cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ЦӀобокь Миякьуб
Халкъалъул къадар
ГІицІго цо миллаталъул росу — 98,7 % ккола магІарулал.
Тарих
Росу лъугьана 1970 соналъ ккараб ракь багъариялъул хІасилалда риххарал ЦІобокь ва Миякьуб росабазул гІадамал гочиналъул хІасилалда.
Транспорт
Росулъан буго федералияб нух «Кавказ» ва Шималияб-Кавказалъул маххул нухлул цо бутІа. Росулъ буго маххулнухлул станция Сулахъ.
Хъварада
Хъварада (Хварада), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу. Гьеб гъорлъе уна «Хъвартихьуни» росдал боялда.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Хьаргаби росдадаса 8 км жанубиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун ккола.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 43 чияс (24 бихьинчи ва 19 чІужугІадан). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.
Ал-Жалилу
Ал-Жалилу (гIараб мацIалда الجليل). Жив кIудияв.
Гьелъул мурад ккола киналниги гьайбатал сипатал Жиндие ругев абураб. Гьайбатал сипаталлъун рикIкIуна тIадегIанлъи, ханлъи, вацIцIалъи, гIелму, бечелъи, хIалкIолъи ва цогидал нилъеца рехсарал сипатал. Гьел киналго жиндилъ данделъарав чи ккола мутIлакъав «ал-Жалил». Гьезул цо-цо сипатал ругев чи ккола, гьелда рекъараб «жалалат» жиндилъ бугев чи. МутIлакъго Жалил ккола ТIадегIанав Аллагь. Лагъзадерида гьоркьоса жалилаллъун ккола жидер киналниги батIиниял сипатал берцинлъарал ва басират бугел ракIазе жал рокьулел гIадамал.
Гъебцех
Гъебцех (Гапцах, Гъебцегь) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Тунзиб
Тунзиб (Тунзи), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу. Гьеб гъорлъе уна «Хъвартихьуниб» росдал боялда.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Хьаргаби росдадаса 8 км жанубиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун ккола.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 139 чияс (60 бихьинчи ва 79 чІужугІадан). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.
Женева
Жене́ва (Genève, Geneva) — Швейцарияялъул жанубиябгун-бакътІерхьул рахъалда бугеб шагьар, гьебго цІаралда бугеб кантоналъул тахшагьар.
Халкъалъул къадар — 192,1 азарго чи (2012 сон), пачалихъалда кІиабилеб кІудияб шагьар. Халкъалъул рикІкІеналдаса 44 % ккола, къватІисел улкабазул гражданал. Шагьар чІун буго Женева хІоралдаса Рона гІор чвахулеб бакІалда, Франсиялъул гІорхъалабазда.
ХӀариколо росдал бо
ХӀариколо росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна лъабго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ХӀариколо росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 10,31 км².
ГӀаммаб жанисеб продукт
Валово́й жанисеб проду́кт (gross domestic product), къокъ гьабун — ВЖП (GDP) — гьеб ккола лъагалида жаниб пачалихъалъ къватибе биччараб, базаралда бичизе лъураб къайи-къоноялъул багьа-къадаралъул роцен бихьизаби. Лъагалида жаниб щибав чиясе ВЖПялъул кколеб бутаялъ бихьизабула, гьеб пачалихъалда жаниб магишаталъул кинаб уровень бугебали.
Халкъалъул гъунки
Халкъалъул гъунки — гьеб ккола 1 км² жаниб, кинаб бугониги бакІалда гІумру гьабун ругел гІадамазул кколеб къадар. Жакъа къоялда жаниб гьоркьохъеб гъункилъун рикІкІунеб буго цо км² жаниб 51 чи вукин. Халкъалъул къадар цІикІкІарабгІан халкъалъул гъункиги цІикІкІуна. 1890 сонлда гьоркьохъеб халкъалъул гъунки бащадаб букІана цо км² жаниб 12 чи вукІиналда, 1950 соналда гьеб бахана 18 чиясде, 1992 соналда гьеб щвана 40 чиясде.
1
1 (цо, гьединго цойилаб, цвел) — рикӀкӀен ва гьеб йифрабазда бихьизабизе хӀалтӀизабулеб рикӀкӀадул тарих. Гьеб буго цогояб букӀен, рикӀкӀиналъул ва борциналъул цвел. Нул я позитивияб, я негативияб рикӀкӀунареб шартӀиял рихьизариязда, 1 ккола тӀоцебесеб ва бищун гьитӀинаб позитивияб тӀубараб рикӀкӀенлъун.
Ал-ХӀасибу
Ал-ХIасибу (гIараб мацIалда الحسيب). Жив гIолев. Лъил гьев ватаниги, гьесие жив гIолев.
ТIадегIанав Аллагь ккола кинабго жоялъе Жинца гIей гьабулев. Гьаб сифаталъул хIакъикъат Аллагьасе гурони букIине рес гьечIо. Жиб хIажалъулебщинаб жо хIажалъула жиб батиялдеги, жиндир бати даимлъиялдеги, жиндир бати камиллъиялдеги. ТIадегIанав Аллагь гурони цониги жо гьечIо щибаб жоялъе жинца гIей гьабулеб. Киналго жал ратиялъеги, гьезул рати даимлъиялъеги ва камиллъиялъеги цохIо Аллагь вугони гIола, тIокIаб жо хIажалъуларо. Дуда ракIалда ккоге мун кванагьекъолеб жоялде, зоб-ракьалде, бакъ-моцIалде ва гьеб гурел жалаздеги хIажалъараб заманалда, Аллагь гуресде хIажалъанин ва Гьев дуе гIечIин абун. Щай абуни, Гьев ккола тIагIам, зоб-ракь Жинца бижун дуе гIей гьабуравлъун. Гьединго дуда ракIалде ккоге эбелалъ жиб хахизеги гьабулеб, жиндие хъулухъги гьабулеб лъимералъе ТIадегIанав Аллагьас гIей гьабун гьечIин абун. Аллагь ккола гьесие эбелги йижун, гьелъул каранда рахьги бижун, гьеб хахизе гьелдаги малъун, гьеб хахизе кьезе эбелалъул рекIелъ гьеб лъимералдехун гурхIелги бижун гьелъие гIей Жинца гьабурав. Гьаб сифаталдаса лагъасе бугеб бутIа ккола цохIо Аллагь жиндие гIолевлъун вукIин. Гьесул мурадлъун вукIина цохIо ТIадегIанав Аллагь, батIияб жоялдалъун жиндир ракIги машгъул гьабиларо, хIатта алжан-жужахIалдалъунгицин. Аллагьасул кIодолъи жиндие загьир-лъараб мехалъ абила: «Гьев дие гIола, тIокIаб жо дие къваригIун гьечIо, цойги жо щваниги щвечIониги, гьелъул ургъелги дие гьечIо», – абун.
Дагъистаналъул байрахъ
Дагъистан Республикалъул байрахъ  ккола Дагъистаналъул пачалихъияб гІаламатлъун.
МагІнаби
ГІурччинаб кьералдалъун бихьизабулеб буго чІаголъи, дагъистаналъул ракьалъул гьарзалъи ва гьебго заманаялъ гьеб бачІуна исламалъул гІадатлъун билълъараб кьерлъун. КанчІхъахІилаб (хъахІилаб) — ралъдал кьер (руспубликаялъул бакъбаккул рахъ чурула Каспий ралъдаца), гьелъ тІоритІел гьабула дагъистаналъул халкъазул берцинлъиялде ва къадру-къиматалде. БагІараб кьералъул магІна демократия, МугІрузул улкаялъул халкъазул бихьинлъи ва яхІ букІин.
Хьундасеб Кавказалъул имарат
Россиялъул империялъул заманаялъ Чачанлъиялъул цІикІкІунисеб рахъ хІатта Сунж-хъалаги гъорлъе унаан Терский областалде ва жодорго хасал гІаламатал рукІинчІо гьезул.
1919 соналъул сентябр моцІалда чачаназул Ведено росулъ Узун-ХІажи имамас Хьундасеб Кавказалъул миллияб эркенлъи лъазабуна ва Хьундасеб Кавказалъул имарат гІуцІана. ЧІванкъотІун гІорхъаби чІезабичІеб цІияб лъазабураб жиндирго пачалихъалде Узун-ХІажица гъорлъе рачана Дагъистаналъул мугІрузул мухъал, мугІрузул Чачанлъи ва Гъалгъайазул бутІа. Имират гІуцІун букІана ГІусманиялъул империялъе мутІигІаб шаргІияб пачалихълъун.
Хьундасеб Кавказалъул имараталъул байрахъ букІана хасаб кІодолъи-гьитІинлъи чІезабураб гІурччинаб кьералъул ххамил кесекалда хъахІаб кьералъул моцІги гьелда тІад хъахІаб кьералъул лъабго цІваги бахъараб.
1927
ДАССРалъул 1927 соналъул конституциялда букІана Руспубликаялъул бичахисиялъул ва рагъулаб байрахъалъул баян. Гьеб букІана билбагІараб кьералъул ххамил кесек, жиндир квегІаб бокІнида байрахъалъул гІералда аскІоб меседил кьералъ «Дагестанская Автономная Советская Социалистическая республика» абун хъвараб байрахъ.
1937
ДАССРалъул 1937 соналъул конституциялда рекъон республикаялъул пачалихъияб байрахълъун букІана РСФСРалъул пачалихъияб байрахъ, гьебги букІана багІараб ххамил кесекалда байрахъалъул гІералда аскІосеб рахъалдасан гІодосан эххедехун канчІхъахІилаб чІоло биччараб байрахъ. ЧІоло лъугІараб бакІалдасан, квегІаб рахъалъул тІасияб бокІнида бахъун букІана нилъ ва гьецІокъ ва гьелда тІадги щугІаркьелаб цІва. Нилъалда ва гьецІокъалда тІад меседил хІарпаздалъун хъван букІана «ДАССР» абун, гІурус, авар, лъарагІ, лезгин, падар. лак, тат ва табасаран мацІазда.
1978
1978 соналъул 30 маялъ ДАССРалъул ТІадегІанаб Советалъул VIII сессиялъул IX данде ракІариялда къабул гьабуна цІияб Конституция. ГІаммаб куцалда байрахъги гербги щибго хиса-баси гьабичІого хутІана, кинго байрахъалда хъвай-хъвагІи гьабур рукІарал мацІал цІикІкІана, гьеб лъугьана 11 мацІ: гІурус, аварский, падар, даргин, лъарагІ, лак, лезгин, нугъай, табасаран, тат ва чачан мацІал.
1994
"Дагъистан Республикаялъул байрахъ буго ункъабго бокІон битІараб ххамил кесек, горизонталиял гІурччинаб, хъахІилаб ва багІарб кьеразул чІалал жинда ругеб; гІеблъи борхалъиялъул 1:2 бащадаб"
Гьанжесеб къагІида
Байрахъалъул гьанжесеб къагІида билълъинабуна 19.11.2003 с. № 27 гъоркь бугеб Дагъистан Республикаялъул пачалихъияб байрахъ" абураб къануналда рекъон. "Дагъистан Республикаялъул байрахъ буго ункъабго бокІон битІараб ва лъабго цоцада бащадаб горизонталиял чІалал жинда ругеб ххамил кесек: тІасияб — гІурччинаб кьералъул, гьоркьохъеб — хъахІилаб ва гъоркьияб — багІараб кьералъул. Байрахъалъул гІеблъи борхалъиялъул 2:3 ращалъула"
Байрахъ дагьалъ гІодобе биччай
2012 соналъул 5 маялъ Дагъистаналъул ва Россиялъул байрахъал дагьалъ гІодоре риччан рукІана Дагъистаналъул киналниги шагьаразда ва районазда, жинждир хІасилалдалъун 15 чи хвараб ва нусгоялдаса цІикІкІун чи лъукъараб МахІачхъалаялда посталда аскІоб гьабураб кьвагьиялдаса хадуб.
Муниципалиял гІуцІиязул байрахъал
На 1 января 2017 соналъул 1 январалъ Дагъистан Республикаялда букІана 760 муниципалияб гІуцІи: 10 шагьаралъул округ, 41 муниципалияб мухъ, 3 шагьаралдажанисеб мухъ, 7 шагьаралъул чІчІейбугебакІ ва 699 росдал бо.
Ар-Ракъибу
Ар-Ракъибу (гIараб мацIалда الرقيب). Ай, Жинца хъаравуллъи гьабулев.
Гьелдаса мурад ккола Жинда кинабго жо лъалев ва гьеб цIунулев абураб. Щив чи вугониги жинца цониги жо цо лахIзаталъцин гьелдаса гъафуллъичIого, гьелъул даимго халги ккун ва гьелда хадув лъугьарав чиясухъе гьеб щолареб куцалда цIунун, гьесда абула «ракъиб» абун.
ГӀурада
ГӀурада́ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьанжесеб ГӀурада росдал боялъул административияб марказ, букӀараб КъахӀиб мухъалъул марказ.
Ар-Ракъибу
Лагъасулъ «ракъибилан» абураб сипат беццараблъун букIуна, гьесул хъаравуллъи жиндирго бетIергьанасдехунги ва жиндирго ракIалдехунги бугеб мехалъ.
Гарагъар
Гарагъар (Гарах, Гарагъар) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Ар-Ракъибу
Гьеб кинин абуни, ТIадегIанав Аллагь жиндихъ кидаго балагьун ва хъаравуллъи ккун вукIин лъаялдалъун ва жиндирго нафсги шайтIанги – тушбаби рукIин лъаялдалъун букlуна.
ГӀурада
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 5 км-ялъ жанубалдехун, ГичиногӀоралъул квегӀаб рагӀалда.
Тарих
1928–1932 соназда ГӀурада букIана КъахӀиб мухъалъул административияб марказлъун.
РегӀелал
МГӀ «ГӀурада росдал бо»
Ал-Кариму
Ал-Кариму (гIараб мацIалда الكريم). Ай, рецIел босизе кIолевги вукIун, тIаса лъугьун толев, жинца къотIи гьабураб мехалъ гьеб тIубазе гьабулев, жинца кьолеб жо цIикIкIине гьабулев, лъие ва кигIан кьураб абун гьелъул ургъелги жиндие гьечIев, хIажатаб жо жиндеги борхичIого цогияздаса тIалаб гьабуни (цогидасдаги тIубазе кIолинги абун), гьелдаги жив разилъуларев.
Жиндехун хъачIлъи хIалтIизе гьабуни, гIайиб чIван гурого, гьелда тIаде цIикIкIине гьабуларев. Гьаб кинабго жо жиндилъ данделъарав чи ккола мутIлакъав «Ал-Карим». Гьеб кинабго буго ТIадегIанав Аллагьасулъ. Лагъасеги рес буго жиндаго тIад хIалтIун гьал пишабаздалъун живго берцинлъизавизе, амма цо-цо умуразулъ ва хIалицаго гIадин. Гьединлъидал гьесиеги каримилан сипат гьабизе бегьула, амма гьев вукIуна мутIлакъав «Ал-Каримасде» дандеккун мукъсанавлъун. Гьедин лагъасе сипат гьабизе кин бегьулареб ссалат-салам лъеяв Аварагас абунги букIаго: «Нужеца цIолбол гъветIалда «Ал-Карамилан» абуге, «Ал-Карам» бусурманчи ккола», – ян. (Бухари, Муслим). ЦIолбол гъветIалда «Ал-Карамилан» абиялъе гIилла букIана гьеб хIеренаб, жиндир пихъ гьуинаб, бетIизеги кваназеги бигьаяб ва заз гьечIеб букIин.
Бангладеш
Бангладе́ш (বাংলাদেশ), яги — Халкъалъул Респу́блика Бангладе́ш (গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ) — ккола Южный Язиялда бугеб хIукумат. Халкъалъул къимат, 2015 соналда, буго 168.000.000 млн чи, Кинниги — 144 000 км².
Тахшагьар — Дакка. Расмияб мацӀ        = бенгалияб.
Унитарияб пачалихъ, парламентияб республика.
Киса кибего буго Индия, за исключением небольших участков границы с Мьянмой на юго-востоке, и Бенгальским заливом.
Гъоркьхъваршини
Гъоркьхъваршини — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Гъокьхъваршини гьединго ккола Ункъракьалъул росабаздасан цояб.
ГӀадамал
Росулъ гӀадамазул къадар хъвай-хъвагӀазда рекъон бахуна 706 чиясда. Гьезда гъоркьоса киналго магӀарулал ккола.
МагӀишат-яшав
2014 соналъул апрел моцӀалъ росулъ тӀоцебе бахана машина, щайгурелъул нухал рукӀинчӀо.
МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам
МухІамадов МухІамадгІалил МухІамадсалам (гь. 1 июналъ 1964 сонлъул, Лаваша, Дагъистаналъул АССР, РСФСР, СССР) — россиялъул сиясатчи ва пачалихъалъул жигарчи, Дагъистан Жумгьурияталда батӀи-батӀиял нухмалъиялъул хӀалтӀаби гьаруна, 2010 - 2013 соназда — жумгьурияталъе бетӀерлъи гьабуна, 2013 соналдаса бахъун хӀалтӀулев вуго Россиялъул Президентасул администрациялда. экономикиял гӀелмабазул доктор, профессор, бетӀерлъи гьабуна Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул экономикаялъул ва захӀматалъул социологиялъул кафедраялъе. Г. В. Плехановасул цӀаралда бугеб Россиялъул экономикияб университеталъул хӀурматияв гӀелмабазул доктор (2012). Дагъистаналъул нухмалъиялда вукӀарав МухІамадгІали МухІамадовасул вас.
Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипба
Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипба яги ХФА (International Phonetic Alphabet яги IPA, Alphabet phonétique international) ккола аслияб къагӀидаялъ латин хъвай-хъвагӀиялъул аслуялдаги буге фонетикияб хъваялъеги хӀалтӀизабулеб алифбаяб система. Гьеб гӀуцӀана XIX гӀасруялъул ахиралда Халкъаздагьоркьосеб Фонетикияб Ассоциациялъ хъвавул формаялда гьаркьилаб каламалъул стандартинабураб бихьизаби хӀисабалда. ХФА хӀалтӀизабула лексикографчагӀаз, къватӀисел мацӀазул студентаз ва мугӀалимзабаз, лингвистаз, калам–мацӀ патологчагӀаз, кочӀохъабаз, актораз, конструктинарурал мацӀазул гьабунчагӀаз ва таржамачагӀаз.
МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам
Биография
МухІамадсалам МухІамадов гьавуна 1964 соналъул 1 июналъ Лаваша росулъ. Миллат — даргияв.
Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипба
АПИ предназначен для представления тех качеств речи, которые являются частью лексической (и в ограниченном объеме просодических) звучит в устной речи: телефоны, фонемы, интонация и разделение слов и слогов.[1] для представления дополнительных качеств речи, такие как зубной скрежет, шепелявость, звуки, сделанные с расщелиной губы и неба, расширенный набор символов, расширения международного фонетического алфавита, может быть использован.[2]
МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам
Биография
1981—1986 соназда — Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул экономикияб факультеталъул студент.
Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипба
ХФА буго каламалъул къагӀидаби, жал лексикияб (ва гӀорхъалӀ бугеб хӀалалъ просодикияб) кӀалзул каламалъул абулеб къагӀидалъул бутӀабилъунги ругел: phones, фонемаби, интонация ва рагӀабазулги гьижабазулги рикьизаби. .
МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам
Биография
1986—1990 соназда — Москваялъул Плехановасул цӀаралда бугеб халкъияб магӀишаталъул институталъул стажгун-гӀелмиял цӀех-рехал гьабулев, аспирант. Гьенибго захӀматалъул экономикаялъул кафедраялда цӀунана кандидатасулаб диссертация.
Гъуниб мухъ
Гъуниб мухъ (Гунибский райо́н) - Дагъистан жумгьурияталъул мухъ.
МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам
Биография
1991—2001 соназда — Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул экономикаялъул кафедраялъул ва захӀматалъул социологиялъул нухмалъулев, мугӀалим, доцент, профессор.
1998 соналъул январалдаса 2001 соналъул октябралде щвезегӀан нухмалъи гьабуна Дагъистаналъул ХӀукуматалъул Председателасухъ букӀараб комиссиялъул эксперталъулаб хӀалтӀул къокъаялъе.
2001—2006 соназда бетӀерлъи гьабуна Дагъистаналъул ХӀукуматалъул нухмалъиялда гъоркь Каспий ралъдал дагъистаналъул бутӀаялъул шельф лъазабулеб хӀалтӀул къокъаялъе.
Гъуниб мухъ
Геограпия
Гъуниб мухъ буго МугIрузулаб Дагъистаналда бакьулъ. Гьелъул руго гIорхъаби хадусел мухъалгун: Хьаргабиб, Лавашиб, Тум, ЧIарада, Шамил ва Хунзахъ. Гъуниб мухъалъул ракьалъул роцен ккола — 609,5 км².
МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам
Биография
Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъул лъабабго ракӀариялъул депутатлъун вищана.
Гъуниб мухъ
Тарих
ДагъЦИКалъул 4-б сессиялда (22.11.1928 сон) Гъуниб округалда ГIандалал ва КIуяда мухъаздаса гIуцIун букIана Гъуниб кантон. Жегиги гьелде тIаде рехана Лак округалдаса Бухтиб росдал шура. ВЦИКалъул къотIиялда рекъон (3.06.1929 сон) Гъуниб кантон хисана Гъуниб мухъалде. 1937 соналда мухъалъул тахбакIлъун тана Ругъжаб росу, 1944-б соналда - ЧIохъ. РСФСР-алъул 1.02.1963 къабул гьабураб къотиялда рекъон гIуцIана Гъуниб мухъ Гъуниб росулъ тахбакIги тун ва гьелде тIаде биххизабураб ЧIарада мухъалъул ракьги тIаде жубан. 12.01.1965 с. Гъуниб мухъ цере рукIарал гIорхъабиги цIунун цIигьабун букIана.
МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам
Биография
2006 соналъул 20 февралалдаса 2007 соналъул 4 апрелалде щвезегӀан  — Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъул Председатель.
Гъуниб мухъ
ГIадамал
По данным Всероссийской переписи населения 2010 года :
МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам
Биография
2010 соналъул февралалда Россиялъул Федерациялъул президент Дмитрий Медведевас МухӀамадсаламил кандидатура лъуна Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялда цебе, гьесие Дагъистан Жумгьурияталъул Президентасул ихтиярал кьезе. 2010 соналъул 10 февралалъ Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъ гьев къавул гьавуна Дагъистаналъул Президентасул хъулухъал тӀуразе.
Гъуниб мухъ
Административияб рикьи
Гъуниб мухъалде гъорлъе уна 18 муниципалияб гIуцIи :
МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам
Биография
2013 соналъул 28 январалъ гьев эркен гьавуна Дагъистаналъул Президентасул хъулухъалдаса ва вихьизавуна Россиялъул президентасул администрациялъул нухмалъи гьабулесул наиблъун.
Гъуниб мухъ
ХIужаби
<div class="references-small " id="cx496" style="" data-source="496" data-cx-state="source" data-cx-weight="2129" contenteditable="true" data-cx-draft="true">
МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам
Футболалда машгьурлъи
2001—2002 соназ гьев вукӀана «Анжиялъул» вице-президентлъун.
ХӀажалде ин
2010 соналъ Президент МухӀамадовас борхана Исламалъул щубабилеб рукно — хІаж, ва СагӀудиязул хан ГIабдуллагь ибн ГIабдул ГIазиз Ал СагIудил резиденциялда гьев дандечӀвана СагIудиязул ГIарабиязул Ханлъиялъул хӀукуматалъул председателасул наиб, жанисел ишазул министр, принц Наиф бин ГIабдул ГIазиз Ал СагIудгун.
КӀиябго хӀарамалъул хъулухъчи
Гьеб тІокІцар лъуна Фагьдица 1986 соналъул 27 октябралъ «Гьесул тІадегІанлъи» абураб тІокІцІаралъул бакІалда. ТахбакІ ирсие щварав ГІабдуллагьицаги гьебго тІокІцІар хІалтІизабуна.
«КІиябго хІарам» — ккола Маккаялда бугеб ал-ХІарам ва Мадинаялда бугеб Аварагасул мажгит. СагІидиязул ГІарабиялъул ханзабазде щвелалде гьеб тІокІцІар хІалтІизабулаан цере Исламияб Халифаталъул рукІарал халифаз, Мамлюказул пачалихъалъул ва ГІусманиязул империялъул бутІруз.
Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Ататюрк
Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Ататюркил цІаралда бугеб (Atatürk Uluslararası Havalimanı, Atatürk International Airport) (IATA: IST, ICAO: LTBA) — ккола Турциялъул бищун кІудияб аэропортлъун. Гьеб буго Истамбулалъул Европаялъул рахъалда. 2012 соналъ гьенисан яги гьенире роржаразул къадар бахана 45 млн чиясде (Европалда 6 бакІ ва дунялалдаго 20 бакІ).
СултІанахІмет абураб тарихияб байданалдаса 24 км. рикІкІад ккола, Мармар ралъдал рагІалда. 1980 соналдасан байбихьун аэропорталъе кьуна МустІафа Кемаль Ататюркил цІар  — ГІусманияб халифат биххизабизе квер бакъарав ва гьеб биххун хадуб Европалъул пачалихъаз гІуцІцІараб, гІилманияб Турция республикалъул тІоцевесв президент.
Аэропорталда буго кІиго терминал: халкъалдагьоркьосеб ва жанисеб рейсазул. Халкаъалдагьоркьосел рейсазул терминал бана 2001 соналъ, жанисел рейсазулаб бана 1970-ел сс. Халкъалдагьоркьосеб ва жанисеб рейсазул терминалал цоцада хурхинарун руго ракьуда гъоркьан гьарурал нухаз.
Аэропорталда буго терминалалда хурхараб отель. Гьелдаса батІиябги, аэропорталдаса 5-мильалъул радиусалда руго дунялалдаго рикІкІунел гостиницабазул сеталъул гостиницаби - Radisson SAS, Marriott International, Holiday Inn, Four Seasons ва Sheraton.
Аэропорталъул территориялда буго Turkish Airlines авиакомпаниялъул бетІераб офис.
Транспорталъул хурхен
Автобусаз аэропорт рекІинабула: Такъсим, Этилер ва Козъятагъы районалгун.
Авиакомпанияби ва роржунел рахъал
Хадур рехсарал авиакомпанияз рейсал гьарула алкъалдагьоркьосеб аэропорт Ататюркалде:
Хурма
Хурма (латиназул мацӀалда Diospyros kaki)
Хурма кваназе бокьуларел чагӀи къанагӀат ратила жакъа къоялъ, щайин абуни босизеги щолеб буго, бихьизе бер кколебги, квине гьуинабги букӀун. Гьеб гуребги гӀемераб даругин пайдаги буго гьелъул инсанасе. ГӀемерал берцинал цӀарал лъун руго гьелда гӀадамаз – «тӀогьилаб бакъ», «Китаялъул микьир»… Кин абуниги, гьелъул ватӀан ккола, аслияб къагӀидаялъ, Китайгун Япония. Нилъер гӀасруялде щвезегӀан цебеккунго гьеб Китаялдасагун Япониялдасан бачӀараб пихъ бугин рикӀкӀунаан. Европаялде гьеб бачӀун буго Ӏ760 соналда – тӀоцебе югалъулаб Франциялде. Хадубккун гьеб бекьун буго Италиялда, Алжиралда, Египеталда, СШАялда. Жакъа къоялда хурма бижула Узбекистаналдаги, Гуржиялъги, Крымалдаги, Азербайжаналдаги, Краснодаралъул ракьалдаги. Абула 500-ялде гӀагарун тайпа бугин гьелъулин. Гьел цоцаздаса ратӀа рахъула жидер кьералъухъ, тӀагӀамалъухъ, чӀахӀалъи-гӀисинлъиялъухъ балагьун.
Хурмаялъул пайда
Кинан тӀаса бищилеб лъикӀаб хурма? Барщараб хурма букӀине ккола лъикӀаланго тамахлъараб. Кьерги канчӀтӀогьилаб, багӀарсияб букӀине ккола, тӀанхалги – тӀулакьерал сурмиял. Гьелда тӀад чӀегӀерал тӀанкӀал лъун ругони, пихъ хвезе байбихьиялъул магӀна ккола. Кинаб пайдаха гьелъул бугеб? Хурмаялда гъорлъ рукӀуна гӀемерал черхалъе хӀажатал, пайдаял элементал, витаминал – глюкоза, сахароза, «А», «С», «Р» витаминал, махх, калий, кальций, медь, магний, марганец, йод. КӀалдиб бохьун чӀолеб тайпаялъулги буго жинда жаниб пектин букӀиналдалъун черхалъе пайда. Гьелъ кванирукъалъул, бакь-чехьалъул хӀалтӀи лъикӀлъизабула. Гьединго жиндилъ магний букӀиналда бан чорхолъ ганчӀал ккезе толаро. КъваригӀел гьечӀел цӀамал чорхолъа къватӀире рехула, черх бацӀцӀад гьабула, лъим къватӀибе кьабулеб гӀадат буго. Би дагьал чагӀазе кваназе лъикӀаб буго жинда жаниб гӀемераб махх букӀиналда бан. Йод гъорлъ букӀиндал хурма кваназе пайдаяб буго мукъулукъалъул цӀуцӀдузул (щитовидная железаялъул) унти бугел чагӀазе. Пектин гъорлъ бугелъул, кванирукъалъул хӀалтӀи лъикӀлъизабиялъеги кваназе лъикӀаб буго хурма. Гьороялъул (ракалъул) унтиялда данде чӀеялъе лъикӀаб буго витамин «А» гъорлъ букӀиндал. РекӀелги, рихьазулги хӀалтӀи лъикӀлъизабиялъеги пайдаяб буго хурма. Гьединго хӀалтӀизабизе лъикӀаб буго рихьал къварилъиялъ ракӀалда жо чӀоларел чагӀи сахлъиялъеги – склерозалъул унти бугез. Гьединго нерваби гӀодор къазеги, хӀалхьи кьеялъеги кваназе лъикӀаб буго. Абула кванде гъира базабулин хурмаялъин, нервабазе хӀалхьи кьолин, хӀалтӀуде гъира ккезабулин, свак лъазе толарин. Хасго лъикӀаб буго гьеб пихъ кидаго захӀматаб, хӀалуцараб, гӀемер нерваби холеб хӀалтӀуда рукӀунел чагӀазе. Хурма хӀалтӀизабула гьединго гьурмал куц берцинлъизабиялъеги – батӀи-батӀиял маскаби гьарун, гьурмал куц цӀвакизабизе, гвангъизабизе. Амма буго цо тайпа гӀадамазул кинго гьеб кваназе бегьуларел. Гьел ккола «сахарный диабет» унти бугел гӀадамал, кьаралъиялъул, гьороялъул унти бугел гӀадамал. Гьезие гьукъараб буго хурма кваназе.
Анкьил къоял
Анкьил къоял
Генетика
Гене́тика (γενητως — бижизабулеб, сундасаниги лъугьараб  ) ккола организмазул наслу букІиналъул ва гьел хисиялъул къануназул хІакъалъулъ гІелму.
ЦІех-рех гьабиялъул объектазде балагьун, классификация гьабун бикьула гъветІ-хералъул генетикаялде, хІайваназул, микроорганизмабазул, гІадамасул генетика ва цогидалги мазгьабазде. ХІалтІизабулеб къагІидаялде балагьун — молекулярияб генетика, экологиялъулаб генетика ва цогидалги.
Генетикаялъул идеяз ва къагІидабаз кІудияб роль хІала медицинаялда, росдал магІишаталда, геназул инженериялда, микробиологияб промышленносталда.
Адабият
ГІурус мацІалда:
Цолъараб Къираллъиялъул премьер-министр
Цолъараб Къиралаталъул премьер-министер ккола Цолъараб Къиралаталъул хӀукуматалъул бетӀер. Премьер-министерас бетӀерлъи гьабула министерзабазул кабинеталъе ва рищула гьелъул министерзаби, консультация гьабула суверенасе къиралиял прерогативаби тӀураялъе.
Инсанасул потенциал гӀеялъул индекс
[[File:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).
Инсанасул потенциал гӀеялъул индекс (ИПГӀИ) — ккола, щибаб лъагІалида киналниги пачалихъазда ругел халкъазул гІумруялъул уровень, гьезул гьоркьохъеб гІумру, гьезул лъаялъул даража, лъавукълъиялъул къадар ва гьединго гьел халкъазул паракъатлъи бихьизабулеб роцен. Бищун цебе гьеб роценалъе кьучІ лъуна 1990 соналъ пакистанияв МахІбубул ХІакъ абулев чиясул бетІерлъиялда гъоркь букІараб экономистазул къокъаялъ. 1990 соналдасан байбихьун, ЦМГІялъул щибаб лъагІалида жаниб тІобитІулеб инсанасул потенциал цебе тІеялъул отчеталда лъазабула гьеб лъагІалида жаниб дунялалдаго бугеб ИПГӀИ.
ИПГӀИялъул рикӀкӀен гьабулаго бетӀераб лъабго жоялде кӀвар кьола:
Цихалахъ
Цихала́хъ — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Гьединго Цихалахъ уна Ункъракьалъул росабазда гъорлъ.
Гилияр
Гилияр (Гильяр, Гилияр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Мадонна (кочӀохъан)
Madonna Ciccone (1958 - ) — актёр.
ГӀабдулгӀазиз ибну ГӀабдурахӀман СагӀуд
ГІабдулгІазиз ибну ГІабдурахІман СагІуд (عبد العزيز بن عبد الرحمن بن فيصل آل سعود), гьединго къокъго абун тола Ибну СагІуд яги ГІабдулгІазиз II яги ГІабдулгІазиз ибну ГІабдурахІман (26 ноябир 1880 — 9 ноябир 1953) — СагІудиязул ГІарабиялъул тІоцевесев хан ва гьелъие кьучІ лъурав (1932—1953). ГІарабистан цогьабиялъе гІоло гІемерал рагъал гьаруна гьес. 1902—1926 соназда — Наждалъул амир, худаб — 1932 соналде щвезегІан — Наждалъул ва ХІижазалъул хан.
«Charlie Hebdo» казияталъул редакциялда кьвагьдей
«Charlie Hebdo» казияталъул редакциялда кьвагьдей — ккола Парижалда 2015 соналъул 7 январалъ франсиялъул анкьилаб сатираялъулаб «Charlie Hebdo» казияталъул редакциялде, щалали лъалареца гьабураб гьужум. Кьавагьа-гIанхъиялъул хIасилалда хвана 12 чи, лъукъана 11. Цереккун кьурал баяназда рекъон, гьужум гьабун буго «Ал-КъагIида» гIуцIиялъул мужагьидаз.
Лугьа-бахъин ккараб куц
БакIалъул заманаялъул 11:30 араб мехалда лъабго щалали лъаларев вачIун вуго чIегIераб кьералъул «Citroën» маркаялъул автомобилалда рекIун «Аллагьу Акбар» абун ахIулаго цинги гьел редакциялда жанире кIанцIун руго ва гьениб кьвагьдон руго Калашниковасул автоматалдасан ва гранатомёталдасан, хадуб байбихьун буго лъугьа-бахъин ккаралъуре рачIарал полициялъулаздаги гьев лъабасдагоги гьоркьоб цоцаде кьвагьдей. Гьужум гьабурал лъутун рорчIун руго «Renault Clio» маркаялъул автомобилалдаги рекIун, лъалеб гьечIо гьел араб рахъ.
Гьеб лахIзаталда редакциялда букIун буго данделъи. Медицинаялъул идараялда хIалтIулес журналистазе кьураб баяналда рекъон, гьужум гьабураз цин чIван вуго тIоцебесеб тIалаялда вукIарав цояв, хадуб гьел рахун руго кIиабилеб тIалаялде ва гьениб басмаханаялда рукIарал редакциялъул хIалтIухъабазда бассаризабун буго.
Гьужумалъул хIасилалда хун вуго 12 чи, гьездаса кIиго полициялъул хIалтIухъан — гьеб заманаялъ гьенире рачIарал; гьединго анкьгояв лъукъунги вуго. ГIаммаб куцалда зиян лъугьаразул къадар 20 чиясде бахун буго.
Хварал ва лъукъарал
Гьужумалъул хIасилалда хвана 12 чи, гьезда гьоркьор ккана, лъугьа-бахъин ккаралъуре хIалтIулаб машинаялда рачIарал кIиго полициялъулавги, Фрэнк Бринсолэро ва АхIмад Мерабе.
Зияналде ккана 11 чи, гьездаса ункъгояв вуго захIматаб хIалалда. Цебе лъазабун букIана, зиян ккаразул къадар 20 чиясдасаги цIикIкIун бугоян.
ЧIваразда гьоркьор ккана — «Charlie Hebdo» журналалъул бетIерав редактор ва карикатурачи Стефан Шарбоннье. «The Daily Telegraph» казияталъ бицухъе, Шарбонье вукIун вуго «Ал-КъагIидаялъул» «чIегIераб сияхIалда». Ал-КъагIидаялъул рагъухъабаз гьесда хадуб чан ккун букIана, МухIаммад аварагасде гьес карикатура бахъи сабаблъун.
Гьужум гьабурал
Франсиялъул жанисел ишазул министр лъазабиялда рекъон, гьужум гьабун буго лъабгояс, полициялъ абулеб буго жеги ункъабилевги вукIун ватулаян - машинаялда жанив, гьел лъутун рачIинегIан чIарав шофер абун
БритIаниялъул «The Telegraph» казияталъ лъугьа-бахъин бихьарав, 33 сон барав Седрик Ле Бешел рагIабазда бан кьурал баяназда рекъон, гьужум гьабилалда цебе хIинкъикьолез къотIносан унезда абун букIун буго, информалатазда бице жал Ал-КъагIидаялъул мужагьидзаби ругоян. Гьединго, Ле Бешел рагIабазда рекъон, гьужум гьабуразда букIун буго чIегIераб, рагъул стилалъул ретIел ва тIадхурал маскабиги лъурал капюшоналги; цо хIинкъикьолесухъ букIун буго гранатомёт.
Хадубккун хIинкъикьолезул цIарал лъана: «Est Republicain» абулеб зарбоялда бахъулеб идараялъул рагIабазда рекъон, гьев лъабавго вуго — Франсиялъул ватIанчагIи-гIарабаллъун. Гьелги руго кIиго вац Шериф ва СагIид Куаши, ва гьединго ХIамид Мурад. франсиялъул поициялъ шаклъи ккаразул суратал къватIахъ чIван руго.
7 январалъул къаси в полицейский города Шарлевиль-Мезьер шагьаралъул полициялъул комиссариаталде живго вачIана, гьужумалда гIахбаллъиялъулъ жинда шаклъи бугев 18-сон барав Мурад ХIамид. Гьесул классцоязул рагIабазда рекъон, къалъул гIужалда гьев лицеялда вукIун вуго, ва полициялде вачIун вуго жинда хадуб цIех-рех бугин полициялъулин абун Интернеталда бихьидал.
Байбихьи
Сатирияб казият «Charlie Hebdo»ялъе кьучI лъуна 1969 соналъ. Гьеб журналалъ чанго нухалъ бахъун къватIибе биччан букIана исламалде ва хассгьабун МухІаммад аварагасде карикатура. Ахирисеб гьединаб басмаялда тIибитIизабилъун ккана 2012 соналъул сентябр моцIалда, «Бусурбабазул гIайиб гьечIеблъи» абураб филмалъул рахъ ккун редакция кIалъай ва гьеб филмалда хадуб гIарабазул ва бусурбабазул пачалихъазда Америкаялъул дипломатияб ишазул минабазде гьарурал гьужумал какиги. .
Гьаб гьужумалда цебеги казияталъул редакциялде чанго нухалъ гьужум гьабун букIана. 2011 соналъул ноябралда "Шарли Эбдоялъул" редакциялде рехун рукIана жаниб кьвагьулеб лъамалъи букIарал шушби
Реакция
Франсиялъул президент Франсуа Олландица хитIаб гьабуна, жинда жаниб ишара гьабураб, щибго щаклъи букIунгутIиялда, ккараб такъсирияб иш хIинкъи кьей букIиналда. ''«ЦогIаги вахIшияб ишалда кIоларо прессаялъул эркенлъи къатIинабизе. Нилъ — цо пачалихъ, жинда ккаралъе жаваб кьун ва цолъун бажарулеб»'', — абун лъазабуна гьес. Гьединго Олланд живгоги вачIана лъугьа-бахъин ккараб бакIалде.
Франсиялъул премьер-министр Мануэль Вальсица лъазабуна, «киналниги ресал хIалтIизаризе руго гьел чагIи щалан лъазабизе, гьеб гьабизе ургъаразда хадуб хал кквезе ва гьел тамихIалде рачине»-ян.
7 январалъул къаси парижалъул Республикаялъул Майданалда байбихьана рикIкIен гIемераб манифестация, чIваразул ва лъукаразул гIагарлъиялъул рахъги ккун. Манифестация гIуцIаразул рагIабазда рекъон, гьелда гIахьаллъи гьабулеб буго 10 азарго чияс. ГIемерисеца рорхун рукIана чIегIералда тIад хъахIалъ «Дун — Шарли» - ян хъварал кагътал (Je suis Charlie). Гьелдаго релъарал манифестациял байбихьана Франсиялъул цоги шагьараздаги, гьездаса руго — Бордо, Лион, Марсель, Тулуза, Нант ва цогидалги.
Гьебго къоялъ тIолабго франсиялда лъазабуна лъабго къойил зигара бай.
Цоги пачалихъал
Азарбижаналъул президент Илгьам ГІалиевас Франсуа Олландихъе кагъат битIана : Лъугьараб балахьалда хурхун, дирго ва азарбижаналъул халкъалъул цIаралда загьир гьабулеб буго дуе, хваразул ва лъукъаразул хъизамазе, кинабго Франсиялъул халкъалъеги гъваридаб зигара, гьарула лъукъаразе хехаб сахлъи.
Аргентинаялъул пачалихъалъ лъугьараб теракталда вахIшиябин цIар лъуна.
Бельгиялда гIадамал ракIарана Франсиялъул вакиллъиялда цере, ккаралда рекъонгутIи загьир гьабизе.
Болгариялъул президент Росен Плевнелиевас зигарудул кагъат битIана Франсиялъул бетIерасухъе.
Болгариялъул хIукуматалъул бетIер Бойко Борисовас гьал рагIаби абуна лъугьаралда тIасан:
Гьаб бидулаб, хIинкъикьеялъул ишалъ нижер ццим бахъинабуна зулмуялдалъун инсанасул гIумру тIагIинабиялда ва рагIул эркенлъи зиян гьабиялда. Нижеца загьир гьабулеб буго, гьаб нилъее ва тIолабго Европаялъе захIматаб заманаялъ ниж Франсиялъул халкъгун рукIин. Ниж къваридал руго зиян ккаразул гIагарал-гIунтIаралгун. Гьаб хинкъикьей битIараблъун рикIкIине бегьизабулеб щибго гьечIо.
Римазул Папа Францискица кутакалда какана «вахIшияб куцалда гIадамал чIвай».
КIудабритIаниялъул премьер-министр Дэвид Кэмероница ккараб лъугьа-бахъин какун абуна: ''«Парижалда ккараб чIвай-хъвей буго нахъечIвараблъун. Нижеца квер чIвала франсиялъул халкъалда, хIинкъикьеялда данде ва информациялъул алатал цIунун гьез гьабулеб рагъулъ»'', — абун, гьес хъвана жиндирго «Твиттералда». Алманиялъул федералияй канцлер Ангела Меркелица франсиялъул бетIерлъиялъухъе зигара бан телеграмма битIана :
Франсиялда ккараб гьаб рокьукъаб теракт кколаро гIицго франсиялъул ватIанчагIазде ва Франсиялъул жанисеб хIинкъибукIунгутIиялде гьабураб. Гьеб гьужум буго кинанго ритIухъ гьабизе бегьулареб, рагIул ва прессаялъул эркенлъиялде гьабураб.
Гуржиялъул МИДалъ зигара бан, къварилъи загьир гьабуна гьужумалъул хIасилалда хваразул ва зарал ккаразул гIагарал-гIунтIаразе. «Гьаб, рагIул эркенлъиялде данде гьабураб вахIшияб ишалъ, цоги нухалъ бихьизабулеб буго, кигIан хIинкъикбей цIикIкIараб бугеб радикалияй пикраби ва цадахъ лъугьун халкъалдагьоркьосел жамгIиятаз кIвар кьезе кколеблъи, бищун жиб квешаб - хIинкъикьеялде», — ян бачIана МИДалдасан.
Россиялъул президент Владимир Путиница какана хIинкъи кьей кинаб гьеб бугониги ва гьес гъваридаб зигара бай загьир гьабуна хваразул гIагароъиялде ва киналниги парижалъулазде ва тIолабго франсиялъул халкъалде.
АЦШ президент Барак Обама «цIакъ кутакал рагIабаздалъун» какана гьабураб гьужум. ХъахIаб рукъалъул пресс-секретарь Джош Эрнестица лъазабуна, Америкаялъул Цолъарал Штатал хIадур ругин Франсиялда цадахъ лъугьун, гIайибиял хъирщиялъе кумек гьабизеян.
Халкъаздагьоркьосел организациял
ЦМГІялъул бетIерав секретарь Пан Ги Муница абуна, казияталлъул редакциялде гьабураб гьужум кколин демократиялде ва рагIул эркенлъиялде гьабураб гьужуман. Цолъарал Миллатазул ГІуцІцІиялъул бетIераб минаялда журналистазда цеве вахъараб бакIалда гьес зарал ккаразул гIагарлъиялда ва тIолабго Франсиялъул халкъалда зигара бай загьир гьабуна. .
НАТОялъул бетIерав секретарь Йенс Столтенбергица лъугьа-бахъиналде абуна, гьеб бугин «прессаялъул эркенлъиялде гьабураб ццим бахъинабулеб гьужум» - абун.
Аль-ЛатӀифу
Ал-Латıифу (гӀараб мацӀалда اللطيف). Жив гурхӀулев, хӀеренав.
Гьаб цӀаралъе мустахӀикълъула жинда балъгоял ва гӀисибикъиналгицин маслахӀаталги лъалев, гьел маслахӀатал рилълъине гьариялъулъ хӀеренлъиги хӀалтӀизабулев чи. Кинабго жоялда хадугъейги, гьабулеб пишаялъул хӀеренлъиги данделъани, «лутӀфу» абураб рагӀул магӀна камиллъула. Гьебги ТӀадегӀанав Аллагьасулъ гурони камиллъизе рес гьечӀо. Гьесул кинабго жоялда хадугъейин абуни, гьелъие гӀорхъи гьечӀо. Балъгояб жоги Гьесул гӀилмуялда загьиралда релълъун букӀуна, щибго батӀалъи гьечӀого. Гьесул гьабулеб ишалъулъ бугеб хӀеренлъиги гурхӀелги абуни, гьелъиеги гӀорхъи гьечӀо. Гьеб бичӀчӀизе ккани, цо-цоккун Гьесул афгӀалал лъазе ккола. Гьеб лъанагӀан, «АллатӀиф» абураб цӀарул магӀнаги гьесда цӀикӀкӀун лъала. Гьеб хъвазе ккани, гьелъие гьал нилъехъ ругел тӀахьал гӀоларо. ТӀадегӀанав Аллагьасул лутӀфуялдаса ккола эбелалъул чохьониб тӀинчӀ цӀуни ва цӀиноялдалъун кваназабун къватӀибе бачӀинегӀан гӀезаби. КъватӀибе бачӀун хадуб лъицаниги малъичӀого ва бихьизе гьабичӀого, эбелалъул керен кӀалдибеги босун гьеб хахизе илгьам гьаби. ХӀатта хоноги бихъун къватӀибе бачӀараб сагӀаталъ тӀинчӀалда лъала гӀодоса мугь бищизе. Гьединго лъимер гьабун хадуса хахулебгӀан заманаялъ гьелъул цабзазде хӀажалъи ккезегӀан гьел рижи нахърахъи. Цинги, квен чӀамизе хӀажалъи ккараб мехалъ гьел рижизари, цабиги – цоял бегӀерал, жидеца къотӀулеллъун, цоял – гӀебал, жидеца ххенолеллъун, батӀи-батӀияллъун гьари, кӀадиб лъураб тӀагӀам цабзазда гьоркьобе ккезабизе ва кӀалъазе мацӀ бижи, хӀатта цохӀо лукъма инсанасул ургьибе швезегӀан гьелда тӀад хӀалтӀулел гӀадамазулги гьабулеб хӀалтӀулги хъвазе лъугьани, гьеб хъван рагӀалде бахъинаро. ТӀадегӀанав Аллагьасул лагъзадеридехун бугеб лутӀфуялдаса ккола Гьес гьезда бажарулеб жо тӀадкъайги, гӀураб къадаралдаса цӀикӀкӀун гьезие жо кьунгутӀиги. Гьединго Аллагьасул лутӀфуялдаса ккола лагъзадерие къокъаб заманалда жаниб дагьа-макъаб гӀамалги гьабун, абадияб талихӀ щвезе рес кьей. Ай къокъаб гӀумруялда гьабураб гӀамалалъухъ ахираталда абадияб талихӀ насиб гьаби. Гьединго гьесул лутӀфуялдаса ккола ракалдаги биялдаги гьоркьоса бацӀцӀадаб рахь бачӀине гьаби, гьединго къвакӀарал гамчӀазда гьоркьоса къиматаб жавгьар бахъи, наялдаса гьоцӀо къватӀибе бахъи, хӀапароялдаса дарай къватӀибе бахъи. Гьеб кинабго бицун бахъунаро.
Лагъасе гьаб цӀаралдаса бугеб бутӀа ккола, хъачӀлъиги, хӀакъи-бакъир гьариги, дагӀбадиги жибго тун, гурхӀелалдалъунги хӀеренлъиялдалъунги Аллагьасул лагъзал Гьесухъе рачин ва ахираталъул талихӀалде гьел тӀоритӀиги. Гьелъулъ бищунго берцинаб лутӀфуялъул нухги ккола, Аллагь разилъулеб жиндирго хьвада-чӀвадиялдалъунги лъикӀал гӀамалаздалъунги халкъ хӀакъкъаб жо къабул гьабиялде рачин. Гьелъул асар цӀиккун букӀуна, берцинал, къачӀарал рагӀабазул асаралдаса.
Эркенлъиб (росу)
Эркенлъиб — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу. Гьебгун цадахъ лъугьараб росдал бо ккола Эркенлъиб росу.
Ракьхъвай
Гьеб буго «Кавказ» федералияб нухалдаса рикІкІад гьечІеб бакІалда. БакътІерхьулрахъалдасан гьелъ гІорхъи цо гьабула Гъизилюрт шагьаралъулгун, бакъбаккудасан гІагарлъуда ругел росаби — СтІалиб ва Шушануб.
Халкъалъул къадар
Гьеб ккола гІицІго магІарул миллаталдасан гІуцІараб росулъун.
Тарих
Росу лъугьана Комсомолец совхозалдасан.
НАТОялъул бетӀерав секретарь
НА́ТОялъул бетIерав секрета́рь  — (Secretary General the North Atlantic Treaty Organization - ккола Шималиябатлантикияб къотIи-къаялъул организациялъул (НАТО)бищун тIадегIанаб хъулухълъун.
Аль-Хабиру
Аль-Хабиру (гIараб мацIалда الخبير). Гьелъул мугIна ккола жиндаса батIиниял жал балъго хутIуларев.
Зобракьалда цониги жо лъугьунаро ва цониги зарра шуруларо ва чIоларо Гьесда лъан гурого. «ГIалим» абураб цIаралъулго магIна буго гьалъулги, кинниги батIиниял ва балъгоял жалазде гIунтIизабураб мехалъ гьелда «хибрат» абун абула ва гьеб жиндилъ бугев чиясдаги абула «хабир» абун. Гьаб цIаралдасан лагъасе бугеб бутIаги ккола жиндирго гIаламалда лъугьунебщинаб жо гьесда лъалеб букIин. Гьесул гIаламги ккола гьесул ракIги черхги, ва гьединго гьесул рекIелъ рахчарал сифатал: рекIкI, хиянат, дунял бокьи, квешлъиги балъго гьабун лъикIлъи загьир гьаби, ихлас букIунгутIигун цадахъ бугевлъун хIай гIадал. Гьеб кинабго жоялда хадувгъун вахъунаро жинца жиндирго нафсалъул хIалги бихьарав, гьелъул макруги гуккиги жинда бичIчIарав, «хибрат» бугев чи гурони, ва гьелдехун тушманлъиги гьабун гьелдасаги жив цIунарав. Лагъзадерида гьоркьосан гьединав чи ккола жинда «хабирилан» абизе мустахIикълъарав чи.
Кавказ
Кавка́з — географиялъул икълим, цІикІкІунисеб бутІа мугІрузул, жиб Евразиялда бугеб. Гьеб ккола Бакъбаккул-Европаялъул гІодоблъиялъул жанубияб рахъалда, Европаялъул ва Азиялъул гІорхъода. Гьелъ гъолъе рачуна Россиялде, Гуржиялде, Азарбижаналде ва ЦIамухъалде гъорлъе унел ракьал ва гьединго цо-цояз гурони рикӀкӀинчӀел Абхазия ва Жанубияб Гьиристан ва рикӀкӀинчӀеб МугӀрузулаб Гъарабагъалъул Жумгьурият. БакътІерхьудасан ЧІегІер ва бакъбаккудасан Каспий ралъадаз гІорхъиги чІван буго гьелъие.
Этимология
«Кавказ» (Καύκασος) абураб цӀар тӀоцебе дадечӀвалеб буго некӀсиял греказул авторазул асаразулъ: Эсхилили (VI—V гӀасраби н. щ.) «Прометей маххда варав» ва Геродотил асаразда (V гӀасру н. щ.). Эратосфениде (III гӀ. н. щ.) мугъчӀвайги гьабун, Страбоница рехсолеб буго Кавказалда ругел гӀадамаз гьелде "Каспий" абулилан, гьеб кколеб буго хъвалсараб хӀужжалъун абураб цӀар къватӀиса бачӀараб букӀиналъе.
абураб рагӀи лъугьине бичӀчӀулеб гьечӀо, лингвистазул кинаб букӀаниги этимология кьеялъулъ гьечӀо цо ккураб позиция.
Физикиябги географияб икълимлъизаби
Геологиябгин геоморфологияб гӀуцӀиялда рекъон Кавказалъул территория шималияб рахъалдаса жанубияб рахъалде бикьула ункъго аслияб орфографияб зона, жал Кавказалъул гӀуцӀадулал бутӀабазде дандекколел:
Антропологиял тайпаби
Европеоидияб раса:
Понтияб гъоркьтайпа:
Каспияб гъоркьтайпа:
Арменоидияб тайпа:
Халкъал
Кавказалъул халкъал мацӀазда рекъон рикьула лъабго аслияб къокъаялде:
Дин
Кавказалда ругел аслиял динал ккола насранияб дин ва Ислам, гьединго руго жугьутӀ дин кколелги.
Кьал бугел бакӀал
Кавказалда кьал букӀарал ва жеги бугел бакӀал руго:
Аль-ХӀалиму
Аль-ХIалиму (гIараб мацIалда الحليم). Гьелъул магIна ккола Жинда гIасилъулел чагIазул гIасилъиги бихьулев, Жиндир амруялъе хилифлъиги бихьулев, амма ццим бахъиялъ жив хехгьабун рецIел босизе гьусизавуларев, рецIел босизе кигIан кIолеб бугониги.
«ХIалим» абураб сифаталдаса лагъасе бугеб бутIайин абуни, лъалареб жо гуро. ХIилму ккола лагъзадерил лъикIал ва берцинал пишабаздасан цо пиша. Гьебги баян гьабизе кколеб жо гуро.
Кучун-Къазмаляр
Кучун-Къазмаляр (Кчун-Казмаляр, Кучун Къазмаяр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Илгьам ГӀалиев
Илгьа́м ХІайда́р огълы́ ГІали́ев (Ильха́м Гейда́рович Али́ев) (İlham Heydər oğlu Əliyev; 24 декабр 1961, Баку, Азарбижаналъул ССР) — азарбижаналъул пачалихъияв ва политикияв цевехъан, 2003 соналдаса бахъун Азарбижаналъул президент.
Turkish Airlines
Turkish Airlines (Türk Hava Yolları Anonim Ortaklığı, буссинабула Туркиялъул гьавамухъал гIадин) — Турциялъул аслияб гIадамал раччулеб компания, Истамбулалда аслияб чIейи бугеб. Компаниялъ тIоразарула Европаялъул, Азиялъул, Африкаялъул ва Америкаялъул 220 аэропорталдасан ва Туркиялда жаниб 42 аэропорталдасан рейсал. Авиакомпаниялъул аслияб хаблъун ккола Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Ататюрк (IST), кIиабилеб иргадул хаблъун ккола Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Эсенбогъа, Анкара (ESB) ва Халкъалдагьоркьосеб аэропорт СабихІа Гёкчен, Стамбул (SAW).
Роналд Рейган
Роналд Вилсон Рейган (Ronald Wilson Reagan) — гьанже вугев (20 январалдасан 1981 соналъул) 40-лев президент Америкалъул Цолъарал Штатазул.Дунялалъулго Нобелил премиялъул лауреат 1981 соналда.
Turkish Airlines
2006 ва 2007 соназ аэропорталдасан раччун руго 17 млн ва 19,7 млн рекIарал. Авиакомпаниялъул штаталда руго 12 000 хIалтIухъан.
2008 соналъул 1 апрелалдаса бахъун авиакомпания лъугьана Star Allianceялъул гIахьалчидъун.
Germanwings гьавамухъазул 9525 рейс
Germanwings гьавамухъазул 9525 рейс — ккола талат къоялъ, 2015 соналъул 24 марталъ Франциялъул Динь-ле-Беналда A320 самолеталъул ккараб катастрофа. Germanwings гьавамухъазул самолет Airbus A320-211 бортана Франциялъул Динь-ле-Бен ва Барселоннет шагьаразда гьоркьоб. Самолёталъ гьабулеб букІана 9525 рейс Барселонаялдаса Дюссельдорфалде тІад 144 рекІаравгун ва 6 экипажалъулавгун.
Turkish Airlines
Рорженал гьарулел рахъал
Турциялъул гьавамухъаз рейсал гьарула, Турциялъул 42 аэропорталдасан. Turkish Airlines ккола жанисел рейсал гьарулел компаниязул бищун цебесеб мухъда бугеб компаниялъун. Гьелъул конкуренталлъун ккола Onur Air, Pegasus, SunExpress (50 % Turkish Airlines компаниялъе бугеб) ва Atlasjet.
Germanwings гьавамухъазул 9525 рейс
Катастрофа
Барселона — Эль-Прат аэропорталдаса самолет къватІибе бахъине кколеб букІана радал 9:35 CET.
Turkish Airlines
Рорженал гьарулел рахъал
ЦIикIкIунисеб бутIа халкъалдагьоркьосел рейсазул Turkish Airlines компаниялъ гьарула Истамбулалъул Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Ататюркалдасан. Турциялъул гьавамухъаз гьединго гьарула 220 рейс Турция бахун къватIибхун, гIага-шагарго 108 пачалихъалде. Рейсал гьарула Атлантикияб океаналдасан Шималияб Америкаялде — Бостон, Вашингтон, Лос-Анджелес, Монреаль, Нью-Йорк, Сан-Франциско, Торонто, Чикаго ва Хьюстон, Жанубиялде — Богота, Буэнос-Айрес, Сан-Паулу.
Germanwings гьавамухъазул 9525 рейс
Катастрофа
10:01 араб мехалъ самолёт къватІибе бахъана Эль Прат аэропорталдаса Дюссельдорфалдехун балагьун, гьенибе щвезе кколеб букІана 11:55 араб мехалда. 10:45 араб мехалъ гьеб гьаваялде борхана 12 000 метраялъ. Цо чанго минуталдасан гьеб рещтІине лъугьана. 10:53 араб мехалъ, 2000 метраялъ борхалъуда букІаго, самолёт тІагІана радаразул экраназдаса.
Самолеталъул хутІарал кесекал ратана ралъдал уровеналдаса 1500 метраялъ борхалъуда бугеб мугІрузда гьоркьоб. ТІад рукІарал киналниги рекІаралги экипажалъулалги хун руго.
Turkish Airlines
Рорженал гьарулел рахъал
Азиялда бищун кIвар бугел рахъаллъун ккола Бангкок, Гонконг, Гуанчжоу, Джакарта, Куала-Лумпур, Манила, Осака, Пекин, Сеул, Сингапур, Шанхай, Тайбэй, Токио, Улан-Батор ва Хошимин.
Россиялде рорженал
Авиакомпаниялъ гьоркьоса къотIичIого рейсал гьарула Астраханалде, Екатеринбургалде, Казаналде, Москваялде (аэропорт «Внуково»), Новосибирскалде, Ростов-на-Донуялде, Санкт-Петербургалде, Сочиялде, Ставрополалде ва Уфаялде.
Хучни
Хучни - ккола Дагъистан жумгьурияталъул Табасаран мухъалъул административияб центрлъун.
ТӀаса Хъваршини
Гьединго гьеб буго Ункъракьалъул росабаздасан цояб.
ГӀадамал
ТӀаса Хъваршини хъвай-хъвагӀазда рекъон 960 чияс гӀумру гьабула.
МагӀишат-яшав
Жакъа къоялдаги гьениб машина бачун ине нух гьечӀо.
Геральдика
Гера́льдика (гербоведение; heraldus «магъущ» рагІудасан) ккола хасаб тарихияб дисциплина, жинца цІех-рех гьаблеб гербазул, ва гьединго гьел хІалтІизариялъул гІадатазул ва практикбазул. Геральдика бутІалъун ккола эмблематикаялъул — цоцада хурхарал дисциплинабазул группа, жидеца эмблемаби лъазарулеб. Цогидал эмблемаздаса гербазул батІалъи буго гьезул гІуцІи, хІалтІизаби, ихтияраб статус хасал тарихалда рекъон гІуцІарал къануназда рекъон рукІиналдалъун. Геральдикаялъ чІван-къотІун бихьизабула, щиб жо ва ва кинаб хІалалъ букІине бегьулеб бахъун пачалихъияб гербалда, хъизаналъул гербалда ва г. ц., гербаззда рахъун ругел фигурабазул магІна. еральдикаялъул кьалбал уна Гьоркьохъел гІасрабазде, гьеб заманалда бахъана хасаб гералдикияб мацІ. Геральдика лъалев чилъун ккола геральдик ялъуни ароморист. Халкъаздаьоркьосеб геральдикаялъул къо кІодо гьабула 10 июналъ.
Капир-Къазмаляр
Капир-Къазмаляр (Кабир-Казмаляр, КьепIир Къазмаяр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.