cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Курдистан (остан)
Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслял — росдалаб магӀишат (ролъ, пурчӀина, рис, пихъ, пампа, тамахьо, клубника), кванил, текстилияб, химикияб, хьвацӀил промышленностал, Мериван шагьаралда буго Хассаб экономикияб зона.
Къуйсун
Къуйсун (Куйсун, Къуйсун) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
ГӀандигӀор
Ракьхъвай
Болъихъ мухъалда гӀоралъул квегӀаб рахъалда руго некӀсияб шагьар ГӀортӀаколоялъул хутӀарал жал. Гьеб шагьар букӀун буго гьениб IX—X гӀасрабазда ва гьенир къадру-асс, бечелъи бугел гӀадамал рукӀун руго насранияллъун, мискинзабийин - хъанчазе гӀибадат гьарулел.
МухӀамад-СагӀид Шамил
Гьави
Хъулухъ гьабуна Турциялъул армиялда, маршал абураб цІаралде вахинегІан.
Дагъистаналде щвей
Гьеб заманалда, ай I920 соналъул ахиралда Дагъистаналъул миллиял къуватазда церечIарал аслиял масъалабазул цояблъун букIана магIарухъ, кIвар бугел бакIазда гIуцIун рукIарал большевиказул горнизонал щущахъ риххизари. Амма кодоб букIараб тIадагьаб ярагъгун гьеб масъала гьезие тIубазе бигьа букIинчIо. Гьедин, I920 соналъул 23 сентябралда цолъарал къуватаз гьабураб гьужумалъул хIасилалда щущахъ биххизабуна Болъихъ букIараб большевиказул горнизон. БагIаразул цогидаб къокъа, КIаратIа росда аскIоб сверун ккун, тIагIинабуна. Амма I920 соналда Азербайжаналдаса Дагъистаналде бачIараб БагIар Аскаралъул кумекалдалъун бакIалъул большевиказул къуватаз жанисеб рагъулъ бергьенлъи босана ва I92I соналъ Дагъистаналда Совет хIукумат щулалъана.
АхӀмад Давудогълу
ХІалтІи
1999—2004 сс. хІалтІана Бейкент Университеталъул профессорасул хъулухъалда, идараялъул шураялда гІахьаллъи гьабуна, гІалимзабазул шураялда вукІана, халкъаздагьоркьосел бухьеназул кафедраялъе бетІерлъи гьабуна, ахІун вачІарав мугІалимасул хІисабалда лекциязул курс цалана Мармара Университеталда.
Халкъалъул къадар
Халкъалъул къадар - абураб мехалда бичІчІула, гьаб ракьалъул кинаб бугониги бакІалда - континеталда, пачалихъалда, икълималда, шагьаралда, росулъ гІумру гьабун бугел гІадамазул къадар гьезул рикІкІеналъул бицунеб букІин. Халкъалъул къадар лъала, щибаб пачалихъалда зама-заманаялдасан тІобитІулеб халкъалъул хъвай-хъвагІай гьабиялдалъун.
Дагъистан
Этимология
Жакъасеб Дагъистаналъул ракь, ва цІикІкІунисеб бутІаялда мугІрузул Дагъистан, тарихалъулаб адабияталда жаниб батІи-батІияб цІаралдалъун рехсон буго. Гьеб гьедин рехсеялъе сабаблъун ккола, рагъун тІаде кІанцІарал ва гІагардухъа ругел халкъазда хурхараб, гьез жодорго мацІалдалъун кьун букІана гьелъие цІарал.
Тарихияб Дагъистаналъул ракь букӏана апшерон бащадаб чІинкІиллъиялде щвезегӏан (гьанже Азарбижаналъухъ бугеб ракь).
Ахтиб мухъ
Административияб центр — Ахтиб.
АхӀмад Чинар
Биография
АхIмадида лъикI лъала рахьдал мацIги. Гьесие цIакъ бокьула жиндирго миллат, гьелъул тарих ва культура.
Творчество
Пачалихъияв хIалтIухъан гуревги Турциялда АхIмад лъала гьунар бугев хъвадарухъан хIисабалдаги. Гьес хъвала прозаялъул асаралги сокIкIула шигIрабиги. Масала, гьесул «Дун каймакан вукIана, дица кинабго хъвачIо» абураб тIехь Турциялда лъугьана бестселлерлъун.
СултӀанахӀмет (майдан)
СултІанахІме́тил майдан (Sultanahmet Meydanı) — Истамбулалъул тарихияб мухъалъул ФатихІ мухъалда гъорлъе унеб СултІанахІмет микромухъалда бугеб аслияб майдан. Гьеб бикьула уІиго бутІаялде: Айя Софиялда ва ХъахІилаб мажгиталда гьоркьоб бугеб майданалде ва жибго Ипподромалъул майданалде (At Meydanı), жакъа къоялде щвезегІанги Византияб империялъул заманаялда рукІарал некІсиял хІубалги обелискалги жинда цІунун хутІараб.
Норвегия
Норве́гиялъул Ханлъи, Норве́гия (Kongeriket Norge, Kongeriket Noreg) — Шималияб Европаялъул пачалихъ, Скандинавияб бащадаб чІинкІиллъиялъул бакътIерхьул рахъалдехун ва Скандинавияб бащадаб чІинкІиллъиялда аскIор ругел рикIкIен гIемерал гIисинал чIинкIиллъабазда ва гьединго Шпицберген архипелагалда, Шималияб ЦІорол океаналда ругел Ян-Майен ва Цидул чIинкIиллъабазде щун жиндир ракь гIатIидаб пачалихъ.
Приморск (Дагъистан)
Приморск (Приморский, Приморск) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Швеция
ЦМГІялъул гIахьалчи-хIукумат, Евроцолъияъул шIахьалчи-хIукумат 1995 соналъул 1 январалдаса бахъун, ва гьединго гьеб ккола Шенгеналъулаб къотІи-къай хъваялъуб гIахьаллъараб пачалихълъунги.
ХӀариколо
География
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа 9 км-алъ бакъбаккудехун.
Дюмезил, Жорж
МацІазда тІад чІей гьаби
МацIалъул гIелмуялда Дюмезилица лъураб бутIаялъул рахъалъ Турциялда гьарурал гьесул хIалтIаби руго цIакъ кIвар бугеллъун.
Гьеб сурат жакъа лъугIун буго. Дюмезилилгун ялъуни гьесул цIалдохъабигун цадахъ хIалтIараз, кIалъалаго, жидерго мацIал жеги берцинго, жеги гъваридго, жеги бичIчIулеб къагIидаялда рицунаан ва пикру загьир гьабулаан. Амма жакъа гьедин гьечIо.
ЧӀарада мухъ
География
Мухъ буго гьанжесеб Дагъистаналъул жанубиябгин бакътӀерхьуда, мугӀрул Дагъистаналъул, ай тарихияб Авариялъул жанубиябгин бакъбаккул рахъалда. ГӀурхъаби руго Дагъистаналъул щуго мухъалъулгун: шималиябгин бакътӀерхьуда — Гъуниб, бакъбаккуда — Тум, жанубалда — Рутул, жанубиябгин бакътӀерхьуда — ЛъаратӀа ва шималиябгин бакътӀерхьуда — Шамилил.
Территориалияб гӀуцӀи
Административиябгин территориалияб гӀуцӀиялда жаниб ЧӀарада мухъалъ гъорлӀе рачуна росдал боял ва росаби. .
Къандахъ
Къандахъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго Къандахъ росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Уружба
Уружба (Оружба, Уружба) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Хузестан
Административияб бикьи
Остан бикьула 23 шагьрестаналда:
Огоб
Огоб (латиназул мацIалда Panicum)
Черхалъе бакIаб буго. Биин хIинцаб буго. ЧIегIераб цциналъулал (меланхолическиял) унтаби рижизарула. Гьаб рекъола бакIаб хIалтIул гIадамазе, гьезие гурого бегьуларо. Гьеб кванала бечIчIараб рахьгун, чакаргун, гIанкIудал гьагIогун, нахкьаралъигун бакъвазабураб гьелъул чед кванани ва мугьалги режун чIер гьабун кванани – чехь биччай инабула.
БакьайчӀи
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
23 июль
23-абилеб июл — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 204-абилеб къо (високоснияб соналъ - 205-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 161 къо.
Лубия
Лубия (латиназул мацIалда Phaseolus vulgaris)
Украин мацӀ
Украи́н мацІ (українська мова) — машрикъславяназул расмияб мацІазул цояб.
Росдал поселение
Сипатал
Росдал поселениялъул букІуна административияб марказ — гІумру гьабулеб бакІ, жиб тасдикъ гьабураб бакІалъул гІадатазда ва билълъараб инфраструктураялд рекъон, ва жинда жаниб Россиялъул Федерациялъул субъекталъул къануналда рекъон гьеб росдал поселениялъул нухмалъиялъул идара бугеб
Украина
ХӀужаби
<references group="К"/>
28 июль
28-абилеб июл — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 209-абилеб къо (високоснияб соналъ — 210-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 156 къо.
СагӀудиязул ГӀарабиялъул гимн
«ГӀаш ал-Малик» (عاش الملك — «ЧӀахъаги Хан!») — СагӀудиязул ГӀарабиялъул пачалихъияб гимн 1950 соналдасан байбихьун. Текст хъвана 1984 соналда Ибрагьим Хафажица.
Халихъ
ТIинди росабазда гъорлъ уна.
Венесуэла
Венесуэла (República Bolivariana de Venezuela) — Жанубияб Америкаялъул шамалияб рахъалда бугеб пачалихъ. Венесуэлаялъул раг1алаби чурула Кариб ралъадалъ ва Атлантикияб океаналъ.
Серб мацӀ
Се́рбиязул мацІ (српски језик / srpski Jezik) — славян мацІазул цояб. Босния ва Герцеговиналъул расмиял мацІаздаса цояб.
Хтун-Къазмаляр
Хтун-Къазмаляр (Хтун-Казмаляр, Хтун Къазмаяр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Цолъараб Къиралат
КӀудабиритӀа́н (магӀарул цӀар бачӀана Great Britain — рагӀиялдасан); яги КӀудабиритӀаналъул ва Хьундасеб Ирландалъул Цолъараб Ханлъи (The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, ингилис мацІалда абулеб мехалъ къокъ гьабун «United Kingdom»,-илан абула, ай «Цолъараб Ханлъи») — гьеб ккола Европаялъул хьундасебгун-бакътІерхьул рахъалда бугеб пачалихъ. КІудабиритІан — ккола Европаялъул чІахІиял, церетӀурал пачалихъаздасан цояблъун. Гьединго гьеб ккола ЦМГӀялъул ХӀинкъибукӀунгутӀиялъул Мажлисалда даимаб гӀахьалчи-хӀукуматлъун.
КӀочӀалиб
КIочIа́либ — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Дагъистаналъул административияб рикьи
Росдал боял (поселения) ва гӀумру гьабулел бакӀал
Шагьаразул поселениял (гъорлъе бачуна цо-цо шагьаралъул тайпаялъул гьен ва данде ккола гьен абураб дминистративиябгин территориалияб бутӀаялде) рихьизарун руго бицатаб хатӀалдалъун.
Агъул мухъ
Типигъ
Къарабдахъ мухъ
Къарабдахъ (Карабудахкент)
Табасаран мухъ
Хучни
ЦӀунтӀа мухъ
Кидеро
Тарих
1929 соналъ кантоназул ва субкантоназул цӀарал хисана ва гьаруна мухъал ва гъоркьмухъал.
1940-лел соназул бащалъиялда гӀуцӀана Хьаргаби, Кизил-Юрт ва Цудахар мухъал, тӀагӀинаруна Хъумтор-Хъала ва ЦӀунтӀа мухъал.
1965 соналъ гӀуцӀана ГӀахьвахъ (марказ — КӀкӀаратӀ), Бабаюрт, Шура, Хьаргаби, ДахӀададал (марказ — Уркарахъ), Каякент (марказ — ЦӀияб Каякент), МухӀарамур ва Тарумовский мухъал. Ленинил мухъаъул марказ бачана Карабудахкенталде, Унсоколо мухъалъул — Унсоколобе.
1993 соналъ гӀуцӀана ЦӀунтӀа мухъалъул БежтӀа мухъ (марказ — БежтӀа). Гьебго соналъ гӀуцӀана Докузпара мухъ Усухчаялда марказгун ва Хъумторхъала мухъ Къоркъмасхъалаялда марказгун.
Кония (ил)
Ракьхъвай
Кония илалъ гІурхъи цо гьабула хадусел илазулгун: Эскишегьир ва Апйонкарахисар севергун-бакътІерхьуда, Ыспарта бакътІерхьуда, Анталия, Караман ва Мерсин къиблаялда, Нигдева Аксарай бакъбаккуда, Анкара севералда.
Вабаъ
Вабаъ — загьаб инфекционияб унти, жиб карантиниял инфекциязде гъорлӀе кколеб, кутакалда захӀматаб гӀаммаб хӀалалда унеб, леталлъиги борхатаб бахиналъул даражаги цӀикӀкӀараб. Гьеб Yersinia pestis бактериялъ баккизабула. Симптомазде гъорлІ уна сири, загІиплъи ва бетІер унти. ГІемерисеб гьаб байбихьула инфекхиналдса цо–анкьго къойидаса. Вабаъалъул буго лъабго батІияб тайпа, гьезул щибалъ зарал гьабула къаркъалаялъул батІи-батІиял бутІабазе ва загьирлъизарула гьезда рекъарал симптомал. Пневмоникияб вабаъалъ зарал гьабула гьуърузе, лІугьинабула хІухьел цІай захІмалъи, хъегІи ва куаранда унти; бубонияб вабаъалъ заралгъинарула лимфатикиял гарцІцІал, гьел гьорозарун; септицемикияб вабаъалъ заралгъинабула би ва рачине бегьула ххамал чІегІерлъиялде ва хвеялде.
Байикь
Байикь — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна Хунзахъ росдал боялде гъорлӀе.
ЖахӀпарилазул МухӀамад
ГӀумру
ЖахӀпарилазул МухӀамадида лъикӀго лъалел рукӀана Таргъуялъаса НухӀбек, ГьоцӀоса Нажмудин, Жалалудин Къоркъмасов, ДахӀадазул МахӀач ва цогидал доб мехалда цӀар рагӀарал гӀадамал. Жиб-жиб къокъа доб мехалда МухӀамад жиндирго рахъалде цӀазе бокьун букӀана, щайгурелъул МухӀамад вукӀана махщелги вугев рагъухъан, рагъул иш гьесда лъикӀго лъалеб букӀана. ДахӀадазул МахӀачица ахӀулев вукӀана ЖахӀпарилазул МухӀамад, МухӀамадица инкар гьабуна. Доб мехалда букӀараб МугӀрузулаб ХӀукуматги гьес гьедин къабул гьабичӀо. Цо заманаялда ХӀоцоса Нажмудинил рахъалда вукӀана, хадуб тана гьес гьев.
Хадуб МухӀамад 1-себ Дагъистаналъул полкалъул бетӀерлъун вагъула Царицин абулеб бакӀалда, гьеб рагъ лъугӀун полк Дагъистаналде бачула.
Эмине Эрдогъан
ГІумрухъвай
Гьей гьаюна Сиирталда, щуго лъимер бугеб кІудияб хъизамалда бищун гьитІинайлъун йикІана. КІудияй гІуна Истамбулалда, цІалана махщелазул Mithat Paşa Akşam школалда, кинго цІали аххаде бачинчІо. Ражаб Эрдогъание лъадилъун ана 1978 соналъул 4 июлалъ. Эрдогъан рос-чІужуялъул ункъго лъимер буго: васал АхІмет Бурак ва Нежмеддин Билал, ва ясал Эсра ва Сюмеййе.
ЦӀелегун
ЦIелегун (Целягюн, ЦIелегуьн) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Шарип
Шарип жамагIаталде гъорлъе уна жибго Шарип росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
ГӀумалиб
ГIумалиб жамагIаталде гъорлъе уна жибго ГIумалиб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Пачалихъазул телефоналъул кодазул сияхӀ
Зона 1 — Северная Америка
(http://www.nanpa.com/ )
17 август
17-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 229-абилеб къо (високоснияб соналъ — 230-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 136 къо.
Авиакомпания
Авиакомпания (авиациялъулаб компания) — ккола рекІарал яги къайи-матахІ баччулеб организация.
Чепел
Чепел (Джепель, Чепел) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Дунялалъул мацӀал
Билингвизм
Билингвизм ккола кІиго мацІалда кІалъазе кІвей. ГІемерисел жидерго пачалихъ гьечІел ва жидер мацІалъул расмияб статус гьечІел гІадамал ккола билингваллъун. КІиго ялъуни чанго мацІалда кІалалел гІадамазул къадар цІикІкІунеб буго.
ГӀуркӀачӀи
География
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Проект:Тематикияб анкь/Египеталъул анкь
الأسبوع المصري
СагӀудиязул ГӀарабия
ГІарабистан Гьоркьохъел гІасрабазда
XVI гІасруялда турказ байбихьана ГІарабистаналда кверщел гьабизе. 1574 соналде ГІусманиязул пачалихъалъ султІан Салим II бетІерлъиялда гъоркь тІубанго бахъана ГІарабистан. СултІан МахІмуд I-сул (1730—1754) сиясияб загІиплъиялдасан мукагІатлъиги босун, гІарабаз байбихьана тІоцересел галаби гьаризе жалго жододаго чІараб пачалихъияб низам гІуцІиялъе. Гьеб заманаялда бищун къадру бугел хъизамаллъун ХІижазалда рукІана СагІудиял ва Рашидиял.
2011—2013 соназда багъа-бачариял
2011 соналъул марталъул авалалдасан байбибхьун СагІудиязул ГІарабиялда Жанисел ишазул министерлъиялъ митингал гьукъун руго. Гьеб мехалъ полициялъе хІукъукъал щвана бокьараб куцалда митингалде рахъаразда дандечІей гьабизе.
Пачалихъияб гІуцІи
Къанун бахъиялъул хІакимлъи чІезабун буго — Мажлису Шураялдасан. Мажлису Шураялъул киналниги 150 гІахьалчи, тІамула ханас ункъго сонил болжалги цІан.
Аслиял шагьарал
СагІудиязул ГІарабиялъул 88 % халкъалъул шагьаразда гІумру тІамун руго. Бищун кІудияб шагьар, ханлъиялъул тахшагьар, гьелъул сиясияб, маданияб (диниял бакІал рикІкІинчІого) ва гІелмияб центрлъун ккола — Ар-Рияд жинди жаниб 4 млн чи вугеб. Жидда — пачалихъалъул кІиабилеб кІудияб шагьар, гьелъул «экономикияб тахшагьар», БагІараб ралъдада кІвар бугеб порт. Макка ва Мадина, пачалихъалъул бищун чІахІиял шагьарал гурелги, гьел ккола СагІудиязул ГІарабиялъул ва тІолабго исламияб дунялалъул къадро тІадегІанал шагьаралъун.
Экономика
ЗагІипал рахъал: профессионалияб лъай кьей гьечІо. ГІемерисеб бутІа бетІербахъи гьабулел жалазул къватІисанхун импорт гьабун бачІуна. ГІолилазда гьоркьоб хІалтІуларезул къадар цІакъго цІикІкІараб буго.
Гьакил нухал
Гьакинухазул гІаммаб халалъи бахуна 221 372 км. Гьелдаса:
Кудалиб
Гьава-бакъ
Кудалиб росулъ хасало цӏакъго цӏорораб бакӏ гуро, риидала багӏарун букӏуна.
Цӏар рагӏарал гӏадамал
Жахӏпарилазул Мухӏамад - гӏурус пачаясул аскаралъул полковник.
ШигӀар
ШигӀар яги деви́з (devise) — рагІи ялъуни къокъаб аби, кинаб бугониги гІадамазул къокъаялъул яги гІуцІиялъул рукІа-рахъин загьир гьабулеб гІаламат. ЦІикІкІунисел пачалихъазул рукІуна шигІарал. Гьединго шигІарлъун букІине бегьула кинаб бугониги къагІида (правило), жинда рекъон гьеб шигІарлъун ккурав чияс гІумру тІамулеб.
Кудалиб
Линкал
Блогспоталда Кудалиб сайт
КӀванада
КІвана́да — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
Тарумовка
Ракьхъвай
Гьеб буго МахІачхъала-Астрахан автонухда. МахІачхъалаялдаса 175 км севералдехун.
Сура Ал-ФатихӀа
Сура букІана рештІун Маккаялда ва гьелда жаниб буго 7 аят.
Квами
Ква́ми — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ГӀобода росдал советалде гъорлъе кколеб.
Тарих
Росу лъугьана Селиотар кулиялъул бакӀалда Хунзахъ мухъалъул ГӀобода росдал хъутаналъул ракьалда.
Мультфильм Замбезия
ЮАРозу мультфильм 2012.
Зорро
Zorro
Белорусал
Белорусал (бел. беларусы) — Белоруссиялда бугеб миллат. Къадар 9,4 миллионалде бахула.
Проект:Азиялъул моцӀ
Жидеца бищун цӀикӀкӀараб къадар макъалабазул хъварал гӀахьалчагӀазе кьезе буго Википедиялда Азиялъул вакил абураб цӀар {{l6e||Wikipedia Asian Ambassador}}. {{Clickable button 2|ГІахьаллъи гьабизе|url=https://tools.wmflabs.org/fountain/editathons/asian-month-2020-av |class=mw-ui-progressive}}
Википедиялъул мацӀазул бутӀаби
Википедия на центральном биколе
Гьинди мацӀалда Википедия
Каннада мацӀалда Википедия
Маратхи мацӀалда Википедия
Ориялъул Википедия
Военный городок, Болъихъ мухъ
Рагъулаб шагьар яги Военный городок (Военный городок) - рагъулаб шагьар Дагъистаналда Жумгьурият Болъихъ мухъ.
Портал:Тарих
← БетӀераб гьумералде нахъруссине
ХӀадуре дуца, бажарулеб батани!
ВатӀанчилъи
ВатІанчилъи — кинаб бугониги пачалихъалъулги, гьелъул цӏуниялда гъоркь вугев чиясдаги гьоркьоб бугеб щулияб къанунияб хурхен.
ХӀабаши
Федеративияб пачалихъ, парламентияб республика.
ХIабашиялъул гӀорхьода руго Сомали, Эритрея, Судан, Кения, Джибути ва Жанубияб Судан.
АхӀулгохӀ
Шамилил щулалъилъун букІараб гьеб гІохІалда тІад, Кавказалъул рагъда 1817—1864,Шамилил бетІерлъиялда гъоркь мугІрузул халкъаз, 1839 соналъул 13 июналдасан бахъун 22 августалде щвезегІан, къвакІун чІун рагъ бачана генерал Граббел бетІерлъиялда гъоркь букІараб пачаясул аскаразда данде. ГІицІго 22 августалъ, кутакалда хІалуцараб ва вахІшияб къеркьеялдаса хадуб гІурус аскараз бахъана АхІулгохІ, амма гьеб мухъалда аскІоса гІебеде жеги чанго къоялъ халат бахъарал къеркьеял рукІана. Шамилги муридзабиги гьениса рахъун Чачанистаналдехун ана.
Унсоколо мухъ
Халкъалъул къадар
Мухъалъул гІадамазул къадар бахуна 30 029 чиясде.
Лъай кьей ва культура
Мухъалда буго 18 школа, 11 лъималазул школалдацересел учреждениял, 2 махщалабазул школа, 1 лъималазул творчествоялъул Рукъ; 18 клуб, 20 мактаба, 3 музей, 1 театр, 12 памятник культураялъул ва тарихалъул.
АхӀтала
АхIтала ккола КахIиб районалда Халатала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Портал:Технология
ТӀаса лъугьа, жеги хӀадурун гьечӀо.
Портал:Химия
← БетӀераб гьумералде нахъруссине
Аварал Азарбижаналда
Аварал Азарбижаналда (Azərbaycanda avarlar) — халкъалъул къадаралда рекъон Азарбижаналда анлъабилеб этникияб къокъа ва Россиялдаса къватӀир ругел авар диаспораздаса бищун чӀахӀияздаса ккола.
Гьенир аварал раккин
Нилъеда лъала гьоркьохъел гIасрабазда магIарухъ ва сверухъ ругел ракьазда гIуцIун букIана Сарир абулеб щулияб хIукумат. ГIарабиязул тарихчагIазул тIахьазда рекъон, Арраналда (Хьунал Азарбижан) букIараб кIиазарго росдал бащдалдаса цIикIараб къадар Сариралъул пачаясул квершаликь букIун буго. Гьел росабазул чангоязда, гьай-гьай, магIарулал рукIине ккола ва гьезда гъорлъе Закаталаялъул магIарул росабиги ине ккола.
Гьединал руго ЦIоралда ругел магIарулазул хIакъалъулъ биценал.
Ригьикь
Социалияб инфраструктура
РосулӀ буго гьоркьохъеб школа, маданияталъул рукъ, библиотека, амбулатория.
Гъодоберисел
Дин
Гъодоберисел буго бусурбанал.
ГӀандуникӀил васият
Баянал
Щибаб росдадасаги букIун буго щу-щу цер: цо чIегIераб, ункъо багIараб. Кинабго росдадасаги букIун буго чуниги гIаланиги – цояб. Гьесул (нуцалил чи хвараб  мехалъ гьесда хадуб-цебе жо гьабизе цо-цо гIаканиги кIи-кIи куйниги. Гьебго магъало букIун буго гьесул бертин – жо ккани).
ГӀоротӀа
ГӀо́ротӀа — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу.
ТӀаса Инхъокъвари
ТІа́са Инхъокъвари — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Адабият
Адабият абураб термин буго гӀараб мацӀалъул адаб (أدب) абураб рагӀудаса бачӀараб. Литература абураб термин буго латин мацӀалъул iteratura/litteratura "малъи", "хъвай", "грамматика" абураб ва бачӀиналъулъ магӀна "хӀарпаздалъул хъварал формаби" бугеб рагӀудаса (лат. litera/littera "хӀарп"). Гьеб гуребги, термин хӀалтӀизабун букӀуна кӀалзул ва кочӀол текстазеги. Басмаялъул технологиял церетӀеялъ рес кьун буго адабият ва хъварал хӀалтиӀаби, гьединго электроникияб адабиятги, кӀванагӀан цӀикӀкӀун тӀиритӀиялъе
Авар мацӀалъул рикӀкӀен
РикІкІеналъул форма
Журарал рикІкІенал ккола жал кІиго яги лъабго рикІеналъул кьибил жубан лъугьаразда (гьединго журараллъун ккола гьездасан лъугьарал иргадул рикІкІеналги). Журарал рикІенал лъугьунаго -го ахир гІицІго ахирисеб рикІкІеналъулъ гурони хутІуларо: кІиго + нусго = кІинусго, лъабго + нусго = лъабнусго, ункъго + азарго = ункъазарго.
Субстантивацияб иргадулаб рикІкІен игІрабазде хисула сифат гІадин: кІиабилев вас, лъабабилей яс, анцІила цоабилеб класс, къоабилел санал, амма цІаргун цадахъ ругел мехалда иргадул рикІкІеналги игІрабазда рекъон сверуларо: микьабилеб класс, микьабилеб классалъ.
Хьонохъ (ЦӀумада мухъ)
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
МухӀамад Рамазанов
Рамазанов МухIамад Мусалавил яги МухIамад Рамазанов (гьавуна 27 март 1936 соналъ - хвана 7 май 2008 соналъ) — дагъистаналъул хъвадарухъан, журналист ва мугIалим.
Узбек
Узбек (Oʻzbekiston, официалияб куцалда Узбек Жумгьурият, Oʻzbekiston Respublikasi) — Гьоркьохъеб Азиялда бугеб пачалихъ. ГІурхъи цояллъун ккола Афгъанистан, Туркменистан, Хъиргъиз ва Тажик жанубияб рахъалда, Хъазахъистан шималияб рахъалда, ва Хъазахъистан гъарбияб рахъалда. Тахшагьар — Ташкент.
ХӀоцоса Нажмудин
Дагъистаналъул тарихалда ХӀоцоса Нажмудинил хӀакъалъулъ гӀадин жинда тӀасан гӀемерал гьерсал рицарав, чорокал бугьтанал лъурав чи тӀокӀав батӀияв ватизе рес гьечӀо. Дагъистаналъулги Чачаналъулги имам ХӀоцоса Нажмудин кидаго рикӀкӀунаан ва жеги рикӀкӀуневги вуго жиндирго ватӀаналда хӀукуматалъулги халкъалъулги кӀудияв тушманлъун.
ТӀинаб ХалакӀумур
ТIинаб ХалакIумур ккола КахIиб районалда Эхеди КахIиб жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Сасикь
ГӀадамал
Киналго сасикьал ккола магӀарулал Ислам дин ккурал. ГӀемерисел сасикьал гочун руго Шаваялда Сасикь росулъ ва Хасавюрт мухъалъул ЦӀияб Сасикь (Савхоз).
ЦӀада
География
Росу буго Хунзахъ тӀалъиялда, мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьудехун 5 км-ялъ рикӀкӀад.
ЦӀунди (ЦӀумада мухъ)
ЦІунди — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Платон
Платон (Πλάτων Plátōn; 428/427 яги 424/423 – 348/347 НЩ) — некӀсияв грек философ, жив Атеназда гьавурав НекӀсияб Грекиялъул классикияб периодалда. Атеназда Платоница кьучӀ лъуна Академиялъе, философияб схолалъе; ва гьениб гьес малъулаан философиял доктринаби, жал хадур платонизм хӀисабалда лӀугьарал. Платон абураб цӀар букӀана криптоним, жиб къокъцӀаралдаса бачӀараб — гьев кӀигъуждулӀа гӀебав вукӀиналъилан рикӀкӀуна. Синопалдаса Диогеница цитатулев Милеталдаса Александрида рекъон, гьесул цӀар букӀана Аристокл, Аристонил вас, Коллит демалдаса (Коллит букӀана Атеназул цо къаралъи).
Кванкьада
Кванкьа́да — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Россиялъул Федерациялъул федералиял округал
Шималиябгун-БакътІерхьул федералияб икълим
Федералияб икълималъул центр — Санкт-Петербург
Дагъистаниял
Дагъистаниял — Дагъистанялда бугеб миллат. Къадар 3,000 миллионалде бахула.
1 сентябрь
Байрамал
— Лъаялъул къо.
Генуб
Тарих
Цо тарихчагІазул рикIкIадуда рекъон, жакъасеб Генуб росу бугеб бакІалда гІадамаз бетIербахъи гьабулеб букІанин 400-го соналдаса цебегоян цо пикруги буго, амма гьеб мекъ буго. Генур, аскIоса гIебедего гIадин, гIасрабаца руго бетIербахъи гьабулел чагIи. ТIоцебе хъвалеб пикру буго росдал тарихчи МухІамаднабил Ибрагьимовас жиндирго «Генуб. Тарихалъул нугІзал» абураб тIохьода.
Генуб жакъасеб мехалъ
2012 соналъул 10 январалъ Генубе бачІана 150 гоялдаса цІикІкІун рагъулаб бакІаб техника. Россиялъул низам цІунулез росу сверун ккуна. Жанире—къватІире гІадамал риччачІо. Къаси сагІат 8-гоялдаса радал сагІат 7-го тІубазегІан рукъалъул рагьдегицин рахъине изну букІинчІо гендерие. Росу чанго батІияб секторалде бикьун, щибаб рокъоре лъугьун рукъзал хъирщана.
Синаялъул бащдаб чӀинкӀиллъиялда тӀад А321-ялъул катастрофа
Синаялъул бащдаб чІинкІиллъиялда тІад А321-ялъул катастрофа — ккола, 2015 соналъул щамат къо 31 октябралъ Синаялъул бащдаб чІинкІиллъиялъул централияб бутӀаялда ккараб дунялалъул авиациялъул тарихалда жаниб бищун чӀахӀиял катастрофабазул цояблъун ккараб авиациялъул катастрофа. Россиялъул «Когалымавиа» (Metrojet марка) авиакомпаниялъул авиалайнер Airbus A321 букӀана туризмаялъул Brisco операторалъ ижараялъе босун иргадулал гурел рорженал гьабизе биччан Шарам аш-Шайх — Санкт-Петербург мухъалда. Ракьалдаса батӀалъун 23 минут араб заманаялда экипажалъулгун бухьен къотӀана ва жибго лайнер радараздаса тӀагӀана. Египеталъул хӀукуматалъул хъирщиялъул къокъабазда самолёталъул хутӀарал кускул ратана шагьаралда аскӀоб.
Катастрофа
03:49 UTC (05:49 бакӀалъул заманалда рекъон) 9268-еб рейс гьаваялде бахъана аэропорталдаса, ва ГІакъаба ралъдал мацІ ккун рагӀалдасан боржунаго гьелъ борхалъи босулеб букӀана. Flightradar24 сайталъул баяназда рекъон, 04:13 минут араб мехалда хехлъигун  9268-еб рейс бахана 30875 футалде (9411 м), ва гьеб мехалъ гьелъулгун бухьен тӀагӀана. 04:13:19 UTC заманалда рекъон EI-ETJ борт тӀагӀана радио­лока­то­разул экраназдаса; гьеб мехалъ гьелъул борхалъи букӀана 27925 фут (8512 м), нухлул хехлъи —  ГӀага-шагарго 04:15 UTC (06:15 бакӀалъул заман, 07:15 MSK рекъон) «Аэробус» бортана мугӀрузул мухъалде Синаялъул централияб бутӀаялданая.
Цебесеб кьералъул рагьарал
Цебесеб кьералъул рагьарал — кІалъалел цо-цо мацІазда ругел рагьарал гьаракьазул класс. Гьеб класс баян гьабулеб тӀабгӀ ккола мацІалъул бищун борхатаб бакІ цогидалде данде ккун кІалалъул цебесеб рахъалда букІин, калмалъул нух чІедерлъизабичІого. Цересел рагьаразде гьединго цо-цо абула гвангъарал рагьарал абунги, щай гурелъул нахъисеб кьералъул рагьаразде данде ккун гьел дагьабги гвангъун абулел рукІиналъ.
Рагьарал
Рагьараб гьаракь ккола каламалъул гьаркьлъун, жал абулаго каламалъулаб нухалда кинаб букІаниги квал-квал лъугьунарел. Рагьарал ккола каламалъул гьаркьазул кІиго аслияб тайпаялдаса цояб, цогидалб тайпа ккола рагьукъал. Рагьарал ратІа гьарула сипаталда, гьаракьил кІодолъиялда ва гьединго халалъиялда рекъон. Гьел гІемерисел зирараллъун лъугьуна ва гъункун хурхарал рукІуна просодиялъул тон, интонация ва тІадецуй гІадал вариациязда.
Баян кьей
Буго кІиго комплементарияб рагьаразе баян кьей, цояб фонетикияб, цогидаб фонологияб.
Астрономия
Астрономиялъул гIуцIи
Астрономия бикьула чанго цоцада хурхараб бутIаялде. Гьезда гьоркьоса аслиял бутIабилъун ккола:
Астрономиялъул халгьабиялъул алатал
- Созвездияби (чанго цIваялдасан гIуцIарал фигураби)
12 сентябрь
12-абилеб сентябрь — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 255-абилеб къо (високоснияб соналъ — 256-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 110 къо.
Сура Ал-Маида
Сура букІана рештІун Мадинаялда, ва гьелда жаниб буго 120 аят.
ГеницӀороб
География
Росу буго Телекьлъарал квегӀаб рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 14 километралъ бакъбаккудехун.
МухӀамад Къебедов
Бурса шагьаралъул Дагъистан дернекалъул, ай жамгӀияталъул цолъиялъул бетӀер Яшар Сабри Долдерилгун данделъи букӀана Армуткой росулъ. Гьаб нухалъ ниж гьенире щвезаруна Канадаялдаса вачӀарав цоги магӀарулав МустӀафаца. Гьенирго рукӀана музыкалиял тӀагӀелал ричулеб тукадул бетӀергьан лезгинав Рамазан Кор, турказул тарихчи, адыгеяв МахӀмуд Би, банкалъул хӀалтӀухъан, жамгӀияв хӀаракатчи абхазав Рифат Озбей, имам Шамилил наиб, черкесазул имам Гьонодаса МухӀамад-Аминил наслуялъул гӀадамал Армуткой росдал мухтар (гьедин абула Туркиялда бегавуласда)ГӀусман Эр ва Шарапудин Сунгур, Бурса шагьаралъул ГӀусман-Гъази районалъул тӀоцебесеб микьгосонилаб школалъул директор Парук Демирташ. Хадур ниж Парукица имам Шамилил ватӀаналъул чи хӀисабалда жинцаго нухмалъи гьабулеб школалдеги ахӀана.
Дун ккола КӀикӀуниб росдал бегавул ГӀусманил вас МухӀамадхӀажи. Дун тӀоцеве нужер росулъе щвана 1992 абилеб соналъ. Дир хъизан ккола Шейх Шарапудинил гӀагарай гӀадан. Нижеца нужер росулъ бана 13 къо. КӀудияб гьоболлъи гьабуна нужер росдацаго. Хасго кумек гьабуна Марзиэбелалъ ва гьелъул лъималаз: Шарапудин, Багьавудин, МухӀамад, Шарипат. Гьезие нижер рахъалдасан цӀакъ кӀудияб баркала.
Гьанже цо нухалъ рихьаралги гӀодор чӀаралги бакӀазул бицун лъугӀиларо. ЦохӀо жо загьир гьабун тела. Дица ЦӀунтӀаса Хадижатида гьикъана: Я, гъарин Хадижат, дуда гьаб нилъерго магӀарул мацӀ лъим гӀадин лъалеб мехалъ, гьай дур ясалъе гьеб бицине щай захӀмалъулеб абун. Гьей кӀудияй гӀаданалъ абуна жинца жеги гьей гьитӀинго йигеб мехалда нуцӀа къай, дир ясилан абураб мехалъ гьелъ дандего гьикъулаанила щай «Капийи капа» (турк мацӀалъ нуцӀа къай),- ян абуларебан. Дихъги балагьун гьанже гӀолохъанго кӀодоэбеллъун яхъарай Весиляца жиндирго ботӀрода кӀутӀкӀутӀана. Гьеб букӀана доб мехалъ гӀакълу букӀинчӀохаян абулеб жо.
Росу буго цӀакъ берцинаб гьава-бакъ рекъараб бакӀалда. БитӀахъе жаниса нух бахъизе захӀматаб рохьоса унаго тӀаде ккола борхалъудаса лъим чвахулеб Челали абулеб хӀоралде тӀаде. Цере гьенире чвердезе хьвадулел рукӀун руго росдал лъимал. Маялъул къоял рукӀаниги гьениб жеги цӀоронго бугоан. Гьенибе бачӀунеб лъарадаги буго гӀажаибаб берцинаб цӀар, Балабан абун. Гьелъулги магӀна кколеб буго бегӀераб гохӀил лъар абураб.
Нижеда рукъалъул рагьдухъ дандчӀвай гьабуна цин гьелъул бетӀергьан Гьидаятица, хадуб квер босизе хӀадурго ватана гьесул кӀудияв вац Камил. Цинги «ЛъикӀ щварал» абун нижеда аскӀое щвана жий батӀияб миллаталъул йигониги магӀарул мацӀалъ кӀалъазе хӀаракат бахъулей Гьидаятил хъизан ПатӀимат.
Гьедин цо рокъор данделъана бихьинал. Цояб рокъоса рагӀулеб букӀана руччабазул роха-хинлъараб хабар. Гьебги букӀана Дагъистаналдаги Туркиялдаги ругел магӀарулазда бараб. Хадур киналъулго хӀасил гьабизего гӀадин, дой тӀадехун бицен гьабурай Батули тӀаде щвейгун цо ниж бихьинал рукӀараб рокъор данделъана руччабиги. Гьезул цӀакъ гъира букӀана Дагъистаналдаса хабар рагӀизе, хасго магӀарул мацӀалъ кӀалъазе. Дидасаги гӀемерал рукӀана гьезул суалал.
Боголил какдаса хадурги росдал гӀадамал данделъулел руго росдал администрациялъул минаялъул тӀоцебесеб тӀалаялда жаниб жамагӀаталъе хабар-кӀалалъеги, хӀухьбахъизеги чай гьекъезеги рагьараб жанахӀалда жанир. Хас гьабун росдал мажгиталъул будунас как ахӀулеб гьечӀо. Ялова шагьаралъул кӀудияб мажгиталъул будунас ахӀулеб какил гьаракь рагӀулеб хӀал гьабун буго киса-кибего гьеб вилаяталъул тӀолалго росабалъ. Ай, гьединаб радиоялъулаб бухьен чӀезабун буго мажгитазда гьоркьоб. Росдал дибирасеги мухь кьолеб буго хӀукуматалъ. Масала, гьитӀинабго Эсадия росдал дибирасул моцӀрол харж бахунеб буго азарго долларалде.
Нипонал
Нипонал (яп. Nihonjin, Nipponjin) — Нипоналда бугеб миллат. Къадар 130 миллионалде бахула.
Тажикал
Тажикал (таж. Тоҷик) — Тажикистанлда ва Афгъанистанялда бугеб миллат. Къадар 35 — 60 миллионалде бахула.
Мухахъ
Муха́хъ — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
Кабардиял
Кабарди́нал яги Микма́кал (адыгэ) — адыгазул субэтнос, Кабардин-Балкариялда бугеб миллат, гьединго руго Краснодарскалъулаб ва Ставрополалъулаб краязда, Карачаевгун-Черкесиялда, Адыгеялда ва Шималияб Осетиялда. Кабардин-Балкар жумгьурияталда 2010 саналъул хӀисабалда халкъалъул 57 % ккола гьел.
МахӀачхъала
Халкъалъул къадар
МахIачкала — ккола бищун гIадамал жанир цIикIкIараб шагьарлъун Шималияб Кавказалъул Федералияб Округалда, ва гьединго хеккого гIолел Россиялъул чIахIиял шагьараздасаги.
22 сентябр
22-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 265-абилеб къо (високоснияб соналъ - 266-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 100 къо. Хаслихъ къоял ращалъулеб кӀиго къоялдасан (23-абилебгун) цояб.
Могьохъ (Шамилил мухъ)
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 6 километралъ шималиябгин бакъбаккудехун.
ГӀахьвалал
ГӀахьвалал (гӀах. ашвадо) — магӀарулазде гъорлъ унеб гьитӀинаб миллат. Къадар — 6 азарго чи.
ГӀахьвалазул наслу-тухум
Гьебго къагӀидаялъ бакӀалъул хаслъиялде, бетӀергьабазул цӀаразда, гьеб кули, мархьо, нохъо, ицц, къулгӀа, лъар, мегъалъул щибаб бакӀалда, мегӀер-гӀалахалда хасал цӀараздалъун хьухьун буго тӀолго гӀахьвалазул ракь, мекъи ккеларо цо квадратияб километраялда гьоркьохъеб хӀисабалъ 80 - 90 цӀар бугин абуни. ГӀахьвалазул къавмалъул щибаб росдал хӀакъикъат-къисмат батӀи-батӀияб буго.
Тахо мегӀералъул Югалда гӀахьвалазул ракьул гӀорхъиялъе хъаравуллъиги, ва риидал общинаялъул чуязулгун оцазул милатги гьабизе Ӏ640 абилел соназ цо лъаратӀисезул тухумалъе гӀахьвалазул общинаялъ изно кьола ракьалда росо базе ва жидер ракьалдаса пайдаги босизе. Гьеб тухумалъул росдае цӀарги кьола «Ракь гӀахьвахъ» абун, гьеб росдада гӀахьвалаз абулаан «Лъа ашвадо» йилан, ай «тӀасиял гӀахьвалалилан». «Ракь гӀахьвалазул» жамагӀаталъулгун ригьин-цӀаялъулги хурхен букӀунаан ва гьабсагӀаталъги цоцалъ гӀагарлъи-божилъиги буго, мацӀ гӀахьвалазул гьечӀониги.
БакӀазда ва гӀадамазда цӀарал ракки
Кинал ругониги халкъалда гьоркьор динал раккизегӀан ва жодор цо бакӀалда чӀчӀун магӀишат гьабун тархъизегӀан ГӀахьвалазул къавмалъул гӀадамазде ахӀулел цӀаразул хӀисаб гьабураб мехалъ бихьулеб буго лъимер гьабигун гьеб лъимералда хасаб цӀар лъолеб букӀинчӀолъи, гьединан харабазги бицунаан.
Обществоялъулъ политикияб экономикияб хиса-баси ккеялда цадахъ гӀадамазда лъолел цӀаразулъги чӀахӀиял хиса-басиял ккун руго. Масала: МагӀаруллъиялда христян дин хӀалтӀулеб заманаялъ гуржиязулгун-эрмениязул цӀарал лъезе лъугьун руго: Гоги, Гугач, Жули, Кута, Дечи, Чохили, Чило, Чангури, ЧӀанди, БечӀаро, Моссе, Марьям, ИлитӀа, Тамара, Барбара ва гь. ц.
ГъорахӀажиял
ГъорахIажиял ккола Билкан районалда Кортала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
ХӀажи-Мурад
Лъимерлъи
Бицен буго, кIудияв гIураб мехалъ гьасие гIурусаз къунила цо суал: «кида дуда бичIараб мун хIинкъи гьечIев чи вукIин?». Гьеб суалалъе ХIажи-Мурадица къола къучIаб жаваб: «БецIаб сардилъ дахIададаца дун витIун вукIана Бакъдай (боцIцIи-гьанз хундерица хьихьулеб авлахъ) чода хадув. ГьитIтIаб хIетIегун дун тIад чIчIана хинаб, тамахаб жоялда тIад. Гьеб букIана гIанкI, гIундулги ккун кодобе босар. Гьеб букIана дир тIоцебесеб бахIарчияб иш». ХIажи-Мурадил гIамал-хасият букIана хундерил бахIарзабазда рекъараб. Гьесда лъимерлъиялдаса нахъе бихьана ханзабаз гьабулеб букIараб иш, унел рукIарал рагъулал къеркьеял ва цогидал захIматал ишал.
ЦӀобокь
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
29 сентябрь
29-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 272-абилеб къо (високоснияб соналъ — 273-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 93 къо.
ГӀаргӀар
ГІаргІар шагьар буго СагІудиязул ГІарабиялъул севералда ГІиракъалъулгун гІорхъода. КьучІ лъуна 1951 соналда.
1 октябр
1-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 274-абилеб къо (високоснияб соналъ — 275-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 91 къо.
КилсабукӀов
КилсабукIов ккола Билкан районалда МачIаб-иццухъ жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Хьаргабиса Идрис
Миллат — магІарулав. 1847 соналда Шамилица гьев хьиндаллъиялда наиблъун тIамана. Хвана ва вукъун вуго СалтІа росдада аскIов.
Нахъе цӀцӀарал рагьарал
Нахъе цІцІарал рагьарал — жал абулаго мацІалъул лага яги кьибил нахъе иги гъоркье мукъулукъалде цІцІан унел рагьарал гьаркьал. Бищун нахъе цІарал рагьарал руго, жал абулаго мацІалъул хьибил нахъе ун, эпиглоттис мукъулукъалъул нахъисеб рахъалда цузе бегьулел, ва. Рорхарал яги цересел рагьарал рукІине бегьула бутІаккун нахъе цІараллъун, мисалалъе, аскІор ругел увуляриял рагьукъазул яги нахъе цІцІараб мацІалъул кьибилалдалъул лъугьунеб рагьаразул гьармониялъул асаралдалъун. КІиябго нухалда,, мисалалъе, нахъе цІан рукІине бегьула хадусел рагьаразде:.
Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀи
ЦМГІ-ялъул къанун хъван, гьеб хІалтІизе байбихьана 1945 соналъул апрелалдаса июналде щвезегІан Сан-Францискоялда тІобитІараб, 50 пачалихъалъул вакилзаби ракІарараб конференциялда.
Турциялъул магӀарулал
ХӀакъикъаталдаги гьеб кканилан абизе бегьула Туркиялде гьабураб сапаралда, - ян бицана кочӀохъанас. – Гьениб чанго батӀияб миллаталъул (лъарагIал, магIарулал, даргиял…) дагъистанияз бицунеб букӀана цохIо магӀарул мацӀ. БитӀахъе бицани, авар мацӀалда кечӀ ахӀулеб мехалъ гьезул бадиб магӀу хулулеб букӀана. Туркиялда ругел нилъер дагъистаниязе нижер церерахъиназ кӀудияб асар гьабуна.
Турциялъул тӀадегӀанаб миллияб мажлис
Тарих
Турциялъул тІадегІанаб миллияб мажлис данде бакӀарун букӀана 1920 соналъул апрель моцӀалда Туркциялъул конституция къабул гьабиялъул мурадалда, кинго гьеб къабул гьабичӀо 1921 соналъул январь моцӀалда гурого.
МухӀаммад
ХӀужаби
МухІа́ммад {{сав}} ({{мацӀ+ar|محمد}} {{Audio-IPA|Ar-muhammad.ogg|[mʊħɑmːæd]}}), 570 соналъул 26 апрелалъ Маккаялда гьавурав ахирисев авараг. Аллагьас гьесухъе {{сав}} рещтІана вахІйалдалъун Къуръан. МухІаммад {{сав}} вукІана цеветІурав сиясатчилъунги, рагъул цевехъанлъунги ва гьединго тІоцебе бусурбабазул умма жинца гІунцІцІаравлъунги. Гьев чІаго вугев мехалда, тІолабго ГІарабазул бащадабчІинкІиллъи букІана исламалъул ракьлъун.
ГӀусман-хӀажи МухӀамадов
ГIусман-хIажи МухIамадовас магIарул адабияталъе гьабураб кIудияб, ракIбацIцIадаб хъулухъ миллатцоязда бихьизабизе кIун батани, гьаб гьумералъул мурад тIубараблъун рикIкIуна дица. Жиндир хIакъалъулъ тIехь хъвазе мустахIикъав чи вукIана мунагьал чурад. МагIарул росабалъе ине бокьуларого рукIуна гьанже авар газеталъул хIалтIухъаби. ГIусман-хIажияс абуни магIаруллъи бега-гилана. КигIан гIемерал пайдаял дандчIваялдай гьес росабалъ тIоритIарал! Къалмиде росичIого кигIан интересал лъугьа-бахъиналдай хутIарал! Гьанжеялдаса 9-10 соналъ цебего дица ГIусман-хIажиясда абун букIана дур гIумрудул хIакъалъулъ хъвазе бокьун бугин, разилъиларищан. Рецц-бакъ къабуллъуларев гьес дие инкар гьабуна. Гьелъги бицуна чиясул хасияталъул, рухIияб борхалъиялъул. Чанги гIелмабазул кандидатасул хъвай-хъвагIаяздаса багьа цIикIкIараб хIалтIи гьабуна ГIусман-хIажияс. Дида лъикIаблъун бихьула хадубккун Гумбет районалда гьесул юбилей гьаби. Гьелде данде ккезабун, ГIусман-хIажиясул цIарги тIад хъван, ГIали-хIажиясулги МахIмудилги хIакъалъулъ гьес ракIарарал баяназул тIехьги къватIибе биччазе.
Паранг къиралат
Паранг къиралат (Парангазул къиралат, Фра́нкия) (Regnum Francorum,, ; royaume des Francs; Frankenreich) — БакътӀерхьул ва Централияб Европаялда V–IX гӀасрабазда букӀараб пачалихъ, жибги БакътӀерхьул Румаб Империялъул территориялда лӀугьараб цогидал барбар къиралатазда цадахъ, ва букӀана гьезда гьоркьоб бищун кӀудияб.
9 октябр
9-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 282-абилеб къо (високоснияб соналъ — 283-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 83 къо.
Хив мухъ
Хив мухъ — Дагъистаналда бугеб муниципалияб мухъ.
Юсуп авараг
Юсуп - Аллагьасул авараг, Якъуб аварагасул вас.
Рогьалил как
Рогьалил как (فجر‎) ― тIоцебесеб как.
Рамсес КӀудияв
Гьесул жаназа батула ханзабазул балъгояб рокъоб 1881 соналъ, жакъа къоялъ гьеб буго Египеталъул музеялда.
Лъимерлъи ва гІолохъанлъи
Рамсес гьавуна гІага-шагарго н. щ. 1303 соналъ, I Сетил ва Туйял хъизаналда. Рамсесие 5 сон бугеб мехалъ, гьесул кІудияв эмен Рамсес I, цевесев пиргІавн ХІоремхІебица жиндирго ирсилавлъун вищарав, лъугьуна Египеталъул пиргІавнлъун. Гьес ханлъи гьабула 2 соналъ, ва гьесдаса хадув н. щ. 1290 соналъ пиргІавнлъун лъугьуна II Рамсесил эмен Сети I.
Инсуда цадахъ ханлъи гьаби
Инсуда цадахъ ханлъи гьабулеб заманалда, Рамсесица къинабула Нубиялда дагьа-макъаб данде рахъин ва гьабула чанго операция ралъдал хъачагъазде данде. Гьединго Рамсесил бетІерлъуда гъоркь байбихьула Египеталъул бакътІерхьул гІурхъаби щула гьаризе ва Ливиялъул къавмазул чабхъенал къотІизаризе.
Ливиялъул къавмазда тІад бергьенлъи кквей
Ливиязде данде II Рамсесица кІудиял рагъул экспедициял гьариялъул рагІа-ракьанде щварал рехсеял гьечІо, руго гІамм гьабун рехсарал хъвай-хъвагІиял, жидеца мугъчІвай гьабизе бегьулел цо хасал лъугьа-бахъиназда.
15 октябр
15-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 288-абилеб къо (високоснияб соналъ — 289-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 77 къо.
Рамсес КӀудияв
Архитектуриял проектал гІумруялде рахъинари
Гьесул мемориалияб магІбад, жакъа къоялъ Рамессеум абулеб цІаралда гъоркь машгьураб, букІана Рамсесил архитектуриял проектазул байбихьилъун. Проектал гІумруялде рахъинарулаго, Рамсесица гьел гьарулаан жеги киданиги рукІинчІел масштабазда. Жиндир ханлъиялъул лъабабилеб соналъ Рамсесица байбихьана гьелде щвелалде 1500 соналъ ран рукІарал пирамидабаздаса хадуб бищун кутакаб архитектурияб проект. Аза-азар къадахъабазулги, ганчІил устарзабазулги суратчагІазулги хІалтиялдалъун байбихьана тІолго Египеталъул шагьарал хисизабизе. Уасеталда щибаб магІбадалъе гьабуна реконструкция, тІаде рана цІиял бутІаби, ва гьеб щибалда букІана Рамсесил къуват ва гьесие бугеб хІурмат бихьизаби. Жиндирго хІакъалъулъ абадияб цІар ганчІида хІутІизе, Рамсесица лъазабуна ганчІил устарзабазда гьезул гамачІгун хІалтІулел къагІидаби хисизареян абун. Гьесде щвелалде ганчІида бекІкІун гьарурлаан гъваридал гурел рельефал, Рамсесица лъазабуна жиндие ганчІида гьарулел хъвай-хъвагІабиги сураталги гъваридго гьабеян, гьел хвечІого рукІине
Гьел проектал гьарулаго, Рамсесица хІалтІизаруна гьезул кІодолъи ва гуч, жиндирго ирсалда тІад заманалъ кверщел гьабичІого букІине ва гьеб гІасрабаз хвечІого хутІизе. Гьединго Рамсесица искусство хІалтІизабуна жиндирго къватІисел пачалихъазда тІад бергьенлъабазул пропаганда хІисабалдаги. Гьесул гІадал гІемерал статуял гьечІо цониги пиргІавнасул. БукІаниги, Рамсесил картушал руго цересица жиндирго гьарун руго цо-цо цересел пиргІавназул статуялги, тІад жиндирго картушалги лъун.
Балахьуни росдал бо
Административияб марказ — Балахьуни росу.
ГӀанди сверухълъи
Административияб рикьи
1899 соналъ гӀуцӀана 3 бутӀа: Бакълъул, КӀкӀаратӀа–Технуцал ва Ункъракь–ЦӀунтӀа.
Ракьдагьоркьосеб ралъдада тӀад Airbus A320-ялъул катастрофа
ЦІех-рехалъулаб операция
Гьавадул гама тІагІанин хабар бачІарабго, EgyptAir авиакомапаниялъ хехаб куцалда оперативияб штаб бакІарана, лъугьа-бахъиналда хадуб хал кквезе. Гьеб штабалда гъорлъе ана киналниги авиациялъул хъулухъазул вакилзаби.
EgyptAir
EgyptAir ккола Африкаялъул кІиабилеб кІудияб авиакомпаниялъун.
20 октябр
20-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 293-абилеб къо (високоснияб соналъ — 294-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 72 къо.
Гъоркьияб борхиялъул рагьарал
ТІубачІеб сияхІ
Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялда жидее хасал ишараби ругел гъоркьиял борхиялъул рагьарал руго хадусел:
22 октябр
22-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 295-абилеб къо (високоснияб соналъ — 296-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 70 къо.
ТӀанкӀ
ЦӀинкир яги ТӀанкӀ (латиназул мацӀалда naevus) — гӀадамасул лага-черх.
ДатунатӀа
География
Росу буго АваргӀоралъул квегӀаб рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 8 км-ялъ бакъбаккудехун.
Гьуърул
Гьуърул (латин мацӀалда pulmo) — гӀадамасул лага-черх.
Гендерил тунел
Генде́рил туне́л — Россиялда ва СНГ-ялда бищунго халатаб ракьулIан гIанлъун гьабураб нух. Шураги Генубги цоцалI рухьунеб тунел. Халалъи — 4303 м. СагIтида гьенисан ине кIола 4 азарго машинда. Нухлул гIеблъи — 7 метр. Борхалъи — 5 метр.
Гендерица жидецаго гьелде Къвари́лъухъ туне́л абула.
ГӀарани гьоркьохъеб школа, ХӀамзатил Расулил цӀаралда бугеб
Школалъул тарих
ГӀарани хъалаялда жанир рукӀана кинабго мухъалъул гӀуцӀалаби ва лъабго лъай кьолеб бакӀ:
Байбихьул школалъе гьениб бакӀ букӀинчӀо. ТӀоцебесеб байбихьул школа рагьана 1930 соналъул 1 сентябралъ МухӀамадилазул МуртазгӀалил рокъоб, ЦӀада, Гиничукь ва ГӀарани росдал 7–16 сон барал лъималазе. Гьел рикьун рукӀана бугеб лъаялда рекъон. МугӀалимзаби рукӀана:
КъехӀросу
КъехIросу ккола Билкан районалда КъехIросу жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
26 октябр
26-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 299-абилеб къо (високоснияб соналъ — 300-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 66 къо.
СугъралӀ росдал бо
СугъралӀ росдал бо  — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Кудалиса ХӀасан
Кудалиса ХIасан (Бицанихъе 1715—1795)
ГьаракӀуниса СагӀид
СагӀид гьавун вуго ГьаракӀуниса ГӀайишатие ва ГӀаймакиса Абубакарил вас МухӀамадие. ГьитӀинго эменги хун хутӀарав СагӀид, жиндаго аскӀовеги вачун, кӀудада Абубакарица цӀализавун вуго. Хадуб гьес гӀелму босун буго цогидалги машгьурал гӀалимзабаздасан ва гьев вахъун вуго бергьарав гӀалимчи. Гьесул квералъ хъварал гӀемерал гӀелмиял асаразда гьоркьор руго гӀарабалъги ва рахьдал мацӀалдаги хъварал кучӀдул. Гьевги ккола аваразул хъвавулаб литератураялъе кьучӀ лъуразул цояв.
Монархия
Мона́рхия (monarchia < μοναρχία «цогояб хӀакимлъи» < «цогояб» +  «хӀакимлъи, кверщел») — хӀакимлъиялъул форма, пачалихъалъул бетӀерлъуда цо чи, монарх, вукӀунев гӀумруялъ яги тахидаса инкар гьабизегӀан. Политикияб легитимлъи ва монархасул хӀакимлъи букӀине бегьула гӀурхъи бугелдаса ва цӀикӀкӀанисеб къагӀидаялъ симболиялдаса (конституционияб монархия) тӀубанго автократиялде щвезегӀан (асолютияб монархия) ва тӀибитӀизе бегьула тӀураязул, къанункьеязул ва махӀкамияб хӀакимлъиялъул сфераялде.
Датуна гьатӀан
Архитектура
Бан буго гуржиязул къуба гьечӀел, жанахӀ-типалъул килисабазул къагӀидаялда. Къадал лъун руго месед-тӀогьилаб хъиругьецӀоялъ. ГьатӀаналъул халалъи буго 9,1 м, гӀеблъи буго 5,7 м, борхалъи – 8 м. ТӀохтӀа ккун буго рици. ГьатӀаналъул буго лъабго рагьу — бакътӀерхьудаса, бакъбаккудаса ва централияб шималалдаса. Ахирисеб буго кӀкӀалахъе балагьараб, сундуе гьеб букӀарабали лъалеб гьечӀо. Гордал руго чӀчӀедерал. Минаялъул цо рахъалда руго кӀикъадал, хӀужрабиги (келион) ругел (гьелъ нугӀлъи гьабизе бегьула монахал рукӀараблъиялъе). XX гӀасруялъул 20-л соназдаги гьенир рукӀарал фрескаби рихьизе бегьулаан.
7 Ноябр
7-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 311-абилеб къо (високоснияб соналъ — 312-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 54 къо.
Мэр
Мэр (Maire) — к1удияв — администрациялъул бет1ер, кинаб бугониги г1умру гьабулеб бак1алъул бет1ер, ц1ик1к1ун гьеб х1алт1изабула шагьаралъул бет1ерасде.
ЛъаратӀа мухъ
Тарихияб рахъалъ гьанжсеб ЛъаратӀа мухъалъул бугеб территориялда рукӀана Анкьракь, Анцухъ, Бугьнада, Гьунзиб, Таш, ТӀомур гӀадал Авариялъул тарихиял болмухъал. Жибго ЛъаратӀа мухъ гӀуцӀана 1928 соналъул 28 марталда, букӀараб Гъуниб сверухълъиялъул Анцухъ ва Бугьнада бутӀаяздаса Анцухъги Къапуча мухъ хӀисабалда. 1926 соналъул 10 октобералда цӀар хисана гьанже бугелде.
Административияб планалда ЛъаратӀа мухъ бикьула анцӀила микьго муниципалияб гӀуцӀиялде, гьезул 17-ялъул буго росдал боялъул статус, цо буго жибго росу. Гьез гъорлӀе бачуна 89 чӀел-бакӀ. Мухъалъул административияб марказ буго ЛъаратӀа росу.
Демография
1959 сон — 8438
Территориалияб гӀуцӀи
Административиябгин территориалияб гӀуцӀиялда жаниб ЛъаратӀа мухъалъ гъорлӀе рачуна росдал боял ва росаби. .
ЧӀел-бакӀал
ТӀадиял ва Бугьнада росаби ккола ЛъаратӀа мухъалул лъарагӀлъиялда батӀа-ругел анклаваллъун.
Дахмада
Дахмада жамагIаталде гъорлъе уна жибго Дахмада росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
13 Ноябр
13-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 317-абилеб къо (високоснияб соналъ — 318-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 48 къо.
14 Ноябр
14-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 318-абилеб къо (високоснияб соналъ — 319-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 47 къо.
Каламалъулаб нух
Каламалъулаб нух яги каламалъулаб тракт — организмалда жаниб гьаракьалъул иццалда (рахьхахулезул щекъералда, хІанчІазул гъоркьияб щекъералда) аскІоб бугеб гьодорлъи, жинда жаниб гьаркьазе фильтрация лъугьунеб.
Гьоор-Хьиндахъ
Гьоор-Хьиндахъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Гьоор росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 2 км-ялъ бакъбаккудехун, КъахӀиблъарал кваранаб рагӀалда.
ГӀободиясули тарих
Росас лъадуда абуна:
-Дада! Дида гьал лъалаянги абун, васас хIарпал цIалана, тIаде валагьун эменгун...
Гьеле гьебго мурадалда Сайид ГIободиявги щола Гьухъаливе бакъанил гIужалъ ва рещтIине гьоболгицин цIехечIого, вачIинахъего мажгиталъуве уна, гIадамазул рахIат хвезабизе бокьичIого.
-Гьанже, дир вас МухIамад, халват дуе рагьана ва мун гьениве вачине Аллагьасул рахъалдасан дихъе изнуги бачIана,- ян.
-Я, дир кIудияв эмен, гIарипиназул магIдан! Унго, бажариладай дихъа гьеб жавабчилъи тIаде босун?!
21 Ноябр
21-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 325-абилеб къо (високоснияб соналъ - 326-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 40 къо.