cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
КӀудияв ГӀумахан
ГIумаханасул лъудби
ГIумаханас ячун йиго ункъо чIужу. ТIоцеесей йикIун йиго яцгIал – МухIамадмирзал яс КIилъилай. Гьей йикIун йиго цIодорай, рагIи чIарай. Гьелъие букIун бугоханасул магъалоялъул бутIаги. Гьелъул букIун буго гIемераб бечелъиги, цIакъ къачIарал рукъзалги. МагIарулазул кици буго: «КIилъилалъул гьиниш, ГьетIарасул сийищ?» Хадусей ккола ХъистIаман –  Хайдакъуцумиясул яс, Бахумеседол эбел. Лъабабилей чIужу –  Дарижа (Дареджан) Абашидзе. Вахан хъалаялъул князь Евгений Абашидзел яс. Гьей йикIун йиго берцинлънялъул цIар бугей гIадан. ГIумаханас Дарижа ячун йиго Вахан бахъараб мехаль. Гьелда цадахъ ГьерекIли кIиабилес кьун буго 3 гIала, 1 барти, 3 лагъ – гъаравашги. Гьезда гьоркьоб букIун буго цо гIараб тайпаялъул гIала, «Дарижал гIала» абун бицен хутIун буго гъелъул магIарулазда гьоркьоб. Гъарабагъалъул Ибрагьим – ханас бачIараб бартиялдасанги гьеб гIалаялдасанги лъугьун буго магIарухъ цIияб чуязул тайпа. Чуязул элхъи (завод) нуцалазул букIун буго цIакъго цебего. Элхъи риидал букIунааннла ГIарахъ – магIарда, хасало –  ЗагIиб. ГIумаханасул ункъабилев инсуда хурхараб кици буго: «Дугърил гIули гIадин риччан тун ругила». Ячун йиго ГIумаханас КIванада росулъа ясги. Гьеб иш ккун буго гьадин. Бодулнухдасан унаго рекIаралгун, лъелалгун нуцал шун вуто КIванаде. Руччаби, лъимал тIох – тIохазде рахун ралагьун рукIун руго. Циндаго абулеб рагIун буго: «Гьагъав нуцаласул лъадуеги гьаб дунялалда гьагъасда аскIойги йикIун алжанги кьелеб батани, гьев дурги битIараб гуро, БетIергьан»,  –  илан. Киналго эхеде ралагьун рую, йихьун йиго гьайбатай гIолохъанчIужу. ГIумаханас ячун йиго гьей. Рокъор ругез цIакъго рахIат тун гьечIо. Ханас цIар тIамизе ккун буго. Гьельул адаб гьабун КIванада росдадаса магьалогн рехун буго.
ГIумаханасул кумекчагIи
Бодул бетIерлъун (гьесда абулеб букIун буго майиндурилан) вукIун вуго ГIумаханасул яцалъул рос Чупан. Гьев киналго рагьаздаги гIахьаллъун вуго. Нахъа Чупан беццлъун вуго. ГIумаханас, беццав вугониги. Чупан цадахъ вачунев вукIун вуго. Халкъияб кочIолъ гьесдасан абун букIуна: «ГIакълу камиллъарав беццав Чупанилан».
ГIумаханасул тIоцевесев вазир вукIун вуго ГьоцIалъа ГIалиханил ГIалисканди, кIиабилев имам ХIамзатил эмен. ГIалисканди цIодорав. бахIарчияв чи вукIун вуго.
КIиабилев вазир вукIун вуго Хъазантидада. Гьесде гIурус документазда Дадайин абун букIуна. КIиабилев вазирасда тIадаб букIун буго магъало бакIариги, дулугъ бахъинги, бегиги, ханзабазул хъалаялъул гIадлуги. Хунзахъа Дибиркъади вукIун вуго Аваристаналъул къадиги. ГIумаханасул мирзаги (секретар). Гьесда лъалеб букIун буго лъабго мацI: гIараб, фарс, турк. Дибиркъадица гьел мацIазул словарьги гьабун буго. ГIумахан хведал Днбиркъадица гIараб мацIалда поэмаги гьабун буго. Гьел гурелги, ГIумаханасда аскIор киназго рикIкIунел чагIи рукIун руго Гушу (Гунаш), ГIадалав, ГIали, Гари.
Бодул санарал
Аваразул пачалихъалда рукIана киназдаго лъалел болнухал. Болнухде нуцал вахъинелде, гьес хъалаялъул тIохда чIвалеб букIун буго рагъулаб байрахь. «ТIалла байрахъ чIвала бодул кьал ккани» – ян буго халкъияб кочIолъ. Цинги Тобтида чIвалеб букIун буго чадир. Гьелдаса хадуб ГIалагIарталда данде ахIулеб букIун буго 50 росдал бо. Гьеб букIун буго хундерил бо. Гьеб богун къватIиве вахъунев вукIун вуго ГIумахан Игьалиие, Болъи.хъ, КIаратIе, ГIахьвахье, Анцухъе. Гьидалъе. ТIелекье, Ругъжаве. ЧIарале, Гъолоде. Нагагь болъе вахъинчIев чиясда лъолеб букIун буго рогьодал гIакIа.
Гъолода данделъулел рукIун руго ЦIоралъул магIарулазул боялги. Бодулъ 15 – 20 азарго чи гIолев вукIун вуго. Рагъал гьарун ГIумаханас рахъун руго: Кухна шагьар, Ахъсу, 17 кьояль сверунги ккун Нахичеван, гуржиязул хъала Гавази (лъабцIул), къварели Вахан, Ахалцихалъул пачаясул гIарадабиги рачун, Гумущ (9 моцIаль сверунги ккун). Салян, 1785 соналда.
Тифлис
Гиничукьа ХIайдарбегица хъвалеб буго: (С.56) «Гьес рахъарал шагьаралги, хъулбиги рикIкIун хIалкIоларо», –  ян. Неверовскияс хъвалеб буго ГIумаханасе магъало кьолаанила ЦIоралъул 17 вилаяталъ. Нилъеда цIарал лъалеб микьгоялъ кьолеб букIун буго 115 азарго гIарцул гъуруш,, хутIаразги гьедигIан кьолеб букIун батани, гьеб ккола 230 азарго гъуруш. ГIумаханасдаса цебе цониги нуцаласдаги, яги Дагъистаналъул цойгидал ханзабаздаги кIун букIинчIо гьедин магъало лъезе ва гьеб бакIаризе. Щибаб соналъ вазир ГIалискандил бетIерлъиялда унел рукIун руго гьеб магъало бакIаризе хъулухъчагIиги нукарзабиги. БакIарун бачIараб магъало кьолеб букIун буго вазир Дадахъе, гьес хазиначиясухъе. Гьес гьеб сокIкIунеб букIун буго цагърахъ ва санкIахъ.
Гьеб хазина ГIумаханас сахаватаб квералъ бикьулеб букIун буго бесдалазе, ятимазе, къорол руччабазе. Бахумеседо имам ХIамзатица чIвайдал гьабураб магIуялъулъ руго гьадинал рагIаби: «ГIарцул лал тIамурав шагь ГIабасил яс...» ГIумахан данде кколев вуго ираназул цIар рагIарав шагь ГIабасида. Щиб жоха «гIарцул лал?» ТIоцебе дида гьелъул магIна лъачIо, дагь – дагьккун хадув гъуна гьел рагIабазул магIнаялда.
ГIумаханас бахъун буго ГьерекIли кIиабилесул магIданалда тIад бараб Гумушхъала. Гьениса нахъе баччун буго бацIцIадаб гIарац ва хIамузда, гIорцIабазда, варанабазда лъун бацIцIад гьабичIеб магIдангун (руда) Хунзахъе шведал, ханзабазул гьиналда аскIоб бекизабун буго тIалу, гьабун буго гьоцIо. Гьабизабун буго кIудияб михир, вахъун чIарав чиясул рачлихъе бахунеб, маххул мохрочалаби, гьезда ран руго оцал, тIамун буго «гIарцул лал», хадуб рехун буго, лалго гIадин хутIараб «тIоршел» лъаралъ чурун буго. Лал тIамун лъугIун хадуб ГIумаханасе бахъун буго лъабго къали гIарцул (43 кг.)
ГIумаханас кIвар кьолеб букIун буго росдал магIишаталдеги. ЦIоралдаса ккурал лагъзалерида гъорлъа ралагьун руго церет пиринчI бекьулел рукIарал чагIи. Гьолокь росдал АваргIурул рагIалда бугеб Ахалахада абураб бакIалда бекьун буго пиринчI. Гьеб гьениб барщулебги букIун буго. Гьолокь ГIумаханасул букIун буго кIудияб ракьги, рукIун руго рукъзалги. 1795 соналда Ираналъул шагь АгъамухIамадханасдаса лъутун рачIун руго Ибрагьимханги, Бахтикаги,  лъималги.
Гьел нуцаласул Гьолокь ругел рукъзабахъ тун рукIун руго дунял хинлъизегIан. Жиндирго ракьалда Гьолокьги ЛъагIилухъги бекьизабун буго самсаму (цIоросаролъ).
Гьолокьги ЛъагIилухъги букIараб ханзабазул ракь имам Шамилица байтулмалалде хъван буго. Гьелдаса хадуб гIурусаз къазнаялде босун, жидее хъулухъ гьабурал офицерзабазе кьолеб букIун буго. ЦIоралдаса ГIумаханасе ритIулел рукIун руго пихъил гъутIби (нуцабазул кокон, сабудаса гIеч). Къоло шуго соналъ гьабун буго ГIумаханас нуцаллъи. Гьес чIвазе къотIун буго цо чиясе –  гьелдаги гьесул ракI бухIун букIун буго. ГIумаханасул буюрухъалда рекъон пачалихъалда гьабун буго халкъалъул хъвай – хъвагIайги. Гьеб хIалтIи тIадкъан буго дибирзабазда. Хадуб данде босун буго къадар.
Халгьабураб мехалъ, аваразул пачалихъалда вукIун вуго нусазарго чи. ГIумаханасул заманаялда цIикIкIун букIун буго магIарулазул жанисан гъунки. Киназдаго бичIчIун буго жал цо чагIи рукIинги, ГIумахан нуцал вукIинги, цо тахшагьар букIинги. Гьеб цокIаллъиялъги гъункиялъги магIарулазе квербакъула Надиршагь щушахъ виххизавизеги. Гьев нуцаласул рагIи Кавказалъе къанунлъун лъугьун буго. Жанисан гъункичIеб хIукуматалъ къватIире кьалбалги риччаларо. Гьелъие нугIлъи гьабулел кочIол мухъал нахъеги хутIун руго:
1800 соналъ Тифлисалде бачIуна инаралзаби Лазарев ва Гуляковасул бетIерлъиялда гIурусазул аскар. Гьеб аскаралде мугъги чIван, гуржияз магъало кьоларо. ГIумахан аскарги бакIарун Тифлисалде тIаде ун вуго. Цо бутIа гуржиязул магIарулазул рахъалда букIун буго. ГIурусазул аскаралъ нух ккун буго магIарулазе. Нуцалас буюрухъ кьун буго, гIурус аскарги рештIаралъуб тун, цере аян. МагIарулазул бо сордо базе рештIун буго. Сордоялъ рилъун гIурусаз нахъойги нух ккун батун буго. МагIарулаз рагъ гьабун гьечIо, ругелъур гIурусалги тун Тифлисалдехун ун руго. Лъабабизеги Иори гIурул рагIалда гIурусаз нух ккун батун буго. Гьеб мехалъ нуцалас (С.57) буюрухъ кьелалдего, АхIмадхан юрталъул боги бачун гIурусазде тIаде кIанцIун вуго, рагъ гьабун буго. ГIурусал нахъе къан руго. Вазир ГIалискандица кьаби щвезабун буго гуржиязда, гьел лъутун руго. ГӀалисканди богун гIурус аскаралде нахъе лъугьун вуго.
Гьел тIуридал, живго тIаде ун вуго тушманасде. Гьесда сверун ругел Гушу, ГIалибулат, гьесул гIагарал чагIи –  дайтилазул анлъгояв гIарададул сачмаялъ гъурун руго. АскIор хутIараз ГIумахан нахъеун вуго. Боги нахъе биччан лъукъарав живго ЧӀарахъ чIун вуго гьев. ТалихIкъосараб гьеб рагъ ккун буго 1800 соналъул 7 ноябралда.
ГIумахан хун вуго 1801 соналъул апрелалда. Бицен букIуна гьесие загьру кьун бугилан. Гьеб хIалтIи гьабун бугин абула гьобол ХIалаж ГIабдулагьицаги гьесул рагьтIател АхIмадил ГIашибицаги. ГIумахан вукъун вуго ЧӀарахъ росдал мажгиталъул азбаралда.
Къебекъов ГӀалибулатил ГӀалиасхӀаб
Къебекъов ГІалибулатил ГІалиасхІаб, гьев вуго ГІали Абу-МухІаммад (гь. 1 январалъ 1972 соналъул) — Имарат Кавказ абулеб яргъид гІуцІцІарал муджагьидзабазул къокъаялъул амир.
Биография
Гьавуна 1972 соналъул 1 январалъ Советский районалъул ТІелекь росулъ (гьанже — Шамилил мухъ). Миллат магІарулав.
Гьев вукІана амир СалихІил наиблъун ва Вилаят Дагъистаналъул къадилъун, хадув гьев вищана тІубанго Имарат Кавказалъул къадилъун.
Макка
Макка (مكة, гьединго مكة المكرّمة Маккату ал-Мукаррама) — СагIудиязул ГIарабиялъул бакътІерхьул рахъалда бугеб шагьар, БагІараб ралъадалдаса гІага-шагарго 100 км. рикІкІад бугеб. Макка ккола тІолабго дунялалъул бусурбаби хІаж гьабун унеб шагьарлъул. Исламалда рекъон бусурманав гурев чи Маккаялде лъугьине гьукъараб буго.
26 апрель
26-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 116-абилеб къо (високоснияб соналъ — 117-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 249 къо.
30 июн
30-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 181-абилеб къо (високоснияб соналъ — 182-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 184 къо.
ГӀусманияб империя
ГІусманиязул пачалихъ  — тюрказул къавмаз 1299 соналъ гIуцIараб пачалихъ.
27 апрель
27-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 117-абилеб къо (високоснияб соналъ — 118-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 248 къо.
Дружинин, Евгений Анатолил
Дружинин, Евгений Анатолил (гlур. Дружинин Евгений Анатольевич) (гьавуна 29/10/1968 соналъ, Гъизляр, Дагъистан) — Гlурус пачалихъалъул капиталист ва халкъияв хlаракатчи. Гъизляралъул конякалъул заводалъул нухмалъулев. Гьеб завод ккола тlолго Гlурус пачалихъалда ругел коняк гьабулел заводазул цояб ва Дагъиястаналда ругел заводазул бищун кlудияб.
Гlумрухъвай
Гьавуна 1968 соналъул 29 октябралда Дагъистаналъул шагьар Гъизляралда, ирсалал чогърохъабазул тухумалда. Эбел — Иванил Людмила Дружинина (гьаюна 1950 соналъ), Гъизляралъул конякалъул заводалъул хlалтlухъан. Евгений ﻿кIудияв гIуна Гъизляралда. 1986 соналъ лъугlизабуна анкьабилеб гьоркьохъеб школа. Кlиго соналъ хъулухъ гьабуна Байконуралда. 1992 соналъ лъугlизабуна экономический факултет Москваялъул кооперативный институт.
Цlали лъугlигун, Евгение рес кьуна хlалтlизе чогърохъанлъун Дерберндалъул заводалда. Лъабго соналдасан гьеб завод къана ва Дружинин тIадвуссина Москваялде,
2005 соналъ лъугlизабуна Москваялъул пачалихъияб академия. 2006—2008 сонаца хlалтlана ООО «Элида» абураб гlуцlиялъул нухмалъулевлъун.
2008 соналъул май моцlалъ Дружинин вахъана Гъизляралъул конякалъул заводалъул нухмалъулев Владимир Григорянцил заместителлъун. Владимир Григорянц хlалтlудаса нахъеингун, Евгение щвана гьесул бакl. Дружининица завод кlодо гьабуна цlияб техникаги босун. Гlемераб мех иналдего, Гъизляралъул конякалъул завод букlана аслияб гlуцlилъул тlолго Дагъистаналда. Евгенил хlаракаталъе гlоло, 2008 соналъ заводалъул къайи Москваялъул Кремлде баччизе.
2012 соналъ Дружинин вищана Гъизляр шагьаралъул халкъияб собраниялъул депутатлъун.
Анатолил Евгенияс кутакаб кумак гьабула Гъизляр шагьаралъул спортсменазе ва цlалдохъабазе. Мех-мехалдасан гlарцулаб кумак гьабула Гъизляралъул ﻿гIолохъабазе ва Махlачхъалаялъул архиереясул ихтияралда бугеб килисаялъе
Хъизан
Евгенил йиго хъизан, цо ясги ва кlиго васги.
Сиясатчи
Сиясатчиясул аслияб мураб буго - сиясат.
Мадина
Мадина (المدينة المنورة — СагIудиязул ГIарабиялъул бакътІерхьул рахъалда бугеб шагьар. Гьеб ккола жинда Аллагьасул салат салам лъеяв Мухаммад аварагасул шагьар. Гьениб буго аварагасул с.г1.в. хоб ва гьесул мажгит. 2010 соналда т1обит1араб халкъалъул рик1к1еналда рекъон, Мадинаялъул халкъалъул къадар бахунеб буго 1 102 728 чиясде..
Бабаюрт
Бабаю́рт — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Бабаюрт росу буго лъарагӀ байданлъиялда, федералияб Астрахан-МахӀачхъала нухда, тахшагьар МахӀачхъалаялдасан 90 км рикӀкӀад.
XXII гӀасру
XXII гІасру — ккола григорианияб календаралъул 2101 соналъул 1 январалдаса 2200 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІине бугеб заман.
28 апрель
28-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 118-абилеб къо (високоснияб соналъ — 119-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 247 къо.
Империализм
Империали́зм (от imperium — хІукумат, кверщел гьаби) — пачалихъияб сиясат, жиндир аслуялда къватІисеб экспансиялъул батІи-батІиял формабазе рагъулаб къуват хІалтІизаби бугеб, гьенибго колониял гІуцІи ва цогидал пачалихъазда тІад сиясатаб ялъуни экономикияб кверщел гьаби. XIX гІасруялъул ахиралда АЦШялъул ва Европалъул империязул колониалияб экспансия цІикІунеб заманалда, «империализм» рагІиги «колониализм» рагІиги хІалтІизабулеб букІана цого магІнаялда.
Александр Македонияв
Алекса́ндр Македо́нияв (Александр III ТӀадегӀанав, Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μέγας, Alexander III Magnus, бусурбабазул Искандер Зулькъарнайн, гӀага-шагарго гь. 20 июлалъ 356 соналъ — хвана 10 июналъ  323 соналъ) —  336 соналдаса нахъе Аргеадазул династиялдасан Македониялъул хан, рагъул цевехъан, жив хун хадуб биххараб гӀаламалъул пачалъихъ гӀуцӀарав чи. Магърибияб тарихалда гӀемериса Алекса́ндр ТӀадегӀанав-илан абула гьесда. НекӀсиял заманабаздасанго гьев машгьурав вуго кӀудияв бищунго къуватав рагъул цевехъан гӀадин.
Жеги информация
<references group="сн"/>
Евразия
Евра́зия — Ракьалда тІад бищун кІудияб материк Площадь — 53,893 млн км². Халкъалъул къадар — 4,947 млрд (2010).
Жидда
Жидда (جدة — СагIудиязул ГIарабиялъул бакътІерхьул рахъалда бугеб шагьар. Жидда ккола ккола СагIудиязул ГIарабиялъ кІиабилеб кІудияб шагьарлъун ва гьединго «экономикияб тахшагьарлъунги». Жидда-ян абураб цІар бачІун батизе бегьула, гІарабазул жадда абулеб, ай кІодоэбел абулеб рагІиялдасанилан абула шагьаралда гІумру гьабулез. Шагьаралда буго, жинда Аллагьасул салам лъеяв Адам аварагасул хъизан ХІавал хоб, гьединлъидал гьелъул цІар кьун бугин шагьаралъеян абураб жо халкъалда гьоркьоб тІобит1ун буго.
29 апрель
29-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 119-абилеб къо (високоснияб соналъ — 120-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 246 къо.
Ар-Рияд
Ар-Рияд (الرياض — СагIудиязул ГIарабиялъул тахшагьар. 2010 соналъ гьабураб халкъалъул рикIкIеналда рекъон, халкъалъул къадар бахуна 5 254 560 чиясде..
Энциклопедия
Интересал хӀужаби
Ракьалда киналго рукӀаарал энциклопедияздасан бищун кӀудияб буго Синалъул император Чжу Диясул буюрухъалдалъун 1410 соналъ гӀуцӀцӀараб. Гьеб энциклопедиялда букӀун буго 11 095 том тӀехӀалъул, 917 480 тӀамчазул гьумер. Гьелда тӀад хӀалтӀун вуго 2 000 чи. Гьеб энциклопедиялъул 3 насху гурони гьабунги гьечӀо. Эта энциклопедия занимала 40 кубических метров.
Дэвид Вудард
Дэвид Вудард (6 Апрел 1964 сон, Санта-Барбара, Калифорния, АЦШ) — Американский дирижёр и писатель.
Консерватизм
Консервати́зм (от conservo — цІунула) ккола гІадатазул къиматал ва гІадлу-низамал, жамгІиял ялъуни диниял доктринаби идеалогияб кквей. Бищун кІудияб къиматлъун ккола социумалъул гІадатал, гьелъул институтал ва къиматал цІуни.
Консерватораз жанисеб сиясаталда гъокьан мухъ цІала бугеб пачалихъияб ва жамгІияб низамалда, нахъчІвала радикалиял реформаби, жал консерватораз экстремизмлъун рикІкІунел. КъватІисеб сиясаталда консерватораз аслияб кІвар кьола хІинкъи гьечІолъи цІуниялъе, тола рагъул къуват хІалтІизабизе, хІаракат бахъула кидагосел цадахъчагІи ккун рукІине; къватІисеб эканомикаялда ккола протекционизм.
Консеоватизмалъул идеалогия бижана «Француз хІуригаталъул хІинкъалабазде» данде бугеб реакция хІисабалда (Эдмунд Бёркил машгьураб памфлет, 1790). Консерватизм данде чІола либерализмалде, жиндица экономикаялъул ва жамгІиял эркенлъаби тІалаб гьабулеб, ва социализмаялде, жиндица жамгІияб ращалъи тІалаб гьабулеб ва гІадамасул жиндирго буголъиялъе гІурхъи лъолеб. Бёркицаго гІадин, консерватизм гІуцІиялъе кІудияб квербакъи гьабуна французазул иезуит Жозеф де Местрица (1753–1821), ингилисазул философ Томас Гоббсица (1588–1679) ва австриязул канцлер граф Клемент Меттернихица (1773–1859)
Гьанжесел социумазда консерватизм ккола жидеда алиябин абулеб лъабго идеалогиялъул цояблъун: либерализм, социализм ва консерватизм. Консерватизм батІа гьабизе ккола обскурантизмалдаса нахъехун ин ва цІияб жоялде тушманлъи букІиналъул хІисабалда, ва гьединго традиционализмалдаса. Гьанжесеб консерватизм (неоконсерватизм) цо-цо мехалъ батула дагьабги цебе унеб, ва гІемер ресал бугеб, цогидал сиясаталъул хьвадияздаса. Масала —Рейганил реформаби АЦШялда, Тэтчерил реформаби КІудабританиялда.
Адабият
ГІурус мацІалда:
Ангъида
Ангъида — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
ГӀадамал
2007 соналъ росулъ гӀумру гьабула 9 чи вукӀана ва 6 азбар букӀана.
БежтӀа
БежтІа́ — росо, Дагъистаналъул ЦІунтІа мухъалъул БежтІа муниципалияб участокалъул бищун кІудияб росо. БежтІа росдалсоветалъул административияб центр.
Ракьхъвай
Гьеб буго АваргІорул цояб гІаркьелалда аскІоб, Шура маххул нухлул станциялдаса къиблаялъулгун-бакътІерхьул рахъалдехун 170 км бугеб бакІалда (цІияб федералияб нухдасан, через Гентдерил тоннелалдасан), МахІачхъалаялдаса 274 км бугеб бакІалда къиблаялъулгун-бакътІерхьул рахъалдехун. Ралъдал уровеналдаса борхалъи - 1500 м.
ЦӀекӀоб
ЦӀекӀоб — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.
География
Буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 8 км-ялъ бакътӀерхьудехун, Лъанублъарал рагӀалда
ГӀахъушали
ГІахъушали ( Акушали), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу. Гьеб гъорлъе уна «КІикІуниб» росдал боялда.
Ракьхъвай
Росу ккола Хьаргаби росдадаса бакътІерхьул рахъалдехун 10 км бугеб бакІалда, ИпутІамегІералда тІад.
Хьундасеб Кавказ
Шима́лияб Кавка́з — ккола жакъа къоялда жаниб Россиялъул федералияб гІуцІиялда гъорлъ бугеб, Каспий ва ЧІегІер ралъадазда гьоркьоб бугеб кІудияб ракь. Гьеб ккола жакъасеб Россия Федерациялъул жанубиябгун-бакътІерхьул рахъалда бугеб пачалихъияб гІурхъи лъугІулеб бакІ.
Шималияб Кавказалда руго гьал хадусел икълимал:
Тарих
1917 соналъул ноябир моцІалъ, Дагъистаналъул ва Терек икълималъул мугІрузул бутІабазда, Хьундасеб Кавказалъул ва Дагъистаналъул цолъарал мугІрузул халкъазул цолъиялъул бетӏераб идараялъ лъазабуна МугІрузулаб республика. Гьебго хІукмуялдалъун Бетӏераб Идараялъ, Хьундасеб Кавказалъул ва Дагъистаналъул цолъарал мугІрузул халкъазул цолъиялъе кьуна МугІрузул ХIукумат абураб цІар. 1919 с. ихдал Дагъистан ккуна генерал Деникинил къуватаз, ва гьелдаса хадуб МугІрузул Хӏукуматалъ лъазабуна жодор хІалтІи чІезе тей ва гьеб Типлисалде бахъана.
ХӀумс
ХӀумс ккола Шамалъул бакътӀерхьул рахъалъул бакьулъ бугеб шагьар, ХӀумс МухӀафазаялъул тахшагьар. Димишкъалдаса 162 км шималияб рахъалдехун ва ХӀалабалдаса 192 км жанубалдехун ккола ХӀумс.
ХӀумс кӀийиде бикьул ал-ГӀасси абулеб гӀоруца.
КӀал кквей
Исламалъул ункъабилеб аслу ккола Рамазан моцIалъ кIал кквей. ШаргIалда кIал кквей абула рогьаралдаса бакъ тIерхьинегIан тIубараб къад къоялъ кIал биххулел жал гьаричIого чIеялда.
КIал биххулел жал ккола кванай, гьекъей, чIужуялъулгун жинсияб гьоркьоблъи гьаби, бокьун лагIдей бачIинаби, лагIдей, къватIиса ургьибехун бугеб кинабгIаги нухдаса жанибе щиб бугониги бихьулеб жо биччай ва гьел гурел цогидалги. КIал кквеялъ мунагьаздаса цIунула, гIибадаталде ругьун гьавула, гьаванафсалде данде чIезе гьунар кьола, черх сахлъизабула, мискинзабазда гурхIизе тIамула. КIал ккуразе букIунеб кири Аллагьасда гурого лъаларо, гьезие хассаб алжанги буго, гьенив гьезда Аллагьги вихьизе вуго. ШаргIияб гIузруги гьечIого фаризаяб цо кIал кквечIого тани, гьелдалъун гьесие ккараб зарал тIолабго гIумруялъ кIал ккуниги бецIун рагIалде бахъунаро. Рамазан моцIалъ кколеб фаризаяб кIал малъичIого, кIал кквезе суннатал моцIалкъоялги руго, кIал ккурав чияс цIунизе кколел суннаталадабалги руго, гьездаги тIад чIей гьабуни бицун хIал кIолареб кири щола.
ХӀаж
ХӀеж (احج) — исламалъул щуабилеб рукну.
ЗакагӀат
ЗакагІат (زكاة) — щибав бусурманчиясда тIадаблъун исламалъ гьабураб магъало, лъагIалида жаниб бугеб боцIудаса жиб бахъулеб ва мискинал, пакъирал ва хIажатал гIадамазе жиб кьолеб. ЗакагІат — исламалъул рукнабазул цояб.
Минара
Минара (гIараб мацIалда مئذنة)
ХӀаж
Исламалъул щуабилеб аслу ккола нухалъул рахъалъ хӀал кӀварав чияс хӀаж гьаби. ШаригӀаталда рекъон хӀаж абула КагӀбаялде къасд гьабиялда, гьаризе кколел хассал гӀамалал гьаригун цадахъ.
ЗакагӀат
Исламалъул лъабабилеб рукнулъун кколеб закагІат бахъиялъ мискин-пакъирзаби роххизарула, бусурбабазда гьоркьоб вацлъи цIикIкIинабула, гIадамазда гьоркьоса мискинлъи тIагIинабула, закагІат бахъарав чи гьелъ къарумлъиялдаса вацIцIад гьавула, гьесул боцIцIуда баракат лъола, гьесул боцIцIи цIубазабула, гьесул боцIцIи гьалаклъиялдаса цIунула.
Минара
Швейцариялда минараби
Швейцариялда гьабураб референдумалъ гьеб улкаялда минараби разе гьукъана. Абизе ккола гьенир ругел нусгогIан мажгитазул ункъоялъул гурони гьечIин минара. ХутIаразе, батIи-батIиял гIиллаби ургъун, гьукъун рукIана. ГIакълу бугел чанги политикас гьеб какана ва цеве Германиялъул вукIарав канцлер Герхард Шрёдерица Швейцариялда гIайиб чIвана. Гьеб законалъ бусурбаби гIаммаб халкъалдаса батIа гьарулел ругила ва кир-кирниги диналъул тIалабал тIуразаризе тIамулилан абуна гьес. Ислам, политикияб идеология гуреб, ракълилаб дин бугин ва Къуръаналъ гьелде ахIулелги ругилан ракIчIун буго Шрёдерил.
ХӀаж
Гьал щуялго аслаби малъичӀого исламалъ тӀад гьабулел гӀемерал тӀадал жалги руго эбел инсул хӀурмат гьаби гӀадал, гӀагарлъиялъулгун лъикӀаб хурхен гьаби гӀадал, мадугьалзабигун лъикӀ рукӀин гӀадал, гӀисиназда гурхӀел гьаби, чӀахӀиязул хӀурмат гьаби гӀадал.
ЗакагӀат
Закат бахъичIев чиясул месед-гIарац къиямасеб къоялъ цIадабеги рехун махх цIадаб багIаризабулеб гIадин багIаризеги гьабун гьев чиясул нодоялда, гьумералда, хьибилазда, мугъалда цузабун гьесул тIом бухIизабула. ЗакагІат бахъичIев чи, гьесул гIи-боцIи къиямасеб къоялъ бищун чIахIиял хIайваназдеги сверун халкъалъул хIисаб-суал гьабун бахъинегIан гьез хIатIикь мерхьун лъурдул тункун гIазабгIакъубаялда вукIуна. Гьесул закат бахъичIеб гIарацмесед чIахIиял загьруял борхьаздеги сверун гьесда габунир жемула. Гьедин абулеб буго Къуран-хІадисалъ.
ХӀаж
Гьединго руго исламалъ хӀарам гьарурал жалги, масала, гьездаса ккола чӀахӀиял мунагьал: чи чӀвай, зина гьаби, цӀогь гьаби, гьекъолди, наркомания, рищватчилъи, мацӀ гьаби, гъибат гьаби, бугьтанал лъей, хӀал хъублъи, хӀасад, тущманлъи, чидай зарал гьаби кверазги мацӀалъги, чияр хӀарамаб боцӀи кванай, зулму гьаби ва гь. ц. Гьездасаги цӀунизе ккола цебехун ккаралдаса тавбуги гьабизе ккола. Аллагь тӀаса лъугьинчӀони гьездалъун кьолеб гӀазаб гӀакъуба бицун хӀал кӀолареб хӀехьон бажарулареб буго.
ЗакагӀат
Гьединлъидал даранбазар гьабулел, ролъ, пурчІина, цIоросоролъ ва гь. ц. мугьал рекьулел, цIибил бакIарулел, гІарцул хиса-баси гьарулел, рокъоб месед-гІарац (серебро) бугел гIадамаз, лъазабизе ккола бахъулеб закагІаталъул къадар, закагІат бахъизе кколел боцIул тайпаби, закат кьезе кколел мискинпакъирзаби. Суннатаб садакъаялдаса меседил мугIрул садакъаде рикьиялдасаги цо диргьам (гъурущ) закагІаталъул бахъи кири цIикIкIараб буго. Суннатаб садакъаялъулги бицун хIалго кIолареб хиралъи буго, закат бахъун хадуса суннатаб садакъа гIемер гьабизе гIамал гьабизе ккола.
Закатул фитІри
КІал биччаялъул закат тIалъиялъе буго ункъо шартI:
Жинца закат бахъила жиндасаги жинца нафакъа кьезе кколел чагIаздасаги. Закаталъе бахъила цо сахI жив вугеб шагьаралда я росулъ лъагIалица гIемерисеб мехалъ кваналеб жоялдасан. Гьеб сахIги гIиракъалъул роценалдалъун щуго ратIалги, ратIалъул лъабил бутIаги ккола, ай гьеб ккола гьоркьохъел кверал ругев чиясул ункъго дангъура, гIага-шагарго 2 кг 400 гр.
КIал биччаялъул закат тIалъула Рамазан моцIалъул ахирисеб къоялъ бакъ тIерхьиналдалъун. Гьеб бахъизе суннатаб буго гIидалъул как балелде цебе. ГIидалъул къоялдаса закат бахъи нахъе бахъизе хIарамаб буго.
Нагагь закат хъизаналъул киназдасаго бахъизе гIолеб гьечIони, гIураздаса бахъила. ТIоцебе жиндасаго бахъила, хадуб чIужуялдаса, хадуб гьитIинав васасдаса, хадуб инсудасан, хадуб эбелалдасан, хадуб кIудияв васасдасан. СахIалъул цо бутIа гурони тIубараб гIураб сахI батичIони, гьеб бугеб бутIа бахъила.
Харахьи
Ха́рахьи — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Харахьи росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
Ккола Хунзахъ мухъалъул бищун чӀахӀиял ва некӀсиял росабазул цояблъун.
Этимология
Росдал цӀар бачӀараблъун рикӀкӀуна «хвараб лъим» абураб рагӀудаса. Биценазда рекъон, цебе заманалъ, КъвекӀада ва ЩулалъутӀа абулеб бакӀалада букӀун буго кӀиго гьитӀинаб росу, гьабсагӀат росу бугеб бакӀалда букӀун буго хьуцӀ, жиндир лъиналда, гьекъезе бегьунгутӀиялъ, абулеб букӀун буго «Хвараб лъим». Цогидаб къагӀидаялъ, цӀар бачӀун буго «хваразухъе» абураб рагӀиялдасан. ХьуцӀалде аскӀорегӀан, харибакӀал хвезаричӀого рукӀине, гьарун рукӀун руго хабзалаби, ва гӀадамазда гьоркьоб, хабзалъа руссараз, кир рукӀарал-ян цӀехедал, абулеб букӀун буго «хваразухъе ун рукӀанин».
География
Росу буго Хунзахъ мухъалъул бакътӀерхьуда, Нахъа-Хьиндаллъиялда.
Тарих
Харахьи росу ккола аваразул некӀсиял росабазул цояблъун, жиб гӀарабал рачӀиналдего букӀараб. КъвекӀада букӀараб росу, букӀун буго щула гьабураб росулъун. Гьенир рукӀарал гӀадамазул дин цин хъанчи лагълъи гьаби, хадуб насранияб дин букӀиналъе нугӀлъи гьабула гьенир ратарал хъанчаз. КъвекӀада ва ЩулалъутӀа росабазда гьоркьоб букӀун буго кьал. КъвекӀадисел тӀаде кӀанцӀун руго ЩулалъутӀа росдаде, амма гьелъул гӀадамал къезаризе кӀун гьечӀо, ва цинги къвекӀадисез ургъун буго хӀилла: биценазда рекъон, гьез гӀодобе бак буго гӀодобе гӀеч, ва гӀеч бакӀаризе лъугьарал ЩулалъутӀа росдал гӀадамазде тӀеги кӀанцӀун, гьел къезарун руго. Гьелдаса хадуб кӀиябго росу цолъун буго. ГӀага-шагарго XV гӀасруялъ, хӀуцӀ бакъвазабун, гӀадамал гьенире рахъун руго.
Байбихьуда гӀемерисел гӀадамазул чӀей букӀун буго «ГохIда кавудахъ» абулеб бакӀалда, жибги тушманасде данде чӀезе санагӀалъи бугеб. Гьенир рукӀун руго кӀудиб каву, къасе мехалъ рахалеб; бицен буго, гьеб каву къалеб гьаракь Гьарадерихъ росулъецин рагӀулеб букӀанин.
Харахьи росу гъорлъе унаан Авар ханлъиялде. Росу букӀана узденаб. Щибаб лъагӀелалъ росдаца кьезе кколеб магъало букӀун буго 264 къали тӀорщалил. Жиндир заманалда гьеб кьечӀони, конфискация гьабулеб букӀун буго рукъалъул ялъуни бекьулеб ракьалъул. Нуцаласе вас гьавидал, гьесие сайгъаь хӀимабалда кьезе кколеб букӀун буго бекьулеб ракьалъул ялъуни харибакӀалъул бутӀа. Гьединго херехьдерица кьезе кколеб букӀун буго нуцалалсе магъало, ТӀекӀитӀа боцӀи кваназабуралъухъги Харикь ругел харибакӀал хӀалтӀизаруралъухъги.
XIX гӀасру
XIX гӀасруялда лӀугьана чӀахӀиял социалиял хиса-басиял. Европаялъул Америкаялъулги цӀикӀкӀанисеб рахъалда хвезабуна лагълъи. ТӀоцебесеб ва кӀиабилеб (жал гьединго данде кколел XVIII ва XX гӀасрабаздеги) индустриалияб революция сабаблъана массаяб урбанизациялъе ва жо гьаби, тӀегьай ва хайир дагьабги борхатаб мартабаталде бахиналъе. Исламиял тӀункӀихералъулал империял загӀиплъана, европияб империализмалъ абуни кверщаликье бачана Жанубияб ва Жанубиябгин Бакъбаккул ва тӀубарабниги колониалияб кверщаликье.
XIX гӀасруялда жаниб халатаб къеркьеялдаса хадуб байбихьана Кавказалда гӀурус оккупация; тӀагӀана аваразул сиясияб чиядарачӀолъи ва пачалихълъи.
Харахьи
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
Харахьи росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 7,45 км².
ИпутӀа
ИпутІа (Ипута), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу. Гьеб гъорлъе уна «КІикІуниб» росдал боялда.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Хьаргаби росдадаса 8 км жанубиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун ккола.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 98 чияс (52 бихьинчи ва 46 чІужугІадан). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.
Тарих
1944 соналъ росу чІунтана гІумру гьабун рукІарал къуваталдалъун ГІандалал мухъалъул (ИпутІа (Бетти-Мохк росулъе гочинабиялъул хІасилалда). ЦІигьабуна 1954 с.
Викимактаб
Викимактаб (Wikisource) — эркенаб мактаб — коммерческого гуреб «Викимедиа» фондалъул проект. Гьенир жанир рукӀуна адабияталъул аслиял текстал. Рагьана 2003 соналъул 20 июналъ.
МагІарул мацІалда бутӀа жеги рагьун гьечӀо.
ГӀурус цӀар — «Викитека» — «библиотека»-абураб рагӀиялъул ахирги жубан лъугьана, магӀарул цӀар — «Викимактаб» — «мактаб» (Wikisource)
Викимактабалъул статистика
Проекталъул статистикаялда рекъон, 2013 соналъул 31 маялда щвезегӀан Викимактабалда рагьун букӀана 48 мацӀазул бутӀа. Гьезла гьоркьоса бищун кӀудияллъун ккана:
Гьомер
Гьоме́р (Ὅμηρος,, VIII век до н. э.) — НекІсияб Грециялъул шагІир-кочІохъан. Гьев рикІкІуна некІсияб грек адабияталъул кьучІаллъун кколел Илиада ва Одисея абурал эпикиял поэмабазул авторлъун.
24 апрель
24 арил — лъагӀалил 114-б къо (115-б халатаб соналъ) григореанияб гӀужалаталда рекъон. ЛъагӀалил ахир щвезе хӀутӀула 251 къо.
Аэрофлот
Аэрофло́т — халкъияб гьаваялда гІадамал раччулеб гІуцІцІи (51 % — впачалихъалъул хъулухъалда). Россиялъул бищун кІудияб авиакомпания. Аслияб чІей гьабула Москваялда.
ГІуцІцІиялъул аслияб чІей гьабулеб аэропортлъун ккола — москваялъул халкъаздагьоркьосеб аэропорт Шереметьево (терминалал D, E, F). Гьеб ккола 1989 соналдаса бахъун Халкъалдагьоркьосеб гьаваялъул транспорталъул ассоциациялъул гІахьалчилъун (ИАТА).
XVIII гӀасру
XVIII гІасру — ккола григорианияб календаралъул 1701 соналъул 1 январалдаса 1800 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
Транзитивияб гьабел
Транзитивияб гьабел — жинца цо яги цІикІкІун объект босулеб гьабел. Гьеб данде лъола жиндир объект букІунареб интранзитивияб гьабел. Транзитивлъи, гІадалда биллъараб къагІидаялъ, рикІкІуна клаузаялъул глобалияб хасиятлълъун, жиндалъун иш агенсалдаса пациенсалде кьолеб.
Транзитивиял гьабелазе классификация гьабизе бегьула гьез тІалаб гьабулеб объекталъул къадаралде балагьун. Жидеца кІиго аргумент, субъект ва битІараб тІадежубай (объект), тІаде босулел гьабелал ккола монотранзитивияллъун. Жидеца кІиго объект, битІараб ва хъвалсараб тІадежубай, тІаде босулел гьабелал ккола дитранзитивияллъун. Ингилис мацІалда дитранзитивияб гьабелалъул мисаллъун бачине бегьула to give 'кьезе' гьабел, жинда цадахъ субъектги, битІараб ва хъвалсараб объектги букІине бегьулеб: John gave Mary the book 'Джоница кьуна Мэрихъе тІехь'. John — субъект, gave — дитранзитивияб фигІлу, Mary — хъвалсараб объект, the book — битІараб объект.
Транзитивиял фигІлабазде данде ккун, цо-цо гьабелаз тІаде босула "чІобогоял" объектал. Жидее объект къварегІунарел гьабелазде абула транзитивиял-гурел, яглъуни интранзитивиял абун. Авар мацІалда интранзитивиял гьабелал ккола фреквентативал (такрарлъул), мисалалъе, хъвадаризе. Ингилис мацІалъул интранзитивияб фигІлуялъе мисаллъун буго to swim 'лъедезе' гьабел.
Интранзитивиял гурелги транзитивияллъунги рукІине бегьулел гьабелазда абула амбитранзитивиял–илан. Авар мацІалде гІемерисел гьабелал (френквентативалги, каузативалги хутІун) ккола амбитранзитивияллъун, мисалалъе, бачІине: дун вачӀана (интр.), амма дица бачӀана (тр.). Ингилис мацІалда мисаллъун ккола to eat 'квине' гьабел. Киябго жумла: You eat 'мун кванала' (интранзитивияб формагун) ва You eat apples 'дуца гІеч кванала' (транзитивияб формагун, жинда жаниб объектлъун apple рагІи кколеб) ккола грамматикияллъун.
12 январь
Ишараби
МоцIрол тIоцебесеб кIиго къоялъ цIад балеб бугони — сахго моцI ракъдалаб букIине буго.
Бурса
Бу́рса (Bursa) — ккола Анадолалъул шималиябгун бакътIерхьул рахъалда бугеб кIудияб шагьар, Туркиялъул кIодолъиялъул рахъалъ ункъабилеб иргаялда бугеб шагьар. Гьелдаса цере ругел чIахиял шагьарал ккола Исламбул, Анкара ва Измир. Гьединго Бурса ккола гьебго цIаралда бугеб илаялъул административияб центрлъунги.
Генуса ГӀабдуллагь-хӀажи
Гьесул хӏакъалъулъ
Генуса ГІабдулагь-хІажияв гьавуна 1853 соналда имам Шамилил наиб КІудияв ГІалимухІамадил ва мурид Рекъав Ражабил яс ГІайшатил хъизамалда. ТІоцебесеб цІар гьесда букІана Ражабилав абун.
Гьев цІалана доб заманалда Генуб росулъ дибирлъун вукІарав Унсоколоса ГІабдуразакъ-хІажиясда, Унсоколоса ГІабдулагь-хІажиясда, Муниса ГІабдусамадида ва Сугъралъа ГІабдурахІман-хІажиясда цеве.
1877 соналда гьев вукІана "хъанда шаригІаталъул", ай къокъаб гъазаваталъул жигарав гІахьалчилъун. Жигараб динияб хІаракатчилъиялъе гІоло пачаясул хІукуматалъ, чанцІулго туснахъ гьавун, гьев Дагъистаналдаса къватІиве витІана.
1899 соналда, цадахъ муридзабазул кІудияб боги бачун ун, гьес борхана хІеж.
Гьарурал хІалтІаби
Гьесул хІаракаталдалъун Генуб росулъ гьаруна цІакъ гІемерал, гІадамазе пайдаял, кири цІикІкІарал хІалтІаби. Гьезда гьоркьор рехсезе бегьула:
Мадраса
ГІабдулагь-хІажиясул гІумруялъулъ хасаб бакІ ккола Генуб росулъ XX гІасруялъул авалалда гьес рагьараб мадрасаялъ. Мадрасаялъе устарас бан букІана кІудияб, кІитІалаяб санагІатаб мина. МагІарухъ тІокІаб гьединаб, хасаб, киналго шартІал чІезарураб Мадраса букІин лъалеб гьечІо. ТІолабго Дагъистаналдаги, цІакъ къанагІат гурони, букІун батиларо гьеб тайпаялъул цІалул идара. Гендерил мадрасаялде хьвадулаан как-диналъул кьучІаздасан, Къуръан цІалиялдасан байбихьун камилаб гІелмуялде рахинегІан цІалулел цІивурзабиги, мутагІилзабиги, тІалибзабиги. Гьелги рукІана батІи-батІиял росабалъа рачІарал, батІи-батІиял миллатазул вакилзаби.
Гьесул хІакъалъулъ назмаби
Устар ракьалдаса ин халкъалъего захІматлъараб, гІаламалдаго унтараб лъугьа-бахъинлъун букІин бихьула гьев лъалезул асарал цІалулаго. Машгьурал шагІирзаби гурел, гІалимзабиги, рекьарухъабиги, ахихъабиги, ай, къокъго абуни, гІадатиял магІарулал назмаби гьаризе, жидерго рагІи абизе лъугьиналъго бихьизабула ГІабдулагь-хІажияв халкъалда жаниб цІакъго кІвар бугев, кІудияб даражаялъул, жинде гІадамазул божилъи цІикІкІарав Аллагьасул вали вукІаравлъи.
Рамзан Къадиров
Къадирилазул АхІмадил Рамзан (КъадиргӀеран Ахьмад-Хьаьжин Рамзан; гьави: 5 октобер 1976, Центарой, Курчалоев мухъ) — россиялъулав чачан пачалихъияв, сиясияв ва рагъулав хъулухъчи. 2011 соналъул 5 априлалдаса Чачан Жумгьурияталъул бетІер (2016 соналъул 25 марталдаса 5 октобералде щвезегІан Чачан Жумгьурияталъул бетІерасул заманалъ хъулхъал тІуралев) обязанности главы Чеченской Республики с 25 марта по 5 октября 2016). КІиабилеб чачан рагъул гІахьалчи (1999–2009) гІурусазул рахъалда. «Единая Россия» партиялъул ТІадегІанаб шураялъул гъорлІчи. Россиялъул Федерациялъул бахІарчи (2004). Россиялда гъорлІ бугеб Чачан Жумгьурияталъул тІецевесев президент, Къадирилазул АхІмадил вас.
XVII гӀасру
XVII гІасру — ккола григорианияб календаралъул 1601 соналъул 1 январалдаса 1700 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
Трансаэро
«Транса́эро» — россиялъул авиакомпания, Москваялда аслияб чІей бугеб. Хъвай-хъвагІай гьабураб порт — Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Домодедово. Рагьудаса авиа-гІуцІцІиялъул аслияб хъвай-хъвагІай гьабун букІана Москваялда, 2006 соналъул 19 январалъ компаниялъ цІидасан хъвай-хъвагІай Санкт-Петербургалда гьабуна.
Курми
Курми (Курми), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу. Гьеб гъорлъе уна «КІикІуниб» росдал боялда.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Хьаргаби росдадаса 4,5 км жанубиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун ккола.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 1510 чияс. Цоккураб миллаталъул магІарул росу.
Тарих
Бана 1930-ел соназ Хьаргаби ГЭС балезун гьен хІисабалда, цІарги букІана Хьаргаби ГЭС абун. Постановлением Народного Собрания Республики Дагестан от я 1997 соналъул 27 ноябралъ Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Собраниялъул къараралда рекъон цІар хисана ва Курми абун цІияб цІар кьуна.
1 июль
1-себ июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 182-абилеб къо (високоснияб соналъ — 183-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 183 къо.
XVI гӀасру
XVI гІасру — ккола григорианияб календаралъул 1501 соналъул 1 январалдаса 1600 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
Россия
Россиялда пачалихъияб мацI ккола гIурус мацI. Россиялъул тахшагьар буго Москва. Россиялда 11 шагьар буго жидер гIадамазул къадар 1 миллионалдасаги цIикIкIараб: Москва, Санкт—Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Нижний Новгород, Хъазан, Самара, Омск, Челябинск, Доналда Ростов, Уфа.
ГӀорхъаби
Россиялъул гӀорхъаби руго 20 хIукуматалъулгун (дунялалда бищун гIемераб къадар), гьезул - ракьалдасан 16-ялъул: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Полония, Белорусия, Украина, Абхазия, ЦIор, Джанубиялъул Осетия, Азарбижан, Хъазахъистан, Син, Монголия, Шималияб Корея; ралъдалъан – Даниялъулгун, Канадаялъулгун, Япониялъулгун ва АЦШялъулгун. Советияб Союз биххун хадусан Россиялъ ккуна ДМОалъул Совет Безопасностиялда гьелъул бакӀ.
,, , , , , , ,.
,.
Баянкьеял:
Тарих
Россиялъул хӀукуматалъул тарихалъул периодизация :
Россиялъул расмияб позициялда рекъон, Российское государство, Российская республика, РСФСР, СССР ва Российская Федерация абурал пачалихъал — цого халкъаздагьоркьосел гьоркьохъабазул гӀахьалчи ккола.
Конституцияб гӀуцӀи
Россия ккола демократияб федеративияб президент-парламентияб республика. Жинца пачалихъияб ва политикияб гIуцIиги жанире рачунеб Россияллъул конституцияб гIуцIи чIезабула 12 декабралда кинабго халкъалъ къабул гьабураб Конституциялъ.
Пачалихъалъул бетIерлъун ккола халкъалъ 6 соналъ вищулев (2008 соналдаса нахъе) Россиялъул Президент.
Партияби
"Политикиял партиябазул хIакъалъулъ" абураб Федералияб законалда рекъон Россиялда хIалтIулеб буго 7 партия, гьезда гьоркьоса ункьояб буго Государственная Думаялдаги: Единая Россия, КПРФ, ЛДПР ва Справедливая Россия.
Россиялъул федеративияб гIуцIи
Россия буго федеративияб гIуцIиялъул пачалихъ. Россиялъул Федерациялда гьоркьобе уна 83 субъект:, , , 2 федералияб хIажалъиялъул шагьар, 1 автономияб область ва 4 автономияб округ. Гьединго Россия бикьула 8 федералияб округалде, гьезул щибалда хӀалтӀулев вукӀуна президентас тарав чи.
Россиялда ругел халкъал
Россиялъул халкъияб состав (2002):
2009-леб соналъ Россиялда бугеб 136 мацӀ ЮНЕСКОялъ рикӀкӀана жал ракьалдаса тӀагӀинилан хӀинкъи бугеллъун.
Пачалихъиял байрамал
Россиялда пачалихъиял каникулал лъазабулел байрамал ккола :
Могьохъ (Хьаргаби мухъ)
Могьохъ (Могох), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу.
2 июль
2-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 183-абилеб къо (високоснияб соналъ — 184-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 182 къо.
Имарат Кавказ
Кавка́залъул эмира́т (Имарат Кавказ, Шималияб Кавказалъул Эмира́т) — ккола Шималияб Кавказалъул икълималда мужагьидзабаз лъазабураб шаргІияб пачалихъ.
«Вилаятал»
Имараталде гъорлъе уна хадусел «Вилаятал»:
Шагьар
Шагьар — кIудияб жинда жаниб гIумру гьабулеб бакI, жанир гIумру гьабулел гIадамал, росдал магIишат тун батIияб захIматалдалъун машгъулго рукIунеб.
Как
Как шка - ккола Исламалъул кӀиабилеб рукну (как бай).
Шагьадат тӀубан хадуб Исламалъул кӀиабилеб рукну буго как бай. Как абула рагӀабаздасаги, гӀамалаздасаги данде гьабураб, нияталдалъун байбихьулеб, салам кьеялдалъун лъугӀулеб Аллагьасе гьабулеб хассаб гӀибадаталда.
Нужеда лъай, нужедаги дидаги Аллагь гурхӀаял, как баялдаги, жамагӀат гьабиялдаги тӀад чӀей буго киналниги лъикӀлъабазе аслу, даража борхиялъеги, баракат гӀемерлъиялъеги нух, мунагьал чуриялъеги, балагьал рорхиялъиги сабаб.
Аллагьасдаса хӀинкъи (такъва) щола гьел каказда тӀад чӀей гьабиялдалъун ва гьеб такъваги дин камиллъиялъе аслу буго. Дин камиллъиялъ гьев чи нахъе чӀвала къабихӀал пишабаздаса ва мунагьал гьариялдаса.
Как балеб агьлу ругеб бакӀалдаса балагьал нахъе чӀвала, гьеб как тарал чагӀазде балагьал рещтӀулеб гӀадин. Дуца абуге диналъул вац дица как балеб бугин, цогидазул дица кӀвар гьабиларин абун. Нагагь балагь рештӀани гьеб лъикӀасдаги квешасдаги гӀамлъула. Гьелъие гӀиллаги буго - лъикӀал гӀадамаз амру-нагью гьабичӀого тей ва Аллагьасе гӀоло квешлъи гьабулел гӀадамал рикӀкӀад гьарунгутӀи.
Гьанибе щвезегӀан какилги какичуриялъулги хӀакъалъулъ рехсараб жо ккола фаризаяб, тӀадаб цонигияб камуни как бегьулареб. Гьезул цониги жоги камизабун бараб как цӀидасан базе кколеб. Гьаб фаризаяб жоги тун суннатаб жоялде ирга щоларо. Гьелдаса хадуб какилги какие чуриялъулги гӀемерал суннаталги руго, адабалги руго, жал камуни как бегьулеб, амма какил камилаб кириги щоларел, МухІаммад аварагасул шапагӀатги щолареб алжаналъул тӀадегӀанал даражабиги щоларел. Ай гьесие гьал жал щоларо гьел суннатал жалги камизарун как банани. Парз тӀубан хадуса гьел суннаталги лъазаризе ккола, сордо къоялда жанир ралел суннатал какалги лъазаризе ккола. ХӀузуралда хушугӀалда Аллагьги ракӀалде щун, цӀалулеб жоялъул магӀнаги бичӀун как бай, гьебги ккола какил рухӀ.
Какил бугеб кӀвар
Как ккола исламияб диналъул хӀуби, къиямасеб къоялъги Аллагьас тӀоцебе какалъул хӀакъалъулъ гьикъизе буго. Рукну-шартӀ тӀубан как барав чиясе Аллагьас алжан кьезе къотӀи гьабуна, бачӀев чиясе къотӀи гьабичӀо. Как тезе ихтияр гьечӀо гӀакълуги, рухӀги чорхолъ бугев цониги бусурманачиясе, цохӀо хӀайз-нифасалда ругел руччабазе хутӀун. Как тей цо-цо гӀалимзабаз чи чӀваялдасаги кӀудияб мунагь кколилан абулеб буго. Анкьго сон баралдаса нахъе лъималазда как малъизе тӀадаб буго. Камилго как барав чи, гьелъ квешал, мункарал, къабихӀал ишаздаса цӀунула. Как бегьизе ккани цӀунизе ккола какил шурутӀалги, арканалги. Цониги гьелъул шартӀ, яги рукну камунани как малъуларо, цӀидасан базеги, бецӀизеги ккола.
3 июль
3-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 184-абилеб къо (високоснияб соналъ — 185-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 181 къо.
XIV гӀасру
XIV гІасру — ккола григорианияб календаралъул 1301 соналъул 1 январалдаса 1400 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
Как
Какил шурутӀал
Какил шурутӀал абула какилъе лъугьиналдего хӀадурунги рукӀине кколел, как лъугӀизегӀан даимлъизеги кколел ишазда. Гьелги щуго руго: ХӀадасалдаса рацӀцӀалъи, нажасалдаса рацӀцӀалъи, черх бахчи, какил гӀуж щвей, къиблаялде вуссин.
ТӀоцебесеб шартӀ
ТӀоцебесеб шартӀ – хӀадасалдаса вацӀцӀалъи. ХӀадас кӀиго батӀияб буго: гьитӀинаб хӀадас – какие чури биххи, кӀудияб хӀадас черх чуризе тӀалъи. Каки чуриялъулги ва черх чуриялъулги гьединго руго шурутӀал Каки чури ва гьединго черх чури бегьизе ккани цӀунизе ккола гьеб кӀиялъулго шурутӀалги. Цониги гьезул шартӀ камунани гьел малъуларо.
Каки чури биххула ункъо ж оялдалъун: цебесеб яги нахъисеб рахъалдаса (ай гӀавраталдаса) щиб бугониги къватӀибе бачӀиналдалъун (мани хутӀун), махӀрамиял гурел бихьиназулги руччабазулги гьоркьоб пардав гьечӀого тӀом цоцазде хъваялдалъун, макьица ккуни, гӀакълу тӀаса ани, квералъул жаниса рахъ гӀавраталда хъванани. Гьел гьитӀинал хӀадасаздаса рацӀцӀалъула каки чуриялдалъун. Каки чуриялъул анлъго фарз буго. Цониги камуни каки чури малъуларо.
Какие чури биххарав чиясе хӀарамлъула: Къуръаналда квер хъвай; гьеб кодоб боси (амма Къуръан рекӀехъе цӀализе хӀарамлъуларо); как бай; КагӀба рукъалда сверун тӀаваф гьаби.
Черх чуризе т Ӏалъула бихьиназдаги руччабаздаги мани бачӀани, жинсияб хурхен гьабуни, хвани. Гьединго чӀужугӀаданалда черх чуризе тӀалъула хӀайзнифасалдаса яцӀцӀалъун хадусаги, лъимер гьабун хадусаги.
КӀудияб хӀадасалдаса рацӀцӀалъула черх чуриялдалъун. Черх чуриялъул кӀиго фаризаяб жо буго: 1. Ният гьаби: «Дица ният гьабуна черх чуриялъул фарз тӀобитӀизе» – абун. Ният гьабиги черх чуризе байбихьиги цадахъ ккезабизе ккола. 2. Черхалъул рас, малъ, тӀом – кинабго бакӀалде лъимги щвезабун черх чуриги.
Мани бачӀун яги жинсияб хурхен гьабун черх чуризе тӀалъарав чиясда дж унуб абула. Джунубасе хӀарамлъула: Какие чури биххарав чиясе хӀарамлъулел жал; Къуръан цӀали (рекӀехъ бугониги); мажгиталъув чӀей.
ХӀайзалда яги нифасалда йигей чӀужугӀаданалъе хӀарамлъула джунубасе хӀарамлъулел щинал жалги ва гьединго кӀал кквейги, жинсияб хурхен гьабиги, цӀинуялдаса накабазде щвезегӀан черхалъул гьоркьоблъиялда росасда квер хъвазе тезеги, ва жинцаго гьесда черхалъул гьеб бакӀ хъвазабизеги тӀадаб черх чури гьабизегӀан. Амма хӀайз яги нифас къотӀаралдаса кӀал кквезе хӀарамлъуларо гьелъие черх чурун гьечӀониги.
КӀиабилеб шартӀ
КӀиабилеб шартӀ – нажасалдаса рацӀцӀалъи буго. Как балев чиясул черхги ретӀелги как балеб бакӀги нажасаб жоялдаса бацӀцӀад букӀине ккола. Нажасаб жолъун рикӀкӀуна кинабго хвараб хӀайван, инсанги, ччугӀаги, гарцӀги хутун. Ва гьединго болъон, гьой, сундул бугониги кӀуш, гъиз, би, лагӀараб жо, хьверд, рецӀ, гӀаракъи. Нажасаб жоялдаса рацӀцӀалъи гьабула гьеб нажасаб жоялъул махӀ, кьер, тӀагӀам тӀаса унедухъ бацӀцӀадаб лъеца чурани. Какие чури, черх чури, нажаслъи тӀаса инаби кинабго бацӀцӀадаб лъеца гьабула, лъим щвечӀони таяммум гьабула.
Лъабабилеб шартӀ
Лъабабилеб шартӀ – черх бахчи. Бихьинчиясул какилъ цӀинуялдаги накабаздаги гьоркьоб бугеб бакӀ бахчун букӀине ккола, къула ворхулаго цӀинуялдаса гъоркьехун яги накабаздаса тӀадехун бихьинчисул черхалъул щибниги бакӀ загьирлъулеб бугони как малъуларо. ЧӀужугӀаданалъул гьумерги квералги тун хутӀараб кинабго бахчун букӀине ккола, чӀужугӀаданалъул цониги рас, керен, габур, махӀаби, квералъул сагӀат къалеб бакӀ бихьулеб хӀалалъ бараб как малъуларо.
Ункъабилеб шартӀ
Ункъабилеб шартӀ – къиблаялдехун вуссин буго. Как байбихьаралдаса лъугӀизегӀан къиблаядехун как балев чиясул керен буссун букӀине ккола. Къиблаги мажгитазде ун лъалел чагӀазда цӀехон лъазабизе ккола.
Щуабилеб шартӀ
Щуабилеб шартӀ – какил гӀуж щвей. Щибаб къойил щуцӀул как базе тӀалъула. Рогьалилги, къалъулги, бакъанилги, маркӀачӀулги, боголилги. ГӀуж щвелалде цо лахӀзаталъ цебе бухьаниги как малъуларо. ГӀуж борчӀани как бецӀизе ккола. Щибаб какил гӀужазул авалги ахирги букӀуна гьелги рузнамабаздаса лъазаризе кӀола.
Как батӀул гьабулел пишаби
Как батӀуллъула какил цере рехсарал цониги шартӀал яги рукнаби камуни; хӀацӀу гуреб батӀияб жо къулчӀани; Аллагь рехсей, Къуръан цӀали, дугӀа гьаби гуреб жоялдалъун кӀиго хӀарп загьирлъани, яги магӀна бугеб цо хӀарп загьирлъани; тӀатӀалаго лъабго кӀудияб багъари гьабуни (масала, лъабцӀул квер яги хӀетӀе багъаризабуни); какие чури биххани; гӀаврат загьирлъани; какил ният хисани яги гьелда шаклъи ккани; велъиялдалъун, гӀодиялдалъун яги угьдиялдалъун кӀиго хӀарп загьирлъани; къиблаялдехун мугъ сверани; купруялде ани.
4 июль
4-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 185-абилеб къо (високоснияб соналъ — 186-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 180 къо.
XIII гӀасру
XIII гІасру — ккола григорианияб календаралъул 1201 соналъул 1 январалдаса 1300 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
ГӀумру гьабулеб бакӀ
ГIумру гьабулеб бакI (гI.б.) (Населённый пункт) — гIадамал жанире гочун, гьел гIумру тIамизе чIараб бакI. Гьелдаса ккола (шагьар, шагьаралъул тайпаялъул поселок, росу ва гь.ц.). ГIумру гьабулеб бакIалъул хассаб гIаламат буго, гьениб даимго гIумру тIамулеб букIин.
Corbin Bleu
Корбин Блю Рейверс (Corbin Bleu Reivers), цӀар рагӀана Корбин Блю абун (гьв. 21 феврал 1989, Бруклин, Нью-Йорк, АЦШ) — американияв актёр, кочӀохъан, продюсер.