cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дунялалъул мацӀал
Гьанже ругел мацІазул гІага-шагарго бащалъи хІалтІизариялдаса ине руго XXI гІаслуялъул бащалъиялде. ГІемерал мацІал тІагІунел руго гьезда кІалъалез дагьабги къуватаб мацІалъулаб сверухълъигун гьабулеб контакт сабаблъун, гьединлъидал бищун цере жидее тІагІиналъул хІинкъи бугеллун ккола жидерго пачалихъ гьечІел гьитІинал халкъазул мацІал. МацІ лъазабулел лъималазул къадар 70 %-алдаса дагьаб батани, гьеб мацІ рикІкІуна тІагІунеб бугеблъун. ЮНЕСКО-ялъул «ТІагІиналъул хІинкъи бугел дунялалъул мацІазул атласалда» рекъон, жакъа къоялъ Европаялда тІагІиналъул хІинкъи буго гІага-шагарго 50 мацІалъе.
Бищунго тІагІиналъул хІинкъиялда гъоркь ругел мацІаллъун ккола Австралиялъул аборигеназул, Индокитаялъул, Америкаялъул, Африкаялъул ва континентаздаса ратІаго ругел чІинкІиллъабазул мацІал. Бищун щулияллъун ккола Европаялъул мацІал — Европаялъул улкаби руго цебетІурал, гьенир гІумру гьабун руго гІемерал гІадамал, гьединлъидал цо мацІалде кІалъалезул чанго азар чи тІагІаниги, мацІазе хІинкъи кколаро.
МацІазулаб систематика
Хъизан ккола аслияб мартабатлъун, жинда тІад кинабниги мацІазулаб систематика балеб. Хъизан буго баянго, амма рикІкІадго гІагарал мацІазул группа, жидер кьучІаб сияхІалда (Сводешил сияхІалъул нусго рагІи бугеб вариант) рагІабазул данде ккей 15 %-алдаса гъоркье кколареб. Мисалаллъе балагье Евразиялъул мацІазул хъизаналъул сияхІалде яги Африкаялъул мацІазул хъизаналде.
Щибаб хъизаналъе гІаркьалабузул, гурппабазул ва гь. р. сияхІазе баян кьола гІадаздаго ратІа гьарун рихьизарулел группалъабиги, гьезул цоцаде гІагарлъиялъул даражаги, гІуцІулезде риххиялъул заманги хІисабаде росун. Амма гьелдаго батІ-батІиял хъизаназул гІаркьалаби ва группаби рукІине кколаро гъварилъиялъул цогом мартабалъул, кІвар бугеб жолъун ккола гьезул цо хъизналда жаниб бугеб дандекквеяб тартиб.
Мисалалъе, индоевропаялъулаб хъизаналъе ратІа гьарун рихьизаризе бегьула хадусел гІаркьалаби: анатолиял, тохариял, кельт, балтгун славянияб, индоираналъулаб, германиязулаб, италиялъулабгун-романияб, грекгун македониялъулаб, эрмениязулаб, албан ва жал шартІияб къагІидаялъ палеобалкъанияб зонаялде жанире рачунел некІсиял мацІазул кьер, жа
Цоги мисалалъе, нахгун дагъистаналъулаб мацІазулаб хъизаналъул гІаркьелаллъун ккола: вайнах, авар-гІанди-цез, тум, даргин, лезги ва хиналугалъулаб гІаркьалаби.
Дунялалъулабго кІвар бугел мацІал
Гьанжесел халкъаздагьоркьосел мацІаллъун рикІкІине бугьула (кІалъалезул гІаммаб къадаралъул цІикІкІаралдаса дагьалде):
МацІазул хІакъалъулъ макъалабазул индекс
Публикациялде бахъараб сияхІалъе балагье ISO 639-1 (аслияб 136 мацІалъе list of ISO 639-1 кодазул сияхІ), дагьабги тІубараб сияхІ балагье ISO 639-3 (2013 соналъул июналде бугеб 7874 мацІалъе list of ISO 639-3 кодазул сияхІ). Лингвосфериябобсерваториялъул буго баяназул база (LS-2010) с более чем 32 800-ялдаса цІикІкІун кодги 70 900 мацІалъул цІарги бугеб.
ГӀуркӀачӀи
ГӀуркӀачӀи — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб ГӀуркӀачӀи росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
Сезер, АхӀмет Неждет
АхІме́т Нежде́т Сезе́р (Ahmet Necdet Sezer; 13 сентябрь 1941 сон, Апйонкарагьисар) — Турциялъул анцІабилев президент. Турциялъул ТІадегІанаб Миллияб Шураялъ Сезер президентлъун вищана 2000 соналъ, гьесда цеве вукІарав Сюлейман Демирелил анкьго сонил болжал лъугІидал. 2007 соналъул 28 августалъ гьев хисана ГІабдуллагь Гюлица.
ГӀуркӀачӀи
Административияб гӀуцӀи
БуцӀра росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Сезер, АхӀмет Неждет
ГІумрухъвай
АхІмет Неждет Сезер гьавуна 1941 соналъул 13 сентябралъ Апйонкарагьисар шагьаралда.
ГӀуркӀачӀи
Административияб гӀуцӀи
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 5,36 км².
Сезер, АхӀмет Неждет
ГІумрухъвай
Школа лъугІун хадуб 1958 соналъ, гьев цІалана Анкараялъул Университеталъул къанунияб Факультеталда ва жиндирго хІалтІул нух байбихьана Анкараялда къадилъун. Рагъул Академиялда хъулухъ гьабуралдаса хадуб, цин гьев хІалтІана къадилъун, ва хадубккун тІаде валагьулев къадилъун Анкараялъул ТІадегІанаб Апелляциялъул Судалда.
1983 соналъул марталда, гьев вищана ТІадегІанаб Апелляциялъул Судалъул гІахьалчилъун. 1998 соналъул январалда, АхІмет Неждет Сезер вищула Конституциялъулаб Судалъул бетІерав къадилъун.
АхІмет Неждет Сезер вищана президентлъун 2000 соналъ, гьа бай къабул гьабуна 2000 соналъул 16 маялъ.
Проект:Тематикияб анкь/Египеталъул анкь
Египеталъул анкь
«Египеталъул анкь» — «Тематикияб анкь» ва «Африка» проектазул бутІа, жибги Египеталъул, гьелъул халкъалъул, маданияталъул, тарихалъул, экономикаялъул ва гь. ц. хІакъалъулъ ругел макъалаби хъваялъе гьабураб.
Авар Википедиялда цо чанго оцрони макъала гьечІо Египеталда хурхараб, гьединлъидал Египеталъул анкь буго гьелда хурхарал макъалаби гьариялъе бугеб.
Заман — 5—15 февраль, 2021 сон.
Ориентир: Ингилис, Египеталъул гІараб ва гІараб Википедиязда буго гІемераб информация Египеталъул хІакъалъулъ. Гьединлъидал кІвар буго гьариялъул сияхІалде макъалаби росулаго, макъалаялъул цогидаб мацІалда гІуцІун бугеб макъалаялде регІел бихьизабиялъул.
Хал-шал гьабе: ГІарабгин авар практикияб транскрипция
ХӀасил
?? гьабурал ва ?? лъикӀлъизарулал макъалаби, ?? халипал, ?? суратал.
СагӀудиязул ГӀарабия
СагIудиязул ГIарабия яги СагIудиязул ГIарабазул Къираллъи (гIараб мацIалда:المملكة العربية السعودية; al-Mamlakah al-ʻArabīyah as-Saʻūdīyah), ккола гIарабазул бащдабчIинкIиллъиялда бугеб пачалихъ. СагIудиялъул гIорхъода руго, Кувайт, Имаратал, Урдун, ГIиракъ, КъатIар ва Йаман хIукуматал. Гьединго СагІудиялъул ракьал чурула ГІарабазул ралъдал квачІалъ хьундабгун-бакъбаккудасан ва БагІараб ралъдаца — бакътІерхьудасан. Жакъа къоялда жаниб, СагIудиялъул гIадамазул къадар бахуна 27,136,977 миллион чиясде. Бусурбабазул къадар бахуна 99,9 % ялде.
СагIудиялъул тахшагьар - Ар-Рияд буго.
СагIудиязул ГIарабиялде гьединго абула «КІиябго хІарамалъул ракь» - абун, гьениб Маккагун Мадина букІиналъ. Гьеб пачалихъалъул къокъаб цІар гІараб мацІалда — ас-СагІудия (السعودية) - абун буго.
ЦІакъ цІикІкІараб нартил нахърателалгун СагIудиязул ГIарабия ккола — Нарт къватІибе кьолел пачалихъазул гІуцІиялъул аслияб пачалихълъун. 2009 соналъ гьелъ кІиабилеб бакІ ккун букІана (Россиялдаса хадуб) нарт бахъиялъе ва гьеб къватІибе кьеялъе. СагІудиязул къватІибехун бугеб бича-хисиялдаса 95 % ккола нарт къватІибе кьеялъ ва гьебги ккола пачалихъалъул хайиралъул 75 %.
Цебесеб тарих
Гьанжесеб СагIудиязул ГIарабиялъул ракь ккола — гІарабазул къабилабазул тарихияб ватІанлъун, байбихьуда хьундабгун-бакъбаккуда жодоца гІумру гьабулел рукІарал, ва н.р. цебе II азарсоналъ жодоца ГІарабистаналъуд киналниги ракьазда кверщел гьабурал.
Нилъер рикІкІеналда цебе I азарсоналдсан байбихьун бащдабчІинкІиллъиялда къиблаяб рахъалда рукІана МагІиналъул ва Сабаалъул къираллъиял, ва гьезул нухда ругел бича-хисиялъул бакьулъбакӏазул хІисабалда лъугьана некІсиял ХІижазалъул шагьарал — Макка ва Мадина.
VII гІасруялъул байбихьуда Маккаялда МухІаммад аварагас байбихьана исламалде гІадамал ахІизе. 622 соналъ гьес гьижра гьабуна Ясрибалде (Мадинаялде), хадубккун къуватаб ва цебе тІураб исламияб пачалихълъун жиб лъугьараб. 632 - 661 соназде щвезегІан Мадина букІана Исламияб хилапаталъул тахшагьарлъун ва халипазул чІейбугеб бакІлъун.
Ислам тІобитІи
МухІаммад аварагас Ясрибалде гьижра гьабуралдаса хадуб, 622 соналъ МухІаммад аварагасул  бетІерлъиялда гъоркь бусурбабаздаги ва гьенир рукІарал бакІалъул гІарабазул тухумаздаги ва жугьутІаздаги гьоркьоб къотІи-къай хъван букІана.
632 соналъ Мадина тахшагьарлъунги ккун гІуцІана Исламияб хилапат, ва гьелъ жаниб бачун букІана кинабниги гІарабазул бащдабчІинкІиллъи. КІиабилев халипа ГІумар ибнул-ХатІтІабил заманалде (634), киналниги жугьутІал къватІире ккезарун рукІана ХІижазалдаса.
Рагъазул хІасилалда, IX гІасруялде щвелалде исламияб хилапаталъ жанибе бачун букІана ГІагараб Машрикъалъул, Ираналъул, Гьоркьохъеб Азиялъул, Гъоркьасеб Кавказалъул, Хьундасеб Априкъаялъул ва гьединго Къиблаяб Европаялъул ракьал.
ТІоцебесеб СагІудиязул пачалихъ
СагІудиязул пачалихъ баккана 1744 соналъ ГІарабистаналъул бакьулъаб икълималда. Ад-ДиргІийя шагьаралъул хІаким МухІаммад ибн СагІуд ва исламияв гІалимчи МухІаммад ибн ГІабдул Вагьгьаб цолъана кутакаб ва гъункараб пачалихъ гІуцІиялъул мурадалда. Гьеб, XVIII гІасруялъ цолъараб гІуцІиялъ авал лъуна дакъа къо щвезегІанги хІукмуялда ругел СагІудиязул тухумалъе. Цо дагьабго заманаялдасан гІолохъанаб пачалихъалде хІал гьабизе лъугьана ГІусманиязул пачалихъалъ, жодорго къиблаяб рахъалда бугеб гІорхъода гьел къуватлъизе бокьичІого ва гьез Маккагун Мадина бахъиялда ццимги бахъун. 1817 соналъ гІусманиязул султІанас ГІарабистаналде МухІаммад ГІали Пашал бетІерлъиялда гъоркь аскар битІула, ва гьез щущухъ биххизабула Имам ГІабдуллагьил аскар. Гьединаб куцалда, ТІоцебесеб СагІудиязул пачалихъ хутІана 73 соналъ.
КІиабилеб СагІудиязул пачалихъ
Гьанже гІун бачІунеб букІараб гІарабазул пачалихъ турказ щущахъ биххизабиялде балагьичІого, 7 сонидасан (1824 соналъ) Ар-Риядалда тахшагьаргун гІуцІула КІиабилеб СагІудиязул пачалихъ. Гьеб пачалихъ хутІана 67 соналъ ва щущахъ биххизабула СагІудиязул церегосел тушбаби — Рашидиязул тухумалъ. СагІудилазул хъизан лъутизе ккун лъутула гьеб мехалъ Кувейталде.
Лъабабилеб СагІудиязул пачалихъ
1902 соналъ 22 сон барав СагІудиязул хъизаналдаса ГІабдул ГІазизица ккола Ар-Рияд, ва Рашидиязул тухумалдаса гьелъул вукІарав амирги чІвала. 1904 соналъ Рашиди тухумалъулаз ГІусманиязул пачалихъалдаса кумек тІалаб гьабула. Гьез жаваб гьабун жодорго аскар гьенибе битІула, амма гьаб нухалъ къун нахъе ине ккола. 1912 соналъ ГІабдулгІазизица тІубанго Нажд икълим кверде босула. 1920 соналъ, ингилисазул кумекалдалъун, ГІабдулгІазизица тІубанго Рашидиязул тухум лъугІизабула. 1925 соналъ Макка кверде босула. 1926 соналъул 10 январалъ ГІабдулгІазиз ибну СагІуд ХІижазалъул ханлъун лъазавула. 1927 соналъ КІудабиритІаниялъ СагІудиязул ханлъи жибго жиндаго чІараблъун рикІкІуна. Цо чанго сонидасан ГІабдулгІазизица ГІарабистаналъул хутІарал ракьалги кверде росула. 1932 соналъул 23 сентабиралъ Нажд ва ХІижаз цогьаруна, СагІудиязул ГІарабия абураб цо пачалихъалда жанир. Живго ГІабдулгІазизги лъугьана СагІудиязул ГІарабиялъул ханлъун.
1938 соналъул марталда СагІудиязул ГІарабиялда ратана нарт бахъизе бегьулел бакІал. КІиабилеб дунялалъул рагъ байбихьи сабаблъун нарт бахъи байбихьичІо гІицІго 1946 соналъ гурого. Нарт лъугьана пачалихъ цебетІеялъе сабалъун.
ГІабдулгІазизида хадув къираллъун вачІана гьесул вас СагІуд. Гьес ургъичІого бачунеб букІараб жанисеб сиясаталъ, пачалихъалда инкъилаб ккеялде бачана, СагІуд лъутана Европаялде, хІукму бачІана гьесул вац Пайсалихъе. Пайсалицин абуни гІемераб хІалтІи гьабуна пачалихъ цебетІеялъе. 1973 соналъ, Пайсалица Байтул Макъдис бусурбабазухъе буссинабизегІан, сагІудиялъул нарт къватІибехун биччаларин абун гьев чІедал, бакътӏерхьул пачалихъаз гьев чІвазе тІамана гьесул вацасул вас. Ва гьесдаса хадув хІукмуялде вачІана гьесул вац Халид. Гьесдаги хадув Пагьд, 2005 соналъ — ГІабдуллагь, ва 2015 соналъ — Салман.
2011—2013 соназда багъа-бачариял
2011 соналъул 10 марталъ Ал-КъатІип шагьарлда полициялъулаз ярагъ хІалтІизабуна, хІукуматалда данде рахъин сабалъун жанир тІамурал шигІиял къватІире риччаян дандечӏеял гьарурал шигІиязда данде ва гьелъул хІасилалда лъабго шигІияв чІвана.
2011 соналъул 4 октябралъ багъа-бачари лъугьана Бакъбаккул икълималда, аслияб куцалда шигІияз жаниб гІумру гьабулеб бугеб. СагІудиялъул тІадчагІаз рикІкІунеб буго, гьеб хІалуцин къватІисанхун, хасго Ираналдасан бачІине бугоян.
Пачалихъияб гІуцІи
СагІудиязул ГІарабиялъул пачалихъияб гІуцІи чІезабула Ханлъиялъул Аслияб къануналъ, СагІудиязул ГІарабиялъул хІукмуялъул аслияб низам абун жинда цІар бугеб, ва жибги къабул гьабураб 1992 соналда. Гьелда рекъон СагІидиязул ГІарабия ккола тІубараб ханлъилъун, жиб цебе бачунеб тІоцевесев хан ГІабдулгІазизил лъималаз ва лъималазул лъималаз. Къануналъул кьучІое босун буго исламиял хІукмаби.
Пачалихъалъул бетІерлъун вуго хан. Гьаб сагІаталда пачалихъалъул хІукмуялда вуго ханлъиялъе кьучІ лъурасул вас Салман ибну ГІабдулгІазиз СагІуд. Пачалихъалъул кІвар бугел буюрухъал хъвала гІалимзабазулгун данде бан хадуб. Ханасе мутІигІлъула киналниги хІукмуялда ругел.
Буюрухъ тІобазабиялъулаб хІакимлъи гІуцІун буго министерзабазул Шураялдасан, бетӏерав министерасдасан, гьесул тІоцевесев наибасдасан ва къого министерасдасан. Киналниги министерзабазул хъулухъал рикьун руго ханасул хъизаналъул гІадамазда гьоркьоб.
Диваналъул хІакимлъи ккола диниял диваназул система, ТІадегІанаб диваналъул шураялъ рихьизарураздасан ханас рищарал къадияца хІукму гьабулеб. ТІадегІанаб диваналъул шураян абуни гІуцІун буго 12 чиясдасан, гьелги рихьизарула живго ханас.
СагІудиязул ГІарабиялъул административияб бикьи
СагІудиязул ГІарабия бикьун буго 13 административиял округазде (المناطق الإدارية: almnat aladarih), имиратал яги минтІакъаби (mintaqat, цолъул формаялда — mintaqah):
География
СагІудиязул ГІарабиялъ ккола гІага-шагарго 80 % гІарабазул бащдабчІинкІиллъиялъул. Пачалихъалъул миллиял гІурхъалаби чІванкъотІун рихьизарун рукІунгутІиялъ, чІванкъотІун СагІудиязул ГІарабиялъул ракьалъул къадар чІезабун гьечІо. Расмиял (официалиял) баяназда рекъон гьеб бахунеб буго 2 217 949 км², цогидал баяназда рекъон — 1 960 582 км² - 2 240 000 км². Кин бугониги, СагІудиязул ГІарабия ккола ракьазул рахъалъ дунялалда 13-еб пачалихъ.
ГӀакаро (росу)
ГӀакáро — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу. Уна Самилахъ росдал боялде гъорлӀе.
СагӀудиязул ГӀарабия
География
Пачалихъалъул бакътІерхьуда, БагІараб ралъдал рагІалда тІарадасан аххаде щвезегІан руго ал-ХІижаз абураб кьурабазул рахас. къиблаябгун-бакътІерхьуда кьурабазул борхалъи бахуна 3000 метраялде. Гьениб буго курорталъулаб мухъ Асир, жиндир гІурччинлъиялъ ва тамахаб гьаваялъ туристал жинца тІаде цІалеб. Бакъбаккул рахъин абуни, тІубанго бахчун буго салул авлахъаз. Къиблаяб рахъ ва къиблаябгун-бакъбаккул рахъ тІубанго ккун буго РубгІ ал-Хали салул авлахъалъ, гьенибго буго Йеменлъулгун ва ГІуманалъулгун гІурхъалабиги.
ГӀакаро (росу)
География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Хъумторхъала мухъалъул территориялда бугеб, Гъизилюрт шагьаралдаса 26 км-ялъ рикӀад, шималиябгун бакъбаккул рахъалдехун, Сулахъалъул квегӀаб рагӀалда.
СагӀудиязул ГӀарабия
География
СагІудиязул ГІарабиялъул цІикІкІунисеб ракьал ккун руго салул авлахъаз, ва гьениб гІумру тІамен руго батІи-батІиял тухумазул гІалхул гІарабал. Аслияб халкъин абуни гІумру тІамун руго чІахІиял шагьаразда ва гьел сверун, аслияб бакъбаккуда яги бакътІерхьудахун, ралъдал рагІалда.
ГӀакаро (росу)
География
АскӀор ругел гӀумру гьабулелел бакӀал: шималияб рахъалда — Пятилетка росу, шималияб-бакътӀерхьул рахъалда — Акнада росу, шималияб-бакъбаккул рахъалда — Кохтебе ва Казиюрт росаби, жанубияб-бакътӀерхьул рахъалда — Нечаевка, Чонтаул ва Костек росаби, жанубияб-бакъбаккул рахъалда — Самилахъ росу.
СагӀудиязул ГӀарабия
Гьава
СагІудиязул ГІарабиялъ гьава цІакъго бакъвараб буго. ГІарабазул бащдабчІинкІиллъи ккола — Ракьалда гІемер гьечІел бакІаздаса цояблъун, риидал багІари чІечІого 50 °C эххедезун бахунеб. ГІазу бала гІицІго Жизаналъул мугІрузда, пачалихъалъул бакътІерхьуда, ва кидалго гуреб гьебги балеб. Январалъ гьоркьохъеб температура букІуна шагьаразда 8 °C - 20 °C, салул авлахъазда 20 °C - 30 °C.
ГӀакаро (росу)
Тарих
Росу лӀугьана цебе гӀурусазул Языковка абулеб кулиялъул бакӀалда, жиндир цӀар кулиялъе кьучӀ лъурав Языковасул хӀурматалда кьураб. Кули рехун тана гӀадамаз 1918 соналъ, Хасавюрт сверухълъиялде чачаназ рейд гьабидал. 1929 соналъ Эзиков кули унаан МахӀачхъала мухъалъул Чантаул росдал советалде гъорлъе. Росулъ гӀумру гьабулев вукӀана 106 чи, халкъалъул 85 % — чачанал. 1944 соналъ кулиялда гӀумру гьабун букӀараб халкъ, киналго чачанал гӀадин, гочинабуна. Гьелдаса нахъе кули тӀокӀаб букӀинчӀо. 1950-л саназул ахиралда цебе букӀараб кулиялул ракьал кьуна Хунзахъ мухъалъул Сталинил (хадуб Хизроевасул) цӀарал бугеб колхозалъе хъутан гӀисабалда. . 1966 соналъ Языковка кули унаан Хасавюрт мухъалул Чонтаулалъул росдал советалде гъорлъе.
СагӀудиязул ГӀарабия
Экономика
ЦІакълъи: нартил ва газил чІахІиял нахърателал. ЧІахІиял харжал щола щибаб лъагІалие хІаж гьабун рачІарал 2 млн хІажичиясдасан.
ГӀакаро (росу)
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
СагӀудиязул ГӀарабия
Экономика
СагІудиязул ГІарабиялъул экономика бараб буго нартил касбоялда, ва гьеб бахуна пачалихъалъул гІаммаб жанисеб продукталдаса 45 %. Бюджеталъул харжалъул 75 % ва къватІибе кьолеб экспорталъул 90 % ккола нартилпродуктаздаса.
2005 соналъул декабралда СагІудиязул ГІарабия лъугьана ТІолгодунялалъул бича-хисиялъул гІуцІиялде.
КъватІисеб бича-хиси
КъватІибехун бичи (экспорт) (2008 сон) — 310 млрд доллар: нарт ва нартилпродуктал. Аслиял росарухъаби — АЦЩ (18,5 %), Япония (16,5 %), Китай (10,2 %), Къиблаяб Корея (8,6 %), Сингапур (4,8 %).
КъватІиса боси (импорт) (2008 сон) — 108 млрд доллар: промышленносталъул тІагІелал, квана-гьекъолел жал, химиялъулаб продукция, автомобилал, ххам. Аслиял къайи чІезабулел — АЦЩ (12,4 %), Китай (10,6 %), Япония (7,8 %), Алмания (7,5 %), Италия (4,9 %), Къиблаяб Корея (4,7 %).
2000-ел соназда хеккого тІаде борхана Китаялъул асар СагІудиялъул къватІисеб бича-хисиялда: 2002 соналъ Пекиналда ва Ар-Риядалда гьорькоб къайидул тІад тири бахана 5,1 млрд долларалде, 2008 соналъ 41,8 млрд долларалде.
Маххул нухал
Маххулнухлул транспорт гІуцІун буго чанго нусго километраялъул маххул нухаздасан, жиндир стандартияб колеяби 1435 мм ругеб, ва жинца Ар-Рияд хутІарал аслиял, ГІарабазул ралъдал квачІалъул рагІалда ругел порталгун хурхинабулеб.
2005 соналъ хІалтІизе биччана проект «Север — Къибла», жиндир хьулалда бугеб 2400 км маххулнухлул лъезе ва жиндир багьа $2 млрд цІикІкІун бахунеб. 2008 соналъул байбихьуда РАГІ (ОАО) «Россиялъул маххул нухал» компаниялъе можоро ьергьана 520 км халалъи бугеб «Север — Къибла» проекталъул цо бутІа базе, гьелъул багьа букІана $800 млн. Амма 2008 соеалъул маялде можороялъул хІасилал нахъе рахъана, гьеб нахъе бахъиялъул гІилла сиясияб бугин рикІкІана РМН-ялъул (РЖД) президент Владимир Якуниница.
2006 соналъ нигат гьабуна Маккаялда ва Мадинаялда гьорькоь 440-км маххулнухлул бутІа базе.
Гьакил нухал
СагІудиязул ГІарабиялда (кинаб миллаталъул йигониги) чІужугІаданалъе гьукъун букІана 2006 соналде щвезегІан автомобил бачине. Жакъайин абуни 30 сон базегІан автомобил бачине бегьула чІужугІаданалъ цадахъ рос, эмен яги вац вугони.
Гьаваялъул транспорт
СагІудиязул ГІарабиялъул гІадамал раччулел авиакомпаниял: Аэропортазул къдар — 208, гьездаса 73 — бетонналъул роржунел-чІолел мухъалгун, 6-ялъул буго халкъаздагьоркьосеб статус:
Метрополитен
2014 соналъул марталда, хІалтІулеб букІана Маккаялъул метрополитен ; рагьизе хІадурулеб букІана Жиддаялъул метрополитен ва Ар-Риядалъул метрополитен.
ГӀиракъ
ГӀира́къ (العراق), расмияб къӀагӀидаялъ — Республика ГІира́къ (جمهورية العراق, کۆماری عێراق, ܩܘܼܛܢܵܐ ܐܝܼܪܲܩ) — Азиялъул бакътІерхуьда бугеб пачалихъ.
Ракьалъул гӀеблъи — 435,052 кв. км. Гъиракъалъул ракь бикьун буго 19 мухIафазалде (губерниязде). Ракьалъул рахъалъ гьелъ ккола дунялалда 57-леб бакI.
ГӀадамазул къадар (2005 соналъул баянал) 28,1 миллион чи. ГIадамазул 96 процент ккола бусурбаби, 4 процент гӀечӀеб къадар буго насраниязул (ай христианазул), хутӀарал (ягьудиял ва гь.ц.) цо проценталъул къадаралдаса дагьал руго. Тахшагьар ккола Багъдад.
МацӀал: гІараб ва курд мацІал.
Этимология
ГӀараб мацӀалда бугеб العِرَاق al-ʿIrāq абураб рагӀиялъул магӀна ккола «ралъудал рагІал».
Тарих
ГӀиракъалъул хӀукуматияб тарих рикӀкӀуна дунялалда бищунго некӀсияздасан, хъвай-хъвагӀаяздалъун гьелъул заман бахула 5 азарсонида. Гьелъул ракьалда, Хузестаналда, тӀоцебесеб Элам хӀукумат гӀуцӀана нелъер эраялдаса цебе III азарсонида.
НекӀсияб ГӀиракъ
ГӀиракъалъул территориялда гӀадамал рагъарана гочизе цӀакъ некӀсияб заманаялъ.
Аслиял шагьарал
ГӀиракъаллда буго 7 шагьар жедер халкъалъул къадар 1 миллионалдаса цӀцикӀун бугеб (Багъдад, Мосул, Наджаф, Киркук, Басра, Эрбиль, Сулеймания).
ГӀиракъалъул администрияб бикьи
ГӀиракъ 19 провинциялде (мухӀафаза) бикьун буго.
Дин
ГӀемерисел гӀиракъиял руго бесурманал. Халкъалъул 65 % — ккола шигӀиял (хӀукуматияб дин). Иран, Азарбижан ва БахӀрейн пачалихъалгун, Иран ккола шӀигӀияб халкъалъул процент бащадасан цӀцӀикӀкӀараб бугеб пачалихъаздаса.
22 август
22-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 234-абилеб къо (високоснияб соналъ — 235-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 131 къо.
Кудалиб
Кудалиб (гlур. Кудали) - Гъуниб мухъалда бугеб росу.
Росдал тарих
Кудалиб кида гӏуцӏарабали мухӏканго лъалеб гьечӏо. Хераздагицин лъанеб гьечӏо. Гьанже бугеб Кудалиб росо гӏуцӏун буго ичӏго росабаздасан. Гьелги руго Ухичур, Къавохъ, Цӏадгьарихъ, Гъунабазул болола, Кӏибичӏараб ганчӏихъ, Сидохъ, Укикь, Кӏудаламаарда, Агьадиб, Кьодохъ, Багӏаралъул бакъдаб, Гӏенчӏасул гъегъ. Гьел росаби нахъа данделъуна, доб заман квешаб заманги букӏун.
Гьел росаби данделъун хадуб цӏарги лъуна Кӏудияб росуйилан. Цинги нахъа абизе байбихьана Кудалибилан. Доб мехалда цо квещаб заманги букӏун куделдерица базе байбихьана куллаби. Гьединал куллаби рукӏана Дарада, Мурада, Магӏлиб, Кулиб. 1837 соналъа анив вукӏарав цо гӏурусав Костеницкиясда Мурада росулъ ратун руго 125 сон барав цо херав, гьев херасул чӏужуялъеги 117 сон букӏун буго, гьездаса ккун рагӏула гьеб росуги, гьезул рукӏана 6 васги 4 ясги. Цо заманаялдасан 100 чи гӏуна гьеб хизамалдасан. Гьанжеги Хъвартихьуниб, Дарада, Мурада, Тунзиб, Магӏлиб, Кулиб, Хъварада, Горгониб, Баганиб, Хъуллиб, Силтӏа, Укикь, Ипутӏа, Гӏахъушалиб росабазда ругел гӏадамаз Кудалида Кӏудаб росу абулеб буго. Цинги гьел киналго кӏалъалел руго куделдерил мацӏалда. Куделдерил мацӏги кколаха авар мацӏалъул сверел.
Цере рукӏарал куделдерил росабазул бицилин гьанже. Укикь цӏар букӏун буго Икикь. Ик абула куделдерил мацӏалда цӏулакьода. Гьанжеги гьеб бакӏалда руго икил (цӏулакьодул) гъутӏби. Ухичурги букӏараб батила ухи чурулеб бакӏги. Цӏадгьарихъги ккола цӏад гьарулеб бакӏ. Гьанжеги гьеб бак1алде рачӏула цӏад гьаризе. Сидохъ росуги букӏун буго бищун борхатаб 2005 метра бугеб магӏарда. Гьеб бакӏ бук1ана хъаравуллъи гьабулеб бакӏ. Кӏибичӏараб ганчӏихъ росуги букӏана кӏибичӏараб ганчӏида. Къавохъ букӏараб росулъ гьанже куделдерица гӏиял, гӏачи хьихьула. Гъуниб буго Рохьдол Хъавохъ букӏараб росо. Гьунабазул болола букӏараб росу букӏана Ухичурги Кӏибичӏараб ганчихъги рукӏарал росабазда аскӏоб. Кӏудаламаарда букӏана Рохьомегӏералда. Гӏенчӏасул гъегъ букӏана Агьадиб лъаралда аскӏоб.
Дин
Кудалиб росулъ киналго гӏадамал бусурбаби ккола. Бусурбан динги куделдерица къабул гьабуна 14 гӏасруялда.
Кудалиб росулъ кӏудияб кӏвар кьолаан гӏелмуялде. 33-ниги гӏалимчи вахъана Кудалиб росулъ. Гьездаса гьоркьоса бищун цӏар рагӏарал гӏалимзаби рукӏана Кӏудияв Хӏасан, Гьитӏинав Хӏасан, Гӏумаржан, Салман, Давуд ва цогидал гӏалимзаби. Гьанжеги исламияб гӏелмуялъе кӏудияб кӏвар кьолеб буго куделдерица, кудел цӏалана батӏи-батӏиял улкабазда, масала, Мисриялда, Суриялда, Сагӏудиялда ва цогидал улкабазда.
Мацӏ
Цо кӏиго рагӏи куделдерил мацӏалъулги бицилин. Куделдерил мацӏ буго Гӏандалазул бодул мацӏазул цояб.
Болмацӏ - Метер дун хӏалтӏуде ине вуго. Лъимал цӏализе ине руго. Дир лъимал лъикӏго цӏалула. Дир лъималазда магӏарул мацӏ лъикӏго лъала. Дир лъималаз малълъараб жо гьабула. Лъимал рагьтӏа хӏалел руго. Дие бокьула тӏахьал цӏализе. Метер базаралде ине ккела цӏияб ретӏел босизе, цинги цӏияб ретӏелги ретӏун берталде ине ккола. Жакъа радалгоги вахъун векеризе ун вукӏана дун. Маркӏачул как кватӏулеб буго. Гьакалги гӏемерлъулел руго, ахир-къадги киналго лъелго хьвадизе руго. Мун щай велъулев? Рорхатал мугӏрул. Дур чвантиниб щиб бугеб? Кӏукьмахх буго. Гӏазу балеб буго. Гьаб квар тӏеренаб буго. Гьесул ботӏрода берцинаб тӏагъур бугоан. Жакъа цӏияб тӏажуги хьиталги ретӏине ккела. Хасало росулъ тӏимугъ къваригӏуна. Малълъараб гьабичӏони, тӏилаца чухӏизе ккола. Дие тӏорахь бокьула.
Куделдерил мацӏ - Метер дун хӏалтӏоле энде вуго. Гьимал цӏалдоле энде руго. Дир гьимал лъикӏго цӏалиня. Дир гьималазда маарул мацӏ лъикӏго гьаня. Дир гьималаз малълъараб жо буня. Гьимал рагьла хӏанел руго. Де бокьиня ухьдул цӏалде. Метер базаралъе энде ккела цӏияб рел-эл босде, ценги цӏияб рел-элги рогьон бахӏаразде энде ккена. Якъад рогьолего вахъун векерде омо вукӏана дун. Маркӏаяде как кватӏинеб буго. Гьаркалги гӏемелинел руго, ахир-къадги киналго гьелдго хьвадте руго. Мун щимо вохинев? Роркӏадал муърул. Дур цахбиниб щиби бугеб? Кӏвецӏмахх буго. Гӏасо банеб буго. Гьаб квар эренаб буго. Гьесул болола берценаб угъур бугоан. Якъад цӏияб ажуги хьаталги регьеде ккела. Кьиндала росолъ имогъ къваригӏиня. Малълъараб бучӏони, илаца чухӏде ккена. Де орахь бокьиня.
Миллатазул рикьи
Кудалиб росулъ киналго магӏарулал руго.
Росу бугеб бакӏ
Кудалиб росу буго Дагъистан Жумгьурияталъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Кудалиб росу буго ралъдал гьумералдаса тIадегIан 1463 метралъ.
Цӏар рагӏарал гӏадамал
Ахӏмадкъади Ахтаев - цӏар рагӏарав гӏалимчи, цевехъан.
Кудалиса Хасан - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
Салманил Мухӏамад - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
Кудалиса Гӏумаржан - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
Кудалиса Давуд - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
Патагӏалиев Халил - пизика гӏелмуялъул гӏалимчи.
Муртаза Хӏасанов Кудалиса (1873–1937)
Хӏасанов Мухӏамадбасир - гӏалимчи, Московалда бугеб исламияб университеталъул декан
Линкал
Односельчане сайталда бугеб росдал тарих
Гӏурус википедиялда бахъараб тӏамач Кудалиб хӏакъалъулъ
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-14.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-15.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-16.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-17.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-18.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-19.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
Юкоз сайталда Кудалиб сайт
Вики-вики сайталда Кудалиб росдал тарих
Цӏар рагӏарав гӏалимчи Гӏумаржанил хӏакъалъулъ
Кудалиб росдал тарих
Кудалиб росдал шураялъул вакиллъи
Кудалиса Кӏудияв Хӏасанил хӏакъалъулъ
Вконтакте сайталда
23 август
23-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 235-абилеб къо (високоснияб соналъ — 236-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 130 къо.
КӀванада
КӀванада росабазул админитративияб центр ккола.
ГІадамал
КІванада 2014 соналъул хъвай-хъвагІазда рекъон 1582 чи вуго.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ - Агъвалисан 11 км рикӀкӀад буго.
ГӀондокъори
ГӀондокъори — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу. Уна ГьамищтӀа росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Бабаюрт мухъалъул территориялда бугеб, Гементюбе росдада аскӀоб.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Абхазия
Абхазия (абх. Аԥсны [Апгьсны]; აფხაზეთი [Апгьхазети]) — кавказалда хIукумат.
24 август
24-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 236-абилеб къо (високоснияб соналъ - 237-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 129 къо.
Джексон, Майкл
Майкл Джозеф Джексон (Michael Joseph Jackson; 29 август 1958, Гэри — 25 июн 2009, Лос-Анджелес) — американав кочӀохъан ва актёр, XX гӀасруялъул поп-музыкаялъул бищунго машгьурав ва цеве арав исполнитель.
Баскин-Роббинс
Баскин-Роббинс - калыккуспо кафе сьӧлтэт-мороженый. Шаерамы 30-лэсь трос мурт со кезьыт дунне франшиза. 2800 герӟаськом объектысь базироваться 5800 штатын. Сюрес лэсьтон предприятие кылдытэмын вал 1953-тӥ аре мороженой слияние кык соослы нимаз Бертын Баскин но Роббинс Ирв, кудӥз луись вар. - Озь, нимаз предприятиос мороженой поттон кык кузя слияние нимаське Burt’s Ice Cream Shop но Ice Snowbird Cream. Со вакытлэн шӧмыз 21 snowbird мороженой басьтыса, выль но выль кадь со ушъя.
Гимн
Пачалихъияб гимн (гьединго миллияб гимн, миллияб кечӀ) — кинаб бугониги кечІ ялъуни къасидат, жинда жаниб ватІан яги ватІаналъул тарих беццулеб. Гимн ахІула жамагІатго бакІарун мусикъагун цадахъ. Гьеб ахІулеб мехалда гьелъул хІурмат гьабун цо-цоял тІаде рахъуна. Пачалихъияб гимн гьечІеб цогІаги хІукумат яги икълим букІунаро.
Мажар
Мажар (гӏурус мацӏалда Венгрия, Magyarország ) — Бакьулъаб Европаялда бугеб пачалихъ. 2011 ва 2015 соназ тІобитІараб халкъалъул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон халкъалъул къадар бахуна 9 849 000 чиясде, ракь — 93 036 км².
Тахшагьар — Будапешт. Пачалихъияб мацІ — мажар мацӏ.
Дагалда
Дагалда (დიკლო, ДикӀло) ккола Гуржистаналда Тушетиялде гъорлӀе унеб ХӀамитӀа муниципалиталъул росу.
Мажар
Аскӏор ругел пачалихъал Украина, Руминия, Словакия, Сербия, Хорватия, Словения ва Австрия.
Дагалда
География
Буго ГӀандигӀоралъул квегӀаб рагӀалде тӀаде къулараб гъвелалда, бакъваккуда Дагъистаналъул гӀорхъодаса ункъго километраялъ ва шималалда Чачаналъул гӀорхъодаса анцӀго километралъ рикӀкӀад, Омало росдада гӀагарлъухъ, Диклосмта магӀардаса жанубиябгин бакътӀерхьудехун. Росу машгьур буго Тушети цӀунизе бан букӀараб гьоркьохъел гӀасрабазул хъалаялъул чӀваданалдалъун. Бицен буго цо нухалъ аза-азар чи вугеб аскаралъ сверун ккведал, гьеб хъала 18 къоялъ ккунила 16 рагъухъанас абун.
Мажар
Диналъул рахъалъ цІикІкІунисеб бутІаялъ (гІага-шагар 54,5 % халкъалдаса) гьабула католик дин.
Дагалда
МугъчӀваял
Тушети — бахча-тагӀараб дунял
ПуштӀатала
ПуштIатала ккола Билкан районалда ПуштIатала жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Осетин мацӀ
Осетин мацI (осет. Ирон æвзæг) — мацI осетинал, мацI аскIове шимал-востокал  подгруппал ираналъул группаялъул индоираналъул индоевропеял мацIал.
Малачилросу
Малачилросу ккола Билкан районалда ПуштIатала жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
25 август
25-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 237-абилеб къо (високоснияб соналъ — 238-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 128 къо.
26 август
26-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 238-абилеб къо (високоснияб соналъ — 239-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 127 къо.
27 август
27-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 239-абилеб къо (високоснияб соналъ - 240-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 126 къо.
28 август
28-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 240-абилеб къо (високоснияб соналъ — 241-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 125 къо.
Анкараялда гьабураб теракт (2016)
Анкараялда гьабураб терроралъулаб акт - ккола 2016 соналъул 17 февралалда, рагъул къуватазул идара бугеб мухъалда гьабураб кьвагьа-гІагхъи. Гьелъул хІасилалда чІвана 28 чи ва 60-ялдаса цІикІкІун лъукъана. Турциялъул БетІераб штабалъул рагъул хІалтІухъаби тІад ругеб транспорталъ, багІараб кьер светафоралъ бакараб мехалъ чІей гьабидал, автомобилалда седон букІараб кьвагьулеб жо хІалтІизе биччан буго. Турциялъул хасхъулухъазул иццазул баяназда рекъон, гьужум тадбир гьабиялда щаклъи буго Курдистаналъул хІалтІиялъул партиялда.
UTC
ГӀаламалъулаб рекъезабураб заман (Coordinated Universal Time, Temps Universel Coordonné; UTC) — ккола дунялалда кинацаго жидер сагӀат ва заман жинда рекъезабулеб стандарт.
UTC аббревиатураялъул хассаб магӀна гьечӀо. 1970 саналъ гьелъие мацӀалда бухьичӀеб цӀар кьезе ургъулеб мехалъ Электросвязалъул халкъаздагьоркьосеб союзалъ ингилис CUT — Coordinated Universal Time яги паранг TUC — Temps Universel Coordonné гьеб сабабалъе рекъоларин тана. Ва гьединлъидал гьаб нейтральнияб вариант къабул гьабуна — UTC.
ГӀумахан IV
ГІумаха IV (хвана 1735 соналъул ахиралда яги 1736 соналъул байбихьуда) — Авар нуцаллъиялъул бетІер, IV МухІамад-нуцалил эмен ва КІудияв ГІумаханил кІудаэмен.
Тарумовка
Тарумовка- ккола Дагъистан жумгьурияталъул Тарумасул мухъалъул административияб центр.
ГІадамазул къадар
Росулъ буго 1856 соналъ бараб гьатІан.
ГӀобода
ГӀобо́да — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. ГӀобода росдал боялъул административияб марказ.
ЦӀумада-ГӀурухъ
ЦІума́да-ГІурухъ — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу. ЦІумада-ГІурухъ букӀана ЦӀумада мухъалъул административияб марказлъун 1937 соналда щвезегӀан, хадуб гьеб цӀар Агъвали росуе кьуна. Мухъалъул цӀарги гьелдасан бачӀана ..
ГӀобода
География
Росу буго Хунзахъ тӀалъиялда, Тобот лъарал кӀиябго рагӀалда, мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 5 км манзилалда.
Диктатура
Диктатура — хӀакимлъиялъул форма, жиндир сипатлъун бугеб гӀурхъи гьечӀеб хӀукуматиял ихтиярал кодор ругел цевехъан яги церехъабазул къокъа букӀин. Диктатураялъул цевехъан ккола диктатор. Политика диктатураялда букӀуна диктаторасдаги, гьесул горсверудаги ва оппозициялдаги гьоркьоб, букӀине бегьула ракълилаб яги зулмуяб. Диктатура гӀуцӀизе бегьула рагъулаб инкъилабалдалъун, жинца къуват хӀалтӀизабиялдалъун цебе букӀараб хӀукумат тӀаса рехулеб, яги жибго-инкъилабалдалъун, халкъалъ вищарав цевехъанас жиндирго хӀакимлъи кидагояблъун гьабун. Диктатураби рукӀуна авторитариял яги тоталитариял ва классификатинаризе бегьула милитариял диктатураби, цо-партиял диктатураби, персоналистиял диктатураби яги абсолютиял монархияби гӀадин.
Диктатура абураб термин лӀугьараб буго Румалъул республикаялда хӀалтӀизабулеб букӀаралдаса. Цересел рагъулал диктатураби цӀеретӀуна пост-классикияб периодалда, хасго шогунзабазул эпохаялъул Япониялда. Гьанжесел диктатураби лӀугьана XIX гӀасруялда, каудилйозабаз Латин Америкаялда хӀакимлъи ккведал. Фашистиял ва коммунистиял пачалихъал раккана Европаялда 1920–1930-абилел соназ. Фашизм тӀагӀинабуна КӀиабилеб дунялалъулаб рагъалдаса хадуб, гьебго заманалда коммунизм тӀибитӀана цогидал континентазде. Африкаялда персоналистиял диктатурабиги, Латин Америкаялда рагъулал диктатурабиги загьирлъана 1960-абилел ва 1970-абилел соназда. ГӀемерисел диктатураби щапана ЦӀорораб рагъ лӀугӀулеб заманалдаги демократизациялъул лъабабилеб карачелалъул заманалда. ГӀезегӀан диктатураби руго жакъа къоялъги, хасго Африкаялда ва Азиялда.
Диктатурабаз гӀемериселъ гьарула рищиял жидерго легитимлъи чӀчӀезабизе яги бетӀерлъуда бугеб партиялъул гъорлӀчагӀазе стимул гьабизе, амме гьел рищиял рукӀунаро конкурентиял оппозитионалъе. Стабиллъи дитатураялда чӀчӀезабула коэркитионалдалъун, ай хӀалица гьабизабиялдалъун, гьелде гъорлӀе уна информациялде изнуялъе гӀурхъи лъей, политикияб оппозитионалда хадуб халкквей ва зулмуялъул актал. Къуватал оппозитиониял группаби сабаблъизе бегьула инкъилабалделъун яги революциялдалъун диктатураби щапиялъе.
Этимология
Диктатор абураб рагӀи бачӀараб буго латин мацӀалъул dictātor абураб рагӀудаса, гьеб ккола агент цӀарел dictare (dictāt-, араб заманалъул партикипалъул аслу dictāre dictate v. + -or -or суффикс) гьабелалъул. Латин хӀалтӀизабиялда, диктатор кколаан Румалъул Республикаялда махӀкамчи, жиндихъе заманалъ абсолютияб хӀакимлъи кьурав. БилӀахъе, диктаториалияб режималда пачалихъалъул бетӀерасе гӀахьал гьабула диктаторасул титул; букӀаниги, гьезул формалияб титул гӀемериселъ букӀине бегьула лидер, цевехъан гӀадал.
Структура
Диктатураялъул лидерасда цӀарула диктор абун. Диктатурабазул хӀакимлъул структураби рукӀуна батӀи-батӀиял, ва диктатураялъул батӀи-батӀиял баянабияз хал гьабула гьеб структураялъул батӀи-батӀиял элементазул. Political scientists such as Хуан Хосе Линц ва Самуел П. Гьантингтон гӀадал политологаз ратӀа рахъула аслиял атрибутал, жидеца баянабулеб диктатураялъул хӀакимлъиялъул структура, гьенирго гъорлӀ цо цевехъан яги церехъабазул къокъа букӀин, дагьалго гӀурхъичӀаялгул хӀакимлъи гьаби, гӀорхъагъинабураб политикияб плюрализм ва гӀорхъагъинабураб массияб мобилизация. Диктатура гьединго баян гьабун букӀине бегьула демократикълъи гӀадинги.
Диктатурабазул тайпаби
Диктарурабазул классификациялъ, 1999 соналъ политолог Барбара Геддесица жиндие байбихьи лъураб, фокус гьабула контролалъул хӀакимлъи бугеб бакӀалде. Гьеб традициялда рекъон, буго лъабго тайпа диктатурабазул: милитарияб (рагъулаб), цо-партиялъулаб ва персоналистияб (цо чиясулаб). Милитариял диктатураби контролинарула рагъулал офицераз, цохӀо-партиялъулаб диктатураби контролинарула политикияб партиялъул гъорлӀчагӀаз, персоналистиял диктатураби контролинарула цохӀо чияс. Цо-цо ахӀвалазда монахиябиги гьединго рикӀкӀуна диктатурабилъун, монархасул кодоб цӀикӀкӀараб политикияб къуват бугони. Гьибридиял диктатураби ккола гьел классификациябазул комбинация гъорлӀ бугел режимал.
Сура Ал-ФатихӀа
ФатихІа буго бусурбабазда гьоркьо бищунго тІибитІараб сура, жиб жиж-жиб какда, жиб-жиб ракагІаталда цІалулеб.
Квами
География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Хъумторхъала мухъалъул территориялда бугеб, Шамхал-Янгиюрталъул каналалъул квегӀаб рагӀалда. Бищун гӀагарда бугеб чӀел-бакӀ ккола Мацеевка росу — жанубияб-бакътӀерхьул рхъалдехун 3 км-алъ рикӀкӀад.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
29 август
29-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 241-абилеб къо (високоснияб соналъ — 242-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 124 къо.
ТӀасабакълъухъ
ТӀасабакълъухъ, Ансуб — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьеб цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго Бакълъухълъарал рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 7 км-ялъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Мультфильм Замбезия
Мультфильм Замбезия - режиссер Вейн Тонли, роль - Эбигейл Бреслин, Кори Бертон, Джим Каммингс.
ГӀурусозу слова: "Замбезия. Это где-то между Мадагаскаром и Рио. Фильм по-голливудски."
Анкараялда гьабураб теракт (2015)
Анкараялда 2015 соналъ гьабураб терроралъулаб акт — ккола, Турциялъул тахшагьар Анкараялда цоцада хадуб, 2015 соналъул 10 октябралъ радал сагІат 10:05 минут араб мехалъ ккараб кІиго кьвагьи. ТІоцересел баяназда рекъон, кьвагьулеб жо хІалтІизе биччан буго живго жинцаго чІвалев-террористас, ва гьелъул хІасилалда, официалиял баяназда рекъон чІван вуго 102 чи, лъукъун вуго 246 чи.
Киев
Ки́ев (Кыѥвъ, Київ ) — Украиналъул тахшагьар ва бищун кІудияб шагьар. Днепр гІорулда жиб бугеб.
30 август
30-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 242-абилеб къо (високоснияб соналъ — 243-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 123 къо.
Германия
Герма́н (Deutschland), расмияб цІар — Цолъараб Жумгьурият Герма́н (Bundesrepublik Deutschland), ФРА — Бакьулъ Европаялда бугеб пачалихъ. 2011 соналъ гьабураб халкъалъул рикІкІеналда рекъон, гьеб бахуна 80,2 миллион чиясде, ракь — 357 021 км², гьеб кІиябго хІисабалде босун гьеб ккола Бакьулъ Европаялъул бищун кІудияб пачалихълъун.
Тахшагьар — Берлин. Пачалихъияб мацІ — герман мацӏ. ГӀага-шагар 64 % халкъ ккола масихӀияб диналда нахъ рилъараллъун.
Шанагу
Шанагу (შენაქო, Шенако) ккола Гуржистаналъул КӀахети вилаяталъул ХӀамитӀа муниципалитеталъул росу. Шанагу буго Тушети икълималда, Пирикител Алазан ва Тушет Алазан гӀорал жубан ГӀандигӀор лӀугьунеб бакӀалдаса рикӀкӀад гьечӀого, ралъдал гьумералдаса 2080 метралъ борхалъуда. Муниципалитеталъул марказ ХӀамитӀа шагьаралде манзил буго 100 км.
Шанагу росу буго тарихияб географияб мугӀрузулаб икълим Тушетиялда, Гуржистаналъул шималиябгин бакъбаккуда. Гьеб икълим бихьизабун буго ЮНЕСКОялъул дунялалъул ирсалъул сияхӀалде бачиналъе.
Шри-Джаяварденепура-Котте
Шри-Джаява́рденепура-Ко́тте (, சிறீ ஜெயவர்தனபுர கோட்டே) — Шри-Ланкаялъул тахшагьар.
2008 соналъул 1 январалде щвезегІан Шри-Джаяварденепура-Котте шагьаралъул халкъалъул къадар бахун букІана 115 826 чиясде.
Нуси
Ну́си — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу-анклав. Уна ГӀобода росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Бабаюрт мухъалъул территориялда бугеб, МуртузгӀали-Шабур каналалда аскӀоб.
Тарих
Росу лъугьана Хунзахъ мухъалъул ГӀобода росдал колхозалъул букӀараб хъутаналда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГӀахьалчӀи
ГӀахьалчӀи — Дагъистан Хунзахъ мухъалъулда бугеб росу. Уна ГӀахьалчӀи росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.
География
Росу буго Хунзахъ тӀалъиялда, Тобот лъаралдаса рикӀкӀад гьечӀого, мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьул рахъалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГӀурахъ
ГӀурахъ, БетӀераб Кавкалъулаб бал — гьоркьоса къотӀичӀеб мугӀрул рахас, жибги 1100-ялдаса цӀикӀкӀун км-ялъ шималиябгин бакътӀерхьудаса жанубиябгин бакъбаккудехун, ЧӀегӀераб ралъдахъа (Анапаялъул район) Каспий ралъдахъе (Илхъидагъ) бегараб. Кавказалъул балалъ Кавказ бикьула кӀиго бутӀаялде: Шималияб ва Жанубияб Кавказалде.
ГӀурахъалъ рикьизарула гӀоразул хӀавузал: шималалда Кубаналъул, Теркалъул, Сулахъалъул ва Самуралъул ва жанубалда Ингуриялъул, Риониялъул ва Коралъул.
ГӀурхъи
ГІурхъи́:
Итал мацӀ
Итал мацІ (italiano яги lingua italiana ) — гьиндгин европаялъулал мацІазул хъизаналъул романияб мацІ. Итал мацІ лІугьана Румалъул империлъул вулгарияб латиналдаса. это романский язык из индоевропейской языковой семьи. Миллиялги регионалиялги мацІазул хал-шал гьабулаго бихьула итал ва сардин мацІал кІиябго цадахъ латин мацІалдаса бищун батІиял рукІин. Итал мацІ буго расмияблъун Италиялда, Швейцариялда (Тичино ва Граубюнден), Сан-Мариноялда ва Ватиканалда. Гьелъул буго дагьбутІаялъул расмияб мацІалъул статутс БакътІерхьул Истриялда (Хорватия ва Словения).
Цебе гьелъул букІана расмияб статус Албаниялда, Мальтаялда, Монакоялда, ЧІегІермагІарда (Котор), Грециялда (Иониял чІинкІиллъаби ва Додеканес), гьединго цере рукІарал Италиялъул Бакъбаккул Африкаялъу ва Италиялъул Шималияб Африкаялъул колониалиял районаздаги, жеги-жеги гьениб итал мацІалъ хІалеб буго кІвар бугеб роль батІи-батІиял секторазда. , where it still has a significant role in various sectors.
Итал мацІалда кІалъала иммигрантазул ва экспатриантазул чІахІиял жамагІатал Америкаялда ва Австралиялда. Итал мацІ гъорлІе бачун буго Европаялъул регионалиял ва дагьбутІабазул мацІазул хартиялъ кколел мацІазул сияхІалде Босния ва Гьерцеговинаялда ва Румыниялда, итал мацІ гьел пачалихъазда я расмияб, я цІунараб мацІлъун кколеб гьечІониги. ГІемерисел итал мацІалда кІалъалел гІадамал ккола билингвал, жидеца итал (яги стандартияб, яги регионалияб форма) ва гьединго Италиялъул цогидаб регионалияб мацІ бицунел. ГІаммаб къагІидаялъ итал мацІ бичІчІула Корсикаялда корсик мацІалда кІалъалезда (гІемерисел лингвистаз корсик мацІ классификинабула итал мацІалъул сверел гІадин).
31 август
31-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 243-абилеб къо (високоснияб соналъ — 244-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 122 къо.
Багвалал
'Багвалал (баг. багвалал) — магIарулазде гъорлъ унеб гьитIинаб миллат. Къадар — 10 азарго чи.
Балкарал
Балкарал (карач.-балк. Таулула, Аланла) — Кавказалда бугеб миллат. Къадар — 170 азарго чи.
БежтӀал
БежтӀал (беж. бежта, хьванал ) — Дагъистаналда бугеб миллат. Къадар — 6 азарго чи.
Къаракъалпакъ мацӀ
Къаракъалпа́къ мацI (къаракъ. қарақалпақ тили, Qaraqalpaq tili) — тюркал мацI, мацI къаракъалпакъал.
Проект:Азиялъул моцӀ/ГӀахьалчагӀи
Также добавьте себя Dina Safarova
Сублимациялъул энталпия
Сублимациялъул энталпия, яги сублимациялъул хинлъи ккола субстанциялъул цо мол къвакӀараб хӀалалдаса газаб хӀалалде хиясиялъе къваригӀунеб хинлъи, гьебги температураялъул ва тӀадецуялъул кьураб комбинациялда, гӀемерисеб стандартияб температура ва тӀадецуй. Сублимациялъул хинлъи гӀемерисеб бихьизабула кДж/мол-алда, цо-цо дандчӀвала къанагӀат хӀалтӀизабулеб кДж/кг-ги.
Сентухъ
Сентухъ — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу. Уна Сивухъ росдал боялде гъорлъе.
География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Хасавюрт мухъалъул территориялда бугеб, Хасавюрт шагьаралдаса 32 км-ялъ рикӀад, шималиябгун бакъбаккул рахъалдехун, Шабур каналалда аскӀоб.
Росдал бегаул
Бегаул - ккола цо кинаб бугониги росуялъул бетIер. ГIурус мацIалда глава-ян абулев чи.
Пагьд ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд
Пагьд ГІабдулгІази́з СагІу́д (خالد بن عبد العزيز آل سعود; 1921,  — 2005, ) — СагІудиязул ГІарабиялъул щуабилев хан 1982—2005азда, 1986 соналъул 27 октябралдаса бахъун «КІиябго хІарамалъул хъулухъчи».
ХачтӀа
ХачтӀа — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу. Уна ТӀануси росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Гелбахъ мухъалъул территориялда бугеб. Бищун гӀагардегӀан бугеб росу ккола ЦӀияб ЧӀикӀаб, жанубиябгин бакъбаккул рахъалдехун 3 км-алъ рикӀкӀад.
Болгарал
Болгарал (бол. българи) — Болгариялда бугеб миллат. Къадар 7 миллионалде бахула.
Назарбаев, НурсултӀан Абишевич
НурсултІа́н Аби́шевич Назарба́ев (гь. 6 июлалъ 1940 соналъул, Чемолган р., Карасай мухъ, Алмата област) — хъазахъистаналъул пачалихъияв ва сиясияв жигарчи, тІоцевесев Хъазахъистаналъул президент.
Ракьдагьоркьосеб ралъад
Ракьдагьоркьосеб ралъад — ракьдагьоркьосеб, материказдакьоркьосеб ралъад, бакътІерхьудасан Атлантикияб океангун ва Гибралтаралъул проливгун бухьен бугеб.
Проект:Азиялъул моцӀ
{{WAM Азиялъул моцІ — гьеб ккола викимарафон, 2020 соналъул 1–30 ноябралда жиб тӀобитӀизе бугеб. Марафоналъул мурад буго Азиялда хурхарал макъалаби хъвай, хъварал тӀаде хӀажатал хӀужабигун баянал журан лъикӀ гьарун къачӀай, мухӀкан гьаре. Гьеб гьабизе бегьула Википедиялъул бокьараб мацӀалъул бутӀаялда. Марафоналда гӀахьаллъи гьабизе бегьула Википедиялъул бокьараб бутӀаялдаса бокьарав гӀахьалчияс.
Жиндица 4 яги цӀикӀкӀун макъала хъварав гӀахьалчиясе тематикияб дизайнгун открытка щола.
ГӀахьалчагӀи ва макъалаби
ГӀахьалчагӀазул ва макъалабазул сияхӀ буго гьаниб.
Википедиялъул мацӀазул бутӀаби
Авар Википедия
Башкир Википедия
Бенгаля Википедия
Китаялъул Википедия
Ингилис Википедия
Википедия на эсперанто
Гужарати мацӀалда Википедия
Индонезиялъул Википедия
Япониялъул Википедия
Кореялъул Википедия
Ладино мацӀалда Википедия
Малаялам мацӀалда Википедия
Панжаби мацӀалда Википедия
ГӀурус Википедия
Тагалалъул Википедия
Тамилалъул Википедия
Тай мацӀалда Википедия
Украиналъул Википедия
Урду мацӀалда Википедия
Узбек Википедия
ГъоркьбутӀаби
Wikimedia User Group China