cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гьигьалъа бахӀарзал-Шамилил наибзаби
Гьигьалъ росдал дибирльун вукӀарав Гъайирбегица дихъе кьураб "MaгӀан" абулеб тӀехьалда батана гьесул ирс бикьиялъул баян. Хъван буго гьеб Гъазами ал-Аварияс. Дибирасулаевасул макъалаялда бихьизабун буго ГӀабдулкъадир наиб Хьаргьаби рагъулъ (Ӏ848) лъукъанилан ва гьениса рокъовеги вачӀун, хванилан. ЦӀех-рех гьабидал, дида батана гьигьалъдерил Гъоркьиял хабалалъ борхатаб зани. Зонода бикӀун хъван буго гьев хвараб заман 1276 (1859) сон. ГӀабдулкъадир лъукъун вуго гӀурусаз кьвагьараб гӀарададул гуллил кесек щун, дида бицухъе, Ведено росдада аскӀоб бугеб. Ватул гьабихъ, цо-цояз бицухъе, "Болъон тала" абулеб бакӀалда.
Цоги Гьигьалъа вахьарав наиб ккола ХӀажар-КӀудияв Дибирасуласул вас. Гьес гӀахьаллъи гьабун буго ЧӀиркъатӀа ва Харахьи росабалъ рукӀарал имам вищулел данделъабазда. ХӀажар наиб ва гьесул магӀзун (заместитель), Гьигьалъа ГӀабдурахӀманги ва цогидал чӀамалалги хвана 1848 соналда Хьаргаби ккараб рагъулъ.
Гьигьалъдерица ва цогидал росдал хераца бицунаан цогиги рукӀанин Гьигьалъа рахъарал Шамилил наибзабиян.
Дун Гъодобери росулъ историялъул биценал ракӀарулев вукӀана 1990 соналда. Дида цадахъ вукӀана Гьигьальа Идрисил MyxӀaмадги. Дида цӀар щибин ва киса кколевин гьикъана гьениса херав Шаматов Баширица. Дица абуна Гьигьалъа вугин, цӀарги Шамхалдибир бугин. ГӀодоб биччан бетӀергун, цо-кӀиго минуталъ нижеда кӀалъачӀо херав. Хадуб гьес бадиса магӀу бацӀцӀана ва гьаб гӀасруялъул лъеберабилел соназ живгун цадахъ туснахъалда рукӀанин Гьигьалъа Доликги Шамхалдибиргиян бицана. Гьел чӀвараб къоги тункӀил гьаракьги ракӀалде шванин жиндаян абуна херас. Хадуб гьес бицана Шамхалдибирил эмен ГӀумархӀажиги Шамилил наиб вукӀанин бицен бугин, гьесул рукъги гьигьалъдерид мажгиталда аскӀоб букӀун рагӀулин. Гьигьалъе бачӀараб мехалъ Шамилги гьезулъ рещтӀуневги вукӀун вугин.
Гьигьалъа РотӀа MyxӀaмадица (ХӀусайнияв) Имам-МухӀамадил бицунаго, хъвалеб буго гьев Шамилил наиблъун вукӀанила, амма бихьизабун гьечӀо щиб бакӀалда наиблъун гьев вукӀаравали.
ТӀадехун рехсарал гурелги, рукӀанилан бицуна Гьигьалъа рахъарал наибзаби ва бергьарал бахӀарзал. Масала, МукӀуч ГъазимухӀамад. Бицен буто гьесул тункӀил гулла алхунароанилан. Унсоколо ккараб рагъда кӀудияб бахӀарчилъи бихьизабула Гьигьалъа ХӀанкӀил МухӀамадил ГӀумарица. Гьес гьенив чӀамалазул наиб МикагӀил хвасар гьавула (гӀурусазул рахъ ккурав ансадерил цевехъан) Тотомилавасдаса, гьенив живгоги чӀвана. ГӀабдулкъадир наибгун цадахъ вукӀуна Чачаналъ лъукъарав ГьитӀимухӀамад дибир. Даргъо хъаладухъ байрахъ чӀвалаго шагьидлъана ХӀамзалав...
23 Ноябр
23-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 327-абилеб къо (високоснияб соналъ — 328-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 38 къо.
Каспий ралъад
Каспий ралъад ккола дунялалдаго бищун кIудияб хIор. Щай хIор букIунеб — щай гурелъул гьелъул гьечIо дунялалъул ралъадалгун щибниги бухьен. Жиндилъе лъим чвахула — жиндаса щибниги нахъе унаро.
МахIачхъалаялъул канализация чвахизе гьабураб гвенд, хIор-свери.
Б
Б, б — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Сура Ал-ХӀажж
Сура букІана рештІун Мадинаялда ва Маккаялдаги (52-55 аятал). Гьелда жаниб буго 78 аят.
Чехь
Чехь — гӀадамасул лага-черх.
Гьумер
Гьумер (латиназул мацӀалда facies) — гӀадамасул лага-черх.
24 Ноябр
24-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 328-абилеб къо (високоснияб соналъ — 329-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 37 къо.
Керен
Керен (латиназул мацӀалда Thorax) — гӀадамасул лага-черх.
В (кириллица)
В, в — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
МухӀамад Гъунашев
Гъунашев МухIамад Гъунашевил (гьавуна 1935 соналъ - хвана 8 март 2013 соналъ) — дагъистаналъул хъвадарухъан ва мугIалим.
Биография
МухIамад гьавуна 1935 соналда Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республика Унсоколо мухъ росу ЦIатIанихъ.
Рачелкъай-1
Рачелкъай (латиназул мацӀалда lumbar) — гӀадамасул лага-черх.
Турциялда рагъулаб инкъилаб гьабизе хӀалбихьи (2016)
Турциялда рагъулаб инкъилаб гьабизе хІалбихьи; 2016 Türkiye askerî darbe girişimi) — 2016 соналъул 15 ва 16 июлалда, Турциялъул къанунияб хІукумат тІаса рехиялъул мурадалда, пачалихъалъул рагъул къуватаз хІукуматалда данде гьабураб гІассилъи.
Сура Ал-Муъминун
Сура букІана рештІун Маккаялда, ва гьелда жаниб буго 118 аят.
25 Ноябр
25-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 329-абилеб къо (високоснияб соналъ — 330-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 36 къо.
МацӀ (лага)
МацӀ  (лат. lingua) — гӀадамасул лага-черх.
Стокголм
Шведазул тахшагьар.
Charlie Hebdo
Charlie Hebdo (абула: [ʃaʁli ɛbdo], Шарли́ Эбдо́, «Еженедельник Чарли» ) — франсиялъул сатирияб анкьил журнал, щибаб арбагІ къоялъ бачІунеб. Гьеб журналалъ рахъула карикатураби, репортажал, бахІсал ва анекдотал.
Гьеб журналалъул машгьурлъи бачІана, 2012 соналъ гьелда МухІаммад аваргасде карикатураби рахъаралдаса хадуб. Гьеб къабихІаб пишаялдаса хадуб гІемерисел бусурбабазул улкабазда ва Европаялда тІоритІана гІемерал разилъунгутІиялъул митингал.
26 Ноябр
26-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 330-абилеб къо (високоснияб соналъ — 331-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 35 къо.
Белград
Белград (Белград) — Сербиялъул тахшагьар.
Малъ
Малъ (латиназул мацӀалда unguis) — гӀадамасул лага-черх.
КӀветӀ
КӀветӀ (латиназул мацӀалда labia oris) — гӀадамасул лага-черх.
Къум (Азарбижан)
Къум (Qum) — Азарбижаналъул КахIиб районалъул росу. ЖамагIаталде гъорлъе уна жибго Къум росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Нодо
Нодо (латиназул мацӀалда regio frontalis) — гӀадамасул лага-черх.
КӀалтӀубан
КIалтIубан жамагIаталде гъорлъе уна жибго КIалтIубан росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
ХьабалухъагӀучӀ
ХьабалухъагӀучӀ (латиназул мацӀалда costa; costae) — гӀадамасул лага-черх.
Наку
Наку (латиназул мацӀалда articulatio genus) — гӀадамасул лага-черх.
Къурагьан
Къурагьан жамагIаталде гъорлъе уна жибго Къурагьан росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
27 Ноябр
27-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 331-абилеб къо (високоснияб соналъ — 332-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 34 къо.
ГӀурадаколоб
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 6 км-ялъ жанубалдехун.
РегӀелал
МГӀ «ГӀурада росдал бо»
КӀудаб ХалакӀумур
КIудаб ХалакIумур жамагIаталде гъорлъе уна жибго КIудаб ХалакIумур росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Сура Ан-Нур
Сура букІана рештІун Мадинаялда, ва гьелда жаниб буго 64 аят.
28 Ноябр
28-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 332-абилеб къо (високоснияб соналъ — 333-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 33 къо.
Лъахъ
Лъахъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, ГӀурада росдал боялде гъорлӀе унеб.
Гьидерил Кьо
Гьидерил Кьо — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, ГӀурада росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 6 км-ялъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун, АваргӀоралъул квегӀаб рагӀалда, гьебго цӀар бугеб кьодухъ.
РегӀелал
МГӀ «ГӀурада росдал бо»
Лъахъ
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 6 км-ялъ жанубалдехун, ГичиногӀоралъул квегӀаб рагӀалда.
Шамхалов МухӀамадил Шагьрудин
ГІумру
Гьавуна ТІануси, векьарухъанасул хъизаналда. ГьитІинго хутІана эбель-эмен гьечІого; тІалаб гьабуна Шураялъул лъималазул рукъалъ.
ТІехь
МухІамадил Шагьрудин вуго «Дагестан — дир рокьи ва къисмат» абураб тІехь хъварав чилъун
Тахшагьар
Тахшагьар ккола пачалихъалда, вилаяталда, штаталда ялъуни цогидаб административияб икълималда нухмалъиялъул бакІ хІисабалда жиндир бетІераб статутс бугеб муниципалитет. Гьеб ккола бетІереб шагьарлъун, жинда жаниб хІукуматалъул гІуцІиялги данделъаби гьарулеб бакІги бугеб; тахшагьаралъул статусалъе гІемерисеб баян кьун букІуна гьелъул къануналъ яги конституциялъ. Цо-цо юрисдикциязда, чанго пачалихъалда бугеб, хІакимлъиялъул батІи-батІиял гІаркьалаби рукІуна батІи-батІиял гІумру гьабулел бакІазда. Цо-цо нухалда батІалъи гьабула официалияб (конституциялъулаб) тахшагьаралдаги жиб батІияб бакІалда бугеб хІукумат букІунеб бакІалдаги гьоркьоб.
Жал аслиял экономикаялъулал, демографиялъулал, маданияталъулал ва интеллектуалиял централлъун рукІунел тахшагьаразде гьединго абула тІоцересел шагьаралилан (приматиял шагьар). Мисалаллъун рачине бегьула Афинал, Банкок, Пекин, Брюссел, Копенгаген, Къагьир, Лондон, Мехико, Москва, Париж, Лима, Сеул ва Токио.
Терминология
Тахшагьар абураб рагІи Авар мацІалде бачІун буго парс мацІалдаса; гьеб рагІи лъугьун буго тах ва шагьар абураб рагІабаздаса, жинда жаниб тах бугеб шагьар абураб магІна буго гьелъул. Административияб мартабат гІодобегІанал икълимазул хІакимлъи жаниб бугеб бакІалъе цо-цо пачалихъазда хІалтІизабуларо тахшагьар абураб термин, хІалтІизабула, мисалалъе, термин "административияб марказ".
БердимухӀамадов, Къурбангъули Мяликгулиевич
Къурбангъули Мяликгулиевич БердимухІамадов (Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow; гь. 29 июналъ 1957 с., Бабарап росулъ, Гёкдепе этрап]], ГІашкъабад область, Туркменистаналъул ССР, СССР) — 2007 соналъул 14 февралалдаса байбихьун Туркменистаналъул президент (2006 соналъул 21 декабралдаса 2007 соналъул 14 февралалде щвезегІан Туркменистаналъул президентасул ишал тІоралев), пачалихъияв жигарчи, Туркменистаналъул министерзабазул кабинеталъул председатель, Туркменистаналъул яргъидгІуцІарал къуватазул тІадегІанав боязул бетІер, армиялъул генерал, медицинаялъул гІелмабазул доктор, экономикиял гІелмабазул доктор, Туркменистаналъул гІелмабазул академиялъул академик, Туркменистаналъул демократияб партиялъул председатель (2007 - 2013 соназ).
ГІумрухъвай
Гьавуна 1957 соналъул 29 июналъ Туркменистаналъул ССР-алъул ГІашкъабад областалъул Гёкдепе мухъалъул Бабарап росулъ. Эмен, Мяликгули БердимухІамадович БердимухІамадов — мугІалим, КПСС-алъул гІахьалчилъиялде кандидат, битІа-бишизабулелгун-захІматалъул идарабазул вукӀарав нухмалъулев, гьанже — пенсионер. Мать — Огулабат-эдже. Дед, Бердымухамед Аннаев, был известным учителем, работал директором начальной школы, в годы Великой Отечественной войны он воевал на фронте. Къурбангъули вукӀана хъизаналда цохӀого цо вугев васлъун, гьесул яцазда цӀарал руго: Гулнабат, Дурдинабат, Гулжамал, Огулжамал ва Мягьри.
1979 соналъ лъугӀизабуна Туркменистаналъул пачалихъияб медицинаялъул институталъул гІусазул медицинаялъул факультет, хадубго цун аспирантураги. Гьев ккола медицинаялъул гІелмабазул докторлъун.
ЗахӀматалъул нух байбихьана 1980 соналъ гІусазул тохтурлъиялдасан.
ЛекӀикь
ЛекIикь жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЛекIикь росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Эгъе
Эгъе (латиназул мацӀалда talus) — гӀадамасул лага-черх.
Даниялилазул Даниялил ГӀабдурахӀман
Даниялов Даниялил ГІабдурахІман (22 август 1908, Ругъжа, Гъуниб округ, Дагестаналъул область, Россиялъул империя — 24 апрел 1981, Москва, СССР) — сиясатияв ва партиялъулав хъулухъчи, Дагъистаналъул машгьурав пачалихъияв ва жамгІиябгун сиясаталъулав хІалтІухъан, сиясатчи, Дагъистаналъул АССРалъул ракь хІалтІизабиялъул нарком (1937–1939), Дагъистаналъул АССРалъул Халкъиял Комиссаразул Шураялъул Председатель (1940–1948), КПССалъул Дагъистаналъул областалъул комитеталъул тІоцевесев секретар (1948–1967), Дагъистаналъул АССРалъул  Президиумалъул ТІадегІанаб Шураялъул Председатель (1967–1970).
ГIабдурахIман Данилов гIемерисезда лъала республикаялъул бетIер хIисабалда, гьес Дагъистан цебетIеялъе, гIадамазул гIумру лъикIлъизабиялъе, росдал магIишатги, промышленностги тIадегIанаб даражаялде бахинабиялъе, гьес дагъистаниял чачанал гIадин гочинаричIого рукIиналъе ва радиоактивиял хутIелал Дагъистаналъул мугIрузда рукъине риччангутIиялъе бахъараб хIаракат ракIалде босун. Гьединго киназго бицулеб жо буго гьев хъулухъалдаса нахъе вахъиzk]ek, мацIихъабаз гьесулги СССРалъул нухмалъиялъулгунги тIубан гьоркьолъаби хвезариялъул.
ГІумрухъвай
Даниялов Даниялил ГІабдурахІман гьавуна 1908 соналъул 22 августалда аваразул Гъуниб округалъул Ругъжа росулъ, векъарухъанасул хъизаналда. 1920 соналдаса 1924 соналде щвезегІан ьесие тарбия кьуна Гъуниб мухъалъул лъималазул рокъоб, гьелдаса хадуб — Шураялъул интернаталда.
1928 соналъ гьес лъугІизабуна Шураялъул педагогияб колледж, гьебго заманлда гьев лъугьана ТІКП(б)-ялде. Гьебго соналъул октябр моцІалдаса нахъе гьев лъугьана Гъуниб окружной комитеталъул тІалабияв секретарлъун, 1929 соналъ — Дагъистаналъул обкомалъул Агитациябгун пропагандалъулаб отдел бачунев чилъун. 1930 соналъул марталда гьев тІамуна Лъай кьеялъул Халкъияв комиссариаталъул бетІераб нухмалъиялъул начальниклъун.
1935 соналъ Даниялил ГІабдурахІманица лъугІизабуна Московаялъул лъел магІишаталъул инженеразул институт, 1947 соналъ — заочно лъугІизабуна ЦК ВКП(б)-ялда бугеб тІадегІанаб партиялъулаб школа.
КІудияб ВатІанияб рагъул заманалда вукІана 44-леб аскаралъул Рагъулаб советалда ва МаІачхъалаялъул цІуниялъул комитеталъул чилъун. [1948]] соналъул 3 декабралдаса 1964 соналъул 29 ноябралде щвезегІан  — КПССалъул Дагъистаналъул областалъул комитеталъул тІоцевесев секретарлъун 1967 соналъул ноябралдаса 1970 соналде щвезегІан — Дагъистаналъул АССРалъул ТІадегІанаб Президиумалъул Шураялъул Председатель. ЦК КПССалъул гІахьалчи — 1956–71 гг. ( ЦК КПССалде кандидат — 1952–56 гг.). 1946–70 саназда — СССРалъул ТІадегІанаб Советалъул депутат. СССРалъул ТІадегІанаб Советалъул Президиумалъул гІахьалчи — 1962–70 саназда.
1970 соналдаса — союзалъулаб даража бугев персоналияв пенсионер.
1971 соналдаса — СССРалъул гІелмабазул академиялъул Востоковедениялъул институталъул кІудияв гІелмияв хІалтІухъан.
Хвана 1981 соналъул 24 апрелалъ Москваялда.
Хъизан
Даниялил ГІабдурахІманил гьитІинав вац, совет гІалимчи ва тарихчи — ГІажигІали. ЧІужу Хадижат (ЧІохъа). Лъимал:
Яс — Забидат (медицинаялъул гІедмабазул кандидат) ва лъабго вас: кІудияв — МитхІат (медицинаялъул гІедмабазул доктор, профессор), гборкьохъев — Юсуп (кинорежиссёр, драматург) ва гьитІинав — МахІач (тарихиял гІедмабазул доктор).
МитхІат ва МахІач хвана хеко. Кинорежиссер Даниялил ГІабдурахІманил Юсуп (инсул хІакъалъулъ ракІалде щвеязул тІехьалъул автор), хвана 2015 соналъул 24 маялъ 2015. 21 январ 2016 соналъ хвана Даниялил ГІабдурахІманил цохІо йикІарай яс — Забидат 21 января 2016 года. Нахъе руго лъималазул лъимал.
РакІалде щвезави
Даниялил ГІабдурахІманил цІар кьун буго МахІачхъалаялда бугеб къватІалъе.
30 Ноябр
30-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 334-абилеб къо (високоснияб соналъ — 335-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 31 къо.
ГӀадалнах
Ня (латиназул мацӀалда cerebrum) — гӀадамасул лага-черх.
ЛекӀикь КӀатӀихъ
ЛекIикь КIатIихъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЛекIикь КIатIихъ росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Къурбаналъул къо
Къурбан къо яги ГІидул адхІа ( — къурбан хъвеялъул байрам) — хІаж лъугІиялда хурхараб исламалъул байрам, жиб кІодо гьабулеб КІал биччан къоялдаса хадуб 70 къо араб мехалда, Зул-ХІижжа моцІалъул 10-еб къоялъ.
ЛекӀикь Малахъ
ЛекIикь Малахъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЛекIикь Малахъ росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Туркия
Ту́ркия яги Турк (Türkiye), официалияб куцалда Туркиялъул Жумгьурият (Türkiye Cumhuriyeti) — аслияб куцалда БакътІерхьул Азиялда, ва цо-цо бутІа (гІага-шагарго 3 % ракьалъул, 20 % халкъалъул) — Бакъдасебгун-Бакъбаккул Европаялда бугеб пачалихъ. ГІуцІана 1923 соналъ ТІоцебесеб дунялалъул рагъда ГІусманиязул империя къун хадуб ва гьеб бикьиялъул хІасилалда, ва турк миллаталъул гІадамаз гІумру гьабун ругел ракьал хасаб турказул миллияб пачалихъалде сверизабун хадуб. 2015 соналда жаниб халкъалъул къадар бахунеб буго 77 695 904 чиясде, ракь — 783 562 км². Дунялалда гьелъ ккола 18-еб бакІ халкъалъул къадаралъул рахъалъ ва лъебералда налъабилеб бакІ ракьалъул рахъалъ. Пачалихъалъулаб майІ — турк.
Турция ккола динамикияб куцалда цебетІолеб экономикаялъул къайи-матахІ гьабулеб индустриалияб пачалихъ. Бича-хисиялъул бажари буголъиялъул баршалъиялде (БББ) данде ккун халкъалъул цо чиясе ГІЖП-лъул къадар бахуна 19 6100 долларалде лъагІалида жаниб (2014). 2014 соналда БББ-ялъул рахъалъ Турциялъул ГІЖП бахана 1508 млрд долларалде.
Улкаялъул ракьазул цІикІкІунисеб бутІа ккола Анатолиялъул бащадаб чІинкІиллъиялде ва Эрменистаналъул мугІрузул тІалъиялде, дагьаб — Балканалъул бащадаб чІинкІиллъиялде ЧІегІер ва Ракьдагьоркьосеб ралъадазда гьоркьоб. Турциялъ гІурхъи цо гьарула бакъбаккудасан Гуржиялъулгун, Эрменистаналъулгун, Азарбижаналъулугн ва Ираналъулгун; къиблаялдехун — ГІиракъалъулугн ва Сириялъулугун; бакътІерхьудахун — Герекалъулгун ва Булгъаралъулгун. Улкаялъул рагІалда буго ункъго ралъад: ЧІегІер, Ракьдагьоркьосеб, Эгей ва Мармар ралъадал.
2000 соналъ Турциялъул Жумгьурияталъе щвана Евроцолъиялъул гІахьалчи-пачалихълъун лъугьине кандидат-пачалихъалъул официалияб статус. Турция ккола НАТО-ялъул гІахьалчи-пачалихъ 1952 соналдаса бахъун.
География
Туркия буго бакъбаккул башдаб шаралда. Гьелъул гІатІилъи (жанир ругел хІавузал, лъим бакІарарал бакІалгун цадахъ) бахуна 779 452 км². Туркиялъул — 97 % — бутІа буго Азиялда ва 3 % — Европаялда. Туркиялъул географияб хаслъилъун ккола — церегосел заманаздасан бахъун Европагун Азия хурхинарулел ва чІегІералъдал рагІаллъабазда ругел халкъал ракьдагьоркьосеб ралъдал рагІаллъабигун хурхинарулел, аслиял нухазда букІин. Гьанэейин абуни Туркиялъул ракьаздасан лъун руго Азиялъул гІемерал пачалихъал Европагун хурхинарулел маххул ва хъилил нухал.
Улкаялъул ракьазул цІикІкІунисеб бутІа ккола Анатолиялъул бащадаб чІинкІиллъиялде ва Эрменистаналъул мугІрузул тІалъиялде, дагьаб — Балканалъул бащадаб чІинкІиллъиялде ЧІегІер ва Ракьдагьоркьосеб ралъадазда гьоркьоб.
Туркиялъул бищун цІикІкІараб халалъул манзил буго бакъбаккудаса бакътІерхьуде — 1600 км, севералдаса къиблаялде — 600 км. Лъабго рахъалъан гьеб батІи-батІиял ралъадаз жанибе бачуна: севералдасан — ЧІегІералъдаца, бакътІерхьудасан — Эгей ралъдаца, къиблаялдасан — Ракьдагьоркьосеб ралъдаца. Туркиялъул европияб ва азиялъул рахъал цоцадаса ратІа гьарун руго, ЧІегІералъадгун Эгей ралъад хурхинабулеб мармар ралъдацаги, Босфор ва Дарданел ралъдал къварилъабаз. Босфоралъул ва Меседил лълъарал (Мармар ралъад) къиблаялдехун буго дунялалъул бищун берцинал шагьаразул цояб ва Туркиялъул бищун халкъ ризаб шагьар — Истамбул.
Туркиялъ гІорхъаби цо гьарула ( сагІтил хъаравулалда рекъон ):
Пайдаял магІданал
Туркиялъул ракьалда 100 гІанасеб тайпа пайдаял магІданазул буго. Улкаялда буго гІемерал тайпаби рудаялъул, химиялъул, цІатІаригун-энергетикаялъул гІатІгоял материалазул. ТІолгодунялалъул лъамамеседалъул нахърателалдаса Туркиялъул бутІа ккола 25 %.
Гьава-бакъ
Туркия — цІикІкІунисеб бутІаби мугІруздасан гІуцІараб пачалихъ буго, гьединлъидал гьава-бакъги батІи-батІияб куцалда хисардула гІодоблъабаздаги мугІруздаги. Централиял бутІабазда гьава-бакъ гьоркьохъеб даражаялъул континенталъулаб букІуна, багІарараб ва бакъвараб рииги гІураб куцалда цІорораб хаселги букІуна. Эгей ва Ракьгьоркьохъеб ралъадазул гьава-бакъ хасало цІакъ тамахаб букІуна. ЧІегІералъдал рагІаллъиялдайин абуни гьава-бакъ танкараб, цІадал гІемераб ва хасало цІорораб букІуна. Къиблаябгун-бакъбаккул рахъалдехун гьава-бакъ тропикияб салул авлахъалъулаб букІуна, цІакъ багІарараб риигун.
Халкъ
Пачалихъалъул аслияб халкълъун ккола — туркал. ГІусманиязул заманалда турказ жододего абулаан "гІусманиял" абун (Osmanlı).
1927 соналъ тІобитІараб тІоцебесеб халкъалъул хъвай-хъвагІаялда рекъон, Туркия жумгьурияталда гІумру гьабулеб букІун буго, гьездаса  , , черкесал, босниял ва и цогидалги.
Кинго улкаялда тІобитІана 12 халкъалъул хъва1-хъвагІай. 1927 соналдаса бахъун Туркиялъул халкъалъул къадар цІикІкІана 4,4 нухалъ, гІицІго 1950 - 1985 соназда жаниб — 2,5 нухалъ. 2009 соналъ Туркиялъул халкъалъул къадар бахана 72,6 млн чиясде, халкъалъул гъунки 88 чи щибаб км², шагьаразда гІумру гьабулезул бутІа 75,5 %, 15 соналдаса рорчІарал хъвазе-цІализе лъалезул бутІа 88,1 %.
Туркиялъул ракьазда цокІалаб гуреб куцалда рикь-рикьун руго халкъал. Бищунго гъункун халкъал руго Мармар ва ЧІегІер ралъадазул рагІаллъабазда, ва гьединго Эгей ралъдал рагІалдехун кколел мухъаздаги. Бищунго халкъ ризаб шагьарлъун ккола — Истамбул, бищун гІадамал дагьаб мухълъун ккола — Хаккяри.
Эрменал
Эрменал — ккола Туркиялъул аслияб халкълъун, гьез гьабула насранияб дин ва эрменал хъвехъилалда цебе гьел гІумру гьабун рукІана тарихияб БакътІерхьул Эрменистаналъул ракьазда ва Киликиялда. XX гІасруялдаса цебе Туркиялъул ракьазда гІумру гьабун рукІарал эрменазул къадар бахунеб букІана 3 000 000 цІикІкІун эрменав.
Сирянал
Сирянал — ккола насранияб дин гьабулеб Туркиялъул аслияб халкълъун. Жакъасеб Туркиялъул къиблаябгун-бакъбаккул рахъалдехун, Сириялъулгун ГІиракъалъул гІорхъабазда, XX гІасруялъул авалалда гІумру гьабун рукІана нус аза-азар сиряназ, гьесздаса 500 000 цІикІкІун чи чІвана тІоцебесеб дунялалъул рагъул заманаялъ. ЧІаго хутІарал сирянал дунялалда рикь-рикьун ана. Хаккяри икълималъул тІолго халкъалдаса сиряназул къадар букІана 43,7 %. Гьел дунялалда рикь-рикьун аралдаса хадуб гьезул минабахъе рахъана курдал.
Грекал
Грекалги ккола насранияб дин гьабулеб Туркиялъул аслияб халкълъун. БатІи-батІиял баяназда рекъон, ТІоцебесеб дунялалъул рагъда цебе, жакъасеб Туркиялъул ракьалда гІумру гьабун букІана 2,7 млн. гІунтІарав грекас. Жакъасеб Турциялда гІумру гьабун руго гІураб къадаралъул бусурманал греказ.
Курдал
Курдал — жинца аслияб куцалда ислам гьабулеб, иранмацІазул халкъ. 1927 соналъул халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон Туркиялда рукІана 2 323 359 курдав. Туркяилад гІемерал соназ, цогидал халкъал турказде сверизабиялъул политика билълъинабулеб букІана. Гьединлъидал, гІага-шагарго миллатазул къадар рикІкІинцин цІакъ захІматаб букІуна. БатІи-батІиял баяназда рекъон Туркиялда ругел курдазул къадар бахуна 10-ялдаса 23 % улкаялъул кинабниги халкъалъул къадаралдаса. 8,13 миллион чи вуго курдазул Туркиялда (2014 соналъул баяназда рекъон ), ва аслияб куцалда гьез гІумру гьабулеб буго улкаялъул бакъбаккудахун.
Крималъул татарал
Туркиялда гІумру гьабун буго гІураб къадар крималъул татараз (гІага-шагарго 500 000 - 5 миллионалде щвезегІан), гьезул аслияб бутІаялъ Туркиялде гьижра гьабуна Россиялъул империялда гъорлъе Крим цІцІаралдаса хадуб, ва гьижра гьаби гьоркьоса къотІичІого цебе инеб букІана XVIII, XIX ва XX гІасрабазда.
Кавказалъул халкъал
ЦІкІкІараб къадар Шималияб Кавказалъул халкъазулги буго Туркиялда (аслияб куцалда гьел ккола, Кавказалъул рагъдаса хадуб гІурусаз жодорго ватІаназдаса гочинарурал гІадамазул наслаби) — гьезде киназдего турказ гІаммаб куцалда черкесалин абула. Гьездаса руго адигал, абазинал, абхазал, нугъаял, карачаял ва балкарал, дагъистаналъул халкъал ва хасго магIарулал, гъалгъаял, гьириял ва чачанал. Гьезул гІаммаб къадар бахуна 3 миллион чиясде.
Туркал
Туркал — ккола Туркиялъул аслияб ва бищун рикІкІен цІикІкІараб миллатлъун. Гьел кІалъала алтаялъул мацІазул хъизаналдаса тюрказул гІаркьелалда гъорлъе унеб огъуз къокъаялъул мацІалда ва гьез гьабула ислам дин. Турказул умумул ккола — огъузал, гьелги рачІана жакъасеб Туркиялъул централияб бутІаялде XI гІасруялъул бакьулъ, жакъасеб Хъазахъистаналъул ракьазда букІараб тарихияб Огъузазул пачалихъалдасан. 1453 соналъул 29 маялъ турказ греказухъа бахъана Константинопол (гьанжесеб Истамбул).
1927 соналъ Туркиялда гІумру гьабун букІана 13 464 564 чияс, гьезул цІикІкІунисел рукІана туркал. Жакъасеб Туркиялда халкъалъул къажар бахуна 80 000 000 чиясде, гьесдаса 50 000 000 - 59 000 000 чияс жалго туркаллъун рикІкІунел руго (62 % - 74 %)
Динияб рахъалъ туркал — ккола бусурбабилъун (чІикІкІунисеб бутІа — хІанапил мазгьабалъул суниял, дагьаб — гІалевиял).
Цоги халкъал
ТІадехун рехсарал халкъаздаса батІаго, аслияб куцалда Туркиялъул къиблаябгун-бакъбаккул рахъалдехун гІумру гьабун руго миллионалде гІезе рекІарал гІарабаца. Лазазги хемшиназги гІумру гьабун буго аслияб куцалда ЧІегІер ралъдал бакъбаккул рагІаллъабазда. Гьединго улкаялда гІумру гьабун руго албанал, гуржиял, падарал, узбекал, татарал ва цогиги гІемерал миллатазул вакилзаби
Туркиялда гьоркьоса къотІичІого гІумру гьабун буго чанго азарго гІурусас.
Шагьарал
Халкъалъул къадаралгун шагьарал:
Административияб бикьи
Илалъул сиясиял ишал тІоразе тІадтарасул хъулухъалда цІар буго губернатор (vali), гьевги вихьизавула хІукуматалъ. Губернаторасул чІолеб бакІалде абула вилайет (vilayet).
Росдал магІишаталъул суалал тІорала муниципалитеталъул бетІерас (büyükşehir belediyesi başkanı), гьевин абуни вищула халкъалъ. Мухъазулги (илчеязулги) руго муниципалитетал (belediye) гьезда тІадтаразул хъулухъалде абула мэр-абун (belediye başkanı).
Сиясияб гІуцІи
Къанунал рахъулеб къуват буго цопалатаялъул парламенталъул кодоб — ТІадегІанаб миллияб мажлисалъухъ (Büyük Millet Meclisi), жибги гІуцІун бугеб 600 депутатасдасан, жалги рищулел 5 сонил болжалалда (2007 сон щвезегІан рищулаан — 7 сонил болжалалда) халкъиял рищияздалъун. Цеве пачалихъалъул бетІер — Республикаялъул президент (Cumhurbaşkanı), вищулаан ТІадегІанаб миллияб мажлисалъ 7 сонил болжалги цІан, гьес тІубазабулаан гІицІго вакиллъиялъул хІалтІаби. ХІукму билълъинабиялъул къуват букІана Министерлъиялъул Советалъухъ (Bakanlar Kurulu) бетІерав министрасул (Başbakan) нухмалъиялда гъоркь. Гьединлъидал пачалихъалда цІикІкІунисел ихтиярал рукІана бетІерав-министерасухъ. ХІукму билълъинабиялъул ва къанунал рахъиялъул къуватазда тІад халкквей гьабула Конституциялъул Диваналъ (Anayasa Mahkemesi), жибги гІуцІун бугеб, президентас рихьизарурал, 11 даимав ва 4 хисулел членаздасан. Председателем Конституциялъул Диваналъул председателлъун (2007 соналъул октябралдасан бахъун) вуго Хашим Килич.
2007 соналъул 21 октябралда Туркиялда тІобитІана билъанхъизабулеб бугеб конституциялда рекъезариял гьариялъул референдум. Гьел рекъезариязул хІасилалда хисизабуна президент вищулеб къагІида, гьесул ихтиярал ва гьесие лъураб болжал, гьединго парламенталъул ихтияразул болжалги. 1982 соналъ лъураб конституциялда рекъон пачалихъалъул бетІер — президент — вищулаан парламенталъ. Президент вищулаан 7 сонил болжалги цІан ва кІиабизе вищизе ихтиярги букІинчІо. ЦІиял тІаде рачІарал рекъезариязда рекъон, улкаялъул бетІер вищула тІолго халкъалъул рищияздалъун 5 сонил болжалалда ва гьесие рес буго цоги цо болжалалъ вачІине ришиял гьаризе. Парламенталъул рищиял гьарула 4 сонида жаниб цо нухалъ.
Жакъа Туркиялъул бетІерлъиялда буго консервативияб (цІиябщиналда данде чІараб) РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партия.
2017 соналъул 16 апрелалъ Туркиялда тІобитІана конституциялда хиса-басиял гьариялъул референдум, гьелъул хІасилалда президентасул ихтиярал цІикІкІинаруна, парламенталда бакІал цІикІкІинаруна ва бетІерав-министрасул хъулухъ хвезабуна. Гьел рекъезариязул рахъ ккун гьаракь кьуна 51,41 %, данде рахъана 48,59 %. Туркия лъугьана президентлъиялъул республикалъун.
КъватІисеб сиясат
2000 соналъ Туркиялъул Республикаялъе щвана пачалихъ — кандидат абураб официалияб статус Евроцолъиялъе членлъун лъугьине. Туркия ккола НАТОялъул членлъун 1952 соналдасан байбихьун.
Кавказалъул икълим ккола — Туркиялъул къватІисеб сиясаталъул кІвар бугел пунктаздаса цояблъун. Туркиялъул къватІисел ишазу министр Мевлют Чавушоглуца кьураб баяналда рекъон, Туркиялъ жигара бахъулеб буго цоцадарарал рукІине Кавказалъул пачалихъалгун.
Туркия ва Евроцолъи
Гьаб заманаяляда Туркиялъ Евроцолъиялъулгун гьарулел руго кІалъа-ралъаял, Туркияги европаялъул сиясиябгун-экономикияб гІуцІиялда гъорлъе лъугьине.
Дин
Къануналда рекъон Туркиялда динал пачалихъалдаса батІа гьарун руго ва улкаялъул живав чиясе бокьараб дин гьабизе ихтияралги кьун руго. Улкаялъул цІикІкІунисеб халкъалъ гьабула исламияб дин ва гьел ккола хІанапил мазгьабалъул гІадамаллъун. Гьединго гІорхъолъа ун машгьурал руго батІи-батІиял тІарикъатал. Аслияб куцалда машгьурал тІарикъатал руго накъшубандияб ва мевлеви тІарикъатал. Руго Туркиялда шапигІил мазгьабалъул гІадамалги, гІемерисел курдал ккола гьел. ГІемераб къадар мажгитазулги буго улкаялда — 78 000 мажгит.
Экономика
Улкаялъул экономикаялдаса промышленносталъ ккола 28 %, росдал магІишаталъ — 15 %, минаби раялъ — 6 %, халкъалъе гьарулел хъулухъаз — 51 %.
2018 соналъ Туркиялъ ккуна дуниялалда 18 бакІ экономикаялъул гучалъул рахъалъ.
2020 соналъул 1 январалдасан байбихьун, Туркиялда хІалтІул харжалъе чІезабураб бищун дагьаб къадар ккола 2943 туркиялъул лир (брутто) (€442,17) ва 2324,70 туркиялъул лир (нетто) (€349,17).
А (кириллица)
А, а — кириллицаялда гӀуцӀарал киналниги алипбаязул тӀоцӀебесеб хӀарп. БачӀин буго α (альфа) хӀарпалдаса, жибги финикияб «алеф» хӀарпалдаса лӀугьараб. ГӀемерисеб бихьизабула гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб гьаракь.
Туркия
Туризм
Турциялда цІакъго цебе тІун буго туризмаялъул хъулухъал и инфраструктура. Гьеб бараб буго ралъдал курортал рукІиналда ва машгьурал гьайбатал бакІал гІемер рукІиналда.
ГӀумар ибн ал-ХатӀтӀаб
Абу́ ХӀафс ГӀумар ибн аль-ХатӀа́б ал-ГӀадавий ал-Къураши (أبو حفص عمر بن الخطاب العدوي القرشي; гьавуна 585 соналъ, Маккаялде — хвана 3 ноябралъул 644 соналъ, Мадинаялда) — КӀиабилев халиф (634—644), цӀар рагӀарав пачалихъалъул хӀалтӀухъан ва МухӀамад аварагасул асхӀаб. Машгьурав вуго ГӀумар ибн ал-ХатӀа́б аль-Фарукъ ва ГӀумар-асхӀаб абурал цӀаразда (عمر ابن الخطاب).
А (кириллица)
Форма
Тарихалда жаниб, кириллияб А хӀарпалъул букӀана батӀи-батӀияб форма. Россиялда I Пётрица граждан шрифт билӀинабуралдаса нахъе, кириллияб А хъвала латин варианталда релълъун; курсивги, мухъил формаги гьединго.
ХӀалтӀизаби
ГӀемерисел мацӀазда, жидеца кириллица хӀалтӀизабулел, — авар, булгар, украин, белорусс, гIурус, русин, серб, македон ва черногор мацӀал гӀадал, — кириллияб А хӀарпалъ бихьизабула рагьараб гьаракь. Ингуш ва чачан мацӀазда бихьизабула гъоркьияб борхиялъул нахъисеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб ва гьоркьохъеб борхиялъул гьоркьохъеб кьералул рагьараб. Тувин мацӀалда гьеб хӀарп хъван букӀине бегьула диграф гӀадинги.
Авар мацӀалда
Авар мацӀалда киса-кибего хӀалтӀизабула гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб гьаракь бихьизабизе, мисалалъе: анцӀго, гӀадан, вац. РагӀул байбихьуда гьеб гьаракь дандчӀваларо, гьелда цебе букӀуна гьамза, амма гьеб бихьизабуларо, гьединлъидал киса-кибего рагӀабазул байбихьуда хъвала А хӀарп. Гьелдаса байбихьулеб бищун къокъаб рагӀи буго авар мацӀалда ине фигӀлуялъул тӀалабияб буссинаби: а.
ГӀурус мацӀалда
ГӀурус адабияталъулаб мацӀалда А хӀарп, рагӀулӀ бугеб позициялда рекъон, цӀалула батӀи-батӀиял къагӀидабазда:
ГӀурус рагӀаби А хӀарпалдаса байбихьулел, аслияб къагӀидаялъ руго цогида мацӀаздаса рачӀарал, цо-цо гьоркьоберехал яги гьаркьахъе абулел рагӀаби ва "а" рагӀи хутӀизегӀан.
Марьям
Ма́рьям бинт ГІимра́н (مريم بنت عمران) — ГІиса аварагасул эбел.
Туркия
КъватІисеб бича-хиси
2017 соналъ Туркиялъ ккуна 27-еб бакІ къватІисеб бича-хисияьлъул къадаралъул рахъалъ, къватІисел пачалихъазе гьабураб бича-хисиялъул (экспорт) къимат бахана $166 миллиардалде, къватІисан жанибе бачІараб (импорт) - $214 миллиардалде.
Марьям
Марьям йиго бищунго ритІухъай гІаданлъун рикІкІулей ва жиндир Исламалда жаниб гІемер хІурмат гьабулей гІадан. Гьелъул цІаралда Къуръаналда жаниб Марйам абун сурацин буго.
Туркия
Рагъул къуватал
Туркиялъул рагъул къуватал (Türk Silahlı Kuvvetleri) ккола — эркенлъи, лъидагобангутІи ва улкаялъул ракьазул кІибикьичІолъи цІунизе цойиде ракІарарал аскарал. 2006 соналъ кьурал баяназда рекъон туркиялъул армиялъул рикІкІен бахуна 514,85 азр. аскариясде.
Марьям
Къуръаналда жаний цохІого-цо чІужу-гІадан, жиндир цІаралдалъун жий рехсарай.
Бакъдаб
Бакъдаб — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул кули, КъахӀиб росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 5 км-ялъ жанубгин бакъбаккудехун, КъахӀиблъаралъул квегӀаб рагӀалда.
ГӀарани
ГІарáни — Хунзахъ мухъалъул росу, Хунзахъ росдал советалда гъорлъ бугеб. Росу буго Хунзахъ шималиябгун бакъбаккул рахъалда 2 км манзилалда. ГІарани росу лъугьана ХХ гІасруялъул тІоцебесеб бащалъиялда, Хунзахъ росдадаса ГІарани хъалаялда сверун рукІарал ракьал ратІаги гьарун росу гІуцІидал. 1929 соналъ ГІарани росабазул сияхІазда батІаго чІараб росу хІисабалда букІинчІо. 1960 c. ГІарани росу ана Хунзахъ росдал советалде гъорлъе.
Халкъ
674 чи
Лолалъ
Лолалъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго Лолалъ росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
2 Декабр
2-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 336-абилеб къо (високоснияб соналъ — 337-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 29 къо.
МагӀазухъе щекъер цолъулеб бакӀ
МагӀазухъе щекъер цолъулеб бакӀ (латиназул мацӀалда pharynx) — гӀадамасул лага-черх.
Да
Да (латиназул мацӀалда Gingiva) — гӀадамасул лага-черх.
Лолпажиниб
Лолпажиниб жамагIаталде гъорлъе уна жибго Лолпажиниб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Алиф
Алиф (ﺍ — ’алиф) — ГІараб алипбаялъул тІоцебесеб хІарп.
РекІинаби
БатІаго яги рагІиялъул байбихьуда — ; бакьулъ яги ахиралда —.
Абджадия
ХІарпалъул тарих буго цоил.
ГӀаймакиса Абубакар
ГӀаймакиса МугӀавиял Абубакар (1711, ГӀаймаки — 1797, ГьаракӀуни, Авария) — машгьурав авар гӀалимчи, шагӀир, жинца авар ва гӀараб мацӀалда асарал хъварав ва ирсалъе шаргIалъул нухалде халкъ ахIулеб вагIза-насихIаталъул 13 поэма тарав. Ккола авар хъвавулаб литератураялъе кьучI лъуразул цояв.
Ццин
Ццин (латиназул мацӀалда bilis) — гӀадамасул лага-черх.
ГӀаймакиса Абубакар
Гьави ва хъизан
«МажмагIал-авбаш» абураб Абубакар-хIажиясул тIохьода хъван буго гьадин: «Абубакар-хIажиясул кIудияв вац ГIабдуллагь вукIана гIелмудул ралъдалъе вукъулев, лъаялъул гьунар битIун бичIчIулев ва гIелмудул пихъ бакIарулев чи. ГьитIинав вац МухIамадамин – гIалимчи, мухIканал гIелмаби (математика, механика ва ц.) лъалев чи».
Абубакар-хIажиясул умумул ккола БуцIра росулъа. Гьесул эмен МугIавия гочуна БуцІраса ГIаймакиве. Гьев вукIана лъикIаб гIелму бугев чи, ва ГIаймакиб росулъ гьес малълъулаан гIараб адабият. Абубакар-хIажиясул эбелалда цIар букIана Сарат. Росасе мукIурай, гьесда хадуй йилълъарай, гьелъ хIаракат гьабулеб букIана жиндирго лъималазе исламалъул кьучIалда тарбия кьезе. акIалъул гIараб-бусурман маданияб ирс бакIарарал ва гьелъул цIех-рех гьабуразул цояв Гиничукьа ХIайдарбегил Мансурица хъвавухъего, «Абубакар-хIажиясул тухумалъ жиндирго байбихьи босула машгьураб Къурайш тухумалдаса, битIахъего Маккаялдаса, хадур гьесул умумуз гьижра гьабуна Сириялде, ХIалаб шагьаралде ва гьелдаса хадуб Дагъистаналде. Дагъистаналда Абубакар-хIажиясул тухумалъул кIудияв цин рещтIана БуцIра росулъ, гьениса – ГIаймакив.
ГъалбацIил вас, Сулейманил вас, ГIабдул-дибирил вас, БуцIраса МугIавиял вас Абубакар-хIажи – гьеб насаб, НурмухIамадил МухIамадил баяназда рекъон, кьун буго Абубакар-хIажияс «ШархI ХIазамийа» абураб жиндирго тIохьол мужалаталда.
ГІелму-лъаялъул нух
Жиндирго росулъ Абубакар-хIажияс нахъа тана бусурман лъаялъул гIадатал даражаби, гьитIинаб мехалдаго гьесулъ загьирлъана лъай босиялде нахъ гIунтIиги гъираги. Жиндирго инсул нухмалъиялда гъоркь Абубакар-хIажиясе щвана байбихьул лъай – гьес цIалана Къуръан, лъазабуна гIараб грамматика ва гIараб гIелмудул цогидал рахъалги.
Цудунго Абубакар-хIажиясул инсуе загьирлъана васасул гьунарги жо лъазе бугеб хIасратаб гъираги. Гьединлъидал гьес гьев витIула ГьаракIуниве, къади ва машгьурав мударис КIаратIаса КIудияв Дибирихъе лъай камил гьабизе мурадгун. ГIараб гIелмудул батIи-батIиял рахъаздаса цо-цо асарал лъазарун хадуб, ХIайдарбегил Мансурица хъвавухъе, «Абубакар-хIажияс ячуна ГьаракIуниса ГьитIинасул яс ГIайшат ва тIадвуссуна жиндирго ГIаймаки росулъе».
1731 соналда Абубакар-хIажиясе гьавула вас, гьесда цIарги лъола МухIамадилан (ГьаракIуниса СагIидил эмен). МухIамадие тарбияги лъайги щвана жиндирго инсудаса. ГьитIинго бихьизабуна гьес гъираги бажариги гIараб адабият лъазабизе, лъугIизабуна цIалун машгьурав гIалимчи ГIабдурахIман Жамил «Жами» абураб грамматикияб тIехь ва вахъана гIалимчилъун. Амма МухIамад хвана цIакъго цудунго, 1764 соналда жиндирго вас СагIид гьавун цодагьаб мехалдасан.
НурмухIамадил МухIамадица бихьизабухъе, Абубакар-хIажиясул хутIула гьитIинав вас ГIабдурахIманги, гIараб гIелмуялде гъира букIарав ва цо яс Аминатги, жий цо пуланав гIаймакисасе росасе арай.
ХIайдарбегил Мансурица хъвавухъего, гьесул заманалъул гIадамаз Абубакар-хIажияв рикIкIунев вукIун вуго «ракI лъикIав, сабру бугев, мухIканав ва тIабигIат рекъарав чилъун. Гьесулъ букIана вагIза-насихIат гьунаралъул кIудияб пагьму ва цо-цо мехалъ жиндихъ гIинтIамурал чагIи гIодизе гьарулаан гьес. Буго бицен, гьев вукIанин сундуего устарлъун, хIатта лъикIав къадахъанлъунги яргъил устарлъунги»-ян.
ВатІан тун къватІибе сапар гьаби
Кодоре щварал баяназда рекъон, Абубакар-хIажияс чанго нухалъ сапар бухьун буго Бакъбаккул улкабазде хIаж борхиялъул ва лъай камил гьабиялъул мурадалда. Гьел сапаразда вукIаго, гьев щола доб заманалда ГIусмани империялъул вилаяталлъун рукIарал ГІиракъалдеги, Шамалдегии ва цоги батIи-батIиял бакIаздеги. Гьенив гьев дандчIвала бакIалъул гIалимзабигун, лъай-хъвай гьабула гьел бакIазул маданиятгун, гIелмиял марказалгун, гьенир рукIарал библиотекабигун.
ГIаймакиса Абубакар-хIажиясул цIарги, гIелмуги, гьунарги машгьураб букIана Дагъистаналъул гIурхъаби рахунги. Баянаб буго цо гьадинаб интересаб хIужа Абубакар-хIажиясул гIумруялдаса М.-С. Саидовас бицараб: Цо нухалъ иргадулаб хIажалдаса Гуржиялъул ракьалдасан ватIаналде тIадвуссунев Абубакар-хIажияв, ГьерекІли-ханас жиндихъего ахIун, чанго къоялъ гьесие кIудияб гьоболлъи гьабун буго. Гьединаб хинаб, хIурматияб дандчIваялдаса нечарав ва тамашалъи гьабурав магIарулас гьикъун буго гьалъул магIна щибилан. ГьерекIли-ханас гьесда абун буго магIарулаз ЦІоралде гьарулел чабхъеназул кIудияб заралги балагьги бугин гуржиязе ва гьикъун буго Абубакар-хIажиясда, гьесул диналъ къабул гьабулищан гьединаб иш. Гьабуларин абун буго магIарул гIалимчияс, гьеб цIакъ какараб жо бугин исламалда. Гьебмехалъ ГьерекIлица гьарун буго Абубакар-хIажиясда магIарулазда гьоркьоб вагIза-насихIат гьабеян чабхъенал тезе, гьездаса инкар гьабизе. Гуржиязул ханасул гьариги къабул гьабун, рокъове тIадвуссарав Абубакар-хIажияс чабхъеназде дандечIун, гьел какун, гьезул бугеб мунагьалъул бицун, хвезегIан вагIзаби-насихIатал гьарулел рукIун руго МагIарухъ.
ГьаракIуниве гочин
Лъалеб жо буго, 1764–1767 соназда Абубакар-хIажияв жиндирго ГIаймаки росулъа гочана мадугьалихъ бугеб ГьаракІуни росулъе. Гьеб иш ккана гьесул вас, гьунар бугев гIалимчи, 25 сон барав МухIамад хун хадуб гIемер заманго балелдего. Биценалда рекъон, МухIамадил вас, вукIинесев кIудияв гIалимчи СагIидил гьеб мехалда букIун буго лъагIелгIанаб заман.
ГIагараб росуги тун, цогидаб бакIалде Абубакар-хIажияв гочиналъе НурмухIамадил МухIамадица бачунеб буго гьадинаб гIилла: «Цо нухалъ росулъ цо пуланаб берталъ Абубакар-хIажиясул вас ГIабдурахIманил кIалъай ккола мехтарал бихьиналгун, ва гьеб сверула гъалмагъиралде. Гьаниб абизе ккола гьел бихьинал рукIанин Абубакар-хIажиясул гIагарал чагIи. Гьелдаса хадуб гIагарлъиялъулги гьесул хъизамалъулги гьоркьоблъи хола. Гьеб жеги хIалуцине бокьичIого, гьезда гьоркьоб дагIба ккечIого букIине гIоло, Абубакар-хIажияс хIукму гьабула хъизамгун цадахъ гIагараб росу тезе ва жиндирго лъадул ГьаракIуниве росулъе гочине».
3 декабр
3-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 337-абилеб къо (високоснияб соналъ - 338-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 28 къо.
ГӀаймакиса Абубакар
ГьаракIуниве гочин
ГьерекIдерица цIакъ лъикI, ракI-ракIалъ къабул гьавула Абубакар-хIажияв, загьир гьабула гьесдехун жидерго хIурматги квербакъиги. Гьеб заманалда Абубакар-хIажиясул букIана 53 сон, гIалимчиясе гьеб ккола жеги гIолохъанлъиялъул гъира-жан тIаса инчIеб, завалияб гIумру. Балагьараб мехалъ, чорхолъ витIарав, рухIалда жан бугев чиги вукIун вуго гьев, гуревани кIиго росдада гьоркьоб бугеб халатаб нухда лъагIел барав гIезегIан кIудияв васги ваччун инароан. Къадаралде щвезе жеги гьесие букIана 26 сон, гьединлъидал гьесухъа бажарана цIидасан жиндиргоги СагIидилги гIумру гIуцIизе, рес бугеб магIишат гьабизе, мадрасаги рагьун, цIар рагIараб гIелмияб центр лъун гьеб лъугьинабизе. Гьесие кумекалъе къо бахъанагIан гIун вачIунев вукIана кIудияв инсул бакI кквезе вугев СагIидги.
Гъазигъумекиса ГIабдурахIманица жиндирго «РакIалдещвеязул тIехьалда» хъвалеб буго: «Абубакар-хIажияв ккола машгьарул дагъистаниял правоведазул, Дагъистаналда бусурбан культура пропаганда гьабуразул цояв, шагIир, жинда грамматика, хIадисал, фикъгьи лъазабулев букIарав мадраса гIуцIарав ва гьенив дарсал кьолев вукIарав».
Абубакар-хIажиясул асарал ва библиотека
Абубакар-хIажиясул букIана бечедаб, къиматаб библиотека. Гьенир рукIана 70 квералъ хъварал асарал, гьезда гьоркьор бусурбан правоялдасан, гIараб мацIалъул грамматикаялдасан, иллагьияталдасан, мантIикъалдасан ва цогидал гIелмабаздасан асарал, 18 асар живго Абубакар-хIажияс цогидал асараздаса хъваралги. Гьесул библиотекаялда рукIана 700–800 соналъ цере хъварал къанагIатал ва некIсиял асарал. Масала, Пахрудин ар-Разил «Анвар ат-Танзил» (XIII гIасру), Абу ИсхIакъ аш-Ширазил «ШархI ат-Танбигь» ва ц.
Марсан
Марсан жамагIаталде гъорлъе уна жибго Марсан росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
ГӀаймакиса Абубакар
Абубакар-хIажиясул асарал ва библиотека
Абубакар-хIажиясул гIараб мацIалда хъвараб адабияб ирс тематикияб рахъалъ буго батIи-батIияб. Гьев ккола тарихияб, фикъгьияб, этикиябгун ахлакъияб ва шигIрияб тематикаялдасан хъварал асаразул авторлъун.
Гьесул асаразда гьоркьоса хъвараб заман бихьизабураб бищун некIсияб асарлъун ккола, гьес ГІахъуша росулъ 1753 соналъ хъвараб «Васаил ал-лабиб гIала фадаил ал-хIабиб» абураб хIалтIи.
ГIалимчиясул асаразул квералъ хъваралги цо чанго кагъатги цIунун руго Тарихалъул, археологиялъул этнографиялъул институталъул, Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул квералъ хъварал асаразул фондалда, гьединго хасал библиотекабазда. Абубакар-хIажиясул гIараб ва магIарул мацIалда хъвараб бечедаб ирсалъул нилъехъе щварал асарал ккола:
XVIII гIасруялъул кIиабилеб бащалъиялдасан Дагъистаналда бусурбан культура цебетIеялъул тарих бухьараб буго гьединго Абубакар-хIажиясул мадрасагунги. Гьенир мутагIилзабаз лъазабулаан фикъгьи, шигIру гIуцIи, гIараб грамматика ва гь.ц.
Халкъалда жаниб Абубакар-хIажиясул мадраса букIана цIакъ машгьураб. Аслияб куцалда гьенир малъулаан теологиялгун гуманитариял гIелмаби. ТIабигIиялгун рационалиял гIелмаби малъг1аруиялъе гьениб кIудияб кIварго кьолароан.
Абубакарил гьунар букIун буго гIараб ва авар мацIазда шигIру сокIкIине. Гьев ккола магIарулхъвавулаб адарбияталъе кьучI лъураздасан цояв. ГIажам алипалдаса пайдаги босун, гьес гIезегIан насихIатиял асарал хъван руго. МагIарул мацIалда хъвараб гьесул 13 вагIза-поэма бахъун буго, 1912 соналъ Темир-хан-Шураб Мавраевасул басмаялда кьабураб, ЧIохъа ГIабдула-хIажияс данде гьабураб «ВагIзабазул тIехьалда».
МагIнаялъул рахъалъан гьел руго аслияб къагIидаялъ исламияб диналъул нух кквезе ахIун, бусурбабазе вагIзаби ва насихIатал гьарурал асарал.
ШаргIалъул нухде халкъ ахIулел гьел вагIзаби, гьанже заманалъул къагIидаялъ абуни, руго бусурбанчиясул гIамал-хасияталъул низамаллъун. Абубакар-хIажияс гIажаибго гьваридго, цо-цо мехалъ гучаб лирикияб шавкъалъул асаргун, цо-цо мехалъ ахIи балагун, гьарулагун, яги хIинкъи кьолагун, лъикIаб бицунагун, малъарулагун халкъ ахIула шаригIаталъул динияб нухдасан ине. Гьесул вагIзабаздасанги бихьула дин чучлъун, гIадамазул гIамал-хасият хун унеб букIин. Гьес гIажаибаб тIадчIейгун, ракI унтигун халкъ ахIула Аллагьасде руссине, какал разе, кIал кквезе, Къуръаналда божизе, ахираталъул, алжан-жужахIалъул пикругун гIумру гьабизе. БакI ккун букIаго абун телин, Абубакар-хIажиясул ахIи къабул гьабуразда гьоркьор рукIана, гьесдаса лъабкъоялда анцIгогIан соналъ хадуб шаригIаталъул нухдасан ине халкъ ахIарал ва гIемерисел гIадамал хIал гьабун гьеб нухдасан ине тIамурал, кIудиял имамзаби – ГъазимухIамад, ХІамзат-бег, Шамил.
ГьаракІуниса СагІидица вагIзабазе гIараб мацIалда хъвана гIатIидал баянал, вагIзабазда жаниб бицунеб кинабго жо Къуръан-хIадисалда данде кколеб букIинги бихьизабун. Балагьараб мехалъ, квералъ хъван, цIаларал чагIаз, мутагIилзабаз тIиритIиза-рулел рукIана гьел.
ВагIзабаздасан бихьула шагIирас гьел хIежалдаса вуссараб, гIакълу, пикру цIубараб, дин чIаго гьабизе ккеялда щаклъи гьечIого ракIчIараб мехалъ хъвазе байбихьун рукIин.
Абубакар-хIажиясул вагIзаби цIалун лъугIаралго, нилъее лъугьуна тамахаб сабурлъиялъул асар. Гьезул кьвариялъухъ, инсанасде гьез гьабулеб тIалабалъухъ балагьичIого, нилъ гьез рачуна нилъее къабулаб ахиралде щвезегIан. ВагIзабазда жаниб бицараб лъикIабги квешабги кинабго жо тIубазабуни, нилъ лъугьине ккола унго-унгоял Аллагьасда цере рацIцIадал бусурбабилъун. ТIокIабги лъикIаб ахир кинабха букIинеб ва вагIзабазда бицараб тIубазабизе къасдгун, цIалун лъугIизарула нилъеца гьел ва нилъерго намусалдаги къасдаздаги цебе рагIи кьола гьениб бицараб гIадин гIумру тIамизе, дин гьабизе, Аллагьасде руссараллъун рукIине. Гьелъ нилъер ракIазулъ рижизарула сабруги лъикIал къасдалги.
ТIоцебесеб вагIза хъваралдаса нахъе унеб буго лъабнусгогIан сон. Чанги заманаби хисана гьелдаса нахъе, хисана гIадамалги, амма вагIзабазда жаниб бицараб жо хисичIо, гьеб жакъаги хIажалъула. Хасго ахирал соназда гIадамасул напс пасалъулеб куц бихьараб мехалъ, цебечIола гьекъолдиялде, хъахIбалъи-зинаялде гIолохъанаб гIел машгъуллъун бугеб куц, гьелъ намус-яхI бугев кинавго чи ургъалилъе ккезавун вуго. Жакъа гьесул вагIзабазде тIаде къулизе, гьел цIализе, пикру гьабизе рес щвеялъ, нугIлъи гьабула гьев кIудияв гIалимчиясул баракат нилъехъе тIадбуссунеб букIиналъе.
Абубакар-хIажиясул вагIзаби руго магIарул мацIалда хъвай-хъвагIай байбихьулеб мехалъ, тIоцебе гьеб мацIалда хъварал динияб адабияталъул тIадегIанаб даражаялъул асарал. ВагIзабаз магIарулазул рухIияб дунялалде, литератураялде, халкъалъул гIакълу-пикру ва культура цебетIезабиялде гьабураб гучаб асар жеги нилъеца лъазабун гьечIо, амма гьеб букIана цIакъго кIудияб.
Гьел вагIзаби гурони, тIокIаб щибниги Абубакар-хIажияс хъван букIинчIебаниги, гьев мустахIикъав вукIинаан магIарулазул хъвавулаб адабият гIуцIиялъулъ тIоцересезда гьоркьоб гIахьаллъи гьабурав гIалимчи хIисабалда кидаго магIарул халкъалда ракIалда вукIине.
ЦIех-рехаз бихьизабулеб буго Абубакар-хIажиясул нилъ тIаде ккечIел, жеги квер щвечIел, гIараб ва маг1арул мацIазда хъварал гIемерал асарал рукIин. Гьездаго гьоркьоб буго 1757 соналъ ГІахъуша мажгиталъул имамлъун ва мударислъун хIалтIулеб мехалъ хъвараб ва Институталъул квералъ хъварал тIахьазул фондалда цIунун бугеб «Аварагасул тIадегIанлъи» абураб, 1505 соналъ хварав исламалъул кІудияв гIалимчи Жалалудин СуютІиясул тIехьалъе хъварал баянал.