cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Татаристан
ХIукуматлъун рикIкIана 1920 соналъул 27 маялъ.
ГӀеч
ГIеч (латиназул мацIалда Malus)
5 май
5-абилеб Май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 125-абилеб къо (високоснияб соналъ — 126-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 240 къо.
Заман (магӀарулазул газета)
Заман, ГІахьвалал районалъулаб газета (1933)
Авар мифологиялъул персонажазул сияхӀ
Авар мифологиялъул персонажазул сияхӀ буго Авар мифологиялъул ва некӀсияб диналъул батӀи-батӀиял персонажул ва бичӀчӀелазул цӀарал кьураб сияхӀ.
КӀударал
КIуда́рал — Гьиристаналъул ...
18 май
18-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 138-абилеб къо (високоснияб соналъ — 139-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 227 къо.
Телефоналъул код
БатIа рахъула рагьарал ва къарал нумерациялъул планал.
Туркиялъул президент
Гъоркь рехсон буго Турциялъул рукІарал киналниги президентазул сияхІ. ТІоцевесев президент вищана 1923 соналъ. АнцІила цо президентасдаса анлъгояв рукІана рагъулаллъун.
Даргин мацӀ
Даргин мацІ — даргиназул мацІаздаса цояб. Гьеб ккола Дагъистаналъул 14 официалияб мацІаздаса цояблъун. Гьелда кІалъалезул къадар бахуна 485 705 чиясде.
Инуитал
Инуитал – Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскалда, Канадалда ва Гренландияалда бугеб эскимос миллат.
Заман (турказул газета)
Заман, турказул газета (1986).
Турциялъул байрахъ
Турциялъул байрахъ (Türk bayrağı) - ккола Турциялъул пачалихъияб гІаламатлъун. Гьеб буго багІараб рукъиялда тІад моцІгун-цІва бахъараб. БагІараб кьер бачІана аварагасул  кІиабизев халиф ГІумар ибн ХатІабидасан, цинги гьеб лъугьана ГІусманиязул империялъул кьерлъун, гІаламатлъун. Гьелда тІад бугеб моцІгун-цІваялъ тІоритІел гьабула исламалде, ай турказул ракь бусурбабазул ракь букІиналде.
ЧӀикӀаса СагӀид апанди
Гьесул асарал
ЧӀикӀаса СагӀид Афандил тӀахьалги назмабиги руссинарун руго гӀемерал мацӀазде.
ХахӀцӀул
ХъахӀцӀул (Populus alba) — тӀанхил гъутӀбузул тухумалъул  хъизаналъул вид.
Туплис
Административияб рикьи
Жакъа къоялъ Тулпис шагьар бикьула хадусел административиял районазде:
21 Май
21-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 141-абилеб къо (високоснияб соналъ — 142-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 224 къо.
Церехун (газета)
Церехун, Хьаргаби районалъулаб газета (1951)
Лъабго (рикӀкӀен)
Лъа́бго (яги лъа, яги лъа́билаб) – кIибидаги ункъидаги гьоркьоб бугеб рикIкIен.
22 май
22-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 142-абилеб къо (високоснияб соналъ — 143-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 223 къо.
Масжиду ан-Набави
Масжиду ан-Набави  — Мадинаялда бугеб мажгит, Маккаялда бугеб Масжидул хІарамалдаса хадуб исламалда жаниб кIиабилеб баракатаб бакI, МухІаммад авараг вукъун вугеб бакI.
МахӀмуд Жалалудин-апанди ад-Дагъистани
ГІусманиязул империялде ин
ГIелмияб гIумруялъул байбихьуда гьев магIарулав турк жамагIаталда жанив лъалаан МахIмудил Мавдуд абураб цIар гъоркь хъварал асараздалъун. Хадуб гьес босана МахIмуд Жалалудин абураб цIар. Гьелъие гIиллаги лъаларо.
Нахъе тараб ирс
Амма, биценазда рекъон, гьесул цогидаб, «жали сулс» абураб хатI букIун буго дагьабго хъачIаб, камиллъи гьечIеб, хIаракал загIипаб. Гьеб сабаблъун, гьеб дандекквезе бегьулареб букIун буго гьесулго заманаялъул машгьурав цогидав хатIат МустIапа Ракъимил хIаракатаб ва хIалуцараб сурат бугеб гьайбатаб къагIидаялде. Гьеб гьедин бугониги МахIмуд­апандил машгьурав тIалиб МухIаммад ­ТIагьирил бихьизабиялда рекъон, султІан ГIабдул Мажидица жиндир заманалда МустIапа Ракъимил нух босараб хатIатазул цо къокъа МахIмуд Жалалудин-­апандил нухдасан билълъине тIамун букIун буго. Амма падишагь хун хадуса гьезул гIемерисел жидерго устарасул нухде тIадруссун руго.
Ахираб заманалда Турциялда гьарурал цIех­рехазул хIасилалда ратана МахIмуд Жалалудин­апандица нахъе тарал гIемерал асарал: хъорщода, ганчIида, ххамида, батIи­батIиял бакIазда гьарурал хъвай­ хъвагIаял, гьесул квералъ хъварал диниял шигIрабазул мажмугIал ва гьел гурел цогидалги. Гьединго ратун руго гьесул лъади Асмал ва тIалиб МахIмуд­ТIагьирил квераз хъварал асаралги.
Науканалъул юпикал
Науканалъул юпикал (наукан. pl: Нывуӄаӷмит) — Россиялда бугеб юпик эскимос миллат.
География
Геогра́фия (некІсияб грек мацІалъул γεωγραφία «ракьхъвай» абураб рагІудасан ) — тІабигІиял ва жамгІиял гІелмабазул комплекс, жинца лъазе гьабулеб географиялъулаб оболочкаялъул гІуцІи, хІалтІи ин ва эволюция, тІабигІиял ва тІабигІиялгун жамгІиял геосистемабазул ва ьезу компонентазул дунялалда ругел  хурхенал ва дунялалда гьел рикьи. Географиялъ лъазе гьабула Ракьалъул (бл.Ракьалъул гІелмаби) тІасияб рахъ, гьелъул тІабигІиял шартІал, гьелда тІад тІабигІиял объектал рикьи (бл. физикалъулаб география), халкъ, экономикалъулал ресурсал (бл. экономикалъулаб география). География ккола некІсиял гІелмабазул цояб.
Википедия
Сайталъул нухмалъулеблъун ккола — америкаялъул коммерциялъулаб гуреб организация «Викимедиа Фонд», жиндирги бугеб 39 икълимияб вакиллъи. Энциклопедиялъул цІар бачІана ингилис мацIалъул - абураб рагІиялдасан (вики, технология, сайталъул кьучІлъун жиб кколеб) ва  - рагІиялдасан (энциклопедия).
Гренландиялъул инуитал
Гренландиялъул инуитал (инуит. sg: Kalaaleq;  pl: Kalaallit)  –  Гренландияялда бугеб инуит эскимос миллат.
Басрияб Тамазатюбе
География
Расположено на северо-востоке от районного центра Бабаюрт.
Туршунай
Туршунай (Туршунай) — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.
Сибиралъул юпикал
Юпикал (сибир. pl: Юпигыт яги Yupiget)  — Россиялъул Федерациялда ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб юпик эскимос миллат.
Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республика
Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республика (Дагъистаналъул АССР) — РСФСРялъул административиябгун-ракьалъул бутIа, 1921—1993 соназда букІараб. ,
Сулайманов, ГӀалил МухӀамад
Биография
1992 соналдаса бахъун цІалана Сириялда, лъугІизабуна Димашкъалъул шаргІияб университет ФатхІ аль-Ислами, гьеб лъугІун хадуб, ай 2005 соналъ тІад вуссана Дагъистаналде, Генуб росдал бол мажгиталда вагІзаби гьаруна, дарсал кьуна.
Гени
Ге́ни (gen. ге́нул, лат. Pyrus) – икьукьитIугьдузулазул пихъигъветI, гургинккараб ва ахадасан гIатIилъун бачIунел пихъазул гъветI ва гьелъул пихъ.
Ботаникияб сипат-сурат
Пихъ букIуна эхедецIазабураб формадул, гъоркьан тIибитIун араб. Руго гургин генул сорталги. Генул пихъилI букIуна цIакъго лъалеб мугьахараб ччобори. Гьеб буго ганчIахIалал клеткабац (склереид) гьабулеб жо.
Щуго
Щу́го – ункъидаги анлIидаги гьоркьоб бугеб натуралияб рикIкIен. БатIияб куцалъ – щу́билаб (≈ гIур. пятёрка).
Бекьилъ
Бекьилъ (Бетли), ккола Дагъистан жумгьурияталъул Унсоколо мухъалъул росу.
Росдал тарихиял бакІал
Росдада аскІоб буго чвахи (57м).
Абу Айюб аль-Ансари
Бичасул авараг (жинда ссвалат салам лъеяв) Абу Аюбил рокъов рещтIиналъул бицунеб къиссаялъул, кигIан гьеб такрарлъаниги, берцинлъи ва гIащикълъи гурони букIунаро.
ДешлахӀар мухъ
Административияб центр — Сергъохъала.
Мавлид
Миякьоса ГӀадул вас ГӀумар-ХӀажица хъвана камилаб ва гӀатӀидаб, кӀудияб къасидат – «Аварагзабазул къиса». Адам аварагасдаса байбихьун, цонигияв гьоркьов виччачӀого, гьес хъвана киналго аварагзабазул гӀумруялъул, динияб хIаракатчилъиялъул хӀакъалъулъ. Асаралъул ахиралда жинда Алагьасул салат-салам лъеяв МухӀамад аварагасул бицунаго, гьес хъвалеб буго жинца гьесул гӀумруялъул хӀакъалъулъ нахъеги гӀатӀидго, гъваридго хъвазе бугилан. Гьес жиндирго анищ гӀумруялде бахъинабуна. Хадусел саназ хъвана кӀудияб, камилаб Мавлид, гьеб гьесул цӀаралда гъоркь халкъалда гьоркьоб загьирлъана. Гьелдаса хадубги ГӀумархӀажица хъвана гьайбатаб кӀиго асар «МугӀжизат ан-наби» – аварагасул гӀаламатал ва «МигӀрадж ан-наби» – зобалазде авараг воржин. Гьел асаразул пасихӀлъиялъулги, рагӀул гогьаралъулги магӀнаялъул кIудияб даража буго. Назму чваххун бачӀуна бацӀцӀадаб иццул лълъим гӀадин. Гьесул мисалалда хадур рилълъун, гьесул жигарчилъи гьоркьоса къотӀизе течӀого, хъвана мавлидал машгьурал гӀалимзаби-шагӀирзабаз. Камилаб ва гъваридаб мавлид хъвана Щуланиса Абу-Исхакъил вас ИсмагӀилица, «Мавлид ал-акбар» кӀудияб Мавлидин цӀцӀар лъуна жиндирго гьайбатаб асаралда гьес. Гьигьалъа ГъазимухIаммадил вас МухӀамадица, «Мавлид ал-акбар» – кӀудияб мавлид гӀуцӀцӀана, ЧӀаралдаса Малла-МухӀаммадил вас Малла-ХӀасаница, гьебго цӀцӀаралда гъоркь хъвана цӀияб мавлид. Гьединал асарал хъваразул сияхӀалда гъорлъе рачине мустакӀикъал руго Иихоса ГӀалихӀажиясул, Игьалиса ГъанцӀил, ГӀахӀалчӀиса МуртазагӀалихӀажиясул, ГӀуриса ГъазимухӀамадил цӀцӀарал. Гьел Мавлидазул халкъалъе хиралъиялъе, гьезда гьоркьоб машгьурлъиялъе нугӀлъи гьабула, гьезул щибаб батӀа-батӀагоги, яги данде гьарурал мажмугӀаздаги чанго нухалъ, кӀудияб къадаралда басмаялде рахъун рукӀиналъ. КигӀан гӀемер гьел къватӀире риччаниги, согӀаб заманаялъ гьезул лъалкӀ тӀагӀинабуна, нахъе цӀунизе кӀвана нагагьал тӀахьал .
Париж
Пари́ж (Paris /пари́/) — шагьар, Франсиялъул тахшагьар;  Иль-де-Франс икълималъул административияб центр.
Агъвали
ГІадамазул къадар — 2,553 азар чи (2014) ., гьезда гъоркьосан гІемерисел чІамалал руго.
Дунялалъул рахъал
Географиялда дунялалъул рахъ ккола — ункъго аслияб рахъазул цояблъун(север, къиблаяб рахъ, бакътІерхьул рахъ, бакъбаккул рахъ).
ШартІлъун ругел гІужал
Дунялалъул рахъал рихьизаризе гIемерисеб бакIалда хIалтIизарула латин алипбаялъул 4 хIарп: N, S, E, W, ингилис мацІалда ункъабго рахъалъул цІаразул бетІералда ругел хІарпазда данде кколел — North (север), Sorth (къиблаяб рахъ), East (бакъбаккул рахъ), West (бакътІерхьул рахъ).
ГӀиса авараг
Саллиб (распятие)
Бану Ираилалъ ГӀиса авараглъун къабул гьавичӀо, тӀадежоялъе, гьел гьесда данде рахъана ва гьев чӀвазе хӀукму гьабуна. Ягьудиял ун руго Румалъул кесарихъ, гьез абун буго гьесда, ГӀисае нужер хӀукумат бокьун гьечӀин букӀизе ва гьев Ягьудиялда жиндирго ханлъи гӀуцӀизехъин вугин. Гьезул мацӀалдаги божун, гьес ГӀиса кквезеги ккун, таслиб гьабун, чӀвазе буюрухъ кьун буго. Гьеб гьесул амру тӀубазе цо ягьудиязул къокъа яргъилалгун уна ГӀисахъе. ЦӀар арав тарихчи ва къуръаналъул тафсирчи Ибн Касирица Ибн ГӀаббасил рагӀабаздаса хъвала буго: Гьеб заманялъ ГӀиса вукӀула жиндир анцӀилакӀиго-анцӀилалъабго асхӀабгун. Бицула, гьеб букӀанила рузанкъо, бакъ тӀерхьулеб гӀадинаб заман, ай шаммат сордо. Гьез рукъ сверухъ ккола, ГӀисада жив ворчӀизе гьечӀелъиги лъан, яги дол гьабсагӀат жанир кӀанцӀизе кколаан, яги гьав живго ине ккела дозухъе, абуна жиндирго асхӀабзабазда: «Лъие бокьун бугеб дида ралъарав лъугьине ва алжаналъув дида аскӀов вукӀизе?». Цо вас вахъула тӀаде, амма гьев цӀакъго гьитӀинавлъун рикӀкӀуна. ГӀисаца жиндир суал кӀиабизеги кьола, лъабабизеги кьола, амма гьев гӀолохъанав вас гурони щивниги вахъуларо. Хадуб ГӀисаца абула: «Мун вукӀизе вуго гьев чи!». Хадуб Аллагьас хисизабула досул сипат-куц, кӀиялго цоцада релъарал лъугӀула. Гьеб заманалъ тӀохалъул каратӀ рагьун бачӀула ва ГӀиса кьижун ккола. Гьеб хӀалалда гьев восун уна зодов, ТӀадегӀанасги абуна: «Ле, ГӀиса! Дица мун цӀидасан щвезе гьавила ва цӀидасан тӀаде вачила…» (Къуръан, 3: 55). Гьев зодов вачун араб мехалъ, гьесул асхӀабзаби къватӀире уна. Ягьудияз, дов вас ГӀиса авараг вугинги ккун, ккола дов, зазил горги къазабула бетӀералда ва таслиб гьабула.
Балахьуни
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Турциялъул буртиял
150-200 соналъ цере Турциялде гочарал буртиял руго жидерго мацIги цIунун, нилъеда цIунизе кIолеб гьечIеб маданияталъул цIех-рехги гьабун.
ГӀодоцараб океан
ГІодоцараб океан — ккола Ракьалда порщадалъул ва гъварилъиялъул рахъалъ бищун кIудияб океан. Гьеб буго бакътІерхьул рахъалда Евразия ва Австралия материказда гьоркьоб, бакъбаккул рахъалда Шималияб ва Жанубияб Америкабазда гьоркьоб, ва жанубияб рахъалъан Антарктидаялда гьоркьоб.
4 январь
4-абилеб январь — григорианияб календаралда лъагIалил ункъабилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 361 къо (високоснияб соналъ — 362 къо).
Майданское
Тарих
Росдае кьучІ лъуна 1974 соналъ (цІикІкІунисеб бутІа гІадамазул Зирани росулъа гочана).
2013 сон
2013 (кІиазаралда анцІила лъабабилеб) сон — григорианияб календаралъул талат къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2013 сон, лъабабилеб азарсоналъул 13 сон, XXI гІасруялъул 13 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 3-леб сон.
Фюрер
История
«Фюрер» титул щвана Гьитлерие 1934 соналъул 9 августалда, Веймар жумгьурияталъул рейхспрезидент Гинденбург хун хадуб. Къануналда рекъон, цІияб «Фюрерасул» ва рейхсканцлерасул хъулухъалъ жинда жаниб цолъизабуна президентасул ва канцлерасул хъулухъал, гьелдалъун Гьитлер лъугьана Германиялъул кинабниги хІакимлъи жиндихъ бугев бетІерлъун. «Фюрерлъиялъул принцип» (Führerprinzip) кибего тІибитІизабулеб букІана нацистияб партиялъ; гьелъул бищун машгьурал лозунгазул цояблъун букІана «Цо халкъ, цо пачалихъ, цо цевехъан» (Ein Volk, ein Reich, ein Führer).
Атнаял
Атнаял (атна. Atnakenaege’) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб Атабаскал миллат.
Чантросу
Гьеб ккола Чантросу росдал боялъул административияб центрлъун.
Халкъалъул къадар
Миллияб гІуцІи (2002): : Миллияб гІуцІи (2010):
Атлантикияб океан
Гьелъул площадь буго 91,6 млн км², гьелдаса 16 % буго ралъадал, ралъдал квачІал ва ралъдал къварилъаби. Оъел къадар бахуна 329,7 млн км³, Дунялалъул океаналъул къадаралъул 25 % проценталда ращадаб.
Эякал
Эякал (эяк. I·ya·q) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб миллат.
ШулалъутӀа
ШулалъутІа (Шулатута), ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул росу.
Шималияб Гьиристан
Тахшагьар — Владикавказ.
17 Январ
17-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 17-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 348 къо (високоснияб соналъ — 349 къо).
ТӀаралъул-МегӀер
Ракьхъвай
Районалъул централдаса жанубиябгун-бакъбаккул рахъалдехун 50 км рикІкІад буго.
Чилкотинал
Чилкотинал (чилк. Tsìnlhqút’ín, инг. Chilcotin, Tsilhqot’in, Tsilhqut’in, Tzilkotin) — Канадаялда бугеб Атабаскал миллат.
Хунзахъа КӀудияв ХӀажи
Эмен хун хутIарав гьитIинав ХIажи, гIелмуги умумуздасан бачIараб рухIияб бечелъиги щвечIого хIутIилин хIинкъун, эбел ГIумарил ГIаишатица гьитIинго гIелмуялъул нухде вуссинавун вуго. Анлъго сон барав вас эбелалъ витIула умумузул кьолбол гьобол ГIумар абун кIудияв гIалимчиясухъе цIализе БуцIраве.
Абумуслим щайихасдасан бачIараб гIелму инсуца васасухъе кьолаго, ХIажил умумул гьоркьоса кьотIизе течIого гIелму цIаларал гIалимзаби рукIана. ХIажи вукIун вуго инсул рахъалъан 15-абилев гIалимчи. Гьесул эмен хехго хун вуго. Гьесул рукIана кIиго васги кIиго ясги: МухIаммад, Гъайирбег, Хадижат, ПатIимат.
Почалъул индекс
Номера почтовых зон
Почалъул индексал раккаралдаса хадуб заманго инчІого, чІахІиял шагьарал рикьун рукІана почалъул зонаязде, жодое рихьизарурал почалъул бутІабаз хъулухъ гьабулел рукІарал ва жодор хассал нумерациял рукІараб. Почалъул индексазул цІияб баккараб системаялда гьел цере рукІарал почалъул бутІабазул кодал (номерал) гьоркьоб-гьоркьоб данде чІвала.
ЧӀегӀермегӀер
Гьеб чурула Адриатикияб ралъдал лъеца ва ракъдадасан гьелъулгун гІорхъи цо гьабула Хорватиялъ бакътІерхьудасан, Босния ва Гьерсекалъ — севергун-бакътІерхьудасан, Сербиялъ — севергун-бакъбаккудасан, цо-цояз гурони рикІкІинчІеб Косово Жумгьурияталъ  — бакъбаккудасан ва Албаниялъ къиблаябгун-бакъбаккудасан.
Кайова-апачеял
Кайова-апачеял (кай.-ап. Náʼįįsha, инг. Plains Apache, Kiowa Apache) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб апачеял миллат.
Гьупаял
Гьупаязул мацІ ккола атабаскск мацІазулаб хъизаналде. Цо-цо гьупаяз кІиабилеб мацІ хІисабалда хІалтІизабула юрок мацІ.
Шам
Шам (Сирия) яги Шамалъул ГIарабазулаб Жумгьурият (гIараб мацIалда:الجمهورية العربية السورية; аль-Джумгьури́йя аль-ГIараби́йя ас-Сури́йя), ккола Бакъбаккуда бугеб гIараб пачалихъ. Шамалъул гIорхъода руго, Лубнан, Исраил, Урдун, ГIиракъ ва Туркия хIукуматал.
Фашизм
Фашистаз ТӀоцебесеб дунялалъул рагъалъул хал гьабулеб букӀана ревелюция хӀисабалад, жинца кӀудияб асар гьабураб рагъул тӀабигӀат, жамгӀият, пачалихъ ва технологиял хисиялде.
РикӀвани
РикIвани, ккола Болъихъ районалда бугеб росу.
Эчеда
Эчеда — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
МахӀачхъала (аэропорт)
Аэропорт буго Каспийскалдаса 4,5 км. рикІкІад ва МахІачхъалаялдаса 16,2 рикІкІад.
Шималияб ЦӀорол океан
ималияб ЦІорол океа́налда тункун руго Даниялъул (Гренландия), Исландиялъул, Канадаялъул, Норвегиялъул, Россиялъул ва Америкаялъул Цолъарал Штатазул ракьал. Халкъалдагьоркьосеб уровеналда океаналъул ихтияралъулаб статусалъул устав чIезабун гьечIо. БуIа-бутIа ккун гьеб чIезабун буго арктикиял пачалихъазул миллиял законаздалъун ва халкъалдагьоркьосеб ихтияралъулаб къотIи-къаяздалъунги. ЛъагIалил цIикIкIунисеб бутIаялъ Шималияб ЦІорол океан хIалтIизабула ралъдалъан къайи баччиялъе, Россиялъ Шималияб ралъдал нухдасан, ва АЦШялъги Канадялъги Шималиябгун-БакътІерхьул нухдасан.
11 Феврал
11-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 42-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 323 къо (високоснияб соналъ — 324 къо).
Москва
ГӀурус царство
1613 соналъ Москваялда ханлъи гьабизе тIамана Фёдорил Михаил, 300 соналъ хутIараб Романовиязул династиялъе байбихьи гьабурав.
Москва, постсоветияб мехалъ
1991 соналъул 19—22 августалъ шагьаралда букIана "Августовский путч". ХИса-басиял лъугьана. 1995 соналъ тахшагьаралъул цIиял офицалиял магIлуматал гьаруна - герб, байрахъ ва шагьаралъул гимнги. Килисаби цIидасан разе рагъарана, гьезда гъоркьо Храм Христа Спасителяги.
Москваялъул Кремль ва БагӀараб майдан
Москваялъул Кремль — шагьаралъул тарихияб марказлъун.
Шагьарал-вацал
ТӀоцересел шагьарал-вацаллъун лъугӀана Берлин ва Буэнос-Айрес 1990 соналъ; Венагуг партнёриял гьоркьолъаби жеги 1956 соналъго гӀуцӀун рукӀана. Гьел гурони, Москваялъул цо шагьар-партнёрги буго: Париж.
МачӀада
География
Буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 7 км-ялъ жанубалдехун.
18 Феврал
18-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 49-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 316 къо (високоснияб соналъ — 317 къо).
Унго-унгояб ГӀисал ГьатӀан
"Унго-унгояб ГIисал ГьатIан" ккола жибго жиндаго чIараб кьучI лъуна 1917 соналда Чинаялъул Пекин шагьаралда. Гьанже гIага-шагарго 1,5 миллион чагIи руго кIикъоялда шуго хIукуматалда ва анлъго континенталда. ГьатIан гъорлъ уна Насраниязул ДандечIаразул гIаркьелалалдаса тIуна анцIила ичIабилеб гIасруялда. Гьеб гьатIанада гъорлъ ругел чагIи божула КIиабилеб Нухалъ ГIиса Авараг вачIиналда. Гъоркьехун руго гьаб гатIаналъул анцIго аслияб доктрина:
ГӀахъуша мухъ
Халкъ
Мухъалъул росабазда гӀумру гьабула даргиназ (96,0 %) ва тумаз (3,2 %) (Балхъар, Кули, Уллучара ва Цуликана росабазда)
2010 соналъул тӀолго Россиялъул хъвай-хъвагӀаяздасан :
Унсоколо
Машгьурал росулIасел
Махӏач Дахӏадаев 1882-1918 (хӏакъикъияб цӏар Дахӏадаев Мухӏамад-Гӏали) – Дагъистаналъул революционер. Дагъистаналъул тахшагьар Махӏачхъалаялъе кьун буго гьесул цӏар.
ГӀочӀло росдал бо
ГъорлӀе бачуна 3 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ГӀочӀло росу.
Димишкъ
Дин
ГIемерисел гIадамал бусурманал-суннитал ккола. Насраниял ккола шагьаралъул 10%. Димишкъалда буго 2000 мажгит.
Димишкъалъул каваби
Дишкъалда буго 7 каву Румазул Империялъул заманалдаго рукIарал:
Хадижа бинт Хувайлид
Семейная жизнь
Хадижаца аварагасе гьаруна анлъго лъимер:
НурмухӀамадов, ГӀабдулманапил ХӀабиб
<div data-cx-weight="3143" data-cx-state="source" data-source="910" data-template-mapping="{"targetname":"Reflist"}" class="reflist " id="cx910" style="list-style-type: decimal;" contenteditable="true">
15 март
15-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 74-абилеб къо (високоснияб соналъ — 75-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 291 къо.
Белорусс
Пачалихъалъулаб мацІал — белорус ва гІурус.
16 март
16-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 75-абилеб къо (високоснияб соналъ — 76-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 290 къо.
Райн
Райн ва Дануб гӀуцӀулаан Румалъул империялъул шималиял гӀурхъабазул цӀикӀкӀанисеб бутӀа, гьелдаса нахъего Райн букӀана гуми хьвадулеб гӀумрудал кӀвар бугеб лълъел нухлъун, жиндасан къайи пачалихъалъул гъваридракьазде щвезарулеб. Райналда ругел бищун чӀахӀиял ва цӀакъ кӀвар бугел шагьараздаса ккола Кёлн, Роттердам, Дюсселдорф, Дюсбург, Страсбург, Неймеген ва Базел.
Айтберов, МухӀамадил Тимур
Биография
Лъала авар, гIурус, немец, гIараб ва парс мацIал.
ХӀамзатил Расул
ХӀамзатил Расул ва Туркия
Амма Расулги хутӀулароан налъулавллъун турк гьудулзабаздехун ругел жиндирго хинал ва гьудуллъиялъулал гьорькорлъаби загьир гьариялда цеве. Гьев чӀухӀарав вукӀана турказул шагӀир Назим ХӀикметилгун букӀараб гьудуллъиялдаса, бетӀер къулулаан гьесул бахӀарчилъиялдаги къвакӀиялдаги цебе. Расулица кӀудияб къимат кьолаан ракълие, халкъалда гьоркьоб гьудулъиялъе, жиндирго къо бихьараб ватӀаналдехун ва гьелъул язихъаб халкъалдехун бугеб рокьуе рецц гьабун ахӀараб гьесул пагьмуяб гьунаралъе. Гьелдаго цадахъ гӀолохъанав Расулие рекӀее гӀолаан ХӀикметил поэзия, гьелъул гуманистияб хасият, философияб хӀасил, оригиналияб поэтика, гвангъараб ва такрарлъи гьечӀеб сипатлъи. КӀудияв гьалмагъасул шигӀрияб дунял, пикраби ва гьесул рекӀел хӀал лъикӀ ричӀчӀулаан магӀарул шагӀирасда, гьел тӀуранго данде кколаан гьесул жиндирго рекӀел асараздаги.
ЦӀумада
ЦӀума́да — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Никосия
Никоси́я (Λευκωσία — Лефкосия; Lefkoşa — Лефкоша) — Кипр Жумгьурияталъул ва цо-цояца гурони рикІкІинчІеб Туркиялъул Северияб Кипралъул Жумгьурияталъул тахшагьар. Кипр чІинкІиллъиялъул централияб рахъалда буго. Халкъалъул къадар 166 азар. чи (1991).
31 март
31-абилеб март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 90-абилеб къо (високоснияб соналъ — 91-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 275 къо.
Европа
Европа чурула Атлантикияб ва Шималияб ЦІорол океаназ ва гьезул ралъадаз.
Самур
Саму́р (Самыр) — жанубияб Дагъистаналда бугеб гІор, гьеб ккола Дагъистаналъул кІодолъиялъул рахъалъ кІиабилеб бакІалда бугеб гІорлъун, цо гьитІинаб бакІалдасан Азарбижан жумгьурияталъул гІорхъалабаздаги хъвалаго уна. Гьелъул авал буго Газал районалда ва ахир Каспий ралъадалда.
ГӀумар-хӀажи Зиявудин Дагъистани
Гьави
ГIумар-хIажи гьавуна 1849 соналда Дагъистаналда Миякьоб росулъ. Гьесул эмен ГIаду (Ал-ХIажи-ГIабдуллагь-ад-Дагъистани-ал-Авари) вукIана кIудияв, Дагъистаналда, МагIарухъ машгьурав гIалимчи. Эбелалда цIар букIана ПатIимат. Гьезул хъизамалда букIана микьго лъимер, ГIумар вукIана гьезда гьоркьоса анкьабилевлъун.
Машгьурлъи
Гьев ккола жинца бечедаб гIелмиябгун адабияб ирс нахъе тарав гIажаибав инсанлъун. ГIумар-хIажи машгьурав вуго Турциялда, Мисриялда ва цогидалги бусурман улка-ракьазда. Гьев гIалимчиясул гIумруялъги гIелмияб хIаракаталъги цIакъ ритIухъ гьарула академик Ю.И. Крачковскиясул гьал рагIаби: «Жал къисматалъ ватIан тун къватIире рехарал дагъистаниял рукIунаан тIолабго бусурман дунялалъул вакилзабазе киналго мукурал авторитеталлъун».
МухӀарамхур мухъ
Росаби
Мухъалда жаниб уна 22 муниципалияб гӀуцӀи (бицатаб шрифталъ рихьизарун руго административиял марказал):
8 апрель
8-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 98-абилеб къо (високоснияб соналъ — 99-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 267 къо.
Аллагьасул берцинал цӀарал
Аллагьасул берцинал цІарал (гІараб мацІалда أسماء الله الحسنى ) - ккола ТІадегІанав Аллагьас Къуръаналда рещтІун яги МухІаммад аварагас хІадисалдалъун нилъеда рицарал Аллагьасул рецц-бакъалъул, хІамд-санаалъул, Аллагь ТІадегІан гьавиялъул цІарал. Аллагьасда ва Гьесул цІаразда релъараб щибго ва кинабниги цІар гьечІо, гьезул камилаб, рагІа-ракьанде щвараб мурадгун-магІна цохІо Вати ТІадав Аллагьасда гурони лъаларо. Гьелда иман лъун, божизе тІадаб буго ва дугІа гьабулелъул гьел цІараздалъун Аллагьасде ахІи байги беццараб буго.
Къабарда-Балкъар
Къабарда-Балкъар - Россиялъул Шималияб Кавказалда бугеб икълим.
Билкан мухъ
Административияб центр — шагьар Билкан.
ХӀотода
ХӀотода — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.
География
Буго ГичиногӀоралъул рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 5 км-ялъ жанубалдехун.
Хьаргаби
Халкъалъул къадар
Халкъалъул къадар 5195 чи(2010). Цо ккураб миллаталъул (99,4 %) магІарулазул росу.
Тарих
1842 соналъ генерал Фезица росулъ бана щулалъи, 1834 соналъул хаслихъ Шамил Имамасул бетІерлъиялда гъоркь мугІрул халкъаз жиб бахъараб.
Сасикьа МухӀамадил ГӀабдурахӀим
Исламияб гӀелму
Жеги дин гьукъараб коммунистазул заманаялъ, 1980 соналъ бай бихьана Сасикь росдал масжид цӀи гьабизе. Колхозалъул складги жаниб лъун, бихун унеб букӀана гьеб. ГӀемер гӀакъуба бихьун, хӀукуматалъул тӀалъиялъулго дагӀбаги гьабун, гьеб масжид цӀи гьабуна, гьенибе тӀокӀаб складги биччачӀо.
ЖамгӀияб хӀалтӀи
Росдалги Дагъистаналъулги жамгӀияб хӀалтӀулъги ГӀабдурахӀимица жигараб гӀахьаллъи гьабуна. Гьесул квербакъиялдалъун рагьана ЦӀияб Сасикь росдал Администрация. Бана росулъ тӀощел хенолеб гьобо.
КахӀиб шагьар
КахІиб  (Qax) — Азарбижаналъул КахІиб мухъалъул административияб центр, шагьар. Буго КІудияб Кавказалъул къиблаяб рахъалдехун бугеб кьурабазул хІатІакь, Курмухчай гІорул рагІалда.
ЛъагӀелухъ росдал бо
ЛъагӀелухъ росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Олланд, Франсуа
Франсуа́ Жера́р Жорж Николя́ Олла́нд (François Gérard Georges Nicolas Hollande, МФА: ; гь. 12.8.1954 с. Руан) — Франсиялъул президент, сиясияв ва пачалихъияв жигарчи. Франсиялъул миллияб мажлисалъул наиб (1988—1993; 1997-даса бахъун), Тюл шагьаралъул мэр (2001—2008).
Россиялъул Федерациялъул икълимал
Конституциялда рекъон, Россиялъул Федерация гІуцІун буго 85 икълимаздасан — жумгьуриятал, краял, областал, федералияб кІваралъул шагьарал, автономиял областал, автономиял округал.
de (federal districts)
<br clear="all" style="clear:both;" />
ГӀашкъабад
2013 соналъул 25 маялъ шагьар щуабилеб нухалъ Гиннесил рекордазул тІехьалде ана дунялалдаго бищун цӀикӀкӀараб хъахӀаб мармаралъул шагьар хӀисабалда (543 цӀияб мина, хъахӀаб мармаралъ тӀасан къачӀараб).
Иман
Аллагьасул илчизабазда ракI чIезаби
Аллагьас халкъалдаса тIасаги рищарал, жидехъе вахIюги рещтIарал, халкъалъухъе гьеб щвезабизе тIадги къарал Гьесул хассал лагъзадерида илчизабиян (русулал) абула. Гьединго тIаса рищарал ва вахIюги рещтIарал, гьеб халкъалъухъе щвезабизе тIад къачIел Гьесул лагъзал аварагзаби (анбияъал) ккола. Илчизаби гьединго аварагзабилъунги ккола. Гьезул мухIканаб рикIкIен Аллагьасда лъала. Цоцояз 124 азарго авараг вукIанинги абула, ва гьезул 313 илчизаби рукIанинги абула.
Аллагьасул къадаралда ракI чIезаби
Аллагьасул къадаралда ракI кин чIезабилеб. Дуца ракI чIезабизе ккола гьаб гIаламалда кколеб щинаб жо, лъикIаб букIа квешаб букIа, кинабго жо Аллагьасул бокьиирадаталда рекъон, азалалдаго Жинда лъараб, Жинца къадар гьабураб куцалда кколеб бугилан абун. Амма инсанасухъ ихтияр буго, я лъикIаб, я квешаб тIаса бищизе. Аллагьас лъикIабквешаб тIаса бищизе инсанасе гIакълуги кьуна, гьесде лъикIаб гьабизе, квешаб тезе, нух малъизе аварагзабиги ритIана, тIухьдулги рещтIана, лъикIаб гьабурасе ахираталда букIунеб киридаражаялъулги бицана, квешаб гьабуни гьесие букIунеб гIазабгIакъубаялъулги бицана. Гьединлъидал, лъикIаб гьабурасдаса Аллагь разилъула, квешаб гьабурасда Аллагьасул ццин бахъуна.
ГӀараб хъвай-хъвагӀи
Байбихьуда, гӀараб хъвай-хъвагӀи тӀоцебесеб иргаялда жаниб хӀалтӀизабулеб букӀана хирияб Къуръаналъул текстал хъвазе. Ислам тӀибитӀигун, гьеб байбихьана хӀалтӀизабизе аслияб алипбалъун цогидал мацӀазе тӀаде цӀиял ишарабиги журан. Цо-цо версиял, мисалалъе курд, уйгъур ва басрияб боснияб рукӀана абугидаллъун яги хӀакъал алипбаяллъун. Гьеб ккола гьединго гӀараб каллиграфиялъул балъалъул аслулъунги.
Хучада
География
Буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 8 км-ялъ жанубгин бакътӀерхьудехун.
Африка
Африкаялъул халкъалъул къадар буго миллиард чиясде гІагарун. Африка рикІкІуна тІоцеве гІадан вижарав бакІлъун.
ГӀаймаки
География
Росу буго мухъалъул марказ Хьаргабиса 3 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун, мугӀрул жаниблъиялда, Эхеб ва Эхедалъарал рагӀалда.
ХӀайдар ГӀалиевасул аэропорт
Бакуялъул ХІайдар ГІалиевасул цІаралда бугеб халкъияб аэропорт (Heydər Əliyev adına Beynəlxalq Hava Limanı) — ккола Азарбижаналъе хъулухъ гьабулеб халкъияб щуго аэропортаздасан цояблъун. Цебе гьелда цІар букаІна «Халкъияб аэропорт Бина́», Бакуялъул рагІалда бугеб поселокалъул цІар.
Ярукъвалар
Ракьхъвай
Росу буго Гюлгерычай гӀоралъул кваранаб рахъалда районалъул марказ МухӀарамхуралдасан 21 км шималгун-бакъбаккудахун.
Билкан
Машгьурал бакӀал
2004 соналдаса бахъун Билканалда буго аэропорт.
Дартукъаз
Дартукъаз ккола Закатала районалда Кукам жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Ислам
Ислам къабулабуралщиназда абула бусурманалин. Динияб мацӀ — классикияб гӀараб. БатӀи-батӀиял къиматазда рекъон, дунялалда руго 1,2 -1,3 миллиардалдаса 1,57 млрдалда вахарав бусурманчи (ай, дунялалъул киналго гӀадамаздасан 22,74 %). Исламияб уммат буго 120-ялдасан цӀикӀкӀун пачалихъалда гӀумру гьабулеб, амма гӀемерисел бусурбаби руго Магърибияб, Къилабияб ва Къилабгун-Машрикъияб Азиялда ва Шималияб Африкаялда. Гьеб 120 пачалихъалда гьоркьоса 35-ялда бусурбабазул бутӀа бащалъиялдасан цӀикӀкӀун буго, 28 улкаялда абуни, Ислам буго пачалихъияб дин, гьезда гьоркьо — Египет, СагӀудиязул ГӀарабия, Марокко, Кувейт, Иран, ГӀиракъ, Пакистан ва цогидал.
Авар нуцалзабазул наслу
Нуцалзабазул сияхІ
МухІамад Рафиясул «Дагъистаналъул тарихалда» I Суракъатиде щвелалде рехсон руго гьесул умумул, амма гьеб ицц тІубанго битІараблъун кколаро.
10 июн
10-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 161-абилеб къо (високосниял сонаца 162-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 204 къо.
22 апрель
22-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 112-абилеб къо (високоснияб соналъ — 113-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 253 къо.
2010-лел сонал
2010-лел сонал — анцІсон, жинца 2010 - 2019 сонал жанире рачунеб.
16 июн
16-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 167-абилеб къо (високоснияб соналъ — 168-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 198 къо.
Гъизлярка
Гьабулеб къагlида
Цlолбол бахъараб спирт тlола хассал чирмакъолобахъе тlагlамги кьерги босизегlан. Хадуб тlаде жубан чакаргун биччала гIаракъи, 40-45 % къвакlиялъул. Гъизлярка гьабула лъабго батlияб тайпаялъул: 1) «ХIакъикъияб» — 40% къвакlиялъул мехтел чирмакъолобахъ кквечlеб; 2) «Гlадатияб» — анкьго моцlалъ чирмакъолобахъ ккураб, 40% къвакlиялъул мехтел; 3) «Хераб» — 18 моцlалъ чирмакъолобахъ ккураб, 45% къвакlиялъул мехтел.
Къурели муниципалитет
Къварилъиб район.
Лъим
гьелъул химиялъулаб формула буго - Н2O.
БежтӀа участок
Ракьхъвай
Гьеб буго Дагъистаналъул мугІрузул бутаялъул къиблаялъулгун-бакътІерхьул рахъалда, АваргІорул байхьуда, на перевальных хребтах КІудияб Кавказалъул мугІрузул щобазда, ралъдал уровеналдаса 1500-3500 м борхалъуда. ГІорхъи цогьабула ЦІунтІа ва ЛъаратІа мухъазулгун. БакътІерхьуда гІорхъи цогьабула Гуржиялъулгун.
ХъахӀабросо
ХъахІабросо (Ашильта), ккола Дагъистан жумгьурияталъул Унсоколо мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Росо ккола районалъул центр Унсоколо росдадаса шималиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун 18 км рикІкІад ва 1 750 м борхатлъуда.
Рубас
Рубас (Рубасчай) — Дагъистаналъул Табасаран ва Дербенд мухъазул ракьалдасан чвахулеб гIор.
Твиттер
Сан-Францискоялда бетІераб мактаб бугеб Твиттер системаялъул нухмалъи гьабулеблъун ккола Twitter Inc компания.
Гьималаял
Бищун рорхатал мугІрул
Ракьалъул бищун борхатаб мегІер буго Непалалъулги Чиналъулги Тибеталъул автономияб мухъалъулги гІорхъода. КІиябго улкаялъул пачалихъияб гІурхъи уна мегІералъул балалъул мухъалдасанги тІогьалдасанги. Гьедин, Джомолунгмаялъул шималияб щоб ккола Чиналъул территориялъун, жанубияб — Непалалъул. МегІералъул тІогь буго ралъдал гьумералдаса 8848 метраялъул борхалъуда.
КӀудияв ГӀумахан
ГӀумахан V (Омар-хан) КӀудияв гьединго КӀудияв ГӀумахан  (1761 яги 1762, Хунзахъ, Авар нуцаллъи — 22 март 1801, Билкан, ЧӀарахъ бо) — кӀудияв аваразул нуцал 1774 соналдаса 1801 соналде щвезегӀан бетӀерлъуда вукӀарав.
Биография
Гьес мисалалъе бачунеб буго цо шагӀирасул кечI:
ГIумаханасул талихIаб лъимерлъи халатбахъун гьечIо. 1772 соналъ ЦӀоралда чIван руто гьесул имгIал МухIамадмирзаги гьесул вас Булачги.
Тифлис
ГIумаханасул пикру ккола жиндирго пачалихъалъул ракьалда гIарцул магIдан (руда) балагьизе. Нахъисеб соналъ Гумущалдаса рачун руго магIдан лъалел гIадамал. Нукарзабигун цадахъ гьез сверун буго Аваристаналъул ракь. Гьезда гIарцул магIдан батун буго ГьимагIурул тIарада. Живго нуцал цадахъ чагIигун ун вуго гьениве. Рагьун буго гьениб гIарцул магIдан, хIамуз, гIурцIмуз Хунзахъе баччун буто гьеб. Гьелдаги тIамун буго «гIарцул лал». Гьеб магIданалда гъорлъ гIарац мукъсанго батун буго.
ГIурусаз батальонал, гьоркьор гIарадабиги лъун, ункъбокIон (каре) гьабун чIезарун руго. ТIаде гIарададул сачмаги гуллаги байдал, АхIмадханил бо тIурун буго. ГIумаханас цойгидал боязе тIаде кIанцIизе буюрухъ кьун буго. Гьезулги жо ккун гьечIо. Цинги живго ГIумахан кIанцIун вуго тушманасде тIаде («угъузилал рачун, дайтилал рачун, маххулъан бер баккун хунз цадахъ рачун»). Нахъе къалел ругел магIарулазда гьес гьарулеб букIун буго: «Нужеца яхI бахъе, гIолохъаби! Нилъеда данде гьал чIоларо», – ян.
29 июн
29-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 180-абилеб къо (високоснияб соналъ — 181-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 185 къо.
Сиясатчи
Сиясатчи — махщалида сиясатиял хІалтІаби цере рачун бажарулев чи. яги, гьев вуго гІадамазул гІакълу-пикруялда асар гьабулев чи, пачалихъиял сиясаталъул амраби гІуцІиялда тІад асар букІиналъ. Цоги абизе бегьула, гьев вуго жамагІатги бичІчІун гьезие рекъараб хІукму ургъун гьеб хъваялъе асар гьабулев чи.
Бабаюрт
Халкъ
2013 соналлъул къиматазда рекъон росулъ вукӀана 15 679 чи. В прошлом кумыкское село, в котором так же проживало значительное количество ногайцев, русских и немцев. ГьабсагӀаталъ гьеб буго жинда жаниб гӀемер батӀиял миллатал ругеб росу (2002 сон), гьезда гъоркьосан:
Энциклопедия
Энциклопе́дия ( (XVӀ гӀасруялдасан хадуб); бачӀана ἐγκύκλιος παιδεία рагӀиялдасан — «тӀубараб горалда жаниб лъай боси» гьеб рагӀи лъугӀана гьадин: — гор + — лъай боси, пайдейя) — киналго инсанияталъул лъаял ва дисциплинал жанир ракӀарун гӀуцӀцӀараб система. Энциклопедия-илан абула жеги гӀелмияб баянтӀехьалда (къамусалъул тайпаялда). ГӀаммаб къагӀидаялъ, энциклопедия ккола цӀалдолезул гӀебаб горалъе гьабураб батӀи-батӀиял лъаязул ва гӀелмиял дисциплиназул дандбакӀари. Балагьараб мехалъ, энциклопедиялъул мурад буго доба-гьаниб щущан бугебщинаб лъай данде бакӀари, гьеб кинабго лъай цо, гьанжесал гӀадамазе киназего бичӀчӀунеб, системалда буссинаби, ва гьеб лъай, цере рукӀарал гӀасрабазул захӀмат гьородахъ инчӀого букӀизе, нелъедасан хадур рукӀине ругел наслабазухъе кьезе, ва, гьеб лъаялъ бечед гьарурал, нелъер лъимал лъикӀлъи гьабулел ва талихӀаллъун лъугӀинари.
30 апрель
30-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 120-абилеб къо (високоснияб соналъ — 121-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 245 къо.
ГӀахъушали
Халкъалъул къадар
Халкъалъул къадар: 55 чи(2010). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.
КӀал кквей
КIал кквезе (гIараб мацIалда صوم)
ХӀаж
ХӀажалъул бицун хӀал кӀоларебгӀан гӀемераб хиралъи буго, гӀемерал дунял ахираталъул хиралъаби руго. Гьелъ черх лъикӀлъизабула, ракӀ сахавалъизабула, гӀадамал ращад гьарула, бусурбабазда гьоркьоб вацлъи ва цолъи цӀикӀкӀинабула. ХӀажалъ аварагзабазул, гьезул асхӀабзабазул тарих ракӀалде щвезабула, хириял бакӀазде зияратал гьаризе рес кьола, ракӀалги рухӀалги рацӀцӀад гьарула. «ХӀалкӀолебги букӀаго хӀаж гьаби-чӀого хварав чи, бокьани ягьудиявлъун хва абе, бокьани насраниявлъун хва абе» – ян абуна Аллагьасул расулас. Гьединлъидал хӀаж гьабулел къагӀидабиги лъазарун нухалъул рахъалъ хӀал кӀолев чияс, хӀаж борхизе хӀаракат бахъизе ккола.
ЗакагӀат
Закатул фитІри
Закаталъе бахъулеб жоялъул шартIги буго ролъ батаниги, цогидаб батаниги, бацIцIадаб, гIайиб гьечIеб, хIапара бачIеб, кьер-махI хисичIеб букIин. Гьединго закаталъе бахъулеб жо мугь букIин, закаталъе ханжу, чед бахъун гIоларо.
Измир
Изми́р (İzmir) — Туркиялъул халкъалъул гIемерлъиялъул рахъалъ лъабабилеб бакIалда бугеб шагьар (2,7 млн чи 2007 соналъ) ва пачалихъалъул кIиабилеб кIудияб ралъдал порт, Истамбулалдаса хадуб.
12 январь
12-абилеб январь — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 12-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 353 къо (високосниял сонаца 354 къо).
Генуса ГӀабдуллагь-хӀажи
Генуса ГІалимухІамадил ГІабдуллагь-хІажи, цІикІкІун машгьурав вуго ГІабдуллагь устар абун (гь. Генуб, Россиялъул империя — х.  гьенивго) — тасавупалъул Накъшубандияб тІарикъаталъул щайих, муршид.
Хвел
КІудияв гІалимчи, шайих, тІарикъаталъул устар, жамгІияв гІуцІарухъан, динияв хІаракатчи, мискинхалхъалъул гьудул, гІадатияв инсан Генуса ГІабдулагь-хІажияв устар халкъалда жаниб цІакъ къадру цІикІкІарав, гІадамазе живгоги жиндиего гІадамалги цІакъ рокьулев, гІаламалъул жинде кІудияб мугъчІвай бугев чилъун вукІана.
Иргадулаб нухалъ пачаясул тІадтараз туснахъ гьавизе ахІун Шурагьиве унаго, гендерил мугІрузда тІад росо бихьулеб бакІалда шагьидаб хвелалдалъун гьев гІумруялдаса ватІалъана 1916 соналда.
Россия
Россия (Россия яги Россиялъул Федерация) ккола Европалъул машрикъалда ва Азиялъул шамалда бугеб хӀукумат. Гьеб ккола дунялалдаго бищун кIудияб хIукумат ( - дунялалъул кинабго ракьалъул 11,46%). Россиялъул гIадамазул къадар рикIкIуна ясда бащадаблъун ва гьеб къадаралъул рахъалъ киналго хIукуматазда гьоркьоб ккола 9-леб бакI.
ГӀорхъаби
,, , ,  .
Россиялда ругел халкъал
2002-леб соналъул переписалда рекъон Россиялда дандчӀвала 180-ялдасаги цӀикӀкӀун батӀиял халкъазул гӀадамал. ГӀадамазул къадар  ( баянал - 141,9 миллион чи).
XV гӀасру
XV гІасру — ккола григорианияб календаралъул 1401 соналъул 1 январалдаса 1500 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
Шагьар
Шагьаралда рукIуна росабалъ рукIунарел, чIахIиял заводал, фабрикаби, кинотеатрал ва гьединго хIукуматалъул ишал тIуралел идараби. Шагьаралъул гIадамазул гIумру гьаби ва рукIа-рахъин батIияб букIуна росабалъ гIумру гьабулездаса
Анталия
Анталия (Antalya) — шагьар, курорт ва ралъдал порт Туркиялъул жанубалда (югалда) бугеб. Гьебго цIаралъул илалъул административияб центр, ралъдал уровеналдаса 30 метраялъул борхатлъиялда бугеб. Шагьаралда гIумру гьабулеб буго 1 073 794 чияс (2012 с.), амма риидал гьеб къадар бахуна 2 миллион чиясде, щайгурони гьенире рачIуна гIемерал туристал. Анталия бикьун буго кIийиде: цIияб ва басрияб.
Как
Какил рукнаби
Какил рукнабилан абула гьелъул аслиял бутӀабазда, гьезул цониги камунани как малъуларо, гьелги анцӀила лъабго руго:
ГӀумру гьабулеб бакӀ
ГIадаталда билъун араб буго, щибаб пачалихъалда бищун кIудияблъун рикIкIунеб гIумру гьабулеб бакIлъун ккола тахшагьар.
Хунзахъ
Жанисеб рикьи
Хунзахъ бикьула щуго авалалде: Самилахъ, Лъарахъ, ХӀорихъ, ШототӀа, ШулалъутӀа. Д. Атаевас рехсохъе, Самилахъ ва ХӀорихъ жалгоги рикьула кӀи-кӀи роххабазде. Щибаб авалал букӀана жиндирго авал-мажгит. Бищун некӀсияллъун ккола Самилахъ, ШототӀа ва ЩулалъутӀа, гьелъие нугӀлъи гьабула гьезул локациялъги, гьезда хурхарал топонимазги, гьединго хундерил биценазги.
Жанисеб сипат-сурат
Хунздерил тIалъи бакъбаккул рахъалдасан Тобот Лъаралъул кIкIалалъ кIийида бикьула. Гьеб кIкIалги Хунзахъ хъалаялъул къадаздасан байбихьараб лъугьуна Шамилил мухъалда, Гьолокь росулъе, АваргIоралде швараб мехалда. Гьеб кIкIалалъул халалъи 100 метралдаса 1000-1200 метразда бахинегIан цIикӏкIуна.
Бищунго Хунздерил тIалъиялда кIудиял лъараздасан кола: Тобот, Хундерил Лъар, Илъа Лъар - гьезул киназулго берцинал, 50-80 метразда рахарал, чвахабиги руго.
Климат
Бакъул къоязул гьоркьохъеб къадар лъагӀалида жаниб ккола 254. Гьезул бищун дагьал ккола январалде — 17 къо; канлъул къоялъул халалъи гьеб моцӀалда ккола 9.1–9.9 сагӀат. Бищун цӀикӀкӀараб къадар гьел къоязул бачӀуна юн, юл, августалде: 25–27 бакъулаб къо. Канлъул къоялъул халалъи гьел моцӀазда ккола 11.6–15.3 сагӀат.
Цебе
Ругел баяназда рекъон XVII гӀасруялда Хунзахъ букӀун буго 3000 цӀараки. Сверухъ тӀабигӀаталъул гӀаммаб деградациялъ, ракь гӀунгутӀиялъ гӀумруялъул даража гӀодобе кколеб букӀиналъ, эпидемияз ва къватӀисел сиясиял ситуацияз квалквал ккана Хунзахъ шагьар гӀатӀилъиялъе. XVI–XVII гӀасрабазда Хунзахъа къватӀире араз кьучӀ лъуна чанго росуялъе тӀалъиялдаги ва цогидал ракьаздаги.
АхӀмаднабиев, СайгидахӀмадил Исраил
ЦӀали
Лъабго соналдасан, 2000-леб соналъ гьев ана гӀелму лъазабизе Шамалда (Сириялда) ва гьенив Димишкъ шагьаралъул «Абу Нур» исламияб жамигӀалъул гӀараб мацӀ малъулеб бутӀаялде цӀализе лъугьана.
Гьебги лъугӀинабун 2001 с. гьев Димишкъалда бугеб Аль-Азгьар жамигӀалъул «ФатхӀуль-Ислами» филиалада шаргӀияб факултеталда цӀалана. Гьенибго бакалавриаталъул, магистратураялъул ва аспирантураялъул цӀалул программаби лъугӀине гьаруна.
ЖамгӀияб хӀалтӀи-пиша
2014 соналъул апрелалъ «Ансар» фондалъул хӀалтӀухъаби ва америкаялдасан дагӀватчи Халид Ясин ана Сомалилендалда анкь бахъизе, гьезда гьоркьо Абу-ГӀумарги.
Табасаран мухъ
Табасаран мухъ яги — Дагъистаналда бугеб муниципалияб мухъ.
V гӀасру
V гІасру — ккола григорианияб календаралъул 401 соналъул 1 январалдаса 500 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
Линк
Интернеталда
Главным отличием простой «текстовой» от гиперссылки является то, что щёлкнув мышью по последней, вы моментально сможете просмотреть источник информации, на который ссылается автор статьи или сайта. При этом полностью исключаются утомительные поиски литературы, хождение по библиотекам и многочасовое вдыхание книжной пыли — оригинал можно прочесть через считанные секунды после «клика».
Баршалиб
География
Гьеб буго тарихияб Хайдакъалъул ракьалда Джавандагъ мегIералъул хIатIазукь, Башлычай гІорул гІорумухъда, Избербаш шагьаралдаса жанубиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун 33 км.
Портал:Къуръан/Аят/Архив
<FONT COLOR="000000">'''Гьанир рихьизарун ругел аятал загьирлъула "Аят" абураб бутIаялда. Бокьани жеги тIаде жубазе бегьула, гьаниб гьаниб бугеб къагIидаялъухъги балагьун..''' </FONT>
Силди
Ракьхъвай
Силди буго административияб марказ - Агъвалиялдасан 37 км рикӀкӀад.
Исламияб календарь
Исламияб календарь хIалтIизабизе байбихьун буго ритIухъав халиф ХатIтIабил ГIумарил (р. гI.) амруялдалъун ГIиса (гI.с.) гьавуралдаса 639 соналда. МухIаммад аварагас (с.т.гI.в.) Маккаялдаса Мадинаялде гьижра гьабураб соналдаса (622) рикIкIуна исламияб календарь. Цо-цо бусурбабазул пачалихъазда гьижрияб календарь официалияблъун ккола, гьелдаса пайдаги босула.
]] ]]
Шамил ГӀумаров
Шамил ГIумаров (гь. 1936, Дагъистаналъул АССР, СССР) — советияв ва россиялъул гӀалимчи, доктор, Дагъистаналъул гІелмабазул академиялъул академик. Медикиял гӀелмабазул доктор, профессор.
ТаравихӀазул как
Амма киса-кибего гIадат билълъун буго, боголил как бан лъугIарабго, ратибатги бан таравихI базе байбихьулеб. Нилъер Дагъистаналда таравихIазул какил микьго ракагIат бан тола, амма киналго тIахьазда гьелъул базе бихьизабураб къадар къого ракагIат буго. Цогидал исламиял хIукуматаздаги къого ракагIат бала. ЛъикI букIинаан нилъер Дагъистаналдаги гьедин гьабунани. Мажгиталда жамагIаталъ гIицIго микьго ракагIат бан толеб бугони, гьелгун микьго ракагIат бала, хутIараб анцIила кIиго ракагIат рокъове щвараб мехалъ бала, хасго лъикIаб буго кьижун хадуса радакь тIадеги вахъун тIубазабуни. Ахиралде витруги ккезабила. Витруги Рамазан моцIалъ, жинца жиндиего баралдаса жамагIатгун бараб хирияб буго, мажгиталда бани, гьеб дагьабги лъикIаб буго.
СугъралӀ
СугъралӀ букӀана аваразул бищун чӀахӀиял росабазул, кӀвар бугел экономикиял, пишадулал, маданиял ва лъайкьеялъулал центеразул цояблъун. Жакъа къоялъ ккола Гъуниб мухъалъул бищун кӀудиял росабазул цояб.
ГIалимзаби
Сугъралъ – гIелмуялъул къебелъи.
Белген
ХІукмуялъул низам — конституциялъул парламенталъулаб монархия, административиябгун-ракьалъул гІуцІиялъул низам — федерация.
СагӀудиялъул къиралзабазул сияхӀ
СагІудиязул ГІарабиялъул Къирал ккола пачалихъалъул ва СагІудиязул ханлъиялъул Рукъалъул бетІерлъун. СагІудиязул ГІарабиялъул тІоцевесев ханлъун вукІана Нажд ва ХІижазалъул хан ГІабдул-ГІазиз ибн СагІуд; киналго хадур ккун рачІарал ханзаби ккола гьесул лъималлъун. СагІудиязул ГІарабиялъул аслияб къануналда рекъон сагІудиязул тахбакІиде рахине изну буго гІицІго ГІабдул ГІазизил лъималазе ва лъималазул лъималазе, амма тартиб бачн гьабун гьечІо. 1986 соналдасан байбихьун сагІудиязул ханасул тІокІцІар буго КІиябго хІарамалъул хъулухъчи абураб.
Дагъистаналъул байрахъ
Байрахъалъул кьерал
2003 соналъул 19 ноябралъ 27 гъокрь хъвараб "Дагъистан Республикаялъул пачалихъияб байрахъ" абураб къануналда рекъон, Дагъистан Республикаялъул байрахъалъул кьерал.
Гъуниб мухъ
Тахросу - Гъуниб.
МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам
Хасаб гӀумру
Гьесда лъикӀ лъала даргин, гӀурус ва ингилис мацӀал.
Япония
Япония (日本) — Азия шималияб рахъалда бугеб пачалихъ.
КӀиябго хӀарамалъул хъулухъчи
КІиябго хІарамалъул хъулухъчи (خادم الحرمين الشريفين, Хадимул-ХІаромайни-ш-Шарифайни ) — СагІудиязул ГІарабиялъул ханасул тІокІцІар.
Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Ататюрк
Транспорталъул хурхен
Аэропорт рекІинабун буго Аксарай районгун метроялъ. Гьеб уна шагьаралъул европаялъул бутІаялъул цо чанго чІахІи-чахІиял районаздасан; шагьараздагьоркьосеб автобусазул вокзалги гъорлъе бачун.
«Charlie Hebdo» казияталъул редакциялда кьвагьдей
Хварал ва лъукъарал
Гьединго чIвана машгьурал карикатурачагIи, , ва журналист.
Кавказ
Халкъал
Кавказалъул территориялда гӀумру гьабун буго 50 рахъун халкъал, хасаб маланиятги мацӀалги ругел. Гьединго Кавказалда руго батӀи-батӀияб заманалда жал рачӀун чӀчӀарал халкъал, кавказияллъун жал кколарел: гӀурусал, украиниял, курдал, ассириял, татарал, жугьутӀал ва цогидал.
Turkish Airlines
Нахъ рилъарал авиакомпанияллъун ккола Anadolujet, SunExpress ва B&H Airlines.
Germanwings гьавамухъазул 9525 рейс
Катастрофа
Гьаб катастрофа лъугьана Germanwings авиакомпаниялъул тарихалда жаниб тІоцебе ккараблъун.
ТӀаса Хъваршини
Хъваршини яги ТӀаса Хъваршини — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
Латин хъвай-хъвагӀи
Латин хъвай-хъвагӀи буго Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялъул кьучӀлъун, 26 бищун тӀибитӀараб хӀарп абуни буго жиб аслияб латин алипбаялда бугеб (ISO basic Latin alphabet).
ЦӀияб-Сасикь
ГІадамал
ГӀемерисел руго магӀарулал, Сасикь росулъан гочарал.
Этнохороним
Этнохоро́ним (ἔθνος бачараб, «халкъ» +, «бак» + , «цар»), этникон — кинаб бугониги бакалда гумру гьабун ругел гадамал, гьез гумру гьабураб бакалда хурхинабун гьел гьеб бакалде гунтизаби. Масала: Генуб — генусев, Швейцария — швейцарияв, ГІиракъ — гІиракъав, Балахьуни — балахьунисев (ручч. — сей, яй).
ТӀасияб уровеналъул домен
ТІасияб уровеналъул домен (top-level domain — TLD) — доменназул цІаразул системаялда жаниб бищун кІвар бугеб бутІа, яги интернет-сайталъул цІаралда хадуб лъураб тІанкІалдаса хадуб букІунеб бутІа.
Колумбия
Колумбия (испанозу "República de Colombia")-Америкаялда бугеб хIукумат(ЖумхIурият Колумбия).
Киркар
Киркар (Кирка, Киркар) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
ЛъикӀазул МалламухӀамадил Малла–ХӀасан
Хвел
Малла–ХIасанил къисмат ккана цIакъго пашманаб. 1929 соналда, ЧК–ялъул яргъилаз асирги гьавун, Закатала шагьаралъул тIасияб авалалда бан букIараб хъалаялда жанив чIван вуго. Лъабго къоялъ гьесул жаназа хъалаялда жаниб хутIун буго, нахъа Динчиб росулъ букъана. Гьесул хоб буго Кинтар–уба абураб авалъул хабалалъ.
Роже Гароди
Роже Гароди (Roger Garaudy; 17 июл 1913, Марсель — 13 июн 2012, Париж) — французазул хъвадарухьан, философ, Франциялъул Коммунист партиялъул ЦКялъул член, коммунистазул «Юманите» газеталъул бетIерав редактор.
СтӀал-Сулайманил мухъ
ИстІал-Сулайманил мухъ — Дагъистаналда бугеб муниципалияб мухъ.
МагӀарул гимн
МагӀарул гимн «МагӀарулал ругел лъикӀал гӀадамал» — авар халкъалъул расмияб гуреб миллияб гимн.
Гьадири
Гьадири — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
ГӀадамал
Гьадири хъвай-хъвагӀазда рекъон 2907 чи вуго гӀумру гьабула. Гьелги чӀамалал руго гӀемерисел.
СагӀуд ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд
СагІуд ибн ГІабдул ГІазиз Ал СагІуд (سعود بن عبد العزيز آل سعود‏, 15 январь 1902 — 23 февраль 1969) — СагІудиязул ГІарабиялъул хан 1953—1964 сс.
Ханзабазул хъизан гІуцІарав ГІабдул ГІазиз Ал СагІудил кІиабилев вас. Жиндирго вац Фейсалицаго гІадин, СагІудица кІвар бугеб асар гьабуна ханлъи бахъун чІеялъе. СагІудиязул ГІарабия гІуцІун заман иналдего СагІуд тІамун вукІана валигІагьдлъун. ГІабдул ГІазиз хун хадуб ханлъун вачІана СагІуд. СагІудица гІуцІана гІемерал министерлъиял ва цогидал хІукмуялъул институтал, ва гьезул бетІеразда лъуна жиндирго лъимал. Гьеб жоялда ццим бахъана СагІудил вацазул, ва 1964 соналъ гьев хисана, гІалимзабаз гьабураб инкъилабалъул хІасилалда. Гьесда тІад гьабуна ханлъиялъул жавабчилъи жиндирго эбел-эмен цадахъав вац Фейсалихъе кьез. Гьелдаса хадуб гьес гьижра гьабуна Женевалде, ва гьенисан — Грециялде, гьенибин абуни рохалилаб гІумру тІамуна ва хвана 1969 соналда.