cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ЛъаратӀа мухъ
Мухъалда ислам тІибитІи
ЧIурмутIалъул байбихьуда ислам тIибитIиялъул иш гIажаибаб къагIидаялъ унеб букIана. ЧIурмутIалъул жамагIаталъул (тIому рал) микьго росдал (ЧIорода, салда, ГIул гьеб, Гъоркьнуб, Белъелда, Гъерел, Гъенеколоб, Къамилухъ) лъабгояб гIуцIана ислам босулаго Болъогьен абураб хъаладухъа гочарал гIадамаз. Болъогьеналъул жамагIаталъул насранияб дин (христиан) букIун буго. Гьенисан рикIкIад гьечIеб бакIалда, гIурумухъ ккун эхебе (салда росдада цебе, гьабсагIаталда гьениб рагъулазул паж бугеб бакI) буго Гьамал гьатIан абураб бакI. салда, ГIулгьеб, Гъоркьнуб росабазул (гьеб лъабго росу буго Болъогьеназул жамагIаталъ гIуцIараб) харабаз бицухъе, щибаб соналъ ихдал ЦIоралдаса гIалаялда рекIун вачIунаан Гьама абурав гуржияв ва чанго анкьалъ бакIалъулал гIадамазе насранияб дин малъулаан. Гьесул цIар лъун буго гьатIаналдаги.
Гьамаца киналго насранияб диналъ тIалаб гьарулел ишал гьарулаан. Гьенисан заманалдаса гьев унаан жеги тIадегIан гIурумухъ ккун тIадехун бугеб Гъерел росдада аскIове ва гьенирги гьединалго диниял масъалаби тIуралаан. Хадув унаан Къамилухъе. Гьеб лъабабго бакIалда гьабсагIаталдаги цIунун руго Гьамал гьатIан абурал бакIазда цIарал. ЧIурмутIалда риидалги вукIун, хаслихъе Гьама Кахеталде тIад вуссунаан.
Гьама вачIунеб заман букIун буго гIага-шагарго гьениб ислам тIибитIизе байбихьараб заман. БакIалъулал харабаз бицухъе, гьев вачIунев вукIун вуго халкъалъ ислам босун хадувги, амма заманалдаса хераз гьесда абун буго вачIунгейин тIокIав, гьанир гIолилазулгун питна ккезе бегьулин. Умумуз жидехъе кьурал харбал дие бицана салдаса ГIалиев ИсмагIилица, ГIулгьеса ГIалиев МухIамадица ва ражабица ва Гъоркьнуса Хуршилов МухIамадица. ахирисесул баяназда рекъон, гьесул тухум бачIун буго Болъогьеналдаса ГIартунидаса (арутюн). Гьес ва гьесул лъималаз исламги босун гIуцIун буго Гъоркьнуб росу. Гьедин, насранияб динги бакIалъулазда малъулеб букIана риидал вачIунев Гьамаца лъабго батIияб гьатIаналда.
ГIажаибаб хIужа буго, бакIалъул харбазда рекъон, цо заманалда ЧIурмутI гIурул кваранаб рахъалда ругел росабазда ислам букIана, квегIаб рахъалда ругел рукIана насраниял. амма заманалдаса гьезул щулалъабиги щущазарун, гочинарун руго доб цояб рахъалда ругел росабазде. Гьединаб щулалъи букIана Болъогьенги. Гьенисан гочараз гIуцIун руго салда, ГIулгьеб ва Гъоркьнуб росаби. Гъерел ва Белъелда росабазул щулалъи букIана КьороцIи-гьен абураб бакI ва гьебги букIана гIурул квегIаб рахъалда, Белъелда росда цебе.
Гьебго заманалда ЧIурмутIалда цун бугеб ЦIоралъул ракьалда гIуцIана Гъолодисезул пачалихъияб гIуцIи. Гьенир жанире рачине бегьула киналго ЦIоралъул аварал-бусурбаби. Гьезулгун щулияб бухьен букIана ЧIурмутIалъулазулги. Кахеталъул ханзабазул асар букIана доб заманалда ЦIоралдаги, Кавказалъул кIудияб балада нахъа – ЧIурмутIалдаги. ЦIияб дин босарал магIарулаздагун гьезул кьал ккечIого рес букIинчIо. Зама-заманалдаса иргадал бергьулел рукIана гьеб дандечIеялъулъ.
Кахеталъул хан леванил заманалда (1504-1574) бакъдасел магIарулазул кIудиялго хIасилал рукIинчIо гьеб къеркьеялъулъ. тIадеги, гIемерисеб мехалъ гьезие гIакъуба кьолаан гуржиязул ханас. Вахушти Багаратиони абурав тарихчияс хъвалеб буго: «лекIи (магIарулал) левание мукIурлъичIониги, заралги гьездаса кинабгIаги букIинчIо. абула, цо нухалда цо лекIияс алазан бахъун цояб рахъалдаса гIака бикъанилан, леваница аскарги бакIарун, гьев чи кквезеги ккун, хъизамгун ва магIишатгун цадахъ вачун ун вуго. лъабабилеб къоялъ киналго чIвана, цогидал хъамалчилъи гьабизе хIинкъулеб хIалалъ». Гьаниб абичIого гIоларо, Вахушти Багратионие цIакъ рокьулароан магIарулал, гьеб бихьулеб буго гьаб асаралъулъги. рокьунгутIизе гIиллаги букIиндал.
Леван хун хадуб Кахеталъул ханлъун вахъана гьесул вас александр КIиабилев (1527-1605). Гьесул заманалда ЦIоралъул магIарулаз гIезегIан рагъ гьабуна гуржияздаса эркенлъизе. Жиндиргун анкьракьалъул жамагIатазул гьоркьорлъабазул хIакъалъулъ Кахеталъул хан александрица хъвалеб буго 1594 соналъ ГIурусазул хан Борис Годуновасухъе: «нижее къварилъи гьабулеб буго мугIрузул гIадамаз: балъго нижер ракьалдеги рачIун… ва нижер гIадамал чIвалел руго… дудаги лъалеб батила: нижер ракьалда аскIоб мугIрузда буго гьитIинабго ракь, лъебелазул абураб: дун ине вуго аскаргун, гьелгун вагъизе». с.а. Белокуров абурав гIурусазул тарихчияс 1889 соналъ къватIибе бачIараб жиндирго тIехьалда бахъун буго гьеб кагъат:.
ПалхIасил, Кахеталда аскIор ругел магIарулазул жамагIатаз гьужумал гьарулел рукIана алазаналде, боцIи бахъун, гIадамал асир гьарулел рукIана. Гьел гIодориччазариялъул мурадалда александрица къасд тIамун буго кIудияб аскарги бакIарун гьезде гьужум гьабизе. Хадурккунги кIиязулго чабхъенал зама-заманалдаса жеги чанго соназ унел рукIана. лъалеб буго александр II-сул ва гьесул вацасул вас теймуразицица 1630-40 соназ анкьракьалде, ЦIунтIе ва Кьесерухъе (лъаратIа, ЦIунтIа, ЧIарада мухъал) кIудиял аскаралги ракIарун гьужумал гьарун рукIин.
Халкъияб бицен
1664-1675 соназ, Кахеталъул ханлъун арчил II вугеб заманалдаги гьелго рагъал унел рукIана. амма доб мехалъ магIарулазул къокъаби тIадеги щулалъулел рукIана. Гьелъ рахIат хун букIана арчил II-сул. Гуржиязде гьужум гьабулезул бакьулъ бакIлъун букIана ЧIурмутI (тIомурал), гьеб букIана Гуржиялъе аскIобегIан бугеб бакIги. Кахетиялъул ханасдаги тIоцебе гьужум гьабизе кколеблъун гьеб бакI бихьулеб букIана.
ЧIурмутIазул цевехъан вукIана гьеб мехалъ Гъенеколоса МахIал давуд. Къамилухъ росулъа тарих лъазабулев вукIарав, мунагьал чураяв ГIумаров МухIамадица ракIарарал баяназда рекъон, гуржиязул рагъулал къокъаби Билканалда кIийидеги рикьун кIанцIун руго кIиго батIияб рахъалдаса. тIоцебесеб: ахIлъимал – МагIалараса – Гъенеколоб ва кIиабилеб: Гъубалъ – лъимсвери – салда. Гуржиязул аскарал халатал читIирал гьарун цIалел рукIана ГIурахъ мугIрулги (КIудияб Кавказалъул бал) рахъун мугIрузде. МагIалараса ва лъим-свери абурал бакIазда рукIана риидал гIи хьихьулел ракьал. ГIемерисеб мехалъ гьенир ругел гIухьбуздаса лъалаан гуржиял рачIунел рукIин. Гьез жидерго боцIиги бахчун, кIудияб магIардеги рахъун цIа бакулаан. Гьелъул магIна букIана хIинкъи бугин абураб.
М. ГIумаровасул баяназда рекъон, гьеб гьужумалъул хIасилал цIакъ захIматал рукIана ЧIурмутIазе. аскарал цIакъ дагьал рукIана магIарулазул. Гьеб гуребги, кIиго батIияб бакIалдаса цого заманалда тIаде кIанцIиялъ гьел цолъизе рес щвечIо. Гьеб гуребги, кумекалъе тушалги (тушет мухъ) рачун руго гьез. ГIемер чагIи камуниги, гьез квегъана киназдего гIагарун ЧIурмутIалъул росаби. Белъелда росдада аскIоб гьабсагIатги буго Хъузхъузул хоб абураб бакI. (Хъизихъал абула Кахеталъул бакъдал рахъалда бугеб халкъалда, гьениса рукIана рищунго лебалал ва бахIарчиял рагъухъаби. Гьелдаса, магIарулаз киналго гуржиязда хъузхъул абула). рухIана росаби ва кулаби, хвезабуна ракь ва боцIи бахъана.
Гъерелгун Белъелда росабалъ рицунел руго тушаз росаби рухIиялъул хIакъалъулъ харбал. сагIитил ХIава абурай хералъ бицана, жиндир кIудияй эбелалъ тIомуразде «чIегIер тушал» кIанцIиялъул хIакъалъулъ бицунаанин. Гьеб лъарабго гIадамал ана мугIрузда ва рохьазухъ рахчизе, цадахъ боцIи-магIишатгун. Цадахъ босана босизе бегьулебщинаб. Бихьиназ росаби цIунулел рукIана, рагъал унел рукIана щибаб росулъ цадахъ цого заманалда, амма рикIкIен гIемерал гуржияз нахъе къазаруна мугIрузде.
Бищунго вахIшияб рагъ ккун буго МочIол-лъар абураб бакIалда. Гьениб гуржиязде данде чIун букIана Гъенеколоса МахIал давудил къокъа. Биценазда рекъон, гьеб рагъулъ цIакъ гIемер гуржиял гъурун руго. Гьесул росуцояс рагъул кор боркьарабго ахIун буго: «МахIал давуд, цIакъав бахIарчи, яхI бахъе!»,-ян. Гьеб мехалъ гуржиязда бичIчIун буго цIар рагIарав белади (гуржи мацIалъ цевехъан абураб жо) МахIал давуд гьенив гIахьаллъун вукIин ва жеги тIадеги кIудияб къуват реххун буго. МахIал давуд гьеб рагъулъ чIван вуго. Гьениса дагьалъ рикIкIад рогьногIоралда аскIов чIвана гьесул вас амирхIамза. Гьебго заманалъ ккуна МахIал давудил ясалги, дамалда абураб магIарда гIачиязда хадур рукIарал. дамалда буго кIудияб гуреб мегIер, росдада дандбитIун цебе бугеб. нахъе цIунун хутIун буго халкъалъ цоцахъе кьун МахIал давудил ясазул магIу. МахIал Давудил ясазул магIу …ЧIегIер берал данде къан, къасда кьижун йикIаго. Дида макьилъ бихьана зоб рорцIагу цIад банаб. Радал тIаде яхъана, тIох рагIалде йилъана, Росу цIунулел гьуби цIед рухIулел ратана. БагIар ролъил рал балел чIегIер ракьул гьоцIабахъ ГIолохъабиги хъвехъу бидул хIирал ратана. ХъахIал маккал рещтIулел дир инсул рукъзал ХъахIилал цIаял рекIун цIед рухIулел ратана. Дамалда тIад яхъана, нахъе сверун балана, Бидул хIирал рихьана бухIараб Гъанаколоб. Эбелалда бихьичIеб хIан-гIарцулаб дир керен, кунта бихъун бихьана тушдил гIолохъабазда квешадие кIвекIула чилъи гьечIев кашишас. ГIолохъбизулъ цIар арав АмирхIамза – дирго вац РогьногIорул кIалида хвалчад къотIун ватана. Чакма рет1ун чIухIарал МахIал Давудил ясал ХIатIал гIицIго йилъана Дамалдаса гIодое. ПицIигIлу гьоцIо чIамун Гъанаколоб рукIарал ПурчIинадул чIер швечIо чIарисазул къватIазухъ. Хер инсулго букIараб аят меседил къуръан ИяхI гьечIев кашишас чоди кьонклой чIван буго. Мажгит цIурал къуръанал къватI-къватIазухъ рехана, къватIал цIурал гIолохъби гарбал къотIун тIамуна. Буго цоги батIияб къагIидаги гьеб кочIол:
МахIал давудил ясал чIаго тун руго боцIи цебе гъезе кумекалъе. Гьезул цоялъ – гьитIинай патIимаца тIил кьабун чIван вуго цо тушав. Жийгоги гьей гьеб бакIалдаго чIван йиго. Гьелъул хоб буго дамалде унеб нухда. Гьеб гьабсагIатги буго. КIудияй ясалъ боцIи цебе гъун буго тушбабаз абухъе. свакарал гIачи гьелъухъ гIенеккулел рукIун гьечIо. Гьеб мехалъ гьелъ гIачияздехун, щибалъул цIарги рехсон абурал рагIаби цIунун руго халкъалъ:
ХIужаби
ТIадехун рехсарал баянал руго аслияб къагIидаялъ Къамилухъа ГIумаров МухIамадица ракIарарал. Гьел хIакъикъиял рукIиналда щаклъизе бегьилаан, гуржиязул тарихчи Вахушти Багратионицаги гьединалго баянал кьечIони. Гьесул баяназ кумек гьабулеб буго гьел лъугьа-бахъиназул заман чIезабизеги. тIоцебе гьес рехсолеб буго 1667 соналъ Кахетиялъул ханлъун вукIарав арчила Багратионил бертин, хадуб бицунеб буго гьес телавиялда гьундул раялъул, хадуб магIарухъе букIараб гьужумалъул, ахиралда рехсолеб буго 1674 соналъ букIараб цоги лъугьа-бахъин. Гьедин, абизе бегьула ЧIурмутIалде гуржиял кIанцIун рукIанин 1667-1674 соназ.
Жеги мухIканго гьеб лъугьа-бахъин батизе бегьула М. ГIумаровасда ратарал, доб заманалъ шагьидлъарал рагъухъабазул (Коркендиса ЧIанкIал МухIамад ва абубакар, нехIдуаса абубакарил давуд, ицбалухъа ГIумарил Рамазан) заназда ругел тарихазухъ балагьун. Гьел хвараб сонлъун хъван буго гьижраялъул 1085 сон, ай 1674 соналъул рии. Хасало гьел рачIине рес гьечIо, щайгурелъул гIазуца къарал мугIруздаса ине рес гьечIо.
Гьеб хIужаялъ рес кьолеб буго МахIал давудил гIумруялъул заман рехсезе. Холеб мехалъ гьесул рукIун руго кIудиял гIурал лъимал. Гьебмехалъ, гьев вукIине ккола гIага-шагарго 50 сон барав чи, гьавунги вукIун ватула 1620-лел соназ, хвана 1674 соналъ.
Гьеб гьужум гIезегIан гуржиязе хIасил кьураб букIаниги, гьеб букIана ахирисеб. Гьеб 1674 соналъ ккараб рагъ букIана гуржиязул къокъаби Кавказалъул бал бахъун рачIараб ахираб рагъ. тIадеги, XVII гIасруялъул 70-лел соназ гуржиязул кашишас гIурус хан Федор алексеевичасухъе хъвалеб буго, цониги къо унеб гьечIин лекIаз щив вугониги викъун вугин ялъун чIван вугин рагIичIеб.
ГIасруялъул ахиралде ЦIоралъул магIарулазул ракьал тIубанго эркен гьарун рукIана гуржияздаса.
ГӀунчӀлунуб
ГIунчIлунуб жамагIаталде гъорлъе уна жибго ГIунчIлунуб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
11 Ноябр
11-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 315-абилеб къо (високоснияб соналъ — 316-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 50 къо.
ЛъаратӀа мухъ
Демография
1970 сон — 12 222
1979 сон — 16 461
1989 сон — 18 271
Россиялъул экономикияб цебетӀеялъул министерлъиялъул прогнозалда рекъон, агьлулъиялъул рикӀкӀен букӀине буго:
Мухъалда гӀумру гьабун руго аварал.
2010 соналъул Россиялъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул баяназда рекъон:
Территориалияб гӀуцӀи
БакӀалъулаб жинцаго нухмалъи гьабиялда жаниб гьебго цӀар бугеб муниципалияб мухъалъ гъорлӀе бачуна росдал поселениялъул статус бугеб 19 муниципалияб гӀуцӀи, жал росдал боязе ва росабазе данде кколел.
ЧӀел-бакӀал
ЛъаратӀа мухъалда буго 90 росдалаб чӀел-бакӀ.
2018 соналъ Хьиндахъ росдал боялда гъорлӀ гӀуцӀана цӀияб чӀел-бакӀ — ТӀонсуда росу.
ГьечӀолъизарурар чӀел-бакӀал: Росноб (КӀособ росдал бо), Свекь, ТӀагьада.
ЧӀел-бакӀалъул расмияб статус гьечӀел хъутаби руго: ДахӀадалаб, Къамилухъ-хъутан, Хъутанавал, Мазада хъутан, Орджоникидзе, Фрунзе, Цъумилухъ-хъутан, Чувал-хъутае, Щедрин-хъутан.
Экономика
Мухъалъул экономикаялъул аслу гӀуцӀулеб жо буго росдал магӀишат. Гьелъул гӀаммаб продукциялъул 85 %-алдаса цӀикӀкӀараб бутӀа ккола боцӀи ва гӀи хьихьиялъул продукция.
Шамгъуда росдал бо
Шамгъуда росдал бо  — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — Шамгъуда росу.
ГӀаихил Марин
ГIаихил Марин  (1840—1905)
Шамгъуда росдал бо
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 8,39 км².
ГӀаихил Марин
Авар халкъалъул тIоцеесей шагIир, Аваристаналдаго цIар рагIарай магIабазул ва рокьул кучIдузул устар, ГIанхил Марин гьаюна 1840 соналъ Ругъжаб росулъ. Марин йикIун йиго гьоркьосеб черхалъул, чIегIерал беразул, чIегIеркIуяб гьурмал, берцинай гIадан.
Мариница кучIдул гьари гуреб гьел ахIулелги рукIана. Маринил букIана бихьинчиясул гIадаб гьунар, яхI. Гьединлъидалги гьелъ, гьеб диналъул законал бищунго мухIканаб заманалда, ахIана кучIдул жиндир рокьул бицун, жиндир рекIел хIалал загьир гьарун. ХIинкъичIого гьелъ лъазабуна зулмучагIазда жиндир гьезде бугеб рокьукълъи. Нахъе къачIого Мариница тIалаб гьабуна мискин халкъалъе, хасго, руччабазе эркенлъи. ТIоцебесеб иргаялда гьелъие бокьараб эркенлъи букIана рокьул рахъалъул эркенлъи, гьелда бащадго мискинхалкъ зулмучагIазул кверщаликьа бахъи. Гьеб кинабго букIана гьеб заманалда гIемер кIудияб ва бихьинав чиясецин захIмалъизе бугебгIанаб иш.
ГӀабасил МухӀамад
ГӀабасил МухӀамад (25 декембер, 1932 — 19 октобер, 2014, ЛъагӀелухъ, Хунзахъ мухъ, Дагъистан) — авар шагӀир, Дагъистаналъул Республикаялъул халкъияв шагӀир (1995).
ГӀаихил Марин
Мариница тIоцебе кечI кида гьабизе байбихьарабали абизе захIматаб буго, гьелъул рахъалъул нилъее щвараб баянлъиги гIемер дагьаб буго, амма Ругъжаб росдал харабазул биценазда рекъон абизе бегьула гьелъ тIоцебе рокьул кечI гьабунин. Амма вац цIоралдаса чIван вачун хадуса Мариница гьарунин магIабиги. Мариние цIакъ захIмалъана ва бакIлъана жинцаго нух битIарав вац ЦIоралдаса чIван вуссин. Абухъе гьелъ тIоцебе магIо гьеб заманалъ гьабунин. Гьединго нилъеда лъала Маринил СалтIа кварида ран чIварал рагъухъабазде гьабураб магIоги. Абухъе гьелъ гьеб магIо гьенир чIваразул жаназабазда сверун чIун ахIарабин.
Росдал харабаца абухъе, Марин йикIана бадиса - бадиб рагIи абулей, квешалда квешабин, лъикIалда лъикIабин абулей гIадан. Гьеб захIмалъулеб букIана росдал ихтияр кодосел, жамагIаталъул боцIи - гIарац кванан гIумру тIамулел чагIазе. Мариница жиндир рагIи кIалаца аби ругеб, гьеб ахIиги цIакъ бакIлъулеб ва хечлъун къалеб букIана гьезда. Мариние гудур гъолаго чанги соназ гьединал чагIаца бугьтанал рехана гьелде, рогьоял хIехьезе ккана гьей. Амма гьей юцIцIичIо сунцаги. Ахирги гьелъ кучIдул гьаризе тезе гьечIеблъи лъарал росдал ихтияр кодосез гьелъул кIал букъана, росдал гIодосел хабзалалъ занидаги юхьун. Амма кьварарай, къвакIарай магIарул кочIохъаналъ ахIана жеги кечI, кIал букъун хадубги. Абуна гьелъ жиндир рагIи! Жиндир яхIалдалъун гьелъ баян гьабуна жий чIужугIадан йигониги гьединал чIужугIаданалда квер борхизе нахъе цIаларел бихьиназда цее къуркьуларин, хIинкъуларин. Амма балагьлъун ккана Мариние жиндир гIамал, абулеб рагIи - замана букIана гьединаб, чIужугIаданалъул ихтияр букIинчIо сундуеги. Марин росдал кверщел кIудиял чагIаца росулъа къватIие ахIана. ГIумруялъул лъабго сон шагIиралъ тIамуна Гьидалъ. Абухъе Марин Гьидалъ кидаго урхъун йикIуна гIагарлъиялъухъ, жий гIураб росдахъ, мадугьалзабазухъ. Гьеб кинабго гьелъ бихьизе гьабун буго Гьидалъ гьарурал кучIдузулъ. Амма гьелда башадго гIадин гьелъул кучIдузулъ цIикIкIуна зулмучагIаздехун рокьукълъи.
Жиндир тухумалдаса чиясе йокьаниги Марин росасе уна МухIамад абурав мискинав чиясе. Гьесие гьелъ гьабула кIиго лъимер: вас ГIумар, яс ГIайшат. Хванила Марин унтун 1905 соналъ. Юкъун йиго гьей Ругъжадерил хабзалалъ.
ТӀолабго Россиялъул административиялгин территориалиял рикьиялъул объектазул классификатор
ОКАТО - тӏолго Россиялъул административиял икълимазул хассаб код. ОКАТО - абураб рагӏи ккола гӏурус мацӏалъ Общероссийский классификатор объектов административно-территориального деления - абураб предложение къокъ гьабураб рагӏи.
12 Ноябр
12-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 316-абилеб къо (високоснияб соналъ — 317-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 49 къо.
Сура Ал-Кагьф
Сура букІана рештІун Маккаялдаги Мадинаялдаги (38, 83-101), ва гьелда жаниб буго 110 аят.
Закам (КахӀиб район)
Закам жамагIаталде гъорлъе уна жибго Закам росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб
Гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичІеб рагьараб яги рагьараб гьоркьохъеб лабиаллъичІеб рагьараб ккола цо-цо мацІазда жиб хІалтІизабулеб рагьараб гьаракьлъун. Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялда расмияб хІалалъ цебесеб гьаракьалдаги нахъисеб  гьаракьалдаги гьоркьоб бугеб гьаракь бихьизабизе хасаб ишара гьечІолъиялъ, гІемерисеб хъвала. Дагьабги цІикІкІун дуруслъи къварегІани, гьеб гьаракь баян гьабизе бегьула гьоркьохъеб яги нахъисеб  гІадал диакритикиял ишарабазул кумекалдалъун, гьам гьел гІемерисел хІалтІизаруларо. Синологаз альтернатива хІисабалда хІалтІизабизе бегьула (гьитІинаб бетІераб А). ХФА-ялда гьеб ишара тасдикъ гьабиялде данде гьаракь кьуна 2011—2012 соназда.
Акустикияб рахъалъ ккола цІакъго гъоркьияб централияб рагьараблъун. ГІемерисеб хІалтІизабула гІадтаб, ва цІакъго хІажалъани, гъоркьяб цебесеб рагьаралъе хІалІизабула (расмияб хІалалъ, гьеб ккола гъоркье гІараб борхиялъул цебесеб кьералъул лабиаллъичІеб рагьараб)
Примеры
ГІемерисел мацІазул буго цо-цо форма гъоркьияб борхиялъул лабиаллъичІеб рагьарабгун. ХФА-ялъ гъоркьияб борхиялъул цебесел ва гьоркьохъел рагьаразе хІалтІизабулеб букІиналъ, цо хасаб мацІалда тІоцебесеб яги кІиабилеб вариант хІалтІизабиялъул бичІчІунгутІи букІуна.
15 Ноябр
15-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 319-абилеб къо (високоснияб соналъ — 320-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 46 къо.
Гьоориб
Гьоор — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Гьоор росдал боялъул административияб марказ.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 2 км-ялъ бакъбаккудехун.
Социальная инфраструктура
РосулӀ руго школа, медикалияб пункт, мажгит, библиотека, ункъго тукен ва кор.
БакӀал
РосулӀ руго некӀсиял сиял, гьелъ росдада абула "Сиязул улка" абун.
НахъбакӀ мухъ
НахъбакІ мухъ (гIур. Казбековский район) — Дагъистаналда бугеб муниципалияб мухъ.
Административияб центр — Дилим росо.
География
Мухъ буго Дагъистаналъул севериябгун-бакъьІерхьул рахъалда Чачан Жумгьурияталъул гІорхъода. Ракьазул къадар — 560 км².
Халкъалъул къадар
2010 соналъ тІобитІараб тІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон :
Каламалъулаб нух
ХІанчІазул каламалъулаб нух гІуцІун буго хІухьланухалдасаги, гъоркьияб щекъералдасаги, оралияб гьодорлъиялдасаги, рискІиялъулаб тракталдасаги гозоялдасаги. Рахьхахулезул гьеб гІуцІун буго мукъулукъалъулаб гьодорлъиялдасаги, щекъералдасаги, оралияб гьодорлъиялдасаги, магІазукъалазул гьодорлъиялдасаги. Рахьхахулел хІайваназул гьединго букІине бегьула гьавадул къвачІаги.
ГІурав бихьинчиясул каламалъулаб нухалъул мисалияб куцалда гьоркьохъеб халалъиялъул букІуна 16,9 см, руччабазул — 14,1 см.
КахӀаб-гӀурухъ
КахIаб-гIурухъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго КахIаб-гIурухъ росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
РакӀ
РакӀ — ччобориялъклаб лага, гӀемерисел хӀайваназда ва инсанасда бугеб, жинца циркулаторияб системаялъул бидурихьаздасан биги кьабулеб.
Щекъер
Щекъер (латиназул мацӀалда crus) — гӀадамасул лага-черх.
Лиссабон
Португалазул тахшагьар.
16 Ноябр
16-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 320-абилеб къо (високоснияб соналъ — 321-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 45 къо.
Хвана
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/06/Wikify-toolbutton.png
Берлин
Берлин (Berlin, ) — Германиялъул тахшагьар ва гӀатӀилъиялъулги халкъалъул къадаралъулги рахъалъ бищун кӀудияб шагьар. Жиндир 3.7 миллион гӀумру гьабун чияс гьеб гьабула Европаялъул Цолъиялъул бищун халкъ гӀемераб шагьарлъун, жаниб бугеб халкъалда рекъон. Берлин ккола анцӀила анлӀго гъорлӀбутӀаяб ракьалъул цояблъун, сверун къан буго Бранденбургалъул ракьалъ ва гӀурхъилъула Потсдамгун, Бранденбургалъул тахшагьаргун. Берлиналъул урбанияб район, 4.5 миллион гӀанасеб халкъалъул къадар бугеб, ккола Германиялъул бищун халкъахарал урбаниял районазул кӀиабилеблъун, Руралдаса хадуб. Берлин-Бранденбург тахшагьарияб регионалъул буго анлӀго миллионалдаса цӀикӀкӀараб халкъ, ва гьеб ккола Германиялъул лъабабилеб бищун кӀудияб метраполитанияб регионлъун Рейн-Рур ва Рейн-Майн регионаздаса хадуб.
Гьоор-Хьиндахъ
Социалияб инфраструктура
РосулӀ буго хӀалтӀулеб библиотека, росдал маданияталъулаб рукъ, байбихьул школа, медикалияб пункт ва тукен.
Мукъулукъ
Мукъулукъ (латиназул мацӀалда Larynx) — гӀадамасул лага-черх.
Сура Марйам
Сура букІана рештІун Маккаялдаги Мадинаялдаги (58-лебги 71-лебги аятал), ва гьелда жаниб буго 98 аят.
Киндиргъа
Киндиргъа жамагIаталде гъорлъе уна жибго Киндиргъа росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
ЦӀил
ЦӀил (латиназул мацӀалда Larynx) — гӀадамасул лага-черх.
Люксембург (шагьар)
Люксембург абураб пачалихъалъул тахшагьар. Ва Дагъистаналда бугеб цо росуда ц1ар.
Ататюрк аэропорталда теракт
Ататюрк аэропорталда теракт (Истамбул, Турция) - 2016 соналъул 28 июналъ аэропорталда гьабураб гьужум.
Лъугьа-бахъин ккараб куц
Халкъаздагьоркьосел рейсазул самолетал чІолеб терминалалда кІиго кьвагьи ккана. Живго жинцаго кьвагьизавулел террористас кьвагьулеб жо хІалтІизабуна хІинкъибукІунгутІиялъул хал-шал гьабулеб рентгеналъул посталда цебе, гьев кквеялъул мурадалда полициялъулаз автоматаздасан речІчІаралдаса хадуб.
Турциялъул тІалъиялъул баяназда рекъон гьужум гьабулезул къадар букІун буго лъабго чи.
Цо-цо информалатазул баяназда рекъон, кьвагьиял ккун руго аэропорталъул батІи-батІиял бутІабазда.
Ахирисел баяназда рекъон 50 чи хун вуго ва 100 цІикІкІун чи лъукъун вуго.
Аэропорталдаса ва аэропорталде рукІарал киналниги рорженал чІезаруна, ва полициялъ гІадамал аэропорталдаса къватІире рачахъана.
Полициялъулаз рикІкІад гьабулеб гьечІо, террористазул ГІШИПалъулгунхурхен букІин.
17 Ноябр
17-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 321-абилеб къо (високоснияб соналъ — 322-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 44 къо.
Къарабалда
Къарабалда жамагIаталде гъорлъе уна жибго Къарабалда росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Квадратияб километр
Квадратияб километр (км², km², кв. км) — буго авлахъ борцунеб роцен. Гьебги ккола километр халалъи ва километр гIеблъиялда жанибе бачIунеб площадалъул роцен.
Цо квадратияб километр бащалъула:
UTC+4
UTC+4 — дунялалъе чӀезабураб заманалдаса (UTC) цо бута.
Квадратияб километр
Quadratmeter
ISO 3166
ISO 3166 — международный стандарт ISO, определяющий кодовые обозначения государств и зависимых территорий, а также основных административных образований внутри государств. Состоит из следующих частей: Двухбуквенные коды ISO 3166-1 alpha-2 используются ICANN для присвоения национальных доменных имён верхнего уровня.
Список ISO 3166-1
База данных по двухбуквенным доменам верхнего уровня по кодам стран составляется на основе списка стран, разработанного ISO 3166 Maintenance Agency. IANA создает новый ccTLD только после того, как его код появляется в списке ISO 3166-1.
КӀал
КӀал (латиназул мацӀалда os) — гӀадамасул лага-черх.
ISO 3166
Список ISO 3166-1
Этот список широко используется и в других целях, так как для процедуры отбора стран для него используются политически нейтральные принципы.
Список ISO 3166-2
ISO 3166-2 занимается административными единицами второго уровня. Челябинская область России, например, обозначается RU-CHE.
18 Ноябр
18-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 322-абилеб къо (високоснияб соналъ — 323-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 43 къо.
Пинкь
Пинкь яги ГьанамагӀ (латиназул мацӀалда bulla; Bullae) — гӀадамасул лага-черх.
ГӀободиясули тарих
МУХIАММАД ХIАЖИ АЛЬ ГIОБОДИ АД ДАГЪИСТАНИ Сиражудин ХIайбулаев ва МухIаммад ХIасанов (на аварском) АнцIила ункъабилеб къарнуялъул (нусил сонил) имам, хIакъав мужадид Сайид ГIободияв (р.гI.) гьавуна 1828 соналъ гIалимзабазул тахшагьар Хунзахъ районалъул ГIобода росулъ Къебеддибир абулев, сверухъе жиндир цIар рагIарав гIалимчиясул хъизаналда. Гьединго, Къебеддибир вукIуна Хундерил тIалъиялъул росабазул цо чангоялъуб жиндица дибирлъиги гьабурав, кивехун кканиги гIадамаз жиндир ракI- ракIалъ адаб-хъатирги гьабулев, унго-унголъунги, диналъул киналго шурутIал жинца мухIканго цIунун, Аллагьасул ритIухъаб нух ккурав муъминчи. Гьебго жо тIалаб гьабулаан Къебеддибирас цойгидал диналъул вацаздасаги ва яцаздасаги...
Живго Къебеддибирил анкьумумулги гьебго даражаялъул бергьарал гIалимзаби рукIун руго, хундерил тIалъиялда гуребги, тIолабго Дагъистаналдаго жидер цIар рагIарал.
Васасда эбел-инсуца лъураб хIакъикъияб цIар букIана МухIамад абун. ХIежалдаса тIад вуссиндал, гьесда абизе жубана МухIамадхIажи абун. Ва амма заманалдасан росуцоязги, муридзабазги, жалго гIалимзабазги гьев рикIкIунев вукIана Аварагасул (с.т.гI.в.) суннат жиндица щулаго ккурав, бищунго гIажаибав Сайидлъун... Гьелъул кьучIчIалда тIолабго исламияб дунялалъего гьев лъугьана устар Сайид ГIободиявлъун.
Сайид ГIободиясул караматал манакъибазул бицунаго абичIого гIоларо, жеги эбелалъул чохьонив гьитIинаб лъимерлъун вугеб заманалдаго, загьирлъулел рукIанин гьев гьавизе вугев васасул гIаламатал тIокIлъабигун хаслъаби. МухIамадил эбелалда лъимаде йигониги лъалеб букIинчIо щибго захIмалъи чохьониб баччун бугеб лъимералъул. Гьелъ жиндирго росасда абулаан: «Къебеддибир, дида гьаб чохьониб баччун бугеб лъимералъул, гьабизе заман щолеб бугонигицин, тIотIол гIангицин бакIлъи лъалеб гьечIо. Дида гьадинаб жо бихьараб жо гуро. Гьаб цо эбелалъул чохьонибго гIаламатаб лъимер буго»,- абун.
- Дида бицаниги, дуца гьелъул цIар лъиданиги бахъуге. БичIчIанагури? ХIалкIун балъго гьабе гьеб кинабго гIадамаздаса. Цо чиясда лъараб жо- росдадаго лъараб жо бугин. Дуда лъала гури дир умумул кинал гIалимзаби рукIаралали. Гьевги гьезул ирс босарав вас лъугьинев, Аллагьасул кумекалдалъун...Дир гьелда щибниги щаклъиго гьечIо. Воре сирруги цIуне, дуца сабруги гьабе...
... МухIамад гьавуна битIун итни сордоялъ. Эбел-эмен кутакалда рохана васасдаса. Гьеб сордоялъ гьезухъе ургъунго ячIун йикIарай Къебеддибирасул яцгIалалъ, вас чурун вацIадги гьавун, эбелалъухъе керен хахизе кьуна... Амма хIикматго гIажаибаб рижиялъ абуни эбелалъул керен хахизе хивалго гьабичIо....
Гьеб заманалда Къуръан цIалулев вукIарав Къебеддибирасда аскIоеги ун, яцгIалалъ абуна:
- Дур васас эбелалъул керен хахизе къасдго гьабулеб гьечIин, Къебеддибир, щибин жинца гьабун лъикI? - абун.
Инсуца яцгIалалда абуна вас жиндида аскIове вачеян абун. Къебеддибирас васасул кваранаб гIинзуда жанибе как ахIана, квегIаб гIинзуда жанибе къамат гьабуна... Гьанже хахулин ас эбелалъул керенинги абун, вас яцгIалалъухъе тIадвуссинавун кьуна. ГIицIго гьелдаса хадуб жубана гIажаибаб лъимер гIорцIизегIан эбелалъул керен хахизе...
Инсуца хIакъикъги хъун, хирияв Бичас кьураб давла-васасда, дунялалда бищунго хирияб МухIамад аварагасулго (с.т.гI.в.) гIадаб, МухIамад абураб цIар лъуна.
Къарабтала
Къарабтала жамагIаталде гъорлъе уна жибго Къарабтала росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
ГӀободиясули тарих
Жеги щуго сон тIубачIев МухIамад инсул щакъи- къаламгун квал-квадизе жувайдал, Къебеддибирас васасда гьикъана: «Щиб дуе бокьун бугеб, дир вас?» абун.
Васас жаваб кьуна:
КъечӀчӀ
КъечӀчӀ (латиназул мацӀалда lien, splen) — гӀадамасул лага-черх.
ГӀободиясули тарих
-Дие цIализе-хъвазе лъазе бокьун буго, дада,- абун.
Исламияб Пачалихъ
«Исла́мияб пача́лихъ», ГІШИП (الدّولة الإسلاميّة — жигьадалъул гІуцІи  , Сириялъул ва ГІиракъалъул цо-цо бутІабазда жодорго пачалихъ лъазабураб . ГІуцІана 2006 соналъ ГІиракъалда анцІила цо батІи-батІияб жигьадалъул къокъабиги цолъун..
ГӀободиясули тарих
Инсуда, гIемерав воххиялъ, магIу кквезе кIвечIо. Гьес гьитIинав МухIамад, кодовеги вачун, каранде къана, дир баракатав хазинаянги абун.
Къебеддибирас хIурупалги хъван, гьел васасда кодоре кьуна, батани лъазареянги абун...
Гьеб цIакъго гIажаибаб хIикмат жиндирго беразда бихьидал, Къебеддибирасда бичIчIана жиндирго гьитIинав вас МухIамад гIарипинав вугевлъи...
ГIажаибго тIад чIчIун, къаси-къадлъи гьечIого, кIудияв чияс гIадин, лъазабулеб букIана гьитIинав МухIамадица- Сайидас динияб гIелму... Щиб суал кIудияз гьесие кьуниги, гьеб параялдаго щолеб букIана чIванкъотIараб, мухIканаб ва кьучIчIаб жаваб гьитIинав МухIамадихъан гIадамазе. Сверухъе киналго рукIана гьеб гIаламаталда хIикмалъун, божизе кIоларого, гьеб кинабго жидерго беразда цебе щибаб къойилго кколеб бугониги...
МухIамадица цIакъго ццудунго тIокIкIинабуна жиндирго инсудасан босизе рес букIарабщинаб гIелму-лъай. Гьесда бичIчIана жиндие хадубккунисеб гIелмудал ралъдал гъварилъиги, паналъиги, пасихIлъиги ва камиллъиги щвезе рес букIин гIадатиял гIалимзабаздасан гуреб, гIицIго гIарипиназдасан щвезе кколеблъи ва щвезеги бугеблъи...
ВукIинисев КъутIбул Гъавсас лъазабуна эбел-инсуда:
-ГIицIго гIарипиназдасан буго бецIал ракIазе канлъи. Гьединлъидал, дица гIицIго гьездасан тIалаб гьабизеги буго диего хадубккунисеб исламияб гIелму,- абун.
Цо сордоялъ Сайид ГIободиясда макьилъ вихьана жиндирго росуцояв, цIар рагIарав гIалимчи ШагIбан-къади, жиндица магIарулазул ракIазде жанибе гIулумал чваххун тIурав. Гьесдаго цадахъ вукIана МухIамадун Гьухъалиги. ГьитIинав МухIамад ГIободиясе гьеб сордоялъ загьирлъана гьезда цадахъ хьвадулел рукIарал нуралги... Гьезда хьолбохъ эхетарал малаикзабицин загьирлъана гьитIинав, ва амма гIаламатго цIодорав Сайидасе...
ГьитIинав МухIамад гIажаиблъун хутIана, гьаб дир беразда цебе загьирго бихьулеб гIаламатго щибилан...
Сайидас гьезда гьикъана цо батIаго хIикмалъи гьабун:
-Я, дир хIурматиял гIуламаал! Гьаб дида бихьулеб хIикматго щиб кколеб?!- абун.
-Я, гьитIинав МухIамад, гIуламаазул бетIер! ГIарипиназул дуде балъгояб амру щвана, метер радал вахъун мун Гьухъаливе щвайилан! - абун загьир гьабуна макьилъ цере рачIараз Сайид ГIободиясе...
-Дуда Гьухъалиб батила гIадан гIажаиблъулеб хIикматго караматаб дурго гIелму... Ва гьенив дуда дандчIвала дурго вукIинисев мудасир МухIамадун Гьухъали. Гьеб киналъего дуе кумекги гьабила, гьеб гIелму жидее тIокIкIарал Муршидул Камилаз...
...Гьеб макьидаса ворчIидал, МухIамад, тагьажуд, суннат тIубан дугIаялде вуссана. Я, Аллагь, мун гурхIаян жиндаго къаси бихьараб гьеб гIажаибаб макьу таъвил гьабуна...
Сайид ГIободиясда бичIчIана гьеб хIикматаб макьу жиндида гьадинго бихьараб жо гуреблъи, гьединлъидал, гьитIинав Сайидасул ният ккола, радалго вахъун, хIикматал караматазул гIажаибаб магIдан Гьухъалиса МухIамадихъе гIелму камил гьабизе ине сапар бухьине.
I843 соналъ Гьухъалиса МухIамадхIажиясухъе (къ.с.) жиндиего исламияб гIелму тIалаб гьабизе унеб мехалда, Сайид ГI ободияс бан букIуна гIицIго анцIила щуго сон.
Живго Гьухъалиса МухIамадхIажи (къ.с.) вукIана Гьазигьумекиса Жамалудиница (къ.с.) жиндие устарлъиялъе ижаза кьурав машгьурав, гъваридаб гIелмуялъул гIалимчи, накъшубандияб тIарикъаталъул бергьарав устар.
Живго Жамалудин Гъумукъияс (къ.с.) жиндихъе зияраталъе, гIелмуялда хадур рачIунел цIакъго гIемерлъидал, абулаанила: «Дихъ бугеб гIадаб лъай Рочиса Мамадибирихъги ва Гьухъалиса МухIамадхIажиясухъги бугин, нужеца гьезул гIелмуялдаса пайда босе»,- ян абун.
ЖамагIат какдаса хадуб, суннатги тIубан, истихар гьабулаго, тирщун тIадеги вахъун, хIакъав Муршидул Камил «МархIаба, дир вас!» - абун, икрам гьабун кIалъана Сайид ГIободиясда...
Гьев живго Гьухъалиса МухIамад вукIана гьитIинаб мехалдасаго варагI жиндир цIикIкIарав, камиллъиялъул ригьалде ваханиги, жиндица варагI балъго гьабурав.
Гьухъалиса МухIамад воххун, гьитIинав Сайидасул горбода къвалги бан, гьесда хурхун чIчIана, сверухъе кинабго жоги кIочон тун, халатккун жив балагьун чIчIун вукIарав жиндирго вас дандчIварав гIадин рази-ракиго...
Муршидул Камилас иллагьияб хIайранаб икрам гьабуна ГIободаса МухIамадие ва гьевги вачун жиндихъего рокъове ана тIарикъаталъул кIудияв устар....Гьеле гьев Аллагьасул кIудияв валиясул кумекалдалъун Сайид ГIободияс байбихьана балъгояб нуралияб гIелмуялда гъорлъе лъугьине, гьелъул кьалбалъе ваккизе, гьелъул хаслъаби тIатинаризе...
Сайид ГIободияс мутагIилзабазда гьоркьоб цохIониги къо бахъичIо, хасаб гьухъалисесул рияза гуреб гьесие къабуллъичIо.... Сайид ГIободияс байбихьана «Силкул гIайин» абулеб тIехьалдаса байбихьун «Сирру къадар» абулеб тIехьалде щун, жиндирго исламияб гIелму камил гьабизе...
РакI бухIун гьединаб хIалалда гьел тIахьазул пикрабазда вукIаго, саламги кьун тIаде щвана Илъяс ва Хизри аварагзаби.
Сайид ГIободиясул рекIел канлъи жидеда бихьидал, гьесул рекIел асарал гьезие загьирлъидал, кIиявго аварагас гьелда цIакъ гIажаиблъи гьабуна...
ГIарипиназда гьоркьов гьев Сайидасдаса ракI бацIадав гIуламаазул кьерда Муршидго вахъинарев гIадав гIаламатав инсан вукIана ГIободияв жеги гьитIинго. Гьеб бичIчIана бачIинахъего Илъяс ва Хизри аварагзабаздаги...
Сайид ГIободиясул чорхолъ бессун букIана жеги гьитIинго гIажаибго хIикматаб, рагьун гIадамазда жиб лъалареб сирру...
Халкъалъулго Хирияв МухIаммад аварагасул (с.т.гI.в.) цо хIадисалда абулеб буго: «Аллагьасдаса хIинкъи- киналго хIикматазул бетIер бугила, варагIги гIаламалъул хан бугила»,- абун.
Гьеле гьеб хIадисалда абухъего, кинабго рахъалъ Аллагьасдаса хIинкъиялъул нухал камилго тIуразарулев ва гIадамазда гьоркьов кутакалда гIамал берцинго хьвадулездасанги бищунго камилав инсан вукIанин абизе бегьула устар Сайид ГIободияв, жинда Аллагь разилъаяв. Гьев тIарикъаталъул гIаламатав устарасул чорхолъ цого заманалда данделъун рукIана, цоцазда хьухьаралгIанги камилго: гIелмуги; гIакълуги; гIамалги. Гьеле гьединав вукIиналъин Сайид ГIободиясул цIар ГIарабустаналдаго батIаго къадруялда рехсолебги букIараб, жеги лъимерлъиялъул ригьалдаго чIахIи-чIахIиял гIалимзабазгицин... Гьелъие мисалал абуни гIунги тIокI руго. Нилъеца гьезул жеги бицен гьабила гъоркьехун, Аллагьас хъван батани, хирияв цIалдохъан.
ТIарикъаталъул камилав устар ЧIикIаса Ханикал МухIамадхIажияс (къ.с.) абулеб букIун буго гьаб дуниял бугин цIакъго чорокаб жо: гьелъие гIоло гьабурабщинаб кинабго хIажатханаялъубе унин, нуж, бусурбаби, рукIунгейин гIицIго хIажатханаялъе хъулухъ гьабулеллъунилан абун.
Сайид ГIободияв вукIана жеги гьитIинго жинда эбел-эменги, гIалимзабиги ва гIакъилзабиги малъарарав гуревги, бищунго цIикIкIун Аллагьги малъарараб лъимер. Гьеле гьелъулъ букIана МухIамадхIажи ГIободиясул унго-унгояб сайидлъиги ва валилъиги.
ГIелму тIалаб гьабулев чи-Аллагь тIалаб гьабулев чи вуго,- ян гIадада абуларо хIадисалъ. Гьеле гьеб гIелму тIалаб гьабулезда гьоркьовгицин Сайид ГIободияв вукIана, КъилбацIва гIангицин, жив гIажаибго гвангъун сверухъе дунялалдаго вихьулев, хIикматго гIаламатияв ва гIадатияв инсан- гIелму-лъаялъул караматаб ралъад, Аварагасул (с.т.гI. в.) суннатал цIуниялъул рахъалъ авал-ахир бихьуларев океан... Гьеб кIодолъиялъул цо къатIрагIаги жиндир чорхолъ гьечIев чиясдаги гьеб, кигIан чIамун кIалдиб лъуниги, къулчIчIун эхебе инабизе кIвезе гьечIо.... КIудияб мегIералъе битIараб къимат, кIкIалал ахада хIарщулъ къан бугеб пахруяб чIчIимихалъ гуреб, гохI-щобалъгIаги кьезе тезе ккола, ритIухълъи балагьулеб бугони. Гьединаб буго ритIухълъиялъул къагIида жибго тIабигIаталдагицин... Ва амма, щаяли, гьеб гIадамазда гьоркьоб гIемерисебги мехалъ гIагсалда букIуна... Пикру гьабураб мехалда, гьеб унти цIакъго-цIакъ бахун бугин ккола, нилъер кинабго рахъ пасалъараб ва жагьиллъараб, ахирзаманалдеги... Аллагьас нилъ киналго ритIун ккезареги ва питна-жагьиллъиялдаса рикIкIадиселлъун ва рацIадаллъунги гьареги гьаб магIирукъалде сверараб дунялалъул заманияб кверкьутIа.... Амин!
... Цо къоялъ гIарипиназул бетIер, хъвадаризе лъугьиндал, килщаздаса нур баккун, загьирлъана гIаламат...
Кваранаб хьибилалда гьесда аскIов чIун вуго МухIаммад Авараг (с.т.гI.в.).
КвегIаб хьибилалдехун Ильяс авараг чIчIана, хIакълъун жив тIадегIанав Аллагь рехсейин абун, Сайидасда малъаризе лъугьана гьев...
Каранде данде витIун Хизри авараг чIчIана ва битIараб нухдасан кIалъайилан гьесие амру гьабуна...
Гьел аварагзабаздасан Сайид ГIободиясе загьирлъана цIакъго чIахIи-чIахIиял мугIжизатал...
Хирияб Къуръаналъул щибаб хIарпалъул жиб-жибалъул магIна, лъабкъоялда анцIгонигиялдеги бахараб даража ГIободиясеги загьир гьабун, хириял аварагзаби цереса тIерхьун ана...
Гьеб хIал баччун тамахлъун Сайид ГIободияв вукIаго, тIаде лъугьун вачIуна тIарикъаталъул устар Гьухъалиса МухIамад.
Дарсил хIалалги гьикъун, устарас хIукму тIалаб гьабуна, интихIам таъвил гьабун, кинабгоги гьикъана... Устарас жиндаго малъаралги, гьесул гъоркь хутIаралги, киналниги хIукмаби, мухIкан гьарун рицана, жиндирго мугIалимасе...
Сайид ГIободиясул гIаламатго хIикматал ва гIажаибго гъваридал жавабаз цIакъ кIудияб асар гьабуна Гьухъалиса МухIамадие (къ.с.).
Гьес Сайид ГIободиясда абуна:
-Дуда расниги ургъел чIваге, дир вас МухIамад! Дуе кумек гьабизе Бухарияв вачIина. ГIабдулкъадир Гилани дур хьибилалда чIчIела...
ТIубараб лъабго соналъ Муршидун Камил Гьухъалиса МухIамадхIажиясда цеве цIалунги лъугIун, муршидлъиялъе ижаза щвараб мехалда, Сайид ГIободиясул гIумруялъул букIана гIицIго анцIила микьго сон. ГьитIинав чи вукIиналъухъ балагьичIого, Гьухъалиса тIарикъаталъул кIудияв устар МухIамадхIажияс (къ.с.) Сайид ГIободияв бергьарав гIалимчи лъугьиндал, гьесие кьола тIарикъаталъул устарлъи гьабизе ижаза.
ХIеж борхизе ине къватIиве вахъине ният ккедал, Гьухъалиса МухIамадхIажияс (къ.с.) Сайид ГIободияв витIула Сугъралъе ГIабдурахIманхIажиясухъе (къ.с.) хадубккунисеб гIелму камил гьабизелъун, гьесул киса-кибего цIар рагIараб мадрасаялде цIализе.
ГIицIго анцIила микьго сон!.. Гьеб хIикматаб гIелму... ТIарикъаталъул устарлъиялъе ижаза...
Жиндир дагьабниги бетIер хIалтIулев чиясе, гьеб гIажаибаб хIужаялъулъ, пикру гьабизе, кутакалда кIудияб гIаламат буго, дир диналъул вацалги ва яцалги... Гьабуларелги Аллагьас ригьинареги жагьиллъиялъул пакъираб макьил гъапуллъиялдаса...
Амин!
19 Ноябр
19-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 323-абилеб къо (високоснияб соналъ — 324-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 42 къо.
Килищ
Килищ (латиназул мацӀалда digitus; digiti) — гӀадамасул лага-черх.
Рищи
Рищи яги СукӀалаби (латиназул мацӀалда articulatio sinovialis) — гӀадамасул лага-черх.
Фарнаваз I
Фарнаваз I (ფარნავაზ I) (н.р.ц. 326 — н.р.ц. 234) — Фарнавазидазул династиялдасан Картлиялъул (Гуржи) хан.
Раквакь
Раква́кь — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, ГӀурада росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 6 км-ялъ жанубалдехун, ГичиногӀоралъул квегӀаб рагӀалда.
РегӀелал
МГӀ «ГӀурада росдал бо»
20 Ноябр
20-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 324-абилеб къо (високоснияб соналъ — 325-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 41 къо.
РицӀимахӀу
РицӀимахӀу (латиназул мацӀалда crus) — гӀадамасул лага-черх.
Сура Ал-Анбийаъ
Сура букІана рештІун Маккаялда, ва гьелда жаниб буго 112 аят.
Россиялда шагьаралъул округ
Шагьаралъул округ — шагьар яги муниципалияб гІуцІи, бакІалъул кІвар бугел мухъазда ва округазда гъорлъе жиб унареб. Шагьаралъул округалъ жанибе бачуна шагьар ва гьелда сверун ругел росаби ва гьинал.
22 Ноябр
22-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 326-абилеб къо (високоснияб соналъ — 327-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 39 къо.
Citroën
Citroën ( МФА: ; [Ситроэн]) — франсиялъул автомобилал гьарулеб компания, Андре Ситроеница 1919 соналъ рагьараб. Гьелъул штаб-квартира буго Парижалъул Fructidor къотІноб.
Авар мацӀалъул цӀарубакӀ
Авар мацІалда цІарубакІ хІалтІизабула цІаралъул, сифаталъул, рикІкІеналъул бакІалда, ва гьеб магІнаялъул рахъалъан цІаралдаса, сифаталдаса, рикІкІеналдаса жиндир магІна дагьабги цІикІкІун гІаммаб букІиналдалъун батІалъула.
ЦІарубакІазул тайпаби
МагІнаялде балагьун, цІарубакІал рикьула:
ЦІарубакІ жумлаялда жаниб гІемерисеб мехалъ субъектлъун букІуна, гьединго гьеб, жиб хІалтІизабун бугеб магІнаялъухъ ва формаялъухъ балагьун, букІуна батІиял гІахьалбутІабилъунги: битІараб тІадежубайлъун (объект), предикатлъун, баянлъун, хъвалсараб тІадежубайлъун.
ЦІарубакІ игІрабазде свери
Гьумералъул, суалиял, ишариял ва гьездаса лъугьарал цІарубакІал хисиялъул руго хадусел хаслъалаби:
Гьигьалъа бахӀарзал-Шамилил наибзаби
Гьаб макъала хъвазе пикру ккана гьаб соналъул 7 январалда къватӀибе бачӀараб "ХӀакъикъат" газеталда бахъараб "Гьигьалъа наибзаби" абураб макъала цӀалидал. Гьеб макъалаялъул автор ккола диеги тарихалъул дарсал кьурал Гигьалъ гьоркьосеб школалъул учитель Дибирасулаев МухӀамад. ЛъикӀаб xӀалтӀи гьабулеб буго нилъер МухӀамадица нилъер цебесеб тарих наслабазда кӀочонгутӀизелъун 1995 соналъул 16 декабралда бахъун букӀана "РитӀухъльи бергьичӀo" абураб гьесулго макъала. Жиндир заманалда гьесги гьевго гӀадал цогидал аралъул цӀеx-рехал гьарулезе байбихьун букӀарарабани тӀадмагӀарулазул тарих данде гьабизе, жакъа нилъеда гъваридго лъазе букӀана ХӀХ ГӀасруяла рукӀарал гӀалимзабазулги бахӀарзазулги хӀакъалъулъ.
XӀX гӀасруялла Дагъистаналда ккарал рагъазулъ кӀудияб бахӀарчилъи бихьизабуна чӀамалаз ва хасго гьеб жамагӀаталъул цебехъанлъун букӀараб Гьигьалъ росдал наибзабазгун муридзабаз. МухӀамадица абухъего, тӀахьазда, журналазда, газетазда гӀемер батула Гьигьалъ абун хъвалеб бакӀалда Гъагъалъ, Гьидалъ, Игьали абун хъван. Авторас жигар бахъулеб буго гьел гъалатӀал ритӀизаризе. Гьебго заманаялда тӀадехун рехсараб макъалаялда гьесулги ккун руго цо-цо гъалатӀал Гьигьальа Къадиласул МухӀамадил бицунаго авторас хъвалеб буго гьадин: "ГӀолохъанаб заманаялда гьев цӀалула батӀи-батӀиял росабалъ, гьесие щола лъикӀаб исламияб льай. Рес бугев чи вукӀаниги, гьев уна ГӀахъушаве ва лъазабула ярагъ гьабулеб махшелги. Къадиласул MyxӀaмад гьенив вукӀаго, гӀахъушдерилги гӀурусазул солдатазулги ккараб рагьулъ МухӀамадица бихьизабула унго-унгояб бахӀар-чилъи. ГӀахъушдерил къадияс гьесие кьола къадруяб тухумалъул яс Адай". Дида льаларо авторасда гьел: баянал кисан рагӀарали амма дица Гьигьалъ росулъ кӀалъазанвичӀев тарих лъалел херазда гьоркьов цӀакъго къанагӀат гурони чи xyтӀун ватиларо. Къадиласул MyxӀaмад ГӀахъушалив вукӀанин ва гьениса чӀужуги ячун йикӀанин абун дида лъицаниги: бицинчӀо.
Гьеб буго МухӀамад-ТӀагьирил "Барикъат ассуюф" абураб ГӀypyc ва магӀарул мацӀаздеги буссинабураб тӀехьалдаса бaчӀаpaб хабар. Гьелда рехсон вугев Къадиласул МухӀамадги ва Гьигьалъа Къадиласул МухӀамадги цого чагӀи кколаро. ХӀакьикъаталда, Къадиласул МухӀамадил чӀужу Адай ГӀахъушаса йикӀинчӀо, гьей йикӀana Губденалдаса ячарай. Дир рокъор руго Шамхалов ГӀубайдулаца кьураб дантаралда хъварал, Гьигьалъ росдал къокъал биценал. Гьелда буго гьадин: "Имам МухӀамадилал Горданиса ккола, гьезул къебед вачӀун вуго, Къадил цӀарги гьесдасан бачӀараб буго". Къади ккола Къадиласул МухӀамадил эмен. ХӀакъикъаталда гьигьалъдерица гьеб тайпаялде абула "Горданили" абун. Гьелъул MaгӀнa буго Губденал абураб. ПатхӀул - Мубинил бицен битӀун батaни, Къади цоги росулъа вачӀарав чи вукӀиналъ, гьес жиндирго росулъа - Губденалдаса яс ячула васасе, Къадиласул MyxӀaмадие. Гьей ясалда цӀарги букӀун буго Адай. Гьигьалъ росдал жамагӀат буго батӀи-батӀиял росабалъа гочун paчӀapaл, гӀадамаздаса лъугьараб. Гьезул гӀадатги буго тухумалде (гьигьалъдерица абула тайпайилан) бачӀараб къукъаялда гьезул росдал цӀap толеб.
Масала, Гьигьалъ руго гьадинал тайпабазул цӀарал: "Алади" - гьел ккола ГӀалахъ росулъа рачӀаралдаса лъугьарал гӀадамал. Гьединалго цӀарал щвана Губденалдаса вачӀарав Къадил наслуялъул гӀадамазеги. Жидедаго гьез абула "Къадилохани" абун.
Къадие гьавун вуго вас, гьесда цӀapги лъун буго МухӀамад абун. Гьигьалъдерица гьесда абулаанила Къадиласул МухӀамадилан. Гьев вукӀуна имам ГъазимухӀамадидаса байбихьун, Шамилил рагъал лъугӀизегӀан вагъарав рагъухъан.
Шамил имамгун рукӀарал наибзабазул суратазда гьоркьоб буго Къадиласул MyxӀaмадилги. Гьесул каранда буго орденалъул сипатги. Гьеб орден Гьигьалъа МухӀамадкаримил ТӀалхӀатица кьун буго Гьаквари росулъа ГӀабдулхабиров МухӀамадихъе.
ГӀоротӀаса МухӀумаев МухӀамадрасулил квералъ гӀарабалъ хъвараб кагътил тӀанчида батана Къадиласул МухӀамад цӀаларав чи вукӀинчӀила, гьев квегӀаб гӀиндаги бакӀав вукӀанилан, амма доб заманаялда Дагъистаналда гьев гӀадинав къвакӀарав чи къанагӀатги вукӀинчӀилан абун. Шамилил заманалда гӀурусаздаги магӀарулаздаги гьоркьор ккарал рагъазда гьес гӀахьалъи гьабичӀеб цӀакъго къанагӀат гурони батиларо.
Къадиласул МухӀамадил хӀакъалъулъ буго цо гьадинаб баян. Гьезул наслуялъул гӀадан ГӀабдулкъадирил Сайидатица бицана дида гьеб. Хунзахъ Бахубика чӀвараб мехалъ, гьенив вукӀун вуго Къадиласул МухӀамад. ЧӀвазеги чӀван, ракул гъуниялда тӀад букӀун буго гьелъул жаназа. Мугъзадаса бихъун гурдеги букӀун буго. ХъахӀаб берцинаб гьелъул мугъги чӀегӀерал гьалалги рихьидал, жиндир ракӀ пашманлъанилан бахиллъун бицунеб букӀун буго гьес. ТӀаде хъинги бан, жаназа жинца бахчизабуниланги бицунаанила гьес.
Къадиласул МухӀамадил вукӀун вуго ункъо вас. TӀoцeвесев ккола Губденалдаса Адайие гьавурав. Къади наиблъун вукӀанин бицуна. Гьев чӀван хадув гьесул бакӀалда тун вуго KӀвaнадаса Пасхъан (цо-цояз гьесул васинги бицуна). ЧӀамалазул наиблъун вачӀиндал, жиндирго хварав васасул бакӀалда гьев тӀами квеш бихьула Къадил гьитӀииав вац ГӀабдулкъадирида ва гьес гьев мажгиталда цеве вухула. Гьеб хабар рагӀула имам Шамилида. Имамас абула: "Муридзабаз вухулев наиб вукӀунаро", - ян. Гьесул бакӀалда чӀамалазул наиблъун ГӀабдулкъадирги тӀамула. Цебесеб гӀасруялда бахъараб цо тӀехьалда (ССКГ вып. Тиф. 1872. с.3-4) чӀамалазул наиблъун вихьизавун вуго ГӀаблулкъадир ва гьесул вукӀанила 400 рагъухъанги, гьездасан 250 лъелав ва 150 рекӀарав. Къадиласул MyxӀaмадил кӀиабилев вас Маллач вукӀун вуго къигьалазул (чачаназул) наиблъун. Гьев вукӀана ГӀабдулкъадир наибасдаса кӀудияв.