cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ХӀажи-Мурад
Лъимерлъи
ХIажи-Мурадида гьитIинал къоядаса нахъе бихьана рагъ. Гьеб заманаялъ Кавказалда ине букIана рагъ АлекIсей Ермоловасде данде. Хадуб гьасда бихьана имамзабазул къеркьей гIурусазде данде Кавказалда байбихьараб. ХIажи-Мурадие букIана 11 сон Гъази-МухIаммад жиндирго аскаргун ХундеритIе кIанцIараб мехалъ. Гьеб къеркьеялда чIвана ХIажи-Мурадил эмен. Хунзахъ росу тIолго бикъун, щущахъбан букIана Гъази-МухIаммадил рахIму гьечIеб аскаралъ. Гьединабги ва цогидабги захIмалъи бихьарав ХIажи-Мурад гIолохъанлъана хекко. Гьев вукIана кутакалда къвакIарав бахIарчи, бокьараб суал дандеккезабизе кIолеб хIал букIана гьесул доб мехалъго.
ХIамзат-Бекица Хунзахъ росу кквей
1834 соналъул 13 августалъ ХIажи-Мурадил кIудияв вац ГIусман вукIана ГIабу-Нуцалидаги ва ГIумаханидаги цадахъ ХIамзат-бекихъе ине ахIунругелъул имамас. АскIове вачIун ХIамзатил мюридас бицуна ГIусманида ханзаби чIвазе ахIаралъи махсародеги ккун. Мюридас абула ГIусманида хекко рокъове тIад вусаян, гурони ХIамзатица мунги чIвалин. Чуги кьолон ГIусман тIад вусуна Хунзахъ росулъе.
Гьединан 13 августалъ 1834 соналъ ХIамзат-Бекица гьркьо ине гьаруна лебалал васал жиндиего Хунзахъ росу бахъизе бигьалъиялъе. Гьебго къоялъ Баху-бикаги ХъистIаман-бикаги Хунхзахъа рачахъула Гиничукь росулъе. ГIабу-Нуцалил хъизан хутIана ханасул рокъой Хунзахъа лъимергьайизе йикIиналъе гIоло. Бихьинлъиялъ къвакIарай Баху-бикае бокьун букIана ХIамзатгун дандчIвазе. Баху-бикада гьитIинаб къоялдасанахъе лъалаан ХIамзат. Гьев вукIана ханзабазул рокъов хъулухъ гьабулесул васлъун. ХIамзатие бокьичIо Баху-бика йихьизе. Гьес ханзабазул рукъ жиндирго кверщеликье босула гьеб къоялдаса нахъе.
ХIамзат-бекида лъалеб букIана цо ханзаби чIван Авар ханство жиндирго кверщеликье босуларелъи. Гьес буюрухъ кьуна Сахъадерил хан Сурхай кквезе. Сурхай-хан вукIана Баху-бика вацгIал. Гьелдаса хадуб ХIамзатие бокьана ханзабазул бечелъи бахъизе. Гьелъие хIажатал буюрухъалги кьун, ХIамзатица ахIана жиндихъего Баху-бика. КъвакIарай гIаданалъ ХIамзатида баркула бергьенлъи. Гьеб бокьичIев ХIамзатица мюридасде къинкIула бетIер къотIеян.
ХIамзатица гьабуралда рекъоларо гьасул бищун гIагаразегицин. Инжилъарав жиндица гьабуралдаса ХIамзат гьардола тIаса лъугьаян. Гьес гьерсал рицуна, Баху-бика чIаго тани, гьелъ гIурусазда кумек гьарулин. Киназдаго бичIулеб букIана ХIамзатица гьабураб вахIшияб жо. Хадусеб къоялде чIвала Сурхай-ханги.
Хундерие вокьулароан ХIамзат-бек. Хундерица ургъула хIилла ХIамзат чIвазе. Гьаз ургъухъе бахча-ккван 18 бахIарзал рачIуна ХIамзат чIвазе. 18-сго КъураналтIа кверлъун рагIи кьола лъидаго бицинарин жидерго сихIр.
Россиялъул рахъалда
ХІажимурадил машгьурлъи байбихьана 1834 соналъ, гьесги вац ГІусманицаги ханалъул васал чІваралъухъ рецІел босиялдасан. Россиялъул рахъалда ХІажимурад гІахьаллъана ХІамзатил бакІалда тарав Шамил имамасде данде гьарулел рагъулал  тунка-гІусиязда. Бихьизабураб бахІарчилъиялъухъ ХІажимурадие офицерлъиялъул чинги кьола.
Имаматалъул рахъалда
1840 соналъ ХІажимурадиде Шамил имамасулгун балъгоял гьоркьорлъабазда вугилан гІайибги гІунтІизабун, генерал Клюгенаул буюрухъалда рекъон, туснахъги гьавун, гьев Темир-хан-Шураве витІула. Гьев щвезавизе ритІарал кІиявго чиги цадахъ цІан, кьурул рагІалдасан бугеб сухъмахъалдасан унаго, гъоркье кІанцІула ХІажимурад. Цадахъ рукІаразда тІадги ккун, гІицІго бох бекун гурони тІокІаб къварилъи кколаро гьесие. Гьеб заманалдаса нахъе, Шамил имамасги тІамун, киналго магІарулазул росабазул наиблъун вукІана ХІажимурад. І0 соналъ имамасул кваранаб кверлъун вукІана гьев. Гьел соназ ХІажимурадил бетІерлъиялда гъоркь гьарурал бахІарчиял чабхъеназ гьесул цІар кибго машгьурлъана. ХІажимурадиде абулеб букІун буго «вихьуларевилан». ХІажимурад вачІине бегьулеб бакІалде, гІурус армиялъул нухмалъиялъ гьесде данде бищун къуватал, тІаса рищарал рагъухъабазул къокъаби рехулаан.
ХІажимурадица чабхъенал гьарулаан давлаялъе гІоло гуребги, рецІел босизелъунги. Давлаялъул бутІа гьес кидаго бесдалазе ва къоролзабазе бикьулаан. Имамасул рагъухъабазда гьоркьов ХІажимурад вукІана бищунго цеветІуравлъун. Гьесул къвакІиялъгун бахІарчилъиялъ Дагъистанги Чачанги хІайран гьарун рукІана. Гьесул багьадурлъиялъул цІар тІолабго Кавказалдаги Россиялдаги тІибитІун букІана.
1851 соналъ имамасдаги ХІажимурадидаги гьоркьоб ккараб дагІба сабаблъун, имамасул буюрухъалдалъун ХІажимурадил хъизан-лъимал асир гьарула. ХІажимурадги имамасдаса нахъеги ун, БакьагьечІив чІола.
Хвел
ХІажимурад тІадвуссун магІарухъе ине хІал бихьулаго, Азарбижаналъул КъахӀиб районалъул Онджалы росда аскІоб хадур лъугьарал хъазахъазул ва милициялъул чанго нухалъ цІикІкІараб къуватгун ккараб рагъулъ ХІажимурад чІвала. Кавказалъул цІар рагІарав бахІарчи хвана гъветІги ккун. Гьесул къаркъалаялда сверун гІодор ккун рукІана цохІо ХІажимурадица чІварав 17 тушманги. ХІажимурадил хоб лъугьана зияратлъун.
27 сентябр
27-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 270-абилеб къо (високоснияб соналъ - 271-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 95 къо.
ЦӀобокь
ЦӀобокь — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.
26 сентябр
26-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 269-абилеб къо (високоснияб соналъ - 270-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 96 къо.
ЦӀобокь
Уна 2021 соналъ гӀуцӀараб ЦӀобокь росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.
География
Росу буго Сулахъалъул квегӀаб рагӀалда.
Бухара
Бухара (Buxoro, Бухоро) — Гьоркьохъеб Азиялъул нексиял шагьаразул цоя, Узбекистаналъул Бухара областаслъул административияб центр.
Анкара
Анкара (Ankara) ккола Туркиялъул тахшагьар.
28 сентябр
28-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 271-абилеб къо (високоснияб соналъ — 272-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 94 къо.
Абгьа
Абгьа (أبها) — СагIудиязул ГIарабиялъул къиблаябгун-бакътІерхьуда бугеб шагьар, ГІасир округалъул административияб центр. 2013 соналъул баяназда рекъон халкъалъул къадар бахуна 485 201 чиясде.
Абгьа буго Жибал-ал-ХІижаз мугІрузул бакътІерхьул рахъалдехун кколеб аххалъиялда, БагІараб ралъдал рагІалдаса рикІкІад гьечІеб бакІалда, ралъдал гъаталдаса 2261 м борхалъуда.
Сулахъ
Сула́хъ (XX гIасруялде щвезегIан Гъойсу (Къой-сув)) ) — Дагъистаналда буге гІор.
Эгъдада
Эгъдада — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
Тутмос III КӀудияв
Ту́тмос III ТІадегІанав — НекІсияб Египеталъул кІудияв пиргІавн, жив XV гІ. н. щ. вукІарав. XVIII пиргІавназул наслуялъул Тутмосил II вас. Египеталъул кІудияв рагъул цевехъан, жиндие гьанже ругез некІсияб дунялалъул Наполеон абун цІар кьурав.
Эгъдада
ТӀадгьаквари росдал боялда гъорлъ уна.
Ракьхъвай
Админ-марказ Агъвалисан 16 км рикӀкӀад буго.
Тутмос III КӀудияв
Тутмосица Азиялда гьабураб 17 рагъул кампаниялъ Египеталъул кверщел тІибитІизабуна ГІагараб Машрикъалъул ракьалде: Египеталъул гІорхъодаса байбихьун Киликия ва Нахарина ханлъиялъул ракьалде щун кинабниги Сириялъул, ПилистІиналъул ва Финикиялъул ракьазда. Тутмосица гьабураб Египеталъул империя лъугьана гьеб заманалъ дунялалда бугеб бищун кІудияб империялъун.
Табук (шагьар)
Табук  (تبوك) — СагIудиязул ГIарабиялъул севергун-бакътІерхьуда бугеб шагьар, Табук округалъул административияб центр. Шагьаралда буго халкъаздагьоркьосеб аэропорт.
Тарих
630 соналъул окрябралда, МухІаммад аварагасул бетІерлъиялда гъоркь, бусурбабаз би тІечІого капурзабазда тІад бергьенлъи босараб рагъ ккана гьениб.
30 сентябрь
30-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 273-абилеб къо (високоснияб соналъ — 274-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 92 къо.
ГӀажбитӀ
ГӀажбитӀ — ккола Билкан районалда КъехIросу жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
2014 соналдаса нахъе гьаб росулъ цохІо чияс гӀумру гьабуларо.
ЦӀалбан
(Solban) ккола Билкан районалда МахIамалросу жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Къарабдахъ мухъ
Гъарабудагъкент мухъ (1992 с. щвезегІан — Ленинский (росдал) мухъ) (Къарабухгент якъ) — Дагъистаналда бугеб муниципалияб мухъ.
Административияб центр — Гъарабудагъкент росо.
География
Мухъ буго Дагъистаналъул бакъбаккуда ва гьелъ гІорхъи цо гьарула: Каякент, Сергъохъала, Лаваша, Шурагьиб ва Кумторхъала мухъазулгун. Гьеб буго Каспий ралъдал рагІалда, ракьалъул къадар — 1460 км².
Халкъалъул къадар
ТІолгороссиялъул хъалкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон:
МукъатӀагӀатал
МукъатІагІатал (مقطعة — «рикь-рикьарал [хІарпал]») яги ФаватихІ (فواتح — «рагьулел [хІарпал]») — 29 сура жододасан байбихьулеб хІарпазул комбинация.
Назим ХӀикмет
Назим ХӀикме́т Ран (Nâzım Hikmet Ran; 20 январ 1902, Салоники — 3 июн 1963, Москва)  — турк поэт, прозаик, сценарист, драматург ва жамгӀияв цевехъан. Турк революциялъулаб шигӀруялъе аслу лъурав шагӀир. 1922 соналдаса хадув коммунист.
Экранизации
Назим ХӀикметил сценариязда тӀасан СССРалда рахъана фильмал:
Кореял
Кореял (кор. 조선 사람) — Канадаялда бугеб миллат. Къадар 81 миллионалде бахула.
ГӀаргӀар
ГІаргІар (عرعر) — СагIудиязул ГIарабиялъул къиблаябгун-бакътІерхьуда бугеб шагьар, Ал-ХІудуд-аш-Шамалия административияб округалъул центр. 2013 соналъул баяназда рекъон халкъалъул къадар бахуна 485 201 чиясде.
ГьаракӀуни росдал бо
ГьаракІуни росдал бо — Дагъистаналъул Унсоколо мухъалда бугеб административиябгин территориалияб бутІа ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гІуцІи.
Административияб марказ — ГьаракІуни росу.
Шведал
Шведал (швед. svenskar) — Швециялда бугеб миллат. Къадар 8 миллионалде бахула.
Китаял
Хань (, гьединго яги ха́нял; гьединго къваридаб магӀнаялда кита́ял) —  сингун-тибетияб мацӀазул хъизаналъул этникияб къокъа.
Къадар 1 310 158 851 миллиардалде бахула.
Ракьалда тӀиритӀи
Ханязул аслияб бутӀаялъ — 1,2 млрд чи — Китаялда чӀей гьабула, ва гьес Китаялъул халкъазул 92 % ккола.
Паранс
Паранс (France), расмияб цІар Парансалъул Жумгьурият (République Française) — ккола БакътІерхьул Европаялда бугеб пачалихъ.
Ал-Къунфуза
Ал-Къунфуза (القنفذة) — СагIудиязул ГIарабиялъул къиблаяб рахъалда бугеб шагьар, Макка административияб округалда бугеб шагьар; кІудияб порт; курорт. Халкъалъул къадар — 185 000 чи (2010 сон).
КахӀабкилса
КахIабкилса ккола Билкан районалда МачIаб-иццухъ жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Урфа
Урфа ялъуни Шанлиурфа (турк мацIалда Şanlıurfa, Urfa), хIежалде унелъул батулеб Туркиялъул шагьар.
Андал
Андал ялъуни Анд мугӀрул (Cordillera de los Andes) — дунялалда бищун халатаб континенталияб мугӀрул бал, жинца Жанубияб Америкаялъул бакътӀерхьуда гьоркьоса къотӀичӀеб рорхатракьал гӀуцӀулеб. Балалъул халалъи буго 8900 км, гӀеблъи — 200-ялдаса 700-де щун км (бищун гӀебаб бакӀ буг 18°S — 20°S халалъелалда гьоркьоб), гьоркьохъеб борхалъи буго гӀ.-ш. 4000 м. Андал тӀиритӀарал руго шималалдаса жанубалде Жанубияб Америкаялъул анкьго пачалихъалдасан, гьелги: Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия, Чили ва Аргентина.
Жиндир халалъул Андал рикьун руго чанго балалде, гьоркьор ругел жаниблъабаз ратӀа гьарурал. Андазда руго чанго борхатаб тӀалъи, гьезул цо-цоязда руго чӀахӀиял шагьарал, Кито, Богота, Кали, Арекипа, Меделйин, Букараманга, Сукре, Мерида, Эл-Алто ва Ла-Пас гӀадал. Алтиплано тӀалъи ккола борхалъиялъул рахъалъ кӀиабилеблъун Тибеталъул тӀалъиялдаса хадуб. Гьел балал, жиндирго иргаялда, климаталда рекъон группинарула лъабго аслияб тӀелалде: тропикиял Андал, ракъварал Андал ва регьелал Андал. .
Андал ккола Азия тун къватӀиб бугеб мугӀрул бал. Гьезул бищун борхатаб тӀогь буго Аконкагва мегӀер, жиндир ралъдал гьумералдаса борхалъи 6 961 м бугеб. Эквадоралъул Андазда бугеб Чимборасо пик ккола Ракь тӀадсвериялъ лӀугьунеб экваториалияб цутӀел букӀинал гьелъул централдаса бищун добегӀан бугеб бакӀлъун. Бищун рорхатал вулканалги руго Андазда, гьезда гъорлӀ 6893 метр борхалъиялъул Охос-дел-Саладо, Чилиялъулги Аргентинаялъулги гӀорхъода бугеб.
Андал гьединго ккола бутӀалъун Американ Кордилйеразул, мугӀрул балазул (кордилйеразул) рахас, жибги Шималияб, Централияб ва Жанубияб Америкаялъул ва Антарктидаялъул бакътӀерхьул бал гӀуцӀулел балаз къараб.
ХинкӀал
ХинкIал, магIарулазул гIадатияб квен.
Сура Ал-Анфал
Сура букІана рештІун Мадинаялда, ва гьелда жаниб буго 75 аят.
Славянал
Славянал (слав. словѣнє) — Евразияялда бугеб миллат. Къадар 300-350 миллионалде бахула.
ЧӀоролиб
ЧIоролиб ккола Билкан районалда Почбина жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
3 октябр
3-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 276-абилеб къо (високоснияб соналъ — 277-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 89 къо.
2 октябр
2-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 275-абилеб къо (високоснияб соналъ — 276-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 90 къо.
4 октябр
4-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 277-абилеб къо (високоснияб соналъ — 278-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 88 къо.
Югославал
Югославал (сербохорв. Jugoslaveni, Југославени) — Югославиялда бугеб Славян миллат. Къадар — 892,500 азарго чи.
Герменчик
Герменчик (Герменчик) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Бабаюрталдасан къилабгун-магърибалахун ва 8 км рикӀкӀад буго.
ГӀадамал
2012 соналъул хъвай-хъвагӀазда рекъон росулъ 2224 чи вуго.
КӀацӀбикь
КIацIбикь ккола Билкан районалда Рохьоб жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
ТӀавус
ТӀавус (латиназул мацIалда Pavo) — гӀалхул ва рукъалъул хIинчI.
Хьаргабиса Идрис
Хьаргабиса Идрис ( — 14 сентябр ) — имам Шамилил бищунго гIолохъанав наиб.
Нахъе цӀцӀарал рагьарал
Нахъе цІцІарал ва рорхарал рагьараз гІуцІцІула традициониял, амма артикуляцияб къагІидаялъ мухІканаб-гуреб нахъисел рагьаразул категория.
Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀи
Цолъарал Миллатазул ГІуцІцІи, ЦМГІ (United Nations Organization, UNO, Организация Объединённых Наций, ОО́Н) — халкъазда гьоркьоб рекъел цІикІкІине, хІинкъи кьей букІинчІого букІине, пачалихъал цере тІезе ва гьезда гьоркьоб къотІи-къаял рукІиналъул мурадалда гІуцІцІараб организация.
5 октябр
4-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 278-абилеб къо (високоснияб соналъ — 279-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 87 къо.
Сура Ат-Тавба
Сура букІана рештІун Мадинаялда, ва гьелда жаниб буго 129 аят.
ЦохІого-цо басмалаялдасан байбихьи гьабулареб сура ккола гьеб.
ГьетӀарабтала
ГьетIарабтала ккола Билкан районалда РочахIмад жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Турциялъул магӀарулал
Туркиялъул магӀарулал (Türkiye Avarları)
150-200 соналъ цере Туркиялде гочарал магIарулал руго жидерго мацIги цIунун, нилъеда цIунизе кIолеб гьечIеб маданияталъул цIех-рехги гьабун.
Узухъда, Туркиялъул магIарулал ккола батӀияб пачалихъалъул гӀадамал. Гьезул гӀемерисезда жидер тарихияб ватӀан – Дагъистан – бихьичӀо. Гьезда ватӀаналъул хIакъалъулъ лъала умумузул биценаздасан, гьезул рекӀел угьиялдалъун, берзул магӀуялдалъун. Дагъистан тун батӀияб бакӀ гьез ватӀанлъун рикӀкӀинчӀо. КъватӀисеб улкаялда гӀумру гьабун рукӀаниги магӀарулаллъун дол гьарула мацӀ цӀунун букӀиналъ, жидерго тӀабигӀаталъ, чорхолъ бугеб магӀарул рухӀалъ.
Муърузухъ
Муърузухъ ккола Билкан районалда РочахIмад жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Розаялъул цӀар
Розаялъул цІар (Il nome della rosa, буго италиязул хъвадарухъан Умберто Экол 1980 соналъул дебьютияб  роман. Гьеб буго тарихияб детектив, жиндир лъугьа-бахъин италиязул монастералда 1327 соналъ ккараб, ва интеллектуалияб детектив, гъорлъе гьунарияб адабиталдасеб семиотикаги, инжилияб анализги, гьоркьогӀасрабазулаб гӀелмулъайги адабияталъулаб теорияги бачараб. Романалъул авар мацӀалде таржама жеги гьабун гьечӀо.
Романалъул тӀолго дунялалда 50 миллионалдаса цӀикӀкӀун экземпляр бичун ана, гьеб лъугьана кида букӀаниги басмаялда рахъарал бестселлеразул цояблъун. Гьелъие щвана гӀемерал халкъаздагьоркьосел шапакъатал ва къиматал, 1982 соналъ Стержил премия, 1982 соналъ Медичил премия гӀадал, ва ьелъ ккуна 14-б бакӀ Le Monde'ялъул гӀасруялъул 100 тӀехь.
КъватІисел регІелал
Ингилисалда
Аваразул квен-тӀех
Аваразул квен-тIех
Аваразул гIадатиял квенал ккола: хинкIал, урба, нису-нах, цIурахинкIал, мичIихинкIал, мугь, гьагIу, тIидул карщ, куракул карщ, багIаргьалил чурпа, хилъалодул чурпа, ражи.
Турциялъул тӀадегӀанаб миллияб мажлис
Турциялъул тІадегІанаб миллияб мажлис (Türkiye Büyük Millet Meclisi — TТІMM) — Туркия Жумгьурияталъул тӀадегӀанаб цопалатаялъул къанунал рахъулеб гІуцІи (парламент), гӀемерисеб махалда гӀицӀго межлис -ан абунги тола (Meclis). Гьеб гӀуцӀана 1920 соналъул 23 апрелалъ тахшагьар Анкараялда греказулгун-турказул рагъул заманаялъ.
Люксембург (Дагъистан)
Люксембург (Люксембург) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.
Географическое положение
Люксембург буго Астрахан-МахIачхъала федералияб нухда, Бабаюрталдасан 7 км рикIкIад, шималияб рахъалде.
Тарих
Росуялъе 1900 соналъ Романовка калония гIадин Волынялдасан рачIарал лютеранал-немцаз лъуна кьучI. 30-абилел соназ колониялде немец хIуригатчIужу Роза Люксембург кIодо гьаюн Люксембургилан цIар кьуна росуялъе.
МагIишат-яшав
Шурагьияб заманазда росулъ К. Либкнехтил цIаралда колхоз букIана.
Турциялъул тӀадегӀанаб миллияб мажлис
ГІуцІи
Парламенталъул 550 депутат вищула ункъго сонил болжалие гӀаммал рищияздалъун партиялъул сияхӀалда данде кколеб куцалда 85 рищиязул округазда.
Халкъалъул рикӀкӀен цӀикӀкӀун букӀиналъ Истамбулалъе бихьизабун буго 3 рищиялъул округ, амма Анкараялъе ва Измиралъе — кӀи-кӀи округал.
Турциялъул парламенталда рачӀине изну кьоларо рищиязда 10 % цӀикӀкӀун гьаркьал росарал партиязе гурого.
Спикер
Жакъа къоялда жаниб Турциялъул парламенталъул спикерлъун вуго Исмет Йылмаз, 2015 соналъул 1 июлалъ жив вищарав.
2011 соналъул 12 июналъул рищиял
! align="center" colspan="4" | Партия ! align="center" colspan="6" | ХӀасилал ! align="center" colspan="2"| Аббревиатураби ! align="center" | ЦӀар ! align="center" | Цевехъан ! align="center" | Гьаркьал ! align="center" | % ! align="center" | 2007-елда данде ккун хиси ! align="center" | БакӀал ! align="center" | 2007-елда данде ккун хиси
6 октябр
5-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 279-абилеб къо (високоснияб соналъ — 280-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 86 къо.
Болъихъ
Болъихъ — Дагъистаналъул жанубиябгин бакътӀерхьудехун бугеб росу. Болъихъ мухъалъул административияб марказ ва бищун кӀудияб росу.
Болъихъ росдал боялъул административияб марказ.
Цӏар
Росул цӏар «Болъихъ» лъугьиниб буго авар мацӏалдасан «бо/болъ» ва авар локативдаса «хъ».
МухӀаммад
{{Диналда хурхарав инсан эмен: ГІабдуллагь ибн ГІабдул МутІалиб рахьдал улбул: СагІдияй ХІалимат ва Сувайбат рахьдал вацал ва яцал: ХІамзат ибну ГІабдул МутІалиб (инсул вац) Абу Салама ибну ГІабдул Асад Абу Супян ибну ал-ХІарис (вацгІал) ГІабдуллагь ибну ал-ХІарис ас-СагІди Шаймаъ бинту ал-ХІарис Аниса бинту ал-ХІарис лъудби: Хадижат бинт Хувайлид Савадат бинт ЗамгІа ГІаишат бинт Абу Бакр ХІаписат бинт ГІумар Зайнаб бинт Хузаймат Умм Салама бинт Абу Умайя Умм Салама бинт Абу Умайя Жувайрият бинт ХІарис РайхІанат бинт Зайд Сапият бинт ХІуяй Сапият бинт ХІуяй Марият ал-КъибтІийя Маймунат бинт ХІарис васал: Къасим ГІабдуллагь Ибрагьим
ясал: Зайнаб Рукъият Умм Кулсум ПатІимат }} {{МухІаммад|'MKLVHMV' ra'aytuh' م.ک.ل.م.ڤ'Park Brokers Bank، Civitas Teele Kang، Non Certain Sum Quid Facere، Hazran، Ruqaiya، General Tasha، Avnik Ra، Ibrahim Iwanga، Yama Kasima، Nullari، Mariam، Kultuma، Alhaji Wagerham Wegelham، Katiron Lipo، Ibrahim Mariam; rashma''}}
МухІа́ммад {{сав}} ({{мацӀ+ar|محمد}} {{Audio-IPA|Ar-muhammad.ogg|[mʊħɑmːæd]}}), 570 соналъул 26 апрелалъ Маккаялда гьавурав ахирисев авараг. Аллагьас гьесухъе {{сав}} рещтІана вахІйалдалъун Къуръан. МухІаммад {{сав}} вукІана цеветІурав сиясатчилъунги, рагъул цевехъанлъунги ва гьединго тІоцебе бусурбабазул умма жинца гІунцІцІаравлъунги. Гьев чІаго вугев мехалда, тІолабго ГІарабазул бащадабчІинкІиллъи букІана исламалъул ракьлъун.
ЦІар
Исламалда цІаралъе кІудияб кІвар кьола. «МухІаммад» абураб цІаралъул магІна буго «Жиндие рецц гьабулев», «Реццалъе мустахІикъав». Къуръаналда жаниб гьеб цІаралдалъун аварагасул рхсей ункъго нухалъ гурони гьабун гьечІо. Къуръаналда аварагасул бицен гьабун бицунеб бакІазда гьесде абулел руго батІи-батІиял цІарал: (ан-Наби) - авараг, (Расул) - чапар, (ГІабд) - Аллагьасул лагъ, (Башир) - рохел бицунев, (Назир) - хІинкъи кьолев, (Музаккир) - ракІалде щвезабулев, (Шагьид) - нугІлъи гьабулев, (ДагІий) - Аллагьасда гьардолев ва гь.ц.
Аварагасул цІар бахъун хадуб, гьесде «Салла-л-Ла́гьу гІалайгьи ва саллам» (صلى الله عليه وسلم) -абун салават битІула.
Муъминзабаз аварагасде хитІаб гьабун кІалъалел маехалъ, Абул-Къасим абун тІокІцІар ахІун гьабулаан гьесде хитІаб ва авараг чІаго вугев мехалда цо гьесул гурони букІинчІо гьединаб тІокІцІар. Гьесде данде тущманлъи гьабулел капурзабаз гьесде Ибн Абу Кабша абун ахІулаан, гьелъул магІна буго Абу Кабшал вас абураб, Абу Кабша вукІана аварагасул рахьдал эбел ХІалиматил бетІергьанчи.
Сипат
ИсмагІил аварагасул гІалайгьи ссалам наслуялъул МухІаммад авараг, кутакалда батІа вахъулев вукІана хутІарал гІарабаздаса, гьесул черхалъул хъахІаб кьералдалъун. Гьесул заманаялъ рукІарал асхІабзабазул р.гІ. рагІабазда рекъон, авараг вукІана кІигъажалъан гІебав, гьоркьохъеб халатлъиялъул, кверал ва угъдул чІахІияв. Гьесул мегеж букІана ризаб, кІалги бералги гІатІидал. Гьодида кІигъажада гьоркьоб букІана авараглъиялъул хатму (печать). . Гьесул рукІана халатал берзул тІелхал, гургин ккарал кьунсрул ва халатаб габур.
Исламалъул кІудияв гІалим ва тарихчи Абу ЖагІпар МухІаммад атІ-ТІабарияс жиндирго «Тариху атІ-ТІабари» абураб тІехьалда хъван буго аварагасул сипаталъул хІакъалъулъ гьадин:
Аварагасе бокьулаан хъахІаб кьералъул ретІел ретІине. ГІемерисеб нухалда гьес ретІунаан халатаб горде ва мухъахараб йаманалъул гужгат ва гьединго чалмаги изарги (тІажуги). Квералда гьес хун букІана баргъич, жинда тІад «МухІаммад — Аллагьасул авараг» - абун хъвараб. Гьев вукІана вацІцІадав, мискалъул махІ гьабулаан ва мисвакалдалъун гІусал чурулаан Гьев  кІалъаан пасахІатго, къокъго баянго, цо-цо мехалда лъабго нухалъ такрар гьабулаан бицараб жо, гІадамазда рекІелъ бессизегІан. Гьев гьоркьо-гьоркьов гьимулаан ва цо-цо нухалъ велъанхъулаан ва гьесул ракьандаса гІусал рихьулаан.
Инжилалда МухІаммад авараг вачІинаялъул бицен
МухӀаммад авараг Маккаялда гьавуна ГӀабдуллагь инсуе Аминат эбелалъе. Эбелалъул ургьив вукӀаго гьесул эмен хвана, анлъго сон тӀубан хадуб эбелги хвана. ХӀалиматица хахизавуна, эбел эмен хун хадув кӀудияв эмен ГӀабдулмутӀалибица хьихьана, гьев хун хадуса инсул вац АбутӀалибица хьихьана. ГьитӀинаб къоялдаса нахъе гӀамал тӀабигӀат берцинав, намус бацӀцӀадав, битӀараб гурого бицунарев, киналго квешал гӀадатаздасаги рекъечӀеб хьвадиялдасаги вацӀцӀадав вукӀана. КӀикъого сон барав мехалъ Аллагьас гьев Авараглъун гьавуна, расуллъунги витӀана. Гьев Аллагьасул аварагги расулги вукӀин лъазе Аллагьас гьесие гӀемерал мугӀжизатал кьуна: моцӀ хъвалхьи, лъималаз, рухӀ гьечӀел жалаз, хӀайваназ Аллагьасул расул вугилан нугӀлъи гьаби, килщаздаса бодуе гӀураб лъим бакки ва гь. ц. Гьесие кьурал мугӀжизатазул бищун кӀудияб мугӀжизат ккола хирияб Къуран. Аллагьасул рахъалдаса Жабраилас босун бачӀун дагьдагь ккун къоло лъабго соналъ гьесде рещтӀана Къуръан. Гьес Аллагь цо гьавиялде, ай Аллагьасул диналде къоло лъабго соналъ халкъ ахӀана. Гьесул дин гьукъизеян абун мушрикиназги, мунафикъзабазги, ягьудиязги, насраниязги гӀемераб дандечӀей гьабуна. Гьесги гьесул асхӀабзабазги Аллагьасул диналъе гӀоло гӀемераб сабру гьабуна. Гьездаги капурзабаздаги гьоркьор рагъал ккана. ГӀараб чӀинкӀиллъиялда Ислам тӀобитӀун хадуб дунялалдаго тӀобитӀизе гьебги биччан камилаб куцалда гьеб дин халкъазда малъун гӀумруялъул лъабкъоялда лъабго сон тӀубан хадуса гьев хвана, Мадинаялда вукъизеги вукъана.
Аварагасул наслу-насаб
МухӀаммад авараг, гьесул эмен ГӀабдуллагь, цинги ГӀабдулмутӀалиб, Гьашим, ГӀабдулманап, Къусаййу (Къусай), Килаб, Муррат, КагӀбу, Луаййу (Луай), Гъалиб, Пигьру (Пигьр), Малик, Назр, Кинанат, Хузаймат, Мудрикат, Иляс, Музар, Низар, МугӀад, ГӀаднан.
МухӀаммад аварагасул эбелалъухъан умумузул тартибалъул бицани, гьев ккола Аминатил вас, Аминатги ккола Вагьбил яс, Вагьбу ккола ГӀабдулманапил вас, гьевги – Зугьратил вас, Зугьратги – Килабил вас. Гьев Килабилъ хирияв Аварагасул эбелалъулги инсулги кӀиябго насаб жубала. Гьаб ккола, тарихалъул гӀалимзабиги насаб лъалел гӀалимзабиги – киналго тӀад рекъараб, гьесул умумузул тартиб. Гьаниса тӀадехун рехсараб насабалда сверухъ хилаф буго. Амма киналго тӀадрекъараб хӀукму ккола МухӀаммад аварагасул насаб Ибрагьим аварагасул вас ИсмагӀил аварагасда хурхараб букӀиналда. Гьесул киналго умумул рукӀана тавхӀидалда, ай, Аллагь цо гьавулеллъун, хъанчие лагълъи гьабулареллъун. («ПатхӀул гӀалам» т. 1, гьум. 152). Гьесул умумул, инсухъан рукӀа, эбелалъухъан рукӀа, киналго рукӀана жидер заманалъул бищун къимат-къадру бугел, заманалда рекъон, шаргӀияб магьари лъун гурого, жал данделъичӀел, зина гьаби гӀадал квешал пишабаздаса жал цӀунарал. Хириясул хӀадисалда буго: «Дун загьирлъана никахӀалдалъун, дун загьирлъичӀо зинаялдалъун, Адамидаса байбихьараб дир эбел-инсухъе щвезегӀан дун, умумуз магьариги лъун, загьирлъана» - абун (Ибну ГӀадди, ТӀабарани).
Хирияв аварагасул инсухъан тартибалъул хӀакъалъулъ дагьаб гӀатӀидго:
ХӀужаби
]], Макка эмен: ГІабдуллагь ибн ГІабдул МутІалиб рахьдал улбул: СагІдияй ХІалимат ва Сувайбат рахьдал вацал ва яцал: ХІамзат ибну ГІабдул МутІалиб (инсул вац) Абу Салама ибну ГІабдул Асад Абу Супян ибну ал-ХІарис (вацгІал) ГІабдуллагь ибну ал-ХІарис ас-СагІди Шаймаъ бинту ал-ХІарис Аниса бинту ал-ХІарис лъудби: Хадижат бинт Хувайлид Савадат бинт ЗамгІа ГІаишат бинт Абу Бакр ХІаписат бинт ГІумар Зайнаб бинт Хузаймат Умм Салама бинт Абу Умайя Умм Салама бинт Абу Умайя Жувайрият бинт ХІарис РайхІанат бинт Зайд Сапият бинт ХІуяй Сапият бинт ХІуяй Марият ал-КъибтІийя Маймунат бинт ХІарис васал: Къасим ГІабдуллагь Ибрагьим
ясал: Зайнаб Рукъият Умм Кулсум ПатІимат }} {{МухІаммад|'MKLVHMV' ra'aytuh' م.ک.ل.م.ڤ'Park Brokers Bank، Civitas Teele Kang، Non Certain Sum Quid Facere، Hazran، Ruqaiya، General Tasha، Avnik Ra، Ibrahim Iwanga، Yama Kasima، Nullari، Mariam، Kultuma، Alhaji Wagerham Wegelham، Katiron Lipo، Ibrahim Mariam; rashma''{{Диналда хурхарав инсан эмен: ГІабдуллагь ибн ГІабдул МутІалиб рахьдал улбул: СагІдияй ХІалимат ва Сувайбат рахьдал вацал ва яцал: ХІамзат ибну ГІабдул МутІалиб (инсул вац) Абу Салама ибну ГІабдул Асад Абу Супян ибну ал-ХІарис (вацгІал) ГІабдуллагь ибну ал-ХІарис ас-СагІди Шаймаъ бинту ал-ХІарис Аниса бинту ал-ХІарис лъудби: Хадижат бинт Хувайлид Савадат бинт ЗамгІа ГІаишат бинт Абу Бакр ХІаписат бинт ГІумар Зайнаб бинт Хузаймат Умм Салама бинт Абу Умайя Умм Салама бинт Абу Умайя Жувайрият бинт ХІарис РайхІанат бинт Зайд Сапият бинт ХІуяй Сапият бинт ХІуяй Марият ал-КъибтІийя Маймунат бинт ХІарис васал: Къасим ГІабдуллагь Ибрагьим
ясал: Зайнаб Рукъият Умм Кулсум ПатІимат }} {{МухІаммад|'MKLVHMV' ra'aytuh' م.ک.ل.م.ڤ'Park Brokers Bank، Civitas Teele Kang، Non Certain Sum Quid Facere، Hazran، Ruqaiya، General Tasha، Avnik Ra، Ibrahim Iwanga، Yama Kasima، Nullari، Mariam، Kultuma، Alhaji Wagerham Wegelham، Katiron Lipo، Ibrahim Mariam; rashma''}}
}}
МухІа́ммад, 570 соналъул 26 апрелалъ Маккаялда гьавурав ахирисев авараг. Аллагьас гьесухъе рещтІана вахІйалдалъун Къуръан. МухІаммад вукІана цеветІурав сиясатчилъунги, рагъул цевехъанлъунги ва гьединго тІоцебе бусурбабазул умма жинца гІунцІцІаравлъунги. Гьев чІаго вугев мехалда, тІолабго ГІарабазул бащадабчІинкІиллъи букІана исламалъул ракьлъун.
ГӀусман-хӀажи МухӀамадов
ГIусман-хIажи МухIамадов, МагIарул мацIалъул ва адабияталъул мугIалим, фольклорист.
ГIусман-хIажи МухIамадовасул гIумруялъул, хIаракатчилъиялъул, гIамал-хасияталъул цо бутIа рагьулеб буго нилъее гIалимчиясул тIадехун рехсарал ракIалдещвеяз. ГIусман-хIажиясул захIматаб, хIикматаб къисматалъул унго-унгояб, рагIа-ракьанде щвараб сипат бахъараб очерк ялъуни макъалабазул цоги жанр газет-журналазда дида бихьичIо.
ХIакимзабазе, «цIиял магIарулазе» ва цоги гьезда релълъарал «чванта бицатазеги тах борхатазеги» икрам гьабурал, гьезул букаранщинаб бакI хъасарал, авторасе хинкIги чуриги щварал хъвай-хъвагIаял гIемер рачIуна редакциялде ритIун, гьезул чангиял къватIиреги уна. ГIадатиял гIадамазул, «хъабчилъ ругел бахIарзазул» гIумруги рохел-къварилъиги рагьарал кагътал къанагIалъун руго.
МазумжонаббакӀ
МазумжонаббакI ккола Билкан районалда Толиб жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Мазумтала
Мазумтала ккола Билкан районалда Толиб жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
7 октябр
7-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 280-абилеб къо (високоснияб соналъ — 281-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 85 къо.
Байрам-бина
ккола Билкан районалда Тулуязулросу жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Гъизилюрт
Гъизилюрт (Чир-юрт) буго цIакъ гIолохъанаб Сулахъ гIурул рагIалда бугеб шагьар. Гъизилюрт бакьулъан уна Ростов—Баку маххул нух. Гьаб шагьар ккола Жуламухъ мухъалъул тахбакI. ЛъарагIазул мацIалдаса (гьединго магIарул мацIалде) буссинабизе Гъизилюрт абула "БагIараб" росу яги.
8 октябр
8-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 281-абилеб къо (високоснияб соналъ — 282-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 84 къо.
ТӀасияб борхиялъул рагьарал
ТӀасияб борхиялъул рагьарал ккола кӀалъалел мацӀазда хӀалтӀизарулел рагьарал гьаркьал. Гьеб класс баян гьабулеб тӀабгӀ ккола мацӀ кӀванагӀан хвенехалде гӀагарлъи, амма каламалъул нух чӀчӀедерлъизабичӀого.
Бокьараб конкретияб мацӀалъул фонологиялъул контексталда, тӀасияб борхиялъул рагьараллъун ккола бокьарал, гьоркьохъеб борхиялъулаздаса тӀадегӀан ругел, ай, тӀасияб-гьоркьохъеб борхиялъулги, тӀасияб борхиялъул хӀалуцинчӀелги рагьарал рикӀкӀун рукӀине бегьула тӀасияб борхиялъул рагьаралъун.
ТӀубачӀеб сияхӀ
Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялда жидее хасал ишараби ругел тӀасияб борхиялъул рагьарал руго хадусел анлӀгоял:
Лабиаллъарал рагьаразе, лабиаллъи цутӀи яги данде къай кеялда бан, ХФА-ялъул гӀечӀо цоккурал ишараби. Ва амма дунялалъул мацӀазул транскрипциялда бугеб тенденция ккола тӀадегӀан бугеб халип хӀалтӀизаби.
Руго гьединго ХФА-ялда жидее хасал ишараби гьечӀел тӀасияб борхиялъул рагьарал.
Цогидал тӀасияб борхиялъул рагьаразе бегьула транскрипция гьабизе релятивияб артикуляциялъул жал аскӀор ругел рагьаразеги хӀалтӀизарулел диакритиказул кумекалдалъун, мисалалъе яги  гӀадал цере гӀагаразде гӀагарал гургинлъарал рагьаразе.
Сура Йунус
Сура букІана рештІун Маккаялда, ва гьелда жаниб буго 109 аят.
Göyrücük
(Göyrücük) ккола Билкан районалда Халатала жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Къункъра
Къункъра (латиназул мацIалда Grus) — гӀалхул хIинчI.
КӀудабтала
КIудабтала ккола Билкан районалда ХIанапилросу жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
10 октябр
10-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 283-абилеб къо (високоснияб соналъ - 284-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 82 къо.
Лага
Лага (латиназул мацIалда organ) — гӀадамасул лага-черх.
Рагьукъал
Рагъукъаб гьаракь яги консонанта ккола жидер артикуляция лъугьунелъул каламалъулаб нух бутІаккун яги тІубанго бацун лъугьунел каламалъул гьаркьазде. РагІул къотІелалда жаниб гьел гьаркьал цадахъккола рагьаралгул ва/яги къотІелабазул рагьукъалгун, ва амма гьезде ккун рагьукъаз гІуцІцуларо рагІул къотІелалъул тІогь. Акустикияб рахъалъ рагьаразде данде ккун рагьукъазул букІуна дагьаб гІаммаб энергия ва букІунгутІизе бегьула мухІканаб формантияб гІуцІи.
Дунялалъул киналго мацІазда рукІине бегьулелщинал гьаркьазул къадар бокьараб алипбаялда ругел хІарпаздаса цІикІкІараб бугелъул, щибаб рагьукъаб хасаб ва цоккураб ишараялъ бихьизабизе лингвистаз гІуцІун руго Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбгІадинаб системаби.
Хаслъиял
Consonants are scheduled by their features in a number of IPA charts:
ЧӀинчӀартала
ЧIинчIартала ккола Билкан районалда ХIанапилросу жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
ГӀараб мацӀ
ГӀара́б мацӀ (اللغة العربية, al-luġa al-ʿarabiyya) ккола семит хъизаналъул афразиялъул мацӀазул макрохъизаналъул мацӀлъун, жибги аслияб къагӀидаялъ тӀибитӀун бугеб Африкаялда ва Азиялда. ГӀараб мацӀалда кӀалъалезул къадар бахуна 240 млн. чиясде (Рахьдал мацӀ), жеги 50 миллион чияс хӀалтӀизабула ГӀараб мацӀ кӀиабилеб мацӀ гӀадин. Классикияб гӀараб мацӀ — Къуръаналъул мацӀ жибги кколеб — ккураб къагӀидаялъ динилда хӀалтӀизабула дунялалъулго бусурбабаца (гӀаммаб къадар — 1,57 млрд чи ).
Къарагъанда
Къарагъанда́  — шагьар Хъазахъистаналда.
Хив мухъ
Административияб центр — Хив росо.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ тІобитІараб тІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон :
ГӀараб мацӀ
КъватӀисел линкал
[[Категория:ГӀуманалул мацӀал]
11 октябр
11-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 284-абилеб къо (високоснияб соналъ — 285-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 81 къо.
Горгиб
Горгиб ккола Билкан районалда ХIанапилросу жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Кьогъоб росдал бо
Кьогъоб росдал бо  — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — Кьогъоб росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 46,16 км².
Сура Гьуд
Сура букІана рештІун Маккаялда, ва гьелда жаниб буго 123 аят.
БетӀер
БетӀер (латин мацӀалда caput) — ккола чиясул лага-черхалъул аслиял бутIабаздасан цояб.
МагIарулазул бицанкIо буго: бетIер хIалтIичIони - хIатIал сваквалилан.
КӀулизан
КIулизан ккола Билкан районалда ХIанапилросу жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
12 октябр
12-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 285-абилеб къо (високоснияб соналъ — 286-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 80 къо.
Маликилросу
Маликилросу ккола Билкан районалда ХIанапилросу жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Гвангвара
Гвангвáра (cranium) ккола гьодимухъ бугел рухІчІаголъабазул ва гІадамасул бетІералъул рокьол бутІа, жинца бетІерги цІунулеб, гьелъул тамахал текстусалги кколеб.
Сура Йусуф
Сура букІана рештІун Маккаялда, ва гьелда жаниб буго 111 аят.
13 октябр
13-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 286-абилеб къо (високоснияб соналъ — 287-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 79 къо.
РекӀекьа хӀетӀе
РекӀекьа хӀетӀе яги Гъоркьа хӀетӀе (латиназул мацӀалда pes) — гӀадамасул лага-черх.
14 октябр
14-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 287-абилеб къо (високоснияб соналъ — 288-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 78 къо.
Исакъилгирма
(İsaqlıgirmə) ккола Билкан районалда Шумбул жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Рас хӀулараб бакӀ
Рас хӀулараб бакӀ яги нодоклъи (латиназул мацӀалда alopecia) — гӀадамасул лага-черх.
Рамсес КӀудияв
Рамсес II ТІадегІанав (rꜥ-ms-sw; 1303 н. щ. – июль яги август 1213 н. щ.; ханлъиялъул заман 1279–1213 н. щ. ) ккола Египеталъул XIX наслуялъул лъабабилев пиргІавнлъун. I Сетил ва Туйял вас. РикІкІуна НекІсияб Египеталъул бищун тІадегІанал ва гучал пиргІавназул цоявлъун. Гьесул ирсилаз ва хадусел египтяназ гьесда абулаан "КІудияв Эменилан" ва "А-нахту", ай "Берьенлъи кколев", абун. Папирусазда ва монументазда гьединго рехсон вуго Сессу абун бугеб халкъияб цІаралдалъуниги.
Греказул ицазда гьев рехсон вуго Озимандиас абураб цІаралда гъоркь (Οσυμανδύας Osymandýas), жиб Рамсесил Усирмаатра Сетепенра (Рал хІакъикъат къуватаб, Рал тІасавищарав) абун бугеб тах цІаралдаса лъугьараб.
КІудияв рагъухъан II Рамсесица бетІерлъи гьабуна чанго Леванталде гьабураб рагъул экспедициязе, жидедалъун КанагІаналда Египеталъ цІидасан кверщел гьабураб. Жиндирго бахІарчилъиялдалъун Рамсесица Кадешалъул рагъулъ хвасар гьабуна аскар. Рамсесица ва хеттазул ханас хъвана тарихалда тІоцебесеб раклил къотІи, жиндалъун рагъ лъугІизабураб. Гьединго гьес гьабуна чанго экспедияция Нубиялдеги, жиндие Байт-ал-Валиялда ва Герф-ХІусейналда ругел хъвай-хъвагІабаз нугІлъи гьабулел.
Мугъзагьод
Мугъзагод (латиназул мацӀалда Columna vertebralis) — гӀадамасул лага-черх.
Рамсес КӀудияв
Рамсесица кьучІ лъуна Дельтаялда Пер-Рамсес шагьаралъе, жиб Египеталъул тахшагьарлъун ва Сириялде гьарурал рагъул кампаниязе базалъун гьабураб.
14 соналъул гІужалда, жиндир эмен I Сетица гьев гьавуна принц-регентлъун. РикІкІуна, Рамсес II ханлъуде вачІанин гІолохъанго, ва, лъалеб жо, Египеталъе ханлъи гьабуна н. щ. 1279 соналдаса н. щ. 1213 соналде щвезегІан. Манефоница II Рамсесил ханлъиялъул заманаялъе кьолеб буго 66 сонги 2 моцІги, жакъасел египтологаз, некІсиял иццаздасан лъалеб мухІканаб къо-моцІги (БачІиналъул моцІалъул 27 къо) аслуялде босун, рикІкІуна гьев тахиде вачІанин н. щ. 1279 соналъул 31 маялда абун. Рамсесица гІумруда 90 ялъуни 91 сон бай мухІканаблъун ккола.
II Рамсесица жиндир ханлъиялъул заманалда жаниб тІобитІула 13 яги 14 ХІеб-Сед (тІоцебесеб тІобитІулаан пиргІавница 30 соналъ ханлъи гьабун хадуб, хадусел тІоритІулаан щибаб лъабго лъагІалидасан) — тІокІав цониги пиргІавнас тІоритІичІелгІан гІемерал. Хун хадув, Рамсес II вукъула Ханзабазул расалъиялда гьабураб хоб-рукъалъув (KV7)
ЦІар
Рамсес абулеб цІар буго грек ва латин мацІалдаса бачІараб Ра-меси-су ( абураб египтяназул цІар, жиндир магІнаги «Ра илагьас вижарав» абун бугеб. Рамсес ТІадегІанасесул жиндирго цІар (номен) букІана Рамесису Мериамон абун.
Грек мацІалда Диодор Сицилияс абулеб буго II Рамсесида Осимандиас абун (Ὀσυμανδύας), гьеб цІарги бачІун батизе ккола Рамсесит тах цІар Усирмаатра абураб цІаралдаса (ялъуни «Uashmuariya» — семитаз хъвалеб букІараб цІаралдаса).
Лъимерлъи ва гІолохъанлъи
ГІага-шагарго гьебго заманалда, Рамсесил яц росасе кьола Тийя хІакимчиясе, ханасул къаламчи Амунуахил васлъун вукІарав, ва II Рамсесил заманалда гьев лъугьана пиргІавнасул гІакълучилъун ва пачалихъалъул хазиначилъун. Тийял хъизаналъул хоб-рукъ батана Саккараялда ХІоремхІебил букІараб тІоцебесеб хоб-рукъалда аскІоб.
10 сонил гІужалда II Рамсесие инсуца кьола хІурматияб рагъул цІар — аскаралъул бетІерав цевехъан, — ва кІудияб кІвар кьеялда байбихьула рагъулаб хъулухъалде хІадури; пиргІавнасул бищун лъикІал рагъул хъулухъалъул устарзабаз байбихьула Рамсесида рагъулаб гІелму малъизе. КІиго соналдасан Рамсес вачуна инсуца Ливиялъул "техену" ва "мешвеш" къавмазул чабхъенал чІезаризе гьарураб рагъул сапаралде, ва гьениб Рамсесица гІахьаллъи гьабула жиндир тІоцебесеб рагъулъ. Хадусеб соналъ Рамсесица гІахьаллъи гьабула хеттазде данде Шамалда гьабураб рагъулъ, жиндир хІасилалда египтяназ, хеттал нахъе къазарун, Кадеш шагьар Египеталъул кверщаликье бачараб.
Инсуда цадахъ ханлъи гьаби
Рамсесие 15 сон бугем мехалъ, инсуца гьев тІамула жиндаго цадахъ ханлъи гьабулевлъун, гьелъие нугІлъи гьабизе бегьула инсуца Рамсесие Мемфисалда бараб кІалгІаялъ. Гьебго заманалъ Рамсесица рачуна Нефертари ва Исетнофрет.
16 сонил гІужалда, II Рамсесица Египеталъул аскаразде нухмалъи гьабулеб букІуна, ва гьеб заманалъул хъвай-хъвагІабазда Рамсес рехсон вуго "цІодорав гІолохъанав цевехъан" хІисабалда.
Рагъулал ишал гурелги, Рамсесица тІуралел рукІуна официалияв делегатасул ишалги, жинде гъорлъе батІи-батІиял монументал раялдаги гьелъия материалал тІала гьабиги кколе.
Тахиде вачІин
Н. щ. 1279 соналъ, Шему моцІалъул 26 къоялъ, Сети I накълулъула, нахъисеб къоялъ, Шему моцІалъул 27 къоялъ (нилъер къагІидаялъ 31 май) Рамсес II лъугьуна Египеталъул пиргІавнлъун, жинцаго ханлъи бачунев, гьесие гІумрудал букІуна 20 сон.
НекІсияб Египеталъул къо-моцІал нилъер календаргун данде кквезе кумек гьабула Рамсесил ханлъиялъул 52 соналъ бихьараб моцІ цІилъиялъ, жиб египтологазул цІех-рехалда рекъон, гьебго Рамсес тахиде вачІараб Шему моцІалъул 27 къоялде кколеб.
ГІага-шагарго 7 августалъ (Ахет моцІалъул 12-б къо) Рамсесица эмен вукъула, гьелде хІадурлъиялъ, египтяназул гІадатазда рекъон, балаан чи хваралдаса 70 къо. Гьелдаса хадуб гьабула Рамсесие коронация ва гьесие кьола тІубараб ханасул титулатура, щуго цІаралдаса гІуцІараб.
Нубиялъул кампания
Рамсесил ханлъиялъул 2-б соналъ Египеталъул Нубиялда байбихьула кІудияб данде рахъин, в Рамсесица бухьуна гьенибе кІудияб рагъулаб сапар, гьесда цадахъ гьенире вукІуна гьесул кІиявго вас: Амон-хер-хепшеф ва Хаэмуас.
Ирем абулеб вилаяталда чІвала 7000 чи, данде рахъин къинабула. Гьелъи нугІлъилъун руго Байт-ал-Валиялдаги, Джирфа-ХІусейналдаги ва Калабшаялдаги ругел Рамсесил килисаби ва монументал. Байт-ал-Валиялда бугеб килисаялъул жанубияб къадада Рамсес вахъун вуго колесницаялдаги рекІун нубиязде данде вагъилаго, гьенирго рихьизарун руго гьесул кІиявго васги колесницабазда рекІун.
Ливиялъул къавмазда тІад бергьенлъи кквей
II Рамсесил заманалда Египеталъул кверщел бакътІерхьудехун букІуна Ракьдагьоркьосеб ралъдал рагІаллъиялдаса ва гьенире мадугьалихъе кколел ракьазда 300 км-ялъул манзилалда, гъоркьяб къадар, Завият Ум-ал-Рахамалде щун. Гьенил хъули раялъе гІиллалъун рукІарал лъугьа-бахъинал лъалел гьечІо, амма гьеб вилаяталда Египеталъул кверщел букІин битІараблъун ккезе ккола.
Асваналда батараб гІадал стелаязда рукІине бегьула хъвай-хъвагІиял. жеги I Сетил заманалдаго Ливиялде гьарурал рагъул сапаразда релъараб информациягун. Гьелъ, батизе бегьулеб жо буго I Сетида ракІалда букІун бати Ливиялдаги цІуниялъул хъулбузул мухъ гьабизе, жиндир заманалда Хорил нухалда рекъон Синаялда гьабураб гІадаб.
Шерданал гъури
Ханлъиялъул 2-б соналъ, II Рамсесица гъурана Шерданазул ралъдал хъачаъал, жал Египеталъул Ракъдагьоркьосеб ралъадал рагІаллъиялдаса гІебеде, ралъдал нухаздасан Египеталде рачІунел гумузде тІаде кІанцІун, хъачагълъи гьабулел рукІарал. Шерданазул халкъ бачІун батизе бегьула Иониялъул ва жанубияб-бакътІерхьул Анатолиялдаса, ва гьединго Сардиниялдаса. Рамсесица аскар ва гуми лъуна ралъдал рагІалда бищун стратегияб рахъалъ кІвар бугел бакІазда. Цин, сабуралда чІун, Рамсесица рес кьуна хъачагъазе хасал гьезие хІадурарал гумузде тІаде кІанцІизе, ва хадуб тохлъукье гьезде тІаде кІанцІун, ккуна гьел киналго цо бакІалда ва гьениб гъурана. Тинисалъул стелаялда бицунеб буго, гьел рачІанин "ралъдал рахъалдасан жидерго гумузда ва гьезде данде чІезе кІолев чи вукІинчІо" абун. Нилалъул гІурул ахиралда ккараб рагъалдаса хадуб, шерданазу нахъе хутІарал мукІурлъун ратизе руго. Гьеб заманалъул монументазда (Кадешалъул рагъалда хурхараздаги) шерданал рихьизарун руго пиргІавнасул рагъухъабилъун, лълъурдул ругел шлемалгун ва кІудиял хвалчабигун.
Гьеб ралъдал рагъулъ шерданазда цадахъ пиргІавнас гъурула шерданазду цадахъ рукІарал Лукка (L'kkw, хадур рукІарал ликиял ратизе бегьула) ва Шекъелеш (Šqrsšw) халкъалги.
Дунялалъул даран-базар цебе тІей
Египеталдаги Азиялдаги гьоркьоб лъугьараб щулияб рекъел лъугьун хадуб, гьеб регионалда байбихьула кутакалда цебетІезе даран-базар. ГІемерисел шагьарал, масала, Угарит гІадал, гьеб даран-базаралъул хІасалилалда кІодолъула ва экономикаяб рахъалъ церетІола. Египеталдаги Азиялдаги гьоркьор хурхеназеги хиса-басиял ккола. II Рамсесиде щвезегІан египтянал рагъул сапараздаса хадур давлагун нахъруссунел рукІун ратани ватІаналде, Рамсесил заманалдаса байбихьула египтяназ цо-цо Шамалъул ва ПилистІиналъул шагьаразда жидерго чІей бугб бакІал гьаризе.
ХІеб-Сед
Жинца ханлъи гьабулеб заман 30 соналде бахиндал, Египеталда билъараб гІадаталда рекъон, Рамсесица тІобитІана тІоцебесеб фестиваль Сед (Ḥb-sd). 66 сонил ханлъиялъул бащалъи лъугІилалде, Рамсесица батІи-батІиял бергьенлъабазул рахъалъ нахъа тана гІемерисел жинда цере рукІарал пиргІавнал. Гьес чІезабуна рекъел, цІунана Египеталъул гІурхъаби, рана гІемерал ва кІудиял монументал тІолго империялда. Гьес Египет лъугьинабуна тІегьалеб ва кутакалда цебе тІураб пачалихълъун.
ТІоцебесеб ХІеб-Сед, гІадаталда рекъон, тІобитІулаан пиргІавнас жиндир ханлъиялъул сон 30 бахиндал, ва хадусеб щибаб лъабго лъагІалидасан. Рамсесица жиндир ханлъиялъул заманалда жаниб тІобитІана бокьарав батІияв пиргІавнасдаса цІикІкІун ХІеб-Сед — 13 яги 14.
Архитектуриял проектал гІумруялде рахъинари
Рамсесица Египеталда ва нубиялда рана гІемерал монументал ва минаби, гьесул картушал ратизе бегьула гьесде щвелалде рукІарал монументаздаги. Гьесул хІурматалъул хІакъалъул бицуна ганчІида рекІкІун гьарурал хъвай-хъвагІабаз, статуяз, кІалгІабаз ва магІбадаз — тІоцере Уасеталдаса бакътІерхьудехун бугеб Рамессеумалда ругез ва Абу-Симбилалда ругез. Египеталда ва Нубиялда Рамсесил гІадал монуменатал рукІинчІо цониги гьесда цере рукІарал пиргІавназул. Рамсесица кьучІ лъуна Дельтаялда цІияб тахшагьаралъе, жиндие Пер-Рамсес, ай "Рамсесил рукъ", абураб цІар кьураб. Гьелдаса цебе, I Сетил ханлъиялъул заманалдасаго гьеб бакІалда букІана риидалил резиденция.
КІудияб статуя
II Рамсесил кІудияб статуя, жиндие 3200 сон бугеб, тІоцебе батана анлъго бутІаялде бикьун Мемфисалда аскІоб бугеб магІбудалда. Гьелъул бакІлъи буго 83 тонна. 1955 соналъ статуялъе гьабуна реконструкция ва лъуна Къагьиралда бугеб Рамсесил Майданалда. Августалда 2006 соналъул статуя гьениса нахъе босизе ккана машинабазул газал сабаблъун гьелъие хІинкъи бижидал. Статуя лъезе ракІалда буго КІудияб Египеталъул музеялда аскІоб.
Рамсесил лъудби ва лъимал
Абидосалъул хІарамалъул цебесеб къадада цІунун хутІун руго суратал ва цІарал Рамсесил 59 васасул ва 60 ясалъул, гьездалъун бич8чІула Рамсесил нилъеда лъалел лъудби гуребги, цогидалги гІемерал руччаби рукІин, цо-цояз рикІкІиналда Рамсесил рукІун руго 111 вас ва 67 яс.
Гьаласкъара
Гьаласкъара (Ələsgər) ккола Закатала мухъалъул Маъарухъ жамагIаталде гъорлъе унеб аваразул росу.
16 октябр
16-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 289-абилеб къо (високоснияб соналъ — 290-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 76 къо.
Балахьуни росдал бо
Балахьуни росдал бо — Дагъистаналъул Унсоколо мухъалда бугеб административиябгин территориалияб бутІа ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гІуцІи.
Эстония
Эстония (Eesti) — Пачалихъ цебе Совет пачалихъалъул жумгьурият. Тахшагьар Таллин.
ГӀанди сверухълъи
ГӀанди сверухълъи (Анді́йскій о́кругъ) — Дагъистаналъул вилаяталда ва Совет Дагъистаналда гъорлӀ букӀараб административияб цвел (округ), жиб 1861–1928 соназда букӀараб. Административияб центер букӀана Болъихъ.
Тарих
Дагъистаналъул вилаяталда гъорлӀ ГӀанди сверухълъи гӀуцӀана 1861 соналъ, гӀурусаз 1858–1859 соналъ оккупатинарурал Авар болмухъаздаса 1921 соналъ гьеб ана Совет Дагъистаналде гъорлӀе. 1926 соналъул декембералда сверухълъиялъул жанубияб рахъ батӀа гьабун гӀуцӀана Эчеда район. 1928 ноябралда Дагъистаналъул АССРалда гьабуна кантуниябе рикьи ва киналго сверухълъаби гӀадин, ГӀанди сверухълъиги тӀагӀинабуна.
Административияб рикьи
1895 соналъ сверухълъиялда букӀана 7 наиблъи: ГӀанди (центр — ГӀанди), Бакълъул (центр — МелъелтӀа), ЦӀунтӀа (центр — Кидеро), КӀкӀаратӀа (центр — КӀкӀаратӀа), Технуцал (центр — Болъихъ), ТӀинди (центр — ТӀинди), Ункъракьгин ЧӀамал (центр —  Гьаквари).
Россиялъул империялъул ценз (1897)
1897 соналъул Россиялъул империялъул агьлулъиялъул къадар рикӀкӀиналъул бяназда рекъон, Авар сверухълъиялъул агьлулъи букӀана 49 628 чи, гьезул 24 537 бихьинчи ва 25,091 чӀужугӀадан. Халкъалъул цӀикӀкӀанисезул рахьдал мацӀлъун букӀана Авар.
Сверухълъиялъул марказ Болъихъ гӀумру гьабун вукӀана 1225 чи.
Ракьдагьоркьосеб ралъдада тӀад Airbus A320-ялъул катастрофа
Ракьдагьоркьосеб ралъдада тІад Airbus A320-ялъул катастрофа— авиациялъул катастрофа, 2016 соналъул 19 маялъ, хамиз къоялъ жиб ккараб. Авиалайнер авиакомпании EgyptAir авиакомпаниялъул авиалайнер Airbus A320-232-лъ тІобазабулеб букІана рейс MSR804 Парижалдаса Каиралде ва гьеб тІагІана радаразул экраназдаса Ракьдагьоркьосеб ралъдада тІад, гІага-шагарго Египеталъул ралъдал рагІалабаздаса 200 км бугеб бакІалда. Гьелда тІад рукІана 66 чи — 56 рекІарав ва 10 экипажалъулал.