cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Димишкъ
Димишкъ (دمشق, «Дима́шкъ») - ккола Шамалъул тахшагьар ва ХIалебалдаса хадуб бищун кIудияб Шамалъул шагьар. Димашкъ ккола бищунго некIсиял шагьараздасан — тIоцебе рехсана нелъер эраялдаса 2500 соналъ цебе. Гьединго Димашкъ буго Леванталъул (Soleil levant — «бакъ бакки», гIадатияб гIурус мацIалда — Обетова́нная земля́) динияб ва маданияталъул марказ. Ва жеги гьеб рикIкIула Шамалъул тахшагьарлъун.
Тарих
Димищкъалъие кьучI лъураб заман мухIканго лъалеб гьечIо. ГIараб тарихчи Ибн Асакирас (XII гIасру) чIезе гьабулеб буго НухI авараг(гIалайгьи салам) жиндирго гамида хвасарлъараб мехалдаса ракьалдаго тIоцебе къедалъе кьучI гьанибе лъунилан. Ва гьесго чIезе гьабулеб буго шагьаралъе кьучI лъураб заман - нелъер эраялдаса IV гIасруялъ цебе ..
ГIадамал
2012 сонил рикIкIеналда рекъон Димишкъалда вуго 1 907 471 чи.
Гьава-бакъ
Рии букIуна шагьаралда багIарарабги бакъварабги. ЦIадал къанагIат гурони раларо. ЛъагIалида жаниб гьаниб бараб цIцIадалъул къадар 130 мм бахуна, гьебги гIемерисеб хасало. Гьоркьо-гьоркьо хасало гIазуги базе бегьула. Гьаниб гьуразулъ(ай январ) моцIцIалъул гъоркьохъеб температура +27,3 °C бахуна.
24 Феврал
24-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 55-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 310 къо (високоснияб соналъ — 311 къо).
23 февраль
23-абилеб Февраль — григорианияб календаралда лъагIалил 54-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 311 къо (високоснияб соналъ — 312 къо).
25 Феврал
25-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 56-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 309 къо (високоснияб соналъ — 310 къо).
26 Феврал
26-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 57-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 308 къо (високоснияб соналъ — 309 къо).
27 Феврал
27-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 58-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 307 къо (високоснияб соналъ — 308 къо).
28 Феврал
28-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 59-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 306 къо (високоснияб соналъ — 307 къо).
1 март
1-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 60-абилеб къо (високоснияб соналъ — 61-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 305 къо.
Гьаруна
the end == Хвана ==
Хадижа бинт Хувайлид
Хадижа бинт Хувайлид (خديجة بنت خويلد; 555—619, Макка) — МухІаммад аварагасул тIоцеесей ва хвезегIан жинда тIаде гIадан ячинчIей чIужу. Гьей йикIана бечедай къоролайлъун (гьелъие бечедлъи хутIун букIана хварав росасдасан), борхатаб лагаялъул, гІакъилай, хъахІаб кьералъул, кутакалда берцинай, беркъай гьечIей гIадан. Авараггун дандечIвазегIан гьелъ тIокIав бихьинчи къабул гьавичIо. Гьелъул букIана мукъсанлъи гьечIеб хасият. Гьей хваралдаса хадуб, аварагасул цонигияй лъадиялда кIвечIо гьелъ ккураб бакI аварагасул  рекIелъ кквезе.
«Жиндир заманаялда гьаб дунялалда бищун цIакъай гIадан йикIана ГІимранил яс Марйам, гьаб умматалъул бищун цIакъай гІадан йиго Хадижа»
Авараггун данде чIвалалда цебесеб гIумру
Аварагасе лъадилъун иналда цее Хадижа йикIана Бану Усайд тухумалдаса Абу Гьала ибну Маликил лъадилъун, гьесие гьавуна вас Гьинд ибну Абу Гьала ва яс Зайнаб бинт Абу Гьала. Абу Гьалада цеве гьелъул рослъун вукIана ГІатикъ ибн ГІабид ва гьесиеги гьаруна васги ясги, ГІабдуллагь ва Жария. Жиндаса Аллагь разилъаялъ кидаго квер чIвалаан гIагарлъиялда, кумек гьабулаан мискиназе, ва хъизан ячине ресалда гьечIезе гьелъие квер бакъулаан. Гьей гьарун гIемерал жодор къадру-къимат бугел, тIубараб ГІарабазул бащадабчІинкІиллъиялдаго цIар тIобитIарал бечедал гIадамал рачIун рукIана, амма гьелъ киназего инкар гьабуна.
Жиндилъ рукIарал лъикIал хасиятал сабаблъун Хадижатие щвана хадусе цIарал:
Семейная жизнь
Киналго васал хвана лъимерлъуда яги гIолохъанаб гIумруялдаго, киналго ясалин абуни хутIана аварагасухъе авараглъи кьезегIан, кинацаго Ислам босана ва Маккаялдаса Мадинаялде гьижра гьабуна. Гьел киналго хвана авараг хвелалдего.
2 март
2-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 61-абилеб къо (високоснияб соналъ — 62-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 304 къо.
Ушугъ
Ушугъ (Усугъчай) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул Ушугъ мухъалъул росу ва мухъалъул марказ.
Ракьхъвай
Росу буго Самур гIоралъул кваранаб рахъалда, Шалбуздагъ, Ерыдагъ ва Гестинкиль мугIрузда аскIоб. Ушугъ сверухъ руго гIемер батIи-батIиб пихъ-мич бугел ахал.
МагIишат-яшав
Росу бакьлъан уна кIудияб Самур нух. Ушугъалда буго мухъалъулаб больница, гьоркьохъеб школа, клуб, мактаб, Мухъалъул связалъул бухьен, почалъул контора, тукаби, аптека, кванирукъ (столовая) ва г.ц.
3 март
3-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 62-абилеб къо (високоснияб соналъ — 63-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 303 къо.
НурмухӀамадов, ГӀабдулманапил ХӀабиб
ГӀабдулманапил ХӀабиб НурмухӀамадов (Хабиб Абдулманапович Нурмагомедов) — спортчи, профессионалияв жубараб тайпаялъул искусствоялъул боец, Ultimate Fighting Championship'алъул байрахъалда гъоркь вагъулев. Россиялъул чемпионаталъул финалист, рукопашнияб вагъиялъул Европаялъул чемпион, Россиялъул чемпион, рагъулаб самбоялъул кӀицӀул гӀаламалъул чемпион, панкратионаталъул Европаялъул чемпион, NAGA Grappling версиялда бугеб грепплингалъул гӀаламалъул чемпион. ХIабиб гьавуна 1988 соналъул 20 сентябралда, ЦIумада районалъул Сильди росулъ. Гьев ккола авар миллаталъул чи.
= Статистика: = Вагъана:29 жубарал единоборствабазда
Бергьана:29
Кьана:0
__________________________________________________________________________________________________________________________________
Авар хасал цӀарал
Авар хасал цӀарал — авараз хӀалтӀизарулел рукӀарал ва гьанжеги хӀалтӀизарулел хасал, ай гӀадамасда лъурал цӀаразул сияхӀ буго гьаб.
КъватӀиса рачӀарал
<references group="МагӀарул цӀарал" />
4 март
4-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 63-абилеб къо (високоснияб соналъ — 64-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 302 къо.
Гъалгъай
Гъалгъай Жумгьурият (ГӀалгӀай Мохк, ГӀалгӀайче) — ккола Россиялда гъорлъе унеб, Шималияб-Кавказалъул Федералияб Округалда гьоркьобе унеб икълим.
5 март
5-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 64-абилеб къо (високоснияб соналъ — 65-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 301 къо.
Гъебгъуда
Гъебгъуда — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Хидиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 5 км-алъ шималалдехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГӀахъуша
ГӀахъуша
6 март
6-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 65-абилеб къо (високоснияб соналъ — 66-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 300 къо.
Словакия
Слова́кия (Slovensko), официалияб къагІидаялъ — Слова́киялъул Жумгьурият (Slovenská republika) — Европаялъул бакьулъ бугеб пачалихъ, Евроцолъиялъулги НАТОялъулги гӀахьалаб.
ГӀахъуша (марказ)
ГІахъушá — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ГІахъуша  мухъалъул росу, ва административияб марказ.
Словакия
Тахшагьар — Братислава.
ГӀахъуша (марказ)
Халкъ
Росулъ гІумру гьабула буго 4697 чияс. Гьезда гъорлъ рацІцІун даргинал.
Словакия
Пачалихъалъулаб мацІ — словак.
Викигъамас
Викигъамас (ингл. Wikimedia Commons) - медиафайлазул гъамас.
1898
1898 сон - високоснияб гуреб, грегориан календаралда шамматалъ байбихьулеб сон.
7 март
7-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 66-абилеб къо (високоснияб соналъ — 67-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 299 къо.
Викимедиа Фонд
Фонд Викиме́диа - ккола жиндие хайир щолареб фондлъун, ва жиндица кумек гьабулеблъун гьал хадусел проектазе: Википедия, Викикъамус, Викицитата, ВикитІехь, Викимактаб, Викидалил, Викигъамас, Викибаян, Викитайпа, Викихарбал, ВикижамигI, Инкубатор Викимедиа, Мета-вики ва гьеб ккола нухмалъи гьабулеблъун хІалтІи чІезе тараб энциклопедияб Nupedia проекталъе.
«Фонд Викимедиалъул» штаб-квартира буго Сан-Франциско шагьаралда, Викимедиалъул проектазда хадуб хал ккола Калифорния штаталъул законаз.
Бищунго цебетIун-щущан унеб гьеб гIуцIцIиялъул проект ккола эркенаб энциклопедия Википедия, гьебги буго 10 бищун гIемер гIадамал жани лъугьунеб веб-сайтаздасан цояб.
Проектал
Википедиялъул цебетIейги бихьун, гьелъун гIахьалчагIаз гьарана цогиги гьединабго гIадаб гIадамазе кумек гьабулел сайтал рагьеилан:
Попечителазул Шура
Попечителазул Шура ккола фондалъул бетIер. Гьезда гъолъ уна 10 чи :
Шураялда гъорлъ уна рищаралги цогидаз лъун таралги гIадамал. Рищабазул датаялда балагьун, июн ва июл моцIазда хисула рищарал попечителал, цогидаз лъурал — декабралъ.
Региональниял гIуцIцIаби
Викимедиалъул проектал тIолго гIаламалъе руго. Гьел церетIеялъе квер бакъула региональниял ракьалдаго ругел ва жедер "Викимедиалъул отделения"-илан цIар бугел гIуцIцIияз. Гьединго гьелъие кумек гьабула гIадатиял гIадамаз.
1990-лел сонал
1990-лел сонал — анцІсон, жинца 1990 - 1999 сонал жанире рачунеб.
РухІиял церехъаби
=== Машгьурал такъсирчагІи
9 март
9-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 68-абилеб къо (високоснияб соналъ — 69-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 297 къо.
8 март
8-абилеб март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 67-абилеб къо (високоснияб соналъ — 68-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 298 къо.
Хуштада
Хуштáда — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
ТӀахьалхана
ТІахьалхана (βιβλιοθήκη / bibliothēkē, бачIана гьал рагIабаздасан: «тІехь» ва  «цІунулеб бакІ») ккола — жинда жаниб зарбуялда рахъарал ва квералъ хъварал тIахьал ракІарулеб ва цІунулеб идара, гІаммаб куцалда жинда жаниб бугелдасан мукагІат босизе рес бугеб. Нилъер заманаялда цIикIкIун машгьурлъулел руго тІахьал гурелги аудиокассетаби, видеокассетаби ва электрониял тІадраччал (CD-ROM, DVD-ROM) цІунулел тІахьалханабазул фондалги.
БатIалъаби
ТІахьалханаби рукIуна: ва гь. ц.
Универсалиял тІахьалханабазул социалиял тайпаби:
Хасал хъулухъазул тІахьалханаби рукIуна:
10 март
10-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 69-абилеб къо (високоснияб соналъ — 70-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 296 къо.
Паранс мацӀ
Паранс мацӀ, къокъго Паранс (français ялъуни langue française ) — гьиндгин европияб хъизаналъул роман мацӀ. ЛӀугьараб буго цогидал роман мацӀал гӀадинго Румалъул империялъул вулгарияб латиналдаса. Паранс мацӀ цебетӀуна жинда Галлиялъул (шималияб) гӀадамал кӀалъалеб букӀараб галлгин романияб латиналдаса. Гьелъие бищун гӀагарал мацӀал ккола цогидал ойл мацӀал (d'oïl) — тарихияб рахъалъ жал шималияб Франсиялдаги жанубияб Белгиялдаги тӀиритӀун рукӀарал, жидеца гӀураб даражаялда паранс мацӀ (Francien) нахъецурал. Паранс мацӀ гьединго букӀана асаралъукь Румалъул Шималияб Галлиялда, мисалалъе Галлия Белгикаялда, гӀодосанго рукӀарал келт мацӀазул ва германиял ракьал рахъулезул паранг мацӀалъул (германияб мацӀ).
11 март
11-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 70-абилеб къо (високоснияб соналъ — 71-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 295 къо.
13 март
13-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 72-абилеб къо (високоснияб соналъ — 73-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 293 къо.
2000-лел сонал
2000-лел сонал — анцІсон, жинца 2000 - 2009 сонал жанире рачунеб.
12 март
12-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 71-абилеб къо (високоснияб соналъ — 72-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 294 къо.
2000-лел сонал
РухІиял церехъаби
=== Машгьурал такъсирчагІи
Дмитрий Медведев
Медве́дев Анато́лил Дми́трий яги Дми́трий Медве́дев (Дмитрий Медведев) (гьав. 14.9.1965, Ленингърад) — Россиялъул пачалихъияв ва сиясатияв хІалтІухъан. Россия Федерациялъул ХІукуматалъул анцІабилев председатель (2012 соналъул 8 майалдасан байбихьун) ва Россия Федерациялъул лъабабилев президент (7 май 2008—7 май 2012).
Гьакъо
Гьáкъо яги Гьáкъоб — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Агъвалиялдасан 57 км рикӀкӀад буго.
Азия
А́зия — бищун кІудияб дунялалъул бутІа, Европагун цадахъ къани гьеб кІиялъго гІуцІцІула Евразия континент. Гьелъул площадь (чІинкІиллъабигун цадахъ) — гІага-шагарго 43,4 млн км². Халкъалъул къадар — 4,2 млрд чи (2012) (60,5 % дунялалъул халкъалъул). Азия ккола дунялалда бищун цебе тІолеб бугеб икълимлъун. .
БетӀераб гьумер
<templatestyles src="Main Page/minerva.css" />
БацӀада росдал бо
БацӀада росдал бо  — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — БацӀада росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 63.60 км².
Белорусс
Белору́сс, яги Хъахӏабрусс, расмияб цІар — Белару́с Жумгьурият , къокъаб цІар Белару́с — Бакъбаккул Европаялда бугеб пачалихъ. Пачалихъалъул тахшагьар ва бищун кІудияб шагьар буго Минск.
17 март
17-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 76-абилеб къо (високоснияб соналъ — 77-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 289 къо.
Райн
Райн (Rhein,, Rhin, Rijn, валлон: Rén, Rien', Reno, Rhi(n), Rhenus , мажар: Rajna) — Европаялъул аслиял гӀоразул цояб. ГӀор байбхьула Швейцариялъул Граубюнден кантоналда жанубиябгин бакъбаккул Швейцар Алпазда. Гьеб ккола швейцаргин лихтенштейн, швейцаргин австер,швейцаргин герман гӀурхъабазул бутӀалъун. Райналъул чвахиялъул хадусеб бутӀа ккола парансгин герман гӀорхъоде, гьениса хадуб Райн чвахула аслияб къагӀидаялъ шималияб рахъалде Германиялъул Райнракьалдасан. Германиялда Райн сверула бакътӀерхьул рахъалде ва Нидерландазул территориялдасан Шималияб ралъдалӀе.
Гьеб буго Централияб ва БакътӀерхьул Европаялда бугеб кӀиабилеб бищун халатаб гӀор (Данубалдаса хадуб), жиндир халалъи гӀ-ш. 1230 км ва лълъел гьоркьохъеб харж гӀ-ш. 2900 м³/с бугеб.
18 март
18-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 77-абилеб къо (високоснияб соналъ — 78-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 288 къо.
Айтберов, МухӀамадил Тимур
МухIамадил Тимур Айтберов (гьавуна 1947 соналъ МахIачхъалаялда) - машгьурав магIарул гIалимчи, тарихчи ва таржамачи. Дагъистаналъул хIукуматияб университеталъул мугIалим, лингвист, этнограф.
Россиялъул гIелмияб академиялъул ва тарихиял гIелмабазул тохтур. Бакъбаккул Кавказалъул тарих хIакъалъулъ гьес басмаялда бахъана 7 тIехь.
Биография
Гьединго гьев ккола спорталъул устарлъунги, РСФСРалъул эркенаб гугариялъул чемпионлъунги.
ХӀалтӀи
Тарихчи Айтберов Тимурица къватIибе биччараб «I74I соналъ бакъбаккул Кавказалда ккараб рагъуда тIаса баянал» абураб тIехьалъ гIезегIан хъуй гьабуна Дагъистаналда, хасго авар миллаталда гьоркьоб. Тарихиял лъугьа – бахъиназда тIаса кьурал баянал гIемерисел авараз къабул гьаруна.
ХӀамзатил Расул
ХӀамзатил Расул (8 септембер 1923, ЦӀада, Хунзахъ мухъ, ДАССР, РСФСР, СССР — 3 новембер 2003, Москов, Россия) — авар шагIир, прозаикчи, публицист, совет ва россиялъулав жамгӀияв ва сиясияв хъулухъчи, таржамачи. Социалистикияб захӀматалъул гьерой (1974), Дагъистаналъул халкъияв шагӀир (1959), III даражаялъулаб Сталинилаб (1952), Ленинилаб (1963) премиязул лауреат, гьединго М Горькиясул цӀаралда бугеб премиялъул лауреат(1980). Мукъадасав апостол Андрей ТӀоцевеахӀарасул орденалъул (2003) ва ункъго Ленинил орденалъул кавалер (1960, 1973, 1974, 1983).
ХӀамзатил Расул ва Туркия
Дагъистаниязулги турказулги маданиялгун адабиял бухьеназул буго кӀудияб ва бечедаб тарих. Гьезул байбихьи уна хӀатта анцӀила лъабабилеб гӀасруялде щвезегӀан. БатӀи-батӀияб къисмат букӀана гьезул: цин загӀиплъун, цинги камиллъун, амма, сундухъго балагьичӀого, гьел кидаго церетӀолел рукӀана. Жакъа гьел бухьенал рахана цӀияб даражаялде, цӀилъана гьезул хӀасилги хасиятги ва гьениб кӀудияб, аслияб бутӀа лъугьана ХӀамзатил Расулил адабияб хӀаракатчилъиялъ.
Араб гӀасруялъул 50-абилел соназда байбихьана магӀарул шагӀирасул бухьенал Турциягун. Гьел соназда Расул вукӀана Дагъистаналъул хъвадарухъабазда гьоркьоса Турциялде щварав тӀоцевесев шагӀир. Хадуб гьев гӀемер ана гьеб улкаялде батӀи-батӀиял къокъабазда цадахъги живго хасаб сапаралъги.
Дагъистаналъул шагӀирас Турциялде гьарурал зияратаз квербакъулаан гьесул гьудуллъи-гьалмагълъи цӀикӀкӀиналъе, турказул жамгӀиябгун културияб дунялалда гьесул лъиданиги релълъенчӀеб гьунар гӀатӀидго тӀибитӀиялъе. Хасаб рокьигун, чӀухӀигун ралагьулаан Расулил адабияб гьунаралъухъ Турциялда бугеб дагъистаниязул жамагӀаталъул вакилзаби – гьеб улкаялъул ватӀанчагӀи.
19 март
19-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 78-абилеб къо (високоснияб соналъ — 79-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 287 къо.
ХӀамзатил Расул
ХӀамзатил Расул ва Туркия
Турциялда Расулил рукӀарал гӀемерал гьудулзабазда, лъале-хъвалезда гьоркьоб хасаб бакӀ кколаан гьеб улкаялъул машгьурал хъвадарухъабаз: Назим ХӀикметица, ГӀазиз Несиница, Яшар Кемалица, Демирташ Жейхуница ва цогидазги. Гьел ва гьел гурел цогидалги турк миллияб адабияталъулги култураялъулги вакилзабазда лъикӀ лъалаан Расул, ракӀ-ракӀалъ загьир гьабулаан гьесдехун букӀараб жидерго гьоркьоблъи, кӀудияб къимат кьолаан гьев машгьурав магӀаруласул напсалъеги гьесул хасаб гьунаралъеги. Гьелъие мисаллъун гьанир рачине бегьула хъвадарухъан ва жамгӀияв хӀаракатчи, турк адабияталъул классик Яшар Кемалица Расулида абурал гьал хадусел рагӀаби:
«Хирияв Расул, дие рокьула лъикӀал ва рохиялъ цӀурал гӀадамал, щай гурелъул гӀумру бокьулел гӀадамаз берцин гьабула ракь… Мун гӀадиналгун лъай-хъвай букӀин – гьеб ккола инсанасе хӀакъикъияб талихӀлъун. Мун вуго ракӀ лъикӀав, гӀагарав чи, сверухъ гьурмал гвангъула, мун ваккараб мехалъ. Дица цо чанго шигӀру цӀалана дур, гьебги турк мацӀалда, ва пикру гьабуна: хасго гьединал гӀадамазул лъугьуна кӀудиял шагӀирзаби, тӀубараб гӀумруялъ жидерго лъимерлъи цӀунизе кӀварал…»
Расулил асаралгун, гьесул бечедаб, такрар гьечӀеб гьунаргун турказул лъай-хъвай гьабиялъулъ жиндирго кӀудияб бутӀана лъуна Мазлум Бейханица. Гьес турк мацӀалде руссинаруна ва басмаялда рахъана «Дир Дагъистан» абураб тӀехьги (1984) кӀиго шигӀрияб мажмугӀги – «Лирика» (1986), «МагӀарул гӀор, гӀакълу гьечӀеб лъим» (1991).
ХӀамзатил Расулил асарал турк мацӀалда басмаялда рахъи хутӀулароан тӀахьал цӀалулез, адабият бокьулез, критиказ гьезда тӀасан жидерго пикру загьир гьабичӀого. Гьезул рецензиябиги макъалабиги зама-заманалда раккулаан газетаздаги журналаздаги. Хасго кӀудияб кӀвар кьуна турказул цӀалулез «Дир Дагъистан» тӀехьалъе. Щай гурелъул гьениб авторасул адабияб гьунар рагьиялда цадахъ турказда бихьизабуна Дагъистаналъул гӀажаибаб дунялги, гьелъул гӀадамалги, нексияб тарихги, бечедаб култураги ва гь. ц. Адабияталъул гӀалимчӀужу Зарема Казбековалъ абухъего, гьеб тӀехь лъугьана турказе «Дагъистаналъул географиялдасанги тарихалдасанги бищунго лъикӀаб цӀалул тӀехьлъун».
Пушкин, Сергейил Александр
Серге́йил Алекса́ндр Пу́шкин (6 июн 1799 cон, Москва — 10 феврал 1837 сон, Санкт-Петербург) — гӀурус шагӀир, драматург ва прозаик.
Гьев чӀаго вегев заманалдаго рикӀкӀулаан халкъияб адабияталъе кьучӀ лъурав поэтлъун. Гьединго гьев вуго тӀоцебе гӀурус адабияталъул мацӀалъе аслу лъурав хъвадарухъан.
21 март
21-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 80-абилеб къо (високоснияб соналъ — 81-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 285 къо.
20 март
20-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 79-абилеб къо (високоснияб соналъ — 80-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 286 къо.
ЦӀумада
Росулъ гӀага-шагарго 113 чи вуго, ва 44 гӀанасеб азбар-рукъги.
22 март
22-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 81-абилеб къо (високоснияб соналъ — 82-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 284 къо.
Андор
Андо́р (Andorra, Andorra, Andorre), Европаялъул гІиссинал пачалихъаздаса цояб, ралъдадехун жиндир нух гьечІеб, Парансиялда ва Испаналда гьоркьоб бакъбаккул Пиренеязда жиб бугеб.
Цо кидаялиго щалго рачІунареблъун букІараб гьеб пачалихъ гьанже цебе тІолеб буго туризмаялъул хІасилалда.
24 март
24-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 83-абилеб къо (високоснияб соналъ — 84-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 282 къо.
26 март
26-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 85-абилеб къо (високоснияб соналъ — 86-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 280 къо.
Ракьуб-ГӀахьвахъ
Ракьуб-ГӀахьвахъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.
География
Буго РакьубгӀоралъул рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 18 км-ялъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Тарих
1930-л соназде щвезегӀан росдада ГӀахьвахъ–илан абулаан. 1944 соналъ росдал киналниги гӀадамал гочинаруна ГӀандал мухъалъул Дагъбаш (Зандакъ) росулӀе. 1957 соналъ чачаназе реабилитация гьабун хадур, гӀемерисел рахъинаруна Гелбахъ мухъалъул Нечаевкаялда, дагьалгоял нахъруссана гӀагараб росулӀе.
25 март
25-абилеб март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 84-абилеб къо (високоснияб соналъ — 85-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 281 къо.
23 март
23-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 82-абилеб къо (високоснияб соналъ — 83-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 283 къо.
Adolpho Jansen Werneck de Capistrano
Adolpho Jansen Werneck de Capistrano (Morretes, 3 de dezembro de 1879 — Curitiba, 18 de agosto de 1932) foi um funcionário público, jornalista e poeta brasileiro.
Портал:Къуръан
{| width="100%" cellpadding="3" cellspacing="2" background-color:#efefef; style="border-style:dashed; -webkit-border-radius: 0.7em; -moz-border-radius: 0.7em; border-radius: 0.7em;border-width:1px; border-color:#6bbbd2"
<div style="background:#; height:1px; margin:0 5px; font-size:0"> <div style="background:#; height:1px; margin:0 3px; font-size:0"> <div style="background:#; height:1px; margin:0 2px; font-size:0"> <div style="background:#; height:2px; margin:0 1px; font-size:0"> <div style="background:#; padding:; text-align:center; color:#ffffff; ; font-size:120%">  <span style="filter:alpha(opacity=80); -moz-opacity:.80; opacity:.80"> <div style="background:#; height:1px; margin:0 1px; font-size:0"> <div style="background:#; height:1px; margin:0 2px; font-size:0"> <div style="background:#; height:1px; margin:0 3px; font-size:0"> <div style="background:#; height:1px; margin:0 4px; font-size:0">
28 март
28-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 87-абилеб къо (високоснияб соналъ — 88-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 278 къо.
29 март
29-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 88-абилеб къо (високоснияб соналъ — 89-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 277 къо.
27 март
27-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 86-абилеб къо (високоснияб соналъ — 87-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 279 къо.
Гьаруна
Рамазанов, МухIаммад Мусалавил (1936—2008) – дагъистаналъул хъвадарухъан. МацI маргьаби — гIурус.
Гёте, Йогьанн Вольфганг фон
Йогьанн Вольфганг Гёте (Johann Wolfgang von Goethe, ; 28 август,1749, Франкфурт, Мукъаддасаб Румаб империя – 22 март, 1832, Веймар, Саксен-Веймар-Эйзенах, Германиялъул конфедерация) — кІудияв герман шагІир, драматург, романчи, гІалимчи, пачалихъчи, театралъул директор ва критик. Гьесул хІалтІабаз гъорлъе рачуна пьесаби, поэзия, адабият ва эстетикияб критицизм, ботаникаялъул, анатомиялъул ва кьералъул трактатал. Гьев рикІкІуна гьанжесеб заманалъул герман адабияталъул бищун кІудияб фигуралъун.
Гёте рещтІана Веймаралда 1775 соналъул ноябралда, жиндирго "ГІолохъанав Вертерил пашманлъиял" абураб тІоцебесеб романалъе (1774) битІ ккедал. 1782 соналъ гьев нобилитеталде вачана Саксен-Веймаралъул герцог Карл Августица. Гёте вукІана Sturm und Drang абураб адабияталъулаб хІаракаталъул тІоцересел гІахьалчагІазул цоявлъун. Веймаралда гІумру тьабиялъул тІоцебесеб анцІго соналда жанив Гёте лъугьана герцогасул балъгояб шураялъул гъорлъчилъун, вукІунаан рагъулаб ва шоссеял комиссиязда, хадуб хал кколаан мадугьалихъ бугеб Илменауялда гІарцул магІданахъ хІалтІи цІигьабиялда, Йеналъул университеталда гьес гьабуна чанго административияб реформа. Жиндирго лъалкІ тана Вемаралъул ботаникияб ах гІуцІа-кІутІиялдаги ва герцогасула кІалгІалъул реконструкциялдаги.
Гётел тІоцебесеб аслияб гІелмияб хІалтІи ГъветІ-хералъул метаморфозал басмаялде бахъана гьев 1788 соналъ Италиялде сапаралдаса нахъвуссиндал. 1791 соналъ гьев тІамуна Веймаралъул тетаралъул директорлъун, ва 1794 соналъ байбихьана гьесулги драмачи, тарихчи ва философиячи Фридрих Шиллерилги гьудулъи; 1895 соналъ Шиллер хвезегІан гьесул пьесаби рукІана Гётеца театралда лъолел. пьесаби. Гьеб заманалда жаниб Гётеца басма гьабуна жиндирго кІиабилеб роман Вилгьелм Майстерил цІалдохъанлъи, эпикияб шигІру Гьерманн ва Доротея, ва 1808 соналъ басма гьабуна Гётел бищун машгьураб драма Фаустил тІоцебесеб бутІа. 1790-л соназул гьесул Шиллерилгун, Йогьанн Готлиб Фихтелгун, Йогьанн Готфрид Гьердерилгун, Александер фон Гьумбольдтилгун, Вилгьелм фон Гьумбольдтилгун, Август ва Фридрих Шлегелгун накъитал ва цадахъ байбихьиязе цадахъ цІар кьуна Веймералъул классицизм абун.
30 март
30-абилеб март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 89-абилеб къо (високоснияб соналъ — 90-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 276 къо.
Европа
Евро́па — дунялалъул бутІа, гІага-шагарго 10 млн км² площадь бугеб ва 733 миллион чи вугеб (тІубанго дунялалъул 10 %). Азиягун цадахъ къани, гьеб кІиялъулго лъугьуна Евразия континент.
2 апрель
2-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 92-абилеб къо (високоснияб соналъ — 93-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 273 къо.
3 апрель
3-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 93-абилеб къо (високоснияб соналъ — 94-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 272 къо.
Европа
Европаялде гъорлъе унел чІинкІиллъабазул площадь бахуна гІага-шагарго 730 азар. км².
Аслиял гІорал: Волга, Дунай, Урал, Днепр, БакътІерхьул Двина, Дон, Печора, Кама, Ока, Белая, Днестр, Рейн, Эльба, Висла, Тахо, Луара, Одер, Неман, Эбро.
Европаялда буго 50 хІукумат.
1 апрель
1-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 91-абилеб къо (високоснияб соналъ — 92-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 274 къо.
5 апрель
5-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 95-абилеб къо (високоснияб соналъ — 96-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 270 къо.
ГӀумар-хӀажи Зиявудин Дагъистани
ГIумар-хIажи Зиявудин Дагъистани (1849 Дагъистан - 1921 Истамбул) - гІалимчи, вагІзачи, хъвадарухъан ва накъшубандияв шайих.
ГІелмуялде нух
ГIараб гIелмуялъул хIакъалъулъ тIоцересел баянал ГIумарие щвана Дагъистаналда, жиндирго инсудаса. Гьелдаса хадуб гьев цIалана росдал мадрасаялда акъадия абураб гIелмияб даражаялде щвезегIан, хадуб Аваристаналъул батIи-батIиял росабалъ гIалимзабазда цеве. Масала, ГIумар-хIажие дарасал кьурал мугIалимзабазда гьоркьов вукIана ЧIикIаса ХIанзахIажияв абурав машгьурав гIалимчиги.
Машгьурлъи
Амма жиндирго инсул ватIаналда, Дагъистаналда ГIумар-хIажил цIарги гIелмуги нахъа заманалдаги цIакъ дагьал гIадамазда гурони лъалароан. Октябралъул инкъилаб ккелелде цебе ГIумар-хIажил диниял хIалтIабиги шигIриял асаралги рахъулаан Турциялдаго гIадин Дагъистаналдаги, ва гьел гIатIидго тIиритIун рукIана халкъалда гьоркьор. Гьесул «КIудияб мавлид», «МугIжизат анбия», «МигIраж ан-наби», «Къасидадт ал-ажир», «Къисас анбия» гIадал диниял асарал лъаларев чи магIарулазда гьоркьов къанагIатги вукIинчIо ва гьанжеги гьечIо.
Совет хIукуматалъул заманалда ГIумар-хIажил гIумруги бечедаб ирсги букIана «тIад ракь хъван тун» ва кинабго гьабуна гьев жиндирго халкъалда кIочон тезавизе. Квералъ хъварал мавлидазул тексталги гIумруялъул хIакъалъулъ цо чанго мукъсанаб хIужжаги гурони гьесул хIакъалъулъ тIокIаб щибниги лъалеб жо букIинчIо магIарулазда.
Амма XX гІасруялъул ахиралда ккарал хиса-басияз рес кьуна ГIумар-хIажил асарал басмаялда рахъизе гуребги, гьесул адабияб ирсалъул гIелмияб цIех-рех гьабизе байбихьизеги, гьесул цIар кIодо гьабизеги.
Гьедин араб гIасруялъул 90-абилел соназда Сиражудин ХIайбуллаевас дагьабго пардав борхана ГIумар-хIажил ирсалда тIад. «Дир рекIел гьудулзаби» (1995) абураб монографиялда гьелъул авторас тIоцебе кьуна ГIумархIажил гIумруялъеги адабияб хIаракаталъеги гIелмияб къимат. Хадубго гьесго хIадур гьабуна ва басмаялда бахъана гIалимчиясул хIакъалъулъ хъвараб цеберагIигун ГIумархIажил мавлидазул тIехьги (1996). Гьелдаса хадуб магIарул ва гIурус мацIазда басмаялда рахъарал газетаздаги, журналаздаги, батIи-батIиял мажмугIаздаги, тIахьаздаги, гIелмиял хIалтIабаздаги бакI ккуна ГIумархIажил гIемержанралъулаб ирсалъе сайигъат гьарурал материалаз. Гьедин, гIалимчиясул гIумруялъеги адабияб хIаракаталъеги гIелмияб къимат кьун буго А. МуртазагIалиевасул «Турциялъул дагъистан диаспораялъул адабият» (2006), С. ХIайбуллаевасул «XVII-XIX гIасрабазул магIарул адабияталъул тарих» (2007) абурал гIелмиял хIалтIабазда.
КъватIисел пачалихьазда ГIумар-хIажил адабияб ирсалъул киданиги гьабичIо гIелмияб анализги кьечIо гьелъие критикияб къиматги, хасго Турциялда, гьев магIаруласул кIиабилеб ватIанлъун букIараб улкаялда. Гьенир, бусурман дунялалъулго машгьурав хIаракатчи хIисабалда, ГIумар-хIажил хIакъалъулъ баянал дандчIвала гIицIго исламиял энциклопедияздаги, баянтIахьаздаги, динияб жанралъул адабияталдаги. Масала, ГIумар-хIажил динияб хIаракаталъул батIи-батIиял рахъал загьир гьарун хIалтIаби хъварал турказул авторазда гьоркьор рехсезе бегьула Вассап ХIусейн, Жемил Солакогълу, Ирпан Гундуз, Сулейман Зеки Багълан, Жунейт Бинатли ва ц. ГIалимчиясул гIумруялъулги адабияб гьунаралъулги хIакьалъулъ цо-цо интересал баянал дандчIвала диаспораялъул хъвадарухьабазул асаразулъги. -
Турциялде гочин ва гьесие щварал батIи-батIиял хъулухъал
XIX гІасруялъул 60-абилел соназул ахиралда ГIумар-хIажи гочана Турциялде ва гьенив, Шамил имамасул вас ГъазимухIамадил нухмалъиялда гъоркь Дагъистаналъул мугьажирзабазул полкалъул кьеразда гъорлъ гIахьаллъи гьабула ГІурус-турк рагъулъ (1877–1878).
Рагъдаса хадув гьев вачIана Истамбулалде ва гьенив лъугьуна накъшбанди тIарикъаталъул халиди абураб жамагIаталъул кIудияв шайих Гюмюшханаялдаса АхIмад Зиявудин-апандил муридлъун. Гьев муршидас кьураб буго магIаруласе Зиявудин абураб цIарги.
Истамбулалда ПатІма СултІан мажгиталда аскIоб букIараб мадрасаялда ГIумар-хIажица цIалана тапсирги, хIадисги, усул-пуругІги ва мантІикъ гIелмуги. Гьелъул хIасилалда гьев вахана тасавуп (супизм) гIелмуялъул тIадегIанаб даражаялде. Гьеб даражаялде вахарав гьесие шайих АхIмад Зиявудиница ижазаги кьуна.
1879-1880 соназда ГIумархIажи Зиявудиница Эдирне шагьаралда 14 полкалъул муптиясул хъулухъ гьабула. 1880 соналда, гIусманиязул падишагьасул амруялда рекъон, гьев аскаралъул хъулухъалдаса нахъе вачуна ва Истамбулалъул мударрислъун тIамула.
1896 соналда ГIумар-хIажи витIула Малкъара шагьаралде къадилъун. Гьеб хъулухъалда вукIаго, 1904 соналда гьесул гIелму камиллъула къудус мавлавияти абураб даражаялде щвезегIан. Малкъараялда къадиясул хъулухъалда вугеб мехалъ, гьелъухъ кколеб харж босулеб букIун гьечIо ГIумар-хIажица. «ШаргIалда рекъон гIадлу гьабулев чияс пачалихъалъухъа гIарац босуларо», – янги абун, жиндие кколеб ужра гьес кьолеб букIун буго мутагIилзабазе. Гьебго шагьаралда гьес ячана ахирисей чIужуги, Назипат абурай гIадан, ва гьезие микьго лъимерги гьабуна. Гьелдаса цее ячун йикIарай лъабго чIужуялдаса гьесул лъимал рукIинчIо.
1906 соналда ГIумар-хIажи тIамуна Текирдагъ абураб шагьаралъул къадилъун ва гьениб гьес бана кIиго сон. Гьелдаса хадув гьев вачIана Истамбулалде.
Мисриялде гочин
ГIусманиязул цIияб конституция лъазабураб мехалъ (1908), ГIумар-хIажица хъвана «ХIадис-и АрбагІин пи ХIукъукъис-СалатІин» абураб падишагьасул хIукъукъ (право) цIунараб тIехь. Гьеб сабаблъун, цIияб гIолохъантурказул хIукуматалъ, тамихI хIисабалда, гьев витIана Мадинаялде. Гьениб гьес бана анкьго моцI.
Мадинаялда ГІумар-хIажил лъай-хъвай ккола гьеб мехалъ гьениве вачIарав Мисриялъул (Египеталъул) бетIер Хидив ГIабас ХІилми-пашалгун. ХІилми-пашаца гIалимчи ахIула Мисриялде. ГIумар-хIажица гьеб ахIи къабул гьабула ва «Мунтазагь» абураб кIалгIаялда хъизангун цадахъ рештIуна. Гьениб гьес гьабула имамлъиги мударислъиги. Мисриялда гIага-шагарго ГIумар-хIажица бана анцIго сон.
1914 соналда ГIумар-хIажи жиндирго хъизангун цадахъ тIадвуссана Истамбулалде. Гьеб мехалъ хола накъшубанди тIарикъаталъул шайих, халидия жамагIаталъул цевехъан ИсмагIил Нажати-апанди. Гьесул бакIалда Гумушханаялдасесул муридзабазда гьоркьоса тола бищунго лъикI тасавуп гIелму лъалев, гьунар тIокIав ГIумар-хIажи Зиявудин. Истамбулалда ГIумар-хIажица байбихьула муридзабазе шаригIаталъулги тасавупалъулги дарсал кьезе. Гьеб ишалда вукIаго, гьев тIамула «Мадраса-т-ул мутахIасис» абураб мадраясалъул мударрислъунги. Гьениб гьес байбихьула кьезе хIадис ва мазгьаб гIелмабазул дарсал.
ГIумар-хIажи вукIана кIудияв гIалимчи. Гьесда лъалаан магІарул, гІараб, лъарагІ, парс, турк, гІурус мацІалги. ГIолохъанаб заманалдаго, Дагъистаналда цIалулеб мехалъ, гьес анлъго моцIида жаниб рекIехъе лъазабуна хирияб [[Къуръан. Гьелдаго цадахъ ГIумар-хIажица, цогияздаса тIокIаб даражаялда, рекIехъе лъазабуна хIадис гIелмуги. Хасияталъулги тIабигIаталъулги рахъалъ ГIумар-хIажи вукIана тархъанаб, лъиданиги бачIеб пикруялъул, бахIарчияб гIамал-хасияталъул инсан. Жиндирго пикру, ахIвал-хIал загьир гьабизе, хIакъаб жо бицине гьев хIинкъулароан, хIатта живго падишагьасдасагицин.
ГІусманиязул империя биххун унел соназда, турказул ахирав султIан МехIмед VI (ВахIидуддин) вачIуна ГIумар-хIажихъе мадрасалде ва гьесда гьарула империялъул шайхул-исламасул хъулухъ тIаде босеян. Гьелъие шайихас кьола гьадинаб жаваб: «Тушманасул малакь бугеб ракьалда патва бахъиялъул магIна букIунаро!» – ян.
Бицен буго, ГIумар-хIажил гьеб жаваб машгьурлъанила ислам диналъул тарихалда жанибилан.
Хвел
ГIумар-хIажи Зиявудин хвана 1921 соналъул 18 ноябралда рузман сордоялъ. Гьев вукъана Истамбулалда Сулеймания мажгиталъул азбаралда, султIан Сулейманил агьлуялъул хабалазда.
Асарал
ТIадехун абухъего, ГIумар-хIажица нахъе тана гIараб ва турк мацІазда хъвараб бечедаб гIелмуги рахьдал мацIалда хъварал пасихIал, магIна гъваридал, ислам диналде халкъалъул ракI буссинабулел мавлидалги туркабиги. Гьеб къиматаб ирсалъул сурат цебечIезабизе кумек гьабула гIалимчиясул гIелмиялгун адабиял хIалтIабазул гьаб сияхIалъ:
6 апрель
6-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 96-абилеб къо (високоснияб соналъ — 97-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 269 къо.
МухӀарамхур
МухӀарамхур (Мегьарамдхуьр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу ва гьелъул административияб марказ
ЦӀар
МухӀарамхур росдал цӀар бачӀана тӀоцеве гьанив Кубинскияб провинциялдасан вачӀарав МухӀарамилан абурав чиясдасан.
Ракьхъвай
МухӀарамхур росу буго Дагъистаналъул къилабалда, тахшагьар МахӀачхъалаялдасан 180 км рикӀкӀад. МухӀарамхуралдасан къилабалъул рахъалда буго Россиялъул Азарбижангун пачалихъияб гӀурхъи.
Тарих
Росдае кьучӀ лъуна XIX гӀасруялъ.
4 апрель
4-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 94-абилеб къо (високоснияб соналъ — 95-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 271 къо.
Къуруш
Къуруш (Къуруш) — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Ушугъ мухъалъул росу. Кавказалда ва Европаялда бищунго борхалъуда бугеб росу. Гьединго Россиялда бищун къилабияб тIанкI.
Ракьхъвай
Шалбуздагъ мегIералъул къилабгун-бакъбаккул рахъалда ва Ушугъ гIоралда аскIоб буго. Гьединго мухъалъул марказ Ушугъалдасан 17 км къилабгун-бакътIерхьул рахъалде ккола.
ГIадамал
2010 соналъул хъвай-хъвагIазда рекъон росулъ 826 чияс гIумру гьабула букIана. Тарихалдаго Къуруш росдал гIадамал тухумазда рикьулаан, гьезда гъоркьо: Хайитакьар, Гьилевар,Тетацар, Фалакьар, Къызырар, Хъртар, Мисрияр. Гьединго росу гьал авалазда бикьуна: Пагъвай кьилер, Вене кьилер, Къиртар, Камавайбур.
ХIакъал жал
Къуруш Кавказалдаги, Россиялдаги, Европаялдаги бищунго борхатаб тIанкI (Кавказ хребеталдасан Европаялъулги Азиялъулги гIурхъи бачани). Ралъадалъул уровеналдасан росу буго 2560 метралъ тIад. Гьединго гьеб буго бищунго Россиялъул къилабияб росу. .
Къуруш росуялдасан альпинистаз байбихьула Базардюзю (4466 м), Шалбуздагъ (4150 м) ва Ерыдагъ (3925 м) мугIрузда рахине.
МухӀарамхур мухъ
МухӀарамхур мухъ (Магарамкентский район; Мегьарамдхуьруьн район) — Дагъистаналъул район.
ГIадамазул къадар бахуна 62 081 чиясда
Административияб марказ — МухӀарамхур.
Ракьхъвай
Мухъалъул гӀорхъода руго СтІал-Сулайманил, КъурахІ, Ахтиб ва Докузпара районал, машрикъияб рахъ Каспий ралъадалда шола. Азарбижаналъулги Россиялъулги гӀорхъода аскӀоб ккола гьеб. Ракьалъул площад — 654,6 км².
Миллияб рикьи
2010 cоналъул хъвай-хъвагIаязда рекъон :
КахӀиб мухъ
КахІиб мухъ (Qax rayonu, ) — Азарбижаналъул севералда бугеб административияб бикьи. Административиябй центр КахІиб шагьар.
Ракьхъвай
Район буго КIудияб Кавказалъул мицIиралда бакълъул рахъалда гIунтIун. Гьелъул бакътIерхьул рахъалда буго Хъазахъ (Гуржистан) хIукумат ва Закатала район. Бакъбаккул рахъалда Нуха район. Бакъдал рахъалда буго Алазан гIор, ГьетIараб-гIор, ва хьунал рахъалда Рутулгун ва Ахдиб районал.
Миллияб рикьи
Районалда аслияб къагIидаялда гIумру гьабула падараз (63%). Жеги гьаниб гIумру гьабулел миллатазда гьоркьор руго аварал (7-8%), хъалтагъал (цахурал) (11%) ва хъазахъал-насраниял (инхилал) (16%).
7 апрель
7-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 97-абилеб къо (високоснияб соналъ — 98-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 268 къо.
Хьаргаби мухъ
Хьаргаби мухъ (Герге́бильский район) - Дагъистан жумгьурияталъул муниципалияб мухъ.
Административияб марказ — Хьаргаби росу.
Ракьхъвай
Мухъ буго Дагъистаналъул централияб рахъалда ва гІорхъалаби цояллъун ккола: Унсоколо, Лаваша, Гъуниб ва Хунзахъ мухъал. Ракьалъул къадар — 341,9 km².
Тарих
Мухъ гІуцІцІана 30.08.1944 соналъ, РСФСР ТІадегІанаб Советалъул Президиумалъул амруялда рекъон, Гъуниб, Лаваша, Унсоколо ва Хунзахъ мухъал гІуцІцІулеб мехалда. Постановлением ПВС ДАССР от 14.09.1960 соналъ ДАССР ТІадегІанаб Советалъул Президиумалъул къараралъ мухъ гьабун букІана Унсоколо мухъалда гъорлъе унеблъун ва 12.01.1965 соналъ гьеб кІийидеги бикьун Унсоколо ва Гьаргаби мухъал гьаруна.
Административияб рикьи
Мухъалда гъорлъе уна 10 муниципалияб гІуцІцІи :
Экономика
Мухъалда буго жумгьурияталда цересел ГЭСазул цояб — Хьаргаби ГЭС.
Аллагьасул берцинал цӀарал
Гьал гурелги Аллагьасул 99 берцинал цІаралги руго, Гьесда гурого хІакъикъат лъаларел рикІкІун хІал кІоларел гІемерал камилал сифаталги руго Гьесул, тІадегІанал цІаралги руго.
ГӀумар Хулуси Апанди Дагъистанли
ГІумар Хулуси Апанди Дагъистанли (Ömer Hulusi Efendi Dağıstanlı) (1857 Дагъистан - ? Истамбул) - ГІусманияб империялъул сиясатчи, гІалимчи, шайхулислам.
Биография
Дагъистан халкъазул гIараб мацIалда букIараб адабияталъул гIелмияб цIех-рех гьабурав, гьелъие тIадегIанаб къимат кьурав академик И.Ю. Крачковскиясул руго гьадинал рагIаби: «ТIолабго бусурман дунялалъул вакилзабазе киназго къабул гьарурал авторитеталлъун рукIунаан дагъистаниял жидерго ватIан тун къватIирехунги». Гьел рагIаби ритIухъ гьарулел мисалал магIарул тарихалдаса рачине бегьула гIемерал. Масала, Къудукьа Мусаласул, Гьидалъа Ибрагьим-хІажиясул, Хунзахъа Дибир-къадил, ГІаймакиса Абубакарил, имам Шамилил, Миякьоса ГIумар-хIажи Зиявудинил, ХӀоцоса Нажмудинилги гьесул вац ГIабдулатIипилги ва гьел гурел гIемерал цогидазулги гIумру ва гIелмияб хIаракат абадиялъ лъугьана миллияб ва исламияб тарихалде жанибе.
Амма руго жеги нилъеда лъаларел, рагIичIел, ватIаналда кIочон тарал цIаралги, чияр ракьалда жал загьирлъарал, батIиял пачалихъазул тарихалда жидеца гвангъараб лъалкI тарал. Гьединазул цоявлъун ккола ГIумар Хулуси-апанди Дагъистанли, жиндир хIакъалъулъ цIакъ мукъсанал гурони баянал гьечIев магIарулав.
ГIумар Хулуси-апанди гьавуна 1857 соналда Дагъистаналда, Гьидалъ жамагІаталъул росабазул цоялда МухIамад-ГIали абурав гIалимчиясул хъизамалда. ГIараб гIелмуялъул байбихьияб лъай гьесие щвана ватIаналда.
ХIХ гIасруялъул 70-абилел соназда ГIумар гочана Турциялде, амма гьечIо баянал живгойищ гьев гьениве арав, ялъуни гIагарлъи-хъизангун цадахъищали.
Турциялда ГIумарица камил гьабуна жиндирго лъай-гIелму, хасаго гьес цIалана фикъгьи. Гьениб гьесие щвана ижазаги. Гьелдаго цадахъ Бурса шагьаралда ГIумарица лъугIизабуна педагогикияб училищаги. Хадуб гьев цIалана Судиябазул школалдаги. Гьедин гьес цадахъ бачана мугIалимасулги судиясулги хIалтIи.
Хъулухъал
ЛъикIаб лъайги бажариги бугев ГIумар Хулуси 1912 соналда тIамуна ГІусманияб империялъул Диниял ишазул цIех-рех гьабулеб комиссиялъул бетIерлъун. Гьелдаса хадуб гьев вищана Анатолиялъул ТIадегIанаб рагъулаб судалъул членлъун.
1917 соналда ГIумар Хулуси-апанди тIамуна ГІусманияб империялъул Кассациялъулаб судалъул шаргIалда рекъон судалъулал ишал тIуралеб комитеталъул нухмалъулевлъун.
Гьеб букIана турказул пачалихъалъе цIакъ захIматаб заман. Улкаялъе нухмалъи гьабулеб букIараб гIолохъантурказул «ИттихIад ва тIаракъи» абураб партиялъ ГIусманияб империя жигараб куцалда цIан букIана ТIоцебесеб дунялалъул рагъулъе. Турказул пачалихъ Алманиягун ва Италиягун цадахъ багъулеб букIана Антантаялъул къуватазде данде. Империялъул ахIвал-хIал букIана цIакъ захIматаб бакIалде ккун: чIунтараб экономика, хIалтIи гьечIого хутIарав аза-азар чи, биххун инеб пачалихъ, къойилго гIадин хисулел хIукуматал ва гь. ц.
Гьедин, цIи гIуцIараб иргадулаб АхІмад Иззет-пашал кабинеталде улкаялъул шайхулисламасул хъулухъ тIубазе ахIана ГIумар Хулуси-апандиги. Гьеб хъулухъалда гьев цIакъ дагьаб болжалалъ гурони хутIичIо – 1918 соналъул 14 октябралдаса 1918 соналъул 8 ноябралде щвезегIан.
Хадусеб, Карзег СалихІ-пашал хIукуматалда ГIумар Хулуси-апанди тIамуна вакъпабазул ишазул министрлъун. Гьенивги гьев халат хутIичIо, щай гурелъул гьев дандечIарав вукIана доб мехалъ турказул ракьалда рукIарал Антантаялъул къуватаз Ататюркил нухмалъиялда гъоркь миллиябгун эркенлъиялъул хIаракаталде данде рагъ гьабиялда. Гьеб сабаблъун ГIумар Хулуси-апанди кабинеталъул бетIер Карзег СалихI-пашагун цадахъ хIукуматалдаса нахъе ана.
ВатIан тун рикIкIад вугониги, ГIумарилъ букIана магIарул яхI-намусги, гIаданлъиги, жиндирго чагIазе, магIарулазе кумек гьабизе гъираги. Гьале гьеб пикру тасдикъ гьабулеб цо мисал. 1918 соналда Турциялде васал цIализе лъезе арав шагIир ЧІохъа Абакар-хIажияв дандчIвала гьеб заманаялъ шайхулисламлъун вукIарав ГIумар Хулусигун. Гьидалъисес квербакъула Абакар-хIажиясе гьесул васал цIализе лъезе. Гьеб хIужа шагIирас загьир гьабула «Турциялда хутIарал васазде» абураб жиндирго кочIолъ:
Дунял къварилъана, нухал къотIана, Нахъе дун вуссине рес къотIун ккана, Ункъо-щуго моцIалъ гьенив хутIана. Лъимал цIалде къезе бакI шоларого, Бищун кIудаб ургъел гьезул букIана. Ахир дова чIарав Гьидалъа ГIумар, Шайхулислам ватун – сабаблъун ккана.
КахӀиб
КахӀиб:
Миллат
Миллат (ملة) ялъуни на́ция (natio) ккола гӀадамазул гӀаммлъи, жиб гӀаммаб мацӀалъул, тарихалъул, этникияб хáслъиялъул яги маданияталъул, гӀаммаб территориялъул аслуялда жиб лӀугьараб. БатІайиса абуни, хасаб пачалихъалъул ватӀанчагӀазул гӀаммлъи, сиясиябгин тарихияб рахъалъ жибго жиндаго чӀчӀараб, хӀукъукъал ращадал ва тӀубарал, жидер уникалияб миллияб идентитлъи бугел индивидазул гӀаммлъи.
Миллат ккола этникиялдасаги сиясияб къокъа ; гьелъие сипат гьабула «тӀубан мобиллъизабураб яги институционаллъизабураб этникияб къокъа» хӀисабалда. Цо-цо миллатал ращад гьарун руго этникиял къкокъабигун (этникияб национализм ва миллияб пачалихъ), амма цо-цоял руго ращалъизарун жамгӀияб яги сиясияб конституциялъул рукӀингун (ватӀанчилъиялъулаб национализм ва мультикультурализм). Гьединго гьелъие сипат гьабула жиндирго автономияги, цолъиги хасал интересалги ричӀчӀулеб маданиябгин сиясияб къокъа хӀисабалда. Халкъаздагьоркьосеб къануналда термин "нация" хӀалтӀизабула суверенияб пачалихъалъе.
Американазул политологчи Бенедикт Андерсоница сипат гьабун буго миллаталъе "имагинияб гӀаммлъи" гӀадин, австралиязул академик Пол Джеймсица гьеб рикӀкӀунеб буго "абстрактияб гӀаммлъи" хӀисабалда. Миллат/Нация имагинияб гӀаммлъилъун ккола гӀатӀилъарал ва гӀаммал бухьенал ццере чӀчӀезариялъе материалиял шартӀал рукӀиналъулги гьеб объективго имперсоналияб букӀиналъулги магӀнаялда, миллаталда жанив щибав индивидас субъективго живго цогидазулгун черлъизабураб цолъиялъул бутӀалъун рикӀкӀунев ватаниги. КӀудияб бутӀаялъухъего миллаталъул бутӀачагӀи хутӀула цоцазе чияраллъун ва, рес бугеб жо, киданиги дандчӀваларо. ГӀадамазул гӀемераб къадар миллат букӀине кколарин ва гьелъул букӀин лъугӀанин абураб божиялде рачӀанани гурони миллат тӀагӀунаро.
ТІадеги цІалиялъе
Ингилисалда
9 апрель
9-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 99-абилеб къо (високоснияб соналъ — 100-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 266 къо.
Андорра-ла-Велия
Андорра-ла-Велия (Andorra la Vella — «НекІсияб Андорра»), гьединго Андорра-ла-Виеха (Andorra la Vieja) ва Андо́рра  — Андорраялъул тахшагьар ва пачалихъ жинде бикьараб анкьго паррокиязул цояб.
Халкъалъул къадар — 22 615 (2014). Ракь — 12 км².
Вацал-шагьарал
Андорра-ла-Велия ккола вац-шагьарлъун гьал хадусел шагьаразул:
10 апрель
10-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 100-абилеб къо (високоснияб соналъ — 101-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 265 къо.
Къабарда-Балкъар
Тахшагьар - Нальчик
БагӀархъала мухъ
Гъизляр мухъ (Кизлярский район; ) — Дагъистаналъул район. ГIадамазул къадар бахуна 71 121 чиясда
Административияб марказ — Гъизляр.
Миллияб рикьи
2010 cоналъул хъвай-хъвагIаязда рекъон :
11 апрель
11-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 101-абилеб къо (високоснияб соналъ — 102-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 264 къо.
12 апрель
12-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 102-абилеб къо (високоснияб соналъ — 103-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 263 къо.
13 апрель
13-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 103-абилеб къо (високоснияб соналъ — 104-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 262 къо.
Билкан мухъ
Билкан район (Balakən rayon) — Азарбижаналъул бакътIерхьул рахъалда бугеб район. Алазан гIурул мекъаб рахъалда буго гьеб. БакътIерхьулеб рахъалда буго некIого аваразул букIараб Лагадухъ район.
Ракьхъвай
Район буго КIудияб Кавказалъул мицIиралда бакъдал рахъалда гIунтIун. БакътIерхьул рахъалда гьелъул буго Хъизихъ хIукумат. Бакъбаккул рахъалда Закатала мухъ. Бакъдал рахъалда буго Алазан гIор, ва хьунал рахъалда Газалгун ЛъаратIа мухъал.
Миллияб рикьи
Районалда аслияб къагIидаялда гIумру гьабула магIарулаз (78%). Жеги гьаниб гIумру гьабулел миллатазда гьоркьор руго падарал (азарбижанал - суннаял) (18%) ва хъазахъал-бусурбал (инхилал) (3%).