац, СултІан. Салман гьединго гъорлъе лъугьана Миллияб хІинкъибукІунгутІиялъул шураялде.
Хан ва КІиябго хІарамалъул хъулухъчи
2015 соналъул 23 январалъ, жиндирго вац, хан ГІабдуллагь хун хадуб, Салман вачІана СагІудиязул ГІарабиялъул ханлъун ва КІиябго хІарамалъул хъулухъчилъун.
DexCoyote
Токенал къватӀир реччей ва гьел ричи
Жиндирго проекталъе финансал цӀехезе бокьарав хӀалтӀизубунчиясда кӀола DexCoyote платформаялдаги ун жиндирго хассал криптографикиял активал гӀуцӀизе Binance Smart Chain, Etherium ва Polygon абурал сурсатазул аслуялдалъун. Хадур гьел активал бегьула краудфандигалъе гӀоло ричизе лъезеги. Финансал цӀехеялъе гӀоло токенал ричиялъул процессалда абула Initial Coin Offering (ICO) яги IDO ва жибгоги IPO-ялда акцияби ричулеб къагӀидаялда релъун ккола.
Токеналъул хӀакъикъияб багьа чӀезабула гьеб токен гӀуцараб заманаялъго ва хадуб бокьараб мехалъ хисизабизеги бегьула гьеб гӀуцӀарав чияс.
Тарих
ТӀоцебесеб DexCoyote смарт-контракталъул кодалъул версия командаялъ хъвана жени 2021 соналда ва байбихьуда HoldBuyCoin платформаялда хассал хиса-басиял гьариялъе гӀоло гӀуцун букӀана.
2022 соналъу декабр моцӀалда DexCoyote хӀалтӀизаубулел чагӀазул къадар 90 000 цӀикӀана. Токен босарал чагӀазул къадар 11 000 бахана.
АнсалтӀа
География
Росу буго АнсалӀалъарал рагӀалда, мухъалъул марказ Болъихъа 11 километралъ рикӀкӀад, бакътӀерхьудехун. Шималалда ва бакътӀерхьуда росдал гӀурхъи буго Чачаналъулгун, жанубалда ва жанубиябгин бакътӀерхьуда — Шодрода ва Беледи росабигун, бакъбаккуда — РахатӀа росугун.
РСФСР
Росси́ялъул Сове́тияб Федерати́вияб Социали́змаялъул Респу́блика (РСФСР ) — 1991 соналъул 25 декабралде щвезегІан Россиялъул Федерациялда букІараб цІар.
Россиялъул европаялъул бутӀа
[[Файл:Europe subregion map UN geoscheme.svg|thumb|Бакъбаккул Европа картаялда:
Азарсон
Азарсон, гьединго милле́ниум (латин mille, азарсго, ва annus, сон, лъагӀел абурал рагӀабаздаса) — азарго соналда яги анцӀго гӀасруялда бащадаб заман борциналъул цвел,, жинда цо-цо килоаннум (ka), ялъуни килолъагӀел (клъ) абулеб. ГӀемериселъ гьеб термин хӀалтӀизабула хасс гьабун азарого сон халалъи бугел периодазе, жал байбихьулел хал гьабулеб бугеб календаралъул рикӀкӀеналъул тӀанкӀалдаса (гӀемериселъ, "1" соналдаса) ва рикӀкӀине байбихьаралдаса хадуб азарго сон араб лъагӀалидасаги. Гьединго гьеб термин гӀахьалаб букӀине бегьула бокьараб къо-моцӀалдаса байбихьулеб бокьараб заманалъулаб интервалалъе, гьебго халалъи бугеб.
ЧӀикь
Уна росдал поселениялъул статус бугеб ЧӀикь росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
Бушер (остан)
Рихьизе бакӀал
Бушералда руго интересал некӀсиял мажгитал ва голландиязул хъалаялъул риххелал.
ГӀусман Губе
ГІусман Губе (СагІиднуров, гьавуна 1892 соналъ Эрпели росулъ Темир-Хан-Шурагьиб округ, Дагъистаналъул АССР) — алманазул жасус, полковник.
Ингиши
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Дардак
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BA
Акант (гъветӀ-хер)
Символикаялда в гьеральдикаялда
Триумфалъул ва гІумрудал хІалбихьиял — зазал — нахъа теялъул гІаламат.
Балъхъадерил мацӀ
Балъхъадерил мацІ ккола гІандисезулал мацІазде гъорлъе. Гьелъул буго кІиго гар-гар, жидеда гьоркьор фонетикиял ва морфологиял ратІалъиял гІемер гьечІел. МацІалъул гьечІо хъвай-хъвагІи.
Хасавхъала мухъ
Экономика
Хасавюрт мухъалда гІезабула мугьазул культура, лващал ва пихъал. Хьихьула чІегІерхІайван ва гІиялъежал. ЦебетІураб буго мухъалда цІибил гІезаби ва гІанкІаби хьихьи.
Европаялъул суверениял пачалихъазул ва чиядрарал территориязул сияхӀ
Бакъбаккул Европа
Аслияб дин ккола православие ва католицизм. Икълималда хIалтIизабула кириллияб хъвай-хъвагIай (славяназул пачалихъазда) ва латиница.
Ахбазан
Ахбазан - ккола пихъ
Рулдаб
География
Гьеб борхалъиялдасан бихьула кIкIалал тIинда бугеб Нукъущ росу. Гьединго къилбаялдехун, югалдехун ругел мугIрузул гIодоблъиялда буго Гьилиб росу. .
Эвклид
Эвклид (Εὐκλείδης; 300 НЩ) — некӀсияв грек математикчи, геометр ва логикчи. "Геометриялъул эменлъун" рикӀкӀунев гьев аслияб къагӀидаялъ машгьур вуго Элементал трактаталдалъун, жинца геометриялъе кьучӀ лъураб ва жиб гьеб рахъалда аслияб хӀалтӀилъун букӀараб XIX гӀасруялде щвезегӀан. Эвклидилаб геометрия хӀисабалда гьанже лъалеб гьесул системаялъ гъорлӀе инновациялги, гьесдаса цере рукӀарал грек математиказул теориялги. Эвклид рикӀкӀуна некӀсияб мехалъул бищун лъикӀал математикчагӀазул ва математикадул тарихалда жанив бищун авторитет бугездаса цоявлъун.
Къажар мацӀ()
Къажар (Азарбижан) мацl яги Падар мацӀ (Жудерго цIар: Azərbaycan dili, Azərbaycan Türkcəsi, آذربايجان ديلی, Азәрбајҹан дили) - къажар (азербайжан) мацӀ.
Гьеб буго Къажаралъул пачалихъияб мацI ва Дагъистаналъул пачалихъиял мацIаздасан цояб. Къажар мацI хIалтIизе гьабула Ираналда, Къажаралда, ГIиракъалда, Россиялда (хасго Дагъистаналда), Хъихихъалда, Туркиялда, Сириялда, Украиналда. ГIаламалдаго къажар мацIалъ кIалъалел гIадамазул къадар бахуна 34-40 млн чиясда.
КӀалъалел гӀадамазул къадар (Хьундасеб ва Бакъдасеб Къажар) - 25—30 млн чи.
Лъабабилеб Рейх
1930-л соназул кӀиабилеб бащалъиялдаса байбихьун Лъабабилеб Рейхалъ цере лъолел рукӀана цояздаса цоял агрессивиял тӀалабал, рагъалдалъун хӀинкъи кьолаго, гьел тӀурачӀони. Сааралъул вилаяталъ плебисциталдалъун гьаракь кьуна Германиягун цолъиялъе 1935 соналъ, 1936 соналъ Гьилерица аскар битӀана Рейналъул вилаяталде, жиб ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъдаса хадуб демилитаризатинабун букӀараб. Германиялъ бахъана Австриия 1938 соналъ (аншлюс), тӀалаб гьабуна гьебго соналъ Чехословакиялдаса Судет вилаят ва гьеб щвана. 1939 соналъул марталда лъазабуна Словак пачалихъ, гьеб лӀугьана Германиялъул клиент пачалихълъун, гьединго лъазабуна Богьемиялъул ва Моравиялъул протекторат, жиб Чехиялъул ххутӀарал оккупатинарурал территориязда гӀуцӀараб. Гьелдаса гӀемер кватӀичӀого Германиялъ тӀадецуй гьабуна Литваялда, гьелъ Мемелалъул територия кьезе. ерманиялъ хъвана тӀадекӀанцӀунгутӀиялъул пакт хъвана СССР-алъулгун ва Польшаялде тӀадекӀанцӀана 1939 соналъул 1 септембералда, гьелдалъун байбихьана Европаялда КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ. 1941 соналъул байбихьуде Германиялъ ва гьелъул ХӀосалъул къуватлъиязда ругел европаялъулал цадахъпачалихъаз контроль гьабулеб букӀана Европаялъул кӀудияб бутӀаялда. Рейхскомиссариаталъул гӀатӀилъизарурал бутӀабаз контролалъукье росана нацистаз рахъарал района, герман администрация лъазабуна Польшаялъул ххутӀараб территориялда. Германиялъ эксплуатинабулеб букӀана жинцаго оккупатинарурал территориязулги, гьединго жиндирго цадахъпачалихъазулги сурсатал ва хӀалтӀулаб къуват.