cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хунзахъ
Хýнзахъ, яги Ху́нзахъ шагьа́р — ккола Дагъистаналда бугеб росу, Хунзахъ мухъалъул ва Хунзахъ росдал боялъул административияб центер; ккола мухъалул бищун кӀудияб чӀел-бакӀлъун, жиндир халкъалъул къадар 4245 чи вугеб. Хунзахъ буго гьебго цӀар бугеб тӀалъиялда, ГӀакаро мегӀералдаса шималиябгин бакъбаккудехун, Тобот лъаралда аскӀоб.
ГӀуцӀула Хунзахъ щуго авалалъ, гьезул бищун некӀсиял руго Самилахъ, ШототӀа, нуцалзабазул резиденция букӀараб ЩулалъутӀа, жеги кӀиго авал лӀугьана XVII гӀасруялда: Лъа́рахъ ва ХӀо́рихъ.
Гьанир бетIербахъи гьабулел чагIазде хунз (кьов. ху́ндерие, хаслъ. ху́ндерил, лок. ху́ндерихъ) абула.
Хунзахъ ккола некӀсияб чӀел-бакӀлъун, жиндие 2400-ялдаса цӀиккӀун сон бугеб. Бакъбаккул Кавказалда бищун некӀсиял ва сиясиял центразул цояблъун кколеб Хунзахъ букӀана Авар пачалихъалъул тахшагьарлъун, кколаан Аваристаналъул ва мугӀрул Чачаналъул рагъулаб ва административияб центерлъун. Авар нобилитат ва гьелъие хъулухъ гьабулел гьенир рукӀиналъ, Хунзахъ букӀана кӀудияб чӀел-бакӀлъун, халкъалъул цӀикӀкӀараб къадарги бугеб. Кавказалъул рагъул заманалда халкъалъул къадар гӀезегӀан гӀодобе ккана. Россиялъул империялде гъорлӀ Хунзахъ букӀана Авар сверухълъиялъул, революциялдаса хадуб Хунзахъ кантуналъул центерлъун.
Жакъа къоялъ Хунзахъ буго мухъалъул сиясиябги, маданиябги центр, гьенир руго руго аслиял административияб бакӀал, маданияталъул бакӀал. Буго цебетӀураб инфраструктура: школаби, паркал, спортзал. Гьенир торитӀула мухъалъул аслиял тадбирал. Гьединго Хунзахъ руго туристикияб бакӀал, гьезда гьоркьоб Хунзахъ музейги. Самилахъ авалалда буго Абулмуслим шайхасул зиярат.
Топонимия
Росдал цIар кисан бачIараб бугеяли гIалимзабазул ва тарихчагIазул батIи-батIиял пикраби руго:
Хунзахъ ва Хунзахъ боялда цогидал халкъаз абулел рукӀана жидерго цӀарал. Даргияз хӀалтӀизабулеб термин букӀана XӀивар/ХӀибар. Тумаз Хунзахъ шагьаралда абулаан Яртащи/Яртахьи абун. Чачаназ ва гъалгъаяз абулеб цӀар букӀана Джаяхъ.
ГӀандисез хӀалтӀизабулеб термин ккола Гьайбуя, гъодоберисез — Гьабул, кӀкӀаратӀисез — Гьалби. ГӀахьвалаз абулеб цӀар буго Илъалъ.
Тарих
Хунзахъ Аваристаналъул тахшагьарлъун букIана. 1837 соналъ гIурусазул боялъ кверде босана. , 1843 соналъ Шамилие мутIигIлъана. 1859 соналъ гIурусаз цIидасан бахъана. 1864-69 соназ Хунзахъ рагъул хъала бана. Ахиралда, 1864—1928 соназ, Авар округалъул администратияб центрлъун букIaна.
Жанисеб рикьи
Самилахъ авал (XVII гӀасруялде щвезегӀан Сагьмилахъ) букӀана Аваралде ислам бачӀиналдего. Гьенир ратана гуржи ва бищун цересел гӀараб хъвай-хъвагӀаби (XI–XII гӀасраби). Самилахъ буго Цолбокь рагӀалда, гамачӀхӀалаб борхалъуда. Гьениб буго Шималиябгин Бакъбаккул Кавказалъул бусурбабаз рикӀкӀунеб Абумуслим шайхасул хоб. Самилазул цере рукӀана хасал балъал, гӀумруялъул аспектазул регуляция гьабулел; балъал 1824 соналъ балъал хъвана гӀараб мацӀалда, гьел хъвай-хъвагӀаби цӀунун хутӀун руго.
ШототӀа яги ЧототӀа авал буго жанубияб рахъалдехун, гӀанчӀилаб борхалъуда, жанубияб рахъалда рагӀал бугеб бакӀалда. Авалалъул централияб бакӀ ккола ГьинтӀа. Цере ШототӀа авалалъулги рукӀун руго жиндирго балъал.
ЩулалъутӀа авал буго хъитӀазулаб борхалъуда, анцӀ-анцӀ метр борхалъи бугеб рагӀал кӀиго рахъалӀан данде бачӀун лӀугьунеб бокӀнида. Авал букӀана Хунзахъ тахшагьаралъул аслияб, гьениб букӀана нуцалзабазул щула гьабураб резиденция, жиндир хӀакъалъулӀ XVI гӀасруялдасаго лъалеб. ШулалъутӀа гӀумру гьабун рукӀана нуцаллзабазул нуслуялъул гӀадамал, гьезул цетелзаби, нукарзаби, хъалаялъул гъаравашал, хъулухъ гьабулеб персонал, пачалихъияб администрациялда хӀалтӀулел. XIX гӀасруялде щвезегӀан гьениб букӀана Хунзахъ бол мажгит, жиндица нуцаллзабазул гьингун цо щулалъиялъул комплекс гӀуцӀулеб букӀараб.
Лъарахъ авал документазда рехсолеб буго XVII гӀасруялъул ахиралдаса байбихьун Лъарахъ-ШототӀа хӀисабалда. Гьеб бутӀаккун буго хундерил аристократиялъул гӀадамалги рукъулел рукӀараб XVI гӀасруялъул хабал ругеб бакӀалда. Гьеб факталъги, тӀабигӀияб щулалъи гьечӀеб бакӀалда букӀиналъги нугӀлъи гьабула гьеб авал цогияздаса хадуб лӀугьараб букӀиналъе. Бищун рес бугеблъун ккола гьеб XVII гӀасруялда ШототӀа авал гӀатӀилъун, гьелдаса батӀалъун лӀугьин.
ХӀорихъ авал буго XVII гӀасруялъул хабал ругеб бакӀалда, Лъарахъ авал гӀадин тӀабигӀияб щулалъи гьечӀелъуб. Гьеб докуентазда рехсолеб буго XVII гӀасруялъул ахиралдаса бахъараб, гьелъ абизе бегьула гьебги Лъарахъ авалги гӀага-шагарго цого заманалда лӀугьанилан. Авалалъул цӀаралъ нугӀлъи гьабула гье авал хундерица гьабураб хӀор сверун лӀугьараб букӀиналъе. XIX гӀасруялдаса ХӀорихъ-авалалда буго Хунзахъ бол мажгит.
Бугеб бакI
Хундерил тIалъи буго МагIарухъ жумгьурияталъул бакьулъ, ай МахIачхъалаялдасан 220 км рикIкIад. 1700-2000 м ралъдал гьумералдаса тIаде ккола гьеб. Гьелъул кьучIалда гъорлъ уна къвакIараб гачигамачӀ. Хъунзахъ буго борхалъиялда бугеб тIалъи. Гьелъул халалъи буго 25 км, гIеблъи – 8-10 км, кинабниги гӏеблъи-халалъи бахуна 250 квадратияб километралда. Хундерил тIалъи Сулахъалъул жаниблъиялде гъорлъе уна.
Цогидал шагьараздасан Хунзахъе унел шагьранухазул халалъи.
Климат
Хунзахъ буго гьоркьохъел гӀеблъелазда, гьава-бакъалъе сипат гьабизе бегьула хинаб абун. Сверухълъиялъул лъагӀалил гьоркьохъеб гьогьомараб температура къаде букӀуна +10.0°C, къаси-къаси гьеб гӀодобе ккезе бегьула +1.3°C-ялде. ЛъагӀалил гьоркьохъеб температура абуни букӀуна +9,7°C; гьоркьохъеб максимумги минимумги ккола +8.0...+11.9°C. ЛъагӀалил гьоркьохъеб абсолютияб температура гӀунтула +5.0...+19.2°C-азде.
Бищун квачарал моцӀаллъун ккола декембер, январ ва фебруар; гьел моцӀазда щибиб къоялъги цӀунула минусияб температура. Январалъул гьоркьохъеб температура букӀуна -2.5°C, къаде бахине бегьула 0.4°C-ялдеа, къаси-къаси: -5.1°C. Абсолютияб минимун ккола -14,8°C-ялдаса гӀодобеги. Ахирисеб анцӀго соналда жаниб бищун гӀодегӀанаб январалъулаб минимумалъул фиксация гьабуна 2014 соналъул 21 январалда: гьеб букӀана -17,6°C. Январалъул абсолютияб максимум гьоркьохъеб къагӀидаялъ букӀуна 9,1°C, бищун цӀикӀараб январалъул абсолютияб максимум фиксатинабуна 2021 соналъул 9 январалда: +13.1°C. Фебруаралъул гьоркьохъеб температура январалъулалдаса дагьалъ борхатаб букӀаниги, гьеб хисардизе бегьула, гьениб цо-цо къоялъ температура ккезе бегьула январалъул гьоркьохъелдасаги гӀодобе. 2012 соналдаса Хунзахъ фиксатинабураб бищун гӀодегӀанаб температура буго фебруаралъул абсолютияю минимум: -20.9°C (2014 соналъул 1 фебруар).
Хинаб сезон байбихьула Хунзахъ април-маялъ, гьелъул завал ккола роол лъабабго моцӀалде. Юн, юл ва август моцӀазул гьоркьохъеб температура букӀуна 14...16°C, абсолютияб максимумалъул гьоркьохъеб къима бахуна 27...29°C-деги. Роол моцӀазул абсолютияб минимумалъул гьоркьохъеб къима ккеза бегьула — 7...8°C. 2011 соналдаса бищун цӀикӀкӀараб температура Хунзахъ букӀана +30,5°C, жиб 2018 соналъул 4 юлалда фиксатинабураб.
ЛъагӀалида жаниб букӀунеб гьоркьохъеб накӀкӀлъиялъул къима Хунзахъ бахун 4.8 баллалде. Бищун цӀикӀкӀараб накӀкӀлъи букӀуна ихдалил моцӀаздаги, юлалъги юлалъги. Ахирисел соназул накӀкӀлъиялъул гьоркьохъеб къима бищун цӀикӀкӀун кколеб буго май моцӀалде. Бищун цӀикӀкӀараб гӀаммаб бал щвараб накӀкӀлъей фиксатинабуна 2013 соналъ — 5.3 балл. НакӀкӀ лъедела жо бихьизе бажариялъул минималияб къима фиксатинабуна Хунзахъ 2011 соналъул 6 новембералдаги 2012 соналъул 19 январалдаги, гьеб букӀана 50 метралдаса дагь.
ГӀазу-цӀадалъул лъагӀалил нормаялъул гьоркьохъеб къима Хунзахъ буго 49.1 мм. Бищун дагьаб ккола январалде, бищун цӀикӀкӀараб — юлалде: 8.1 ва 122.7 щибалъе. Фиксатинабураб гӀазу-цӀадалъул лъагӀалилаб максимум буго 738 мм (2013 соналъул 5 май), моцӀилаб максимум — 211 мм (19.07.2013); хадуб хал ккураб заманалда жаниб сордо-къоялда бараб гӀазу-цӀадалъул максималияб къадар букӀана 58 мм (22.08.2020). ГӀазуялъул гъаталъул гьоркьохъеб биццалъи ккола 17,3 см, гьеб хутӀула гьоркьохъеб хӀалалъ 63 къоялде щвезегӀанги. Бищун бицатаб гӀаздал гъаталъул фиксация гьабуна 2016 соналъул 2 январалдаги 18 октобералда — 27 см.
Гьаваялъул реччелалъул гьоркьохъеб къима буго 63%. Хунзахъ бищунго дагьаб реччел бугел моцӀал ккола новембер, декембер, январ ва фебруар. Гьоркьохъеб реччелалъул фиксатинабураб бищун цӀикӀкӀараб процент ккола 81, гьебги 2013 соналъул 10 юлалда. Фиксация гьабураб минимум буго 26%. Гьоркьохъеб атмосферияб тӀадецуй букӀуна 818,9 гПа. Хунзахъ букӀараб максималияб атмосферияб тӀадецуй 1055.8 гПа — 2021 соналъул 1 январалда, минималияб букӀана 2013 соналъул юлалда — 846.2 гПа.
Гьорол хехлъиялъул ахирисел соназул гьоркьохъеб къима буго 2.6 метр секундалда жаниб. Гьури гӀемераб моцӀлъун ккола мартги априлги. Гьоркьохъеб къимаялъул бищун цӀикӀкӀараб фиксатинабуна 2011 соналъул октобералда (5.0 м/с). Бищун хехаб гьури Хунзахъ букӀана 35 м/с бугеб 2013 соналъул 23 марталъ. Гьуриялъул процентияб рахъалъ цӀикӀкӀанисеб ккола бакъбаккулаб — 51.5%, бищун дагьаб ккола жанубалъулгин бакъбаккулаб 1.9%.
Ракьлъай (геология)
Хунздерил тIалъиялъул чӏегӏеракь буго гIемерисеб буго. Чӏегӏеракьал, лабаллъиялда балагьичIого, ритIизарун, хурзазе хIалтIизе гьарула. Хурзабахъ абуни картошка, чIегIергьоло, лъелъ, тIепало ва гь. ц. хьала.
Тӏабигӏат
ГIурчинлъиялъ Хунзахъ бечедаб бакI гьечIо. Рохьалги хутIунго гьечIо.
Хунзахъ тӏалъиялда гьал хаду рехсарал хурдул рижулел руго: махIакIо, гIонкIкIозаз , рехъеб , хIамисур , гIанбарис , гIанкIихер , люцерна, , ва гь. ц. Хунзахъ байданал ва мугIрул ихдал батIи-батIиял тIугьдуца цIун рукIуна. Хунзахъ тIалъиялда гьедигIан батIи-батIиял хIайваналги гьечIо. ГIемериса букIунеб жо бугеб гIанхвара. КъанагIатго гьенире рихьуна: гIанкI, цер, гIондокь, бакьучги , бацIги.
Гьениб дагьабго лъикI буго хIанчIазул иш. Ай рихьизе бегьула гъалухIанчIазул тIелал, гӏалхул маккаби, чIоролабазул цо тайпа, ва гьединго цо-цо вахIшиял хIанчIал.
Жакъа къоялда, тIалъиялъул гӏалхул хIайванал киналго тIагIелалда хIинкъараб буго. Гьебги халкквей жодода хаду гьечIел чанахъаби сабаблъун ва цо-цо хIайванал гьабзаца чIваялдалъун.
Цебе
XIX гӀасруялда Хунзахъ букӀана 700–800 цӀараки, захӀматаб Кавказалъул рагъалдаса хадуб гьеб къадар ккана 400 цӀаракиялде. XX гӀасруялъул тӀоцересел анцӀсоназда, тӀоцебесеб иргаялда Хунзахъ Авар сверухълъиялъул административияб марказ гьабидал, халкъалъул къадар байбихьана цӀидасанги цӀикӀкӀине.
Гьанже
Жакъа къоялъ Хунзахъ буго аваразул чӀахӀиял росабазул цояб. Ахирисеб нусго соналда жаниб Хунзахъ бугеб халкъалъул къадар буго стабилго цӀикӀкунеб. Гьеб шартӀинабураб буго Хунзахъ жибго цебетӀеялъги, гӀумру гьабизе лъикӀлъаби чӀезариялъги, гьелъул административиябгин политикияб кӀвар букӀиналъги. Росдал аслияб халкъ ккола аварал.
Хундерил буго лексикияб рахъалъ стандартияб авар мацӀалде гӀагараб жидерго сверел, жиб болмацӀалъе кьучӀлъарабилан рикӀкӀунеб.
АхӀмаднабиев, СайгидахӀмадил Исраил
СайгидахӀмадил Исраил АхӀмаднабиев (Абу-ГӀумар Саситлинский), (гьавуна 1980 соналъул 13 сентябралъ, ЦӀияб-Сасикь, Дагъистан, РСФСР, СССР) — исламалъул дагӀватчи ва жамгӀияв цевехъан.
Специализация: шаргӀияв диванчи.
Хъизан
Гьесул эмен вуго СайгидахӀмад АхӀмаднабиев — магӀарул шагӀир, бизнесмен, 9 соналъ ЦӀияб-Сасикь росдал администрациялъул бетӀерлъун вукӀарав. Эбел - Зарбат Денгаева. Исраилил руго 6 вацги ва 1 яц. Гьесул йиго 4 чӀужу ва гьабсагӀаталъ 15 лъимер буго гьесул: 12 вас ва 3 яс.
ЦӀали
Росулъ бугеб гьоркьохъеб школа лъугӀизабун хадув Исраил гьенибго бугеб мадрасаялда цӀализе рекӀана.
ЖамгӀияб хӀалтӀи-пиша
2009 соналъул 13 ноябралъ гьес интервью кьуна «Черновик» газеталъе ва гьениб лъазабуна ЦӀияб-Сасикь росулъ xӀафизазул мадраса рагьизе Лъабго соналдасан, 2012 соналъул 20 октябралъ, гьесул хӀаракаталдалъун рагьана гьеб центр, хӀафизазул мадрасаги ятимазул центрги жинда гъорлъ бачунеб.
2013 соналъ Абу-ГӀумар Сириялда ругел бусурбабазе кумек гьабизе гӀарацги бакӀарун ана гьенив ва бикьана гьеб квен-тӀехалдалъун, парталалдалъун ва цоги-цоги рагъалъ кӀвекӀарал пакъирзабазе къваригӀараб жоялдалъун. Гьелъие ва цоги хӀажатаб бакӀалде гӀарац бакӀарулеб букӀана Дагъистаналда Абу-ГӀумарица гӀуцӀараб ва жив гьелъул бетӀерлъун вугев кумекгьабиялъул «Ансар» фондалъ.
2013 соналъул сентябралда Туркиялда гьес гӀуцӀана исламияб центр «Мугьажирал».
2014 соналъул 4 февралалъ "Кавказпресс" сайталъ информация кьуна Исраил АхӀмаднабиевасда тӀад «ЖахӀда, тушманлъи, кьал багъаризаби ва инсанасул къадру гӀодогӀан гьаби» 282.2 макъалаялда рекъон уголовнияб хӀалтӀи рагьун бугин. Гьелъие сабаблъун ккана гьес цо вагӀзаялда гӀалавитазул рикьалоялъе лъикӀаб гуреб къимат кьей.
2014 соналъул 27 ноябралъ Истамбулалъул полициялъул бутӀаялда визаялъул хъвай-хъвагӀай гьабизе араб мехалъ Абу-ГӀумар ккуна ва жанив тӀамуна
19 декабралъ гьес жиндирго ВКонтакте сайталда бугеб гьумералда хъвана: Ракъун чӀейги лъазабун, ахӀи-хӀурги гьабураб мехалъ, бащадал жанир тӀамурал къватӀир реччана. Нижеца абула букӀана ниж гьанир ккун чӀезариялъул гӀила бице-ян, амма тӀубарал моцӀазги гӀадамазе гьеб лъалеб гьечӀо. Туснахъалъул бетӀерлъун йиго чӀужу-гӀадан. Нежехъеги ячӀун сородилаго бичӀизабуна ниж гьанир ккеялъул гӀайибал жал гьечӀин, "система" бугин. Ниж мекъса, зулмуги гьабун гьанир ккун букӀинги доз жедецаго абула буго. Гьанже сабруги гьабун ругоха. Аллагьасда гьарулеб буго диеги цогидал жанир тӀамурал бусурбазеги эркенлъи кье-ян.
2015 соналъул апрел моцIалда туснахъалдасан къватIив веччана.
Акнада (ЦӀумада мухъ)
Акна́да — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
ГІадамал
1957 соналъ Акнадасан Ведено гочун рукӀарал гӀадамал гьанже руго Гъизилюрт мухъалъул Акнада росулъ.
МагӀишат-яшав
Росулъ буго гьава-бакъ борцулеб "Сулахъ"-илан цӀар бугеб станция, жиндасан гӀадамазе гӀемер пайда бугеб.
Ракьхъвай
Акнада буго ГӀаддала-ШухгельмегӀералда аскоб.
XII гӀасру
XII гІасру — ккола григорианияб календаралъул 1101 соналъул 1 январалдаса 1200 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
Табасаран мухъ
Административияб центр — Хучни.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ тІобитІараб тІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон:
XI гӀасру
XI гІасру — ккола григорианияб календаралъул 1001 соналъул 1 январалдаса 1100 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
ЦӀунтӀа мухъ
ЦІунтІа мухъ — Жумгьурият Дагъистаналъул ЦІунтІа мухъалда «муниципалияб участок» статусгун бугеб муниципалияб гІуцІи.
Административияб центр — Кидеро росо.
Ракьхъвай
Ракьалъул къадар — 1327 км². ЦІунтІа мухъ буго Дагъистаналъул бакътІерхьул рахъалда ва ракьалъул рахъалъ тІубанго данде ккола тарихияб дидояз гІумру гьабун букІараб бакІалда.
IX гӀасру
IX гІасру — ккола григорианияб календаралъул 801 соналъул 1 январалдаса 900 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
Эверест (мегӀер)
Джомолу́нгма (ཇོ་མོ་གླང་མ, ), Эвере́ст (Mount Everest), Сагарма́тха (सगरमाथा), Шэнмуфэн  — Ракьалъул бищун борхатаб тІогь (ралъдал гьумералдаса борхалъи 8848  или 8850 метра).
География
ТІогь буго Гьималаязул Махалангур-Химал балалъ, жиндасан Непалалъулги Тибеталъул автономияб мухъалъулги (Чин) гІурхъи унеб.
Эвересталъул буго ункъцибилаб пирамидаялъул форма, жанубияб гъвел буго цІикІкІун лабалаб. Жанубияб гъвелалда ва хьалбазда гІазу ва фирн чІчІоларо, гьеб сабаблъун гьел рукІуна гІицІал. Шималиябги бакъбаккул гъажабетІералъул борхалъи буго 8393 м. Ахалъиялдаса тІогьалде борхалъи буго гІ.-ш. 3550 м. ТІогь аслияб къагІидаялъ гІуцІун буго гъоркь хутІарал минералаз.
Жанубалдаса Эверес бухьинабун буго Лхоцзегун (8516 м) С юга Эверест соединяется перевалом Жанубияб кьили (7906 м) абулеб мугІрул габурлъиялъ. Шималалдаса лабалго буссараб бегІербалаб Шималияб кьилиялъ (7020 м) Эверест цолъизабун буго Шималияб тІогьгун — Чангзе (7553 м). Бакъбаккуда лабалго батІалъулеб буго гучаб бакъбаккул къед Кангшунг (3350 м). Массивалдаса киналго рахъазде риун рачІунел руго цІерлъенал, жал 5000 метраялъул борхалъуда лъугІулел.
Климат
Джомолунгмаялъул тІогьиб къойил гьоркьохъеб температура июлалда букІуна −19 °С, январалда — −36 °C (бегьула гІодобе ккезе −60 °C-ялде). ТІогьалъул борхалъи борхалъул чІвабилъун чвахиялъул гъоркьияб гІорхъода гІадин букІиналъ, сипатал руго тохлъукьего лъугьунел штормал 160 км/с хехлъиялде рахунел гьуралгун рукІунел. Маялъул ахиралдаса сентябералъул бакьулъе щвезегІан букІунеб роол муссоналъул заманалда бала гІазу.
Борхалъи борцин
Жинца Джомолунгма Ракьалда бугеб бищун борхатаб тІогь букІин чІезабурав тоцевесев чи вукІана Гьиндустаналъул математик ва топограф Радханат Сикдар. 1852 соналъ тригонометриялъул хІисаб-суалалги жал анлхидаса дагь гьечІел обсервациязул хІасилазда щварал баяназул компиляцияги гьабун,гьев вачІана XV ТІогь Ракьалда бищун борхатаб бугилан абураб пикруялде, цебе рикІкІунеб букІараб Канченджанга гуреб. Гьес борцана гІага-шагараб борхалъиги, гьебги ккана битІун 29000 фут (8839 м). Сикдарил хІисаб суалалъул хІасилал расмияб къагІидаялъ басма гьаруна 1856 соналъул марталъ.
Нусго соналдасан, 1952—1954 соназ Гьиндустаналъул топографиячагІаз цІидасанги борцана тІогьалъул борхалъи, ва 1955 соналъ географиялъул гІелмуялъ къабул гьабуна гьелъул борхалъи ралъдал гьумералдаса 29028 фут (8848 м) бугеб.
1999 соналъ американазул экспедициялъ мухІканлъи цІикІкІараб GPS-алатазул кумекалдалъун баянлъизабуна борхалъи 29035 фут (8850 м) +/- 6,5 фут (2 метра) букІин. 2005 соналъ цогидаб чиналъулаб экспедициялъ баян гьабуна тІогьалъул хъитІалъулаб борхалъи 8844,43 метра гІадин, гьеб къиматгун рази букІинчІо Непал, жинца классикияб къимат 8848 м кколеб букІараб. 2010 соналъ кІиябго рахъ бачІана компромиссалде — Джомолунгмаялъул расмияб борхалъиялъул фиксация гьабуна ралъдал гьумералдаса 8848 метра борхалъи бугеб гІужалда, къвакІараб минераллъиялъул борхалъи буго 8844 м. МегІералъул 8850 метраялъул борхалъи гьедин къабул гьабуна кьучІаблъун геодезиялъул ва картографиялъул гІемерал специалистаз.
Уздалросу
Уздалросу — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна Уздалросу росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.
VI гӀасру
VI гІасру — ккола григорианияб календаралъул 501 соналъул 1 январалдаса 600 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
Уздалросу
География
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа 14 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
VIII гӀасру
VIII гІасру — ккола григорианияб календаралъул 701 соналъул 1 январалдаса 800 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
IV гӀасру
IV гІасру — ккола григорианияб календаралъул 301 соналъул 1 январалдаса 400 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
Линк
Ли́нк яги Ссы́лка — документ яги гьелъул бутIа идентифицировать гьабулеб хъвай-хъвагIай. ХIалтIизе гьабула цо документ цоги документгун бухьизе яги гьезул бутIаби цоцалълъ рухьизе. ЦIурабги гIаммабги идентификация гьабула мактабазул хъвай-хъвагIазда.
Гьединго хIалтIизе гьарула терминал жанисеб линк (документалъул цоги бутIагун бухьен гьабулеб) ва къватIисеб линк (цо документ цогидабгун бухьине гьабулеб).
Ссылки как средство указания на источник приводимой информации существуют и в устной речи, и на письме ровно с тех пор, как эти самые средства передачи информации появились. Особенность ссылки — её краткость: не требуется приводить часть текста (цитировать), а достаточно лишь указать источник.
Адабияталда
Инжилалъул текстазда линкалъул сипат гIемериса гьадинаб букIуна — «, 8:2».
Для обычных книг существуют несколько других типов написания ссылок, один из них, к примеру, такой (пишется обычно в круглых скобках):
Наибольшее развитие система ссылок получила в такой отрасли книжного дела, как словари и энциклопедии. Например, в предисловии к Большой советской энциклопедии (3-е изд., 1969—1978) указывается: ''«Для облегчения читателю нахождения необходимых сведений в Энциклопедии применяется система ссылок. Название статьи, на которую даётся ссылка, набирается курсивом»''. Таким образом, зачастую ссылки для облегчения поиска набираются отличным от основного текста шрифтом.
Интернеталда
Принципиально новое слово в практике использовании ссылок было сказано в 1991 году с изобретением сотрудником Европейской лаборатории физики элементарных частиц (CERN) Тимом Бернерсом-Ли идеологии World Wide Web, или Всемирной паутины — совокупности веб-страниц с различным, в том числе мультимедийным контентом и, главным в контексте данной статьи, — гиперссылками, что, как пишет Интернетско-русский разговорник, вообще «является фундаментальным свойством веб-страниц». Причём ссылкой в данном случае «может являться не только некоторая часть текста, но и картинка или ее часть».
В последние годы Интернет вообще и ссылки в частности становятся предметом философских исследований. В частности, итальянский семиолог, писатель и философ Умберто Эко в одной из своих лекций, прочитанной на экономическом факультете МГУ 20 мая 1998 года, высказал идею, что «Если телевидение, ориентирующее на зрительный образ, ведёт в конечном счёте к упадку грамотности, то компьютер, так или иначе предполагающий работу со словами (чтение строк на экране, ввод данных, общение в чатах), реанимирует умение работать с печатными текстами».
Кандидат философских наук, доцент В. А. Емелин, опираясь на идеи Эко, указывает:
Если обычный текст является линейным…, то… гипертекст открывает новые «поперечные» измерения… Читая книгу, мы не можем покинуть её пределов, при этом не расставаясь с ней. Когда её содержание вынуждает обратиться к другим источникам, то нам приходится отложить один текст, уйти за рамки его пространства и переключить своё внимание на другой… Гипертекст полностью меняет ситуацию… Применяемый во всемирной паутине язык HTML… обеспечивает мгновенный переход от одного текста к другому, причём, для этого не нужно покидать пространство исходного текстового поля: стоит указать на снабжённое гиперссылкой слово или предложение — и перед вами связанный с ним текст, первоначальный текстовой фрагмент при этом не исчезает, а лишь уходит на некоторое время на второй план. Текст, не теряя своих пространственных очертаний, обретает иное измерение, где он становится в буквальном смысле бесконечным, ведь от одной ссылки можно двигаться к другой и так далее без конца.
ТӀадгьаквари
ТӀа́дгьаква́ри — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
ГIадамал
ТӀадгьаквари хъвай-хъвагӀазда рекъон 600 чияс гӀумру гьабула.
Ракьхъвай
ТӀадгьаквари буго Дагъистаналъул ва буртиязул гӀорхъода аскӀоб.
ТӀадгьакварисазул мадугьалзаби ккола: Къеди, Гъоркьгьаквари, Гьигьалъ ва Сасикь - росаби.
МагӀишат-яшав
Росулъ бан буго спортивнияб спортрукъ.
Пачалихъалъул хӀукмуялъул низам
Пачалихъалъул хӀукмуялъул низам — гьеб буго пачалихъ политикияб куцалда цебеб бачине хIукуматалъ лъураб форма. Гьелъ чIезабула, пачалихъалъул хIукмуялъул тIадеганал органал, гьел гIуцIцIиялъул тартиб, гьел хIалтIулеб замана ва гьединго гьел органазда гьоркьоб хурхен.
Гьеб низам щибаб цо пачалихъалдаса цогиялдехун батIи-батIияб букIуна.
Асасиял низамал
Пачалихъалъул хӀукмуялъул низамал рукIуна:
Монархия
Монархия — гьеб буго пачалихъалда жаниб кинабниги пачалихъ цебеб бачунел хIалтIаби цо чиясе рукIин. Гьединаб пачалихъалъул монарх (хан) хIукмуялде вачIуна инсудаса хадуб ирсги босун ва ккараб жоялъе халкъалда цебе гьес ритIухълъи бихьизабизе кколаро.
Республика
Республика яги ЖумхIурият — гьеб буго хIукумат бачин, гьеб бачунел тIадегIанал бутIрул халкъалъ рищулеб система. Гьединаб системаялда вищарав бетIерас жив вищарав чиясе, ай гражданинасе ккараб жоялъухъ жаваб кьезе ккола.
Республикабазул тайпаби
Республикаби яги ЖумхIуриятал цоцадаса батIа рукIуна, хIукмуялъул кинаб органалъ пачалихъ цебе бачунеб бугелда бан. Масала цо-цо пачалихъал рукIуна парламенталъ цере рачунел ва цогиял рукIуна президентас цере рачунел.
Швейцария
Швейца́рия (Schweiz, Suisse, Svizzera, Svizra), расмияб цIар — Швейцариялъул Конфедерация (Schweizerische Eidgenossenschaft, Confédération suisse, Confederazione Svizzera, Confederaziun svizra) - ккола БакътIерхьул Европаялда бугеб пачалихъ. Шималияб рахъалъан гIурхъи цояблъун ккола Алмания, жанубалда Италия, бакътIерхьуда Франсия ва бакъбаккуда Австрия ва Лихтенштейн.
Баршалиб
Башликент (Башлы-гент) — Дагъистаналъул ГІаягентша мухъалъул росу. Гьеб гъорлъе уна «Башликент росо» росдал чІчІейбугебакІалда. .
Тарих
1877 соналда Дагъистаналда баккана кІудияб россиялда дандечІеялъул къеркьеял, гьеудинал къеркьеял баккараб бакІалдаса цояблъун ккола Башли росу. МутІигІлъунгутІиялъ росу тІубанго чухъун букІана генерал Комаровас. Хадубккун гьениб гІумру гьабун рукІаразе гьукъун букІана росулъе тІад руссине 5 соналъ. ГІицІго 1882 соналъ гьезие изну щвана росулъе тІад руссине, кинго цо росо букІараб бакІалда лъугьана лъабго росо: ТІасияб Башли (хадубккун Капкайкент), Гьоркьохъеб Башли (хадубккун Джаванкент) ва Гъоркьияб Башли (хадубккун Александркент),.
ЦІар
ТІад буссун цІияб росо гІуцІулеб мехалъ, император Александр III-се мутІигІлъи бихьизабиялъул мурадалда росдал цІар хисана Александркент абун. Революциялдаса хадуб росдада Джалалкент - абун цІар лъуна, цеве тІурав пачалихъалъул хІалтІухъан, революционер Жалалудин Коркмасовасул цІар кІодо гьабун. 1937 соналъ Коркмасовасе репрессия гьабун хадуб, росдада букІахъе Башликент - абун цІар лъуна.
III гӀасру
III гІасру — ккола григорианияб календаралъул 201 соналъул 1 январалдаса 300 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
Египтология
Египтоло́гия (Ägyptologie, Egyptology, Égyptologie; علوم المصريات ‘Улю́м аль-масрия́т — Египеталъул хІакъалъул гІелму) — комплексияб гІелму, жинца НекIсияб Египет лъазе гьабулеб, Машрикълаялъул цо рахъ.
Хьундасеб Кавказалъул федералияб округ
Хьундасеб Кавказалъул федералияб округ
II гӀасру
II гІасру — ккола григорианияб календаралъул 101 соналъул 1 январалдаса 200 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
Уцимюрт
Уцимюрт — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Росу буго Терекалъул кваранаб рахъалде, Бабаюрталдасан къилабгун магърибалда. Буртиялъулги Дагъистаналъул гӀорхъода аскӀоб.
Сверухъ ругел росаби: шималгун-магърибалда — Воскресеновское росу (Буртиялъ), шималгун-машрикъалда — ГӀадил-Янгъиюрт, къилабгун-машрикъалда — Дзержинское ва ХӀариб росаби, къилабгун-магърибалда — Шелковская ва Гребенская (Буртиялъ) станицал (росаби).
ГІадамал
ГӀадамазул къадар:
Тарих
ЛъарагӀазул букӀараб росу. «Додрас»-абураб бакӀалда Арсланхан Уцмиевасул дачаялдасан лъугьараб буго гьеб. Цогидаб версиялда рекъон росу гӀуцӀана чачанав къоцой тайпаца. Чачаназул депортация гьабилалде росулъ гIумру гьабулел рукIана лъарагIал ва чачанал.
Сугъралъ (газета)
Сугъралъ (Согратль), Гъуниб районалъул газета.Сугъралъ росдал жамгӏияб казият,биччала сугъулдерил хӏаракатчагӏазул хӏаракаталдалъун,моцӏалда жаниб цо нухалъ.Газета бахъулеб буго магӏарул ва гӏурус мацӏазда. Газеталъ аслияб къагӏиядалъ бахъулеб материал буго,жакъасеб Сугъаралъ,росдал гӏумруялъул хӏакъалъулъ,росдал тарихалъул,ва гьединго машгьурал росуцоязул хӏакъалъулги.Гьединго гьениб кьола росулъ ва шагьараздагун гӏатӏиракьазда гӏумру гьабулел сугъулдерил чан чи хварав,ва гьавурав,мухӏкан гьабураб демографиялъул статистикаги,ва газеталъул ахиралда кьола росуцоязул рукӏинисел,ва рукӏарал бертабазул хӏакъалъулъ баянал,ай бертин киб ,кида байбихьулеб ва лъица щал рачулел къокъаб информацияги.Газеталъул тарих кӏудияб гьечӏониги,амма бечедаб буго,газета бахъулеб букӏана кӏиго нухалъ.Тӏоцебе 90 соназул заманалда,хадуб дагьаб заман ун,цӏидасан биччана 2003 соналъ.Гьелдаса нахъе чӏечӏого, хӏалтӏулеб буго. «Сугъралъ» газеталъе подписка гьабизе. ЛъагIелалъ газеталъул багьа буго 300 гъурущ, дагьаб гъурщил къуват бугезе 500 гъурущ.
Портал:Къуръан/ТӀаса бищараб сурат/Архив
<FONT COLOR="000000">'''Гьанир ругел суратал загьирлъула "ТІаса бищараб сурат" абураб бутIаялда. Бокьани гьаниб бугеб къагIидаялъ журазе бегьула цоги суратал..''' </FONT>
Берн
Берн (Bern ) — Швейцарияялъул тахшагьар, федералияб кIвар бугеб шагьар. Шагьар буго пачалихъалъул бакьулъеб бутIаялда, Альпазул шималияб рахъалда Аре гIорул рагIалда.
I гӀасру
I гІасру — ккола григорианияб календаралъул 1 соналъул 1 январалдаса 100 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
Портал:Къуръан/Дуда лъалищ/Архив
<FONT COLOR="000000">هذه هي فقرات هل تعلم التي تظهر في قسم "هل تعلم؟" في البوابة، فضلاً أضف المزيد من المعلومات حسب الطريقة المُتّبعة.. </FONT>
Астана
Астана ( — Гъазахъистан Жумгьурияталъул тахшагьар . 2015 соналъул 1 декабралъ шагьаралъул халкъалъул къадар бахун букІана 871 230 чиясде, ва гьелдалъун гьеб ккола Хъазахъистаналул халкъалъул цІикІкІеналъул рахъалъ лъабабилеб шагьарлъун, Алма-Атаялдаса ва Шимкенталдаса хадуб.
Силди
Cилди — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Силди уна Ункъракьалъул росабазда гъорлъ.
ГӀадамал
Силди гӀадамазул къадар бахуна 160 гӀанасав чиясда (2014).
Ракьхъвай
Росуялъул мадугьалзаби ккола: Къеди, Сасикь, Гьакъо, Метрада, Эчеда, ТӀаса Хъваршини - росаби.
Исламияб календарь
Исламияб календарь, байбихьана Маккаялдаса Мадинаялде МухIаммад аварагас (с.т.гI.в.) гьижра гьабураб къоялдаса (бакъулаб календаралъул 622 соналъул 21 сентябрь).
гьукъараб моцІ
ТӀануси росдал бо
ТӀа́нуси росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна 3 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ТӀануси росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 4,70 км².
Шамил ГӀумаров
1961 соналъ лъугӀизабуна Дагъистаналъул пачалихъияб медицинаялъул институталъул, хадубго цун аспирантураги.
ЗахӀматалъул нух байбихьана 1961 соналъ тохтурлъиялдасан. Гьев ккола медицинаялъул гІелмабазул докторлъун.
Бусурманчи
Бусурманчи (مسلم [муслим], бусурманчIужу [муслимат]) — Ислам-дин ккурав чи. ХIуригаталда цебе Россиялда бурманчагIазда абулаан магометаналилан, гьелдаги цебе — бусурмáналилан.
Бусурбабазул мукъадасатаб, ай гьезие хирияб техь буго Къуръан. Бусурбаби божула Къуръан - гьеб ТIадегIанав Аллагьасул калам букIиналдаги ва гьеб Жабраил малаикасдасан вахIьюги гьабун МухIаммад аварагасухъ рещтараб букIиналдаги. Бусурбаби гьединго Къуръаналда хъвараб жоялъе мутIигIлъула, ва МухIаммад аварагасул гIелму-хIадисалъеги.
Этимология
Муслим-илан абураб гIараб рагIиялъул магIна буго «(Аллагьасе) мутIигIлъарав» яги «Аллагьасда таваккалги гьабун Досие мутIигIлъаравилан» абураб магIна, гьелдаго релъун буго ислам-илан абураб рагIиялъул магIна — «мутIигIлъи». В. М. Пороховаялъ абула буго: «Бищун битIараб гIараб „бусурманчиян“ абураб рагIиялъул магIна бугила — „Аллагьасае мутIигIлъарав чи-илан“».
ТаравихӀазул как
ТаравихIазул как (гIараб мацIалда تراويح) ккола муаккадал, ай тIадчIун гьаризе кколел суннатал каказул цояблъун. Гьеб бала рамазан моцIалъ. Гьелъул гIуж щола боголил как бан хадуса, халат бахъула хъахIлъи биччазегIан. Гьелъул тIаса бищараб гIуж байбихьула сардил ункъо бутIа гьабун цо бутIа аралдаса. Хасго хирияб буго, кьижун хадув тIадеги вахъун, бараб.
Ункъо ахлатӀ
Ункъо ахлатӀ ГӀарабазул, таджиказул, индиялъул тӀиб гӀелмуялдалъун унти чӀезабизе ва дару хӀалтӀизабиялъе руго жиндирго хаслъаби. Гьез тӀабигӀаталъул ункъго батӀияб хӀал: гьава, лъим, цӀа ва ракь хал гьабун гьелда релълъинарула инсанасул чорхолъ рукӀунел тӀабигӀатал (хӀалал). Аварагас абуна: Аллагьас инсанасул чорхолъ лъун буго ункъго жо: лъим, хӀарщ, цӀа ва гьури. Гьелда релълъун инсанасул чорхолъги руго ункъго ахлатӀал (материя) жубаял.
Гьал ункъалго ахлатӀал щивав чиясулъ батӀа-батӀаго рукӀуна, ай киналго цадахъ гурел, щивасулъ цо хилтӀ – жубай букӀуна. Гьездалъун буго инсанасул чорхол унтиги, гьелда рекъон гьабула гьесие даруги. Гьел ахлатӀазул кинаб чорхолъ цӀикӀкӀун батаниги, гьелда рекъон букӀуна инсанасул мизадж (натура, темперамент). Инсанасулъ гьел тӀабигӀиял темпераментал ращадго ккун рукӀунаро, цоясулъ бухӀи цӀикӀкӀуна, цоясулъ цӀорой биччи ва бакъвайгун цадахъ цӀикӀкӀуна. Гьединлъидал гӀалимзабаца бихьизабулеб буго щуго батӀияб тӀабигӀат-хасият (темперамент).
Гьесул гӀаламат: пагьму бугев, киналго амрабазулъ гьоркьохъеб хӀалалда вукӀунев, тӀабигӀат лъикӀав вукӀуна.
Гьелда рекъон гьабула унтарасе даруги. Щибаб чӀахӀ-хералъул, кванил нигӀматазулги букӀуна жиндиего хасаб тӀабигӀат. Гьеб тӀабигӀаталъул халги гьабун дару малъизе лъазе ккола тохтурасда. Масала: чорхолъ бухӀи цӀикӀкӀарав чиясе кьезе ккола цӀорораб тӀабигӀат бугел дараби, гӀаксалда бегьуларо, гьелъ къаркъала дагьабги бухӀизабула ва унти цӀикӀкӀинабула, ай гӀаксалда гьабула. Риччел ва цӀороялдалъун ккараб унтуе бухӀараб ва бакъвараб тӀабигӀат бугеб дару, чӀахӀ-хер ва пихъ кьола гьелда релълъун.
ГӀурччинаб кьер
ГІурччинаб кьер — аслияб лъабго кьералъул ва спектралъул цояб, гІурччинаблъул рикІкІуна бихьулеб электромагнитияб чІорал риччаялъул (канлъиялъул) кьер гІ.-ш. 510–550 нм диапазоналда бугеб чІоразул халалъи жиндир бугеб Полиграфиялда CMYK системаялдав гІурччинаб кьер лъугьуна тІогьилаб ва циан кьерал жубаялдалъун.
Сулаймание (мажгит)
Сулаймание́ мажгит (Süleymaniye Camii) — кІвар букІиналъул рахъалъ кІиабилеб ва размеразул рахъалъ тІоцебесеб бакІалда бугеб (кІвар букІиналъул рахъалъ тІоцебесеб — СултІан АхІмадил мажгит), 5000 муъминчиясе жаниб как базе бакІ гІолеб Истамбулалъул некІсияб рахъалъул Вефа мухъалда бугеб мажгит.
Мажгит бана СултІан Сулайман Къанунчиясул амруялдалъун, 1550—1557 соназ Синан абулев архитекторас. Къубаялъул борхатлъи 53 метр, диаметр 26,5 метр, гьедин букІиналъ борхатлъиялъул рахъалъ цебе ккола гьеб амма гІеблъиялъул рахъалъ Айя София мажгиталдаса нахъе ккола.
Метрада
Метра́да — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Сулаймание (мажгит)
Мажгиталда буго ункъго михІмар. АскІор руго хІамамал, мадраса, богорукъал, мактабаял ва моцІрода хадуб хал кколеб бакІ, гьединлъида гьеб кинабгогун цадахъ мажгит рикІкІуна шагьаралъул цо бутІаялъул гІанасеб площад бугеб комплекслъун (мужаммагІ). Мажгиталда жаниб гвангъи ва нур лъикІаб буго — 136 гордухъан жанибе канлъи бачІуна.
Метрада
Метрада уна Ункъракьалъул росабазда гъорлъ.
Сулаймание (мажгит)
1660 соналъ ккараб цІа сабаблъун мажгиталъе зарал ккун букІана, ва 1766 соналъ ракь багъариялъул хІасилалда къубаялъул цо бутІа биххун букІана.
Метрада
ГӀадамал
Росулъ хъвай-хъвагӀазда рекъонгӀадамазул къадар бахуна 569 чиясда (2014).
Сулаймание (мажгит)
Мажгиталъул азбаралда руго хобал, гьенир рукъун руго живго Сулайман СултІанги ва гьесул хирияй лъади Роксоланаги. Цо-цо баяназда рекъон, мажгит дагь-дагь ккун Меседил лълъар абулеб заливалда жанибе хъущтІулеб буго.
Метрада
Ракьхъвай
Метрада мухъалъул марказ - Агъвалиялдасан 43 км рикӀкӀад буго. Ва ЦӀумада мухъалъул къилаб-бакътӀерхьул рахъалда буго, ЦӀунтӀа мухъалъулгун гӀорхъода.
Метрада аскӀоб буго Гъоркьхъваршини росу.
Франсиялъул президент
Парансиялъул президент, расмияб къагӀидаялъ Парансиялъул Республикаялъул президент (Président de la République française), ккола Парансиялъул пачалихъалъул бетӀерги, тӀураязул бетӀерги, ва гьединго Парансиялъул яргъидгӀуцӀарал къуватазул бетӀерав цевехъанги.
Ихтияралги, тӀурарел ишалги, тӀадал ишалги, ва гьединго Парансиялъул премьер-министргун ва хӀукумантгун гьоркьолъиги рукӀана батӀи-батӀиял конституциялъулал документаздаса, жал КӀиабилеб Республикаялъул заманалдаса рукӀарал. Парансиялъул Республикаялъул президент гьединго ккола ex officio Андорраялъул цадахъ-принцлъунги, ХӀурматалъул легионалъул орденалъул ва ХӀакълъелазул миллияб орденалъулги кӀудияв магистерлъунги. Гьев хӀакимчи ккола Румалда бугеб Мукъадасав Джон Латераниясул архибазиликаялъул хӀурматияв протоканонги (цебе цо-цояз гьеб титул нахъчӀван букӀана).
ГьабсагӀат Парансиялъул Республикаялъул президентлъун вуго Эммануэль Макрон, жинца 2017 соналъул 14 маялъ гьеб хъулухъалда Франсуа Гьолланд хисарав.
Хъергъу
Хъергъу (латиназул мацIалда Accipiter nisus)
АЦШ президент
Америкаялъул Цолъарал Штатазул Президент (President of the United States - Америкаялъул пачалихъалъул бетIер.
АЦШаялъул гьанжесев президент — Джо Байден.
СугъралӀ
СугъралӀ — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна СугъралӀ росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 35 км-алъ жанубалдехун.
Тарих
СугъралӀ росу ккола жакъасеб Гъуниб мухъалъул бищун кIудияб росу,гьединго гьеб ккола цебе букIараб ГIандаллъиялъул тахшагьар. Гьеб росу цIакъ машгьураб буго гьениса рахъарал машгьурал гIадамаздалъун, гьезда гъорлъ руго гIалимзабиги,тохтурзабиги,сиясатчагIиги,Россиялъул бахарчагIи,летчикал кIиго вацги. Сугъралъ росу гьединго ккола некIсиял лъаялъул центразул цояблъун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Сугъулдерица гьединго гIумру гьабула гIемерисел Дагъистаналъул шагьаразда, бищун гIемер гьел руго МахIачхъалаялда.
Шагьаралда ругел сугъулдерил хIаракаталдалъун щибаб моцIалда,цо нухалъ биччала жидерго росдал цIар кьураб "Сугъралъ" казиятги.
ГIалимзаби
Россиялъул журналист,"Черновик"газеталъе кьучI лъурав ХIажимурад Камалов (1965—2011);
ГТРК "Дагъистан"абураб гIуцIиялъул нухмалъулев, машгьурав журналист ХIажи ГIабашилов (1950-2008)
ХIакъикъат Газеталъул БетIерав редактор, Дагъистаналъул журналистазул цолъиялъул нухмалъулев ГIали Камалов (гь.1948с)
Дагъистаналъул ЖамгIияб палаталъул нухмалъулев,СНГаялъул мустахIикъав энергетик ХIамзатов ХIамзат (гь.1938 с)
«Халкъалъул лъаялъул даража гьенир ругел школазул къадаралдалъун борцани Дагъистаналъул магIарулал рикIкIине бегьула гIемерисел цере тIурал улкабазул халкъаздасаги цере араллъун» - ин хъван букIана машгьурав филолог П.К.Усларица.
«Щибаб мажгиталда цебе буго мадраса гIелму босизе бокьарав чиясе санагIаталъе» - янги хъвана гьес. Цогидав тарихчи М.Н.Покровскияс хъвалеб буго: « Гьаб ганчIазул ва кьурабазул гохI рикIкIине бегьул Кавказалда бищунго хъвай-цIали ва гIелму цебе тIураб бакIлъун» - ин. Дагъистаналъ гIелмиял кадрабаздалъун хьезабулеб буго Шималияб Кавказги, Поволжьеги, Шималияб Азербижангиянги хъвалеб буго гьевго гIалимас.
XVII абилеб гIасруялда Дагъистаналда байбихьула рухIияб культураялъул, гIелмуялъул ва гIараб ва бусурманаб гIелмуялъул цIилъи ва цебетIей.
XVI-XVII абилел гIасрабазда раккана Дагъистаналда философияб пикруялъул ва гIелмуялъул централ Дербенталда, Гъумекиб, Сугъралъ, Усиша ва Муги, гьенир раккана тIоцересел адабияталъул хъвай-хъвагIаял. Гьел гIасрабазда байбихьана гIарабалдаса Дагъистаналъул мацIазде гIелмиял ва адабияталъул хIалтIабазул таржамаги, гIажам хъвай-хъвагIайги. Дагъистаналъул росабалъ рагьана гIараб мактабал. Цо-цо дагъистаниял гьанир гьел мактабалги лъугIун гIелму камил гьабизе тIадеги унел рукIана гIараб пачалихъазде, къватIире.
Аслияб къагIидаялда нилъер мактабазда малъулаан битIун цIализе ва ракIалдаса Къуръаналъул сураби лъазаризе. Гьел мактабазул кIудияб кIвар букIана гIараб мацI, грамматика ва словарал хъвазе ва лъазаризе. Гьел гIасрабазда цохIо Дагъистаналда гурел къватIирги машгьурал гIалималлъун рукIана Къудукьа Мусалав, МохIоса Дамадан, ГIободаса ШагIбан, Ахаралдаса ГIабдулбасир, Къамахалиялдаса ГIумар, Сугъралъа ГIалириза, Дусрахъа ГIумар, Кулиялдаса МухIаммад, Ругъжаса МухIамад ва Гъумекиса Нажмудин.
ТIадехун рехсаралдаса бихьулеб буго дунялалъул гIелмиябгун литературияб гIумруялъулъ хасаб бакI Дагъистаналъ кколеб букIараблъи. Гьез жидерго бутIа лъуна Кавказалда, Поволжьеялда ва Казаналда. Гьеб гIелмияб хIаракаталъулъ хасаб ва кIудияб бакI кколаан Сугъралъ росдаца. Гьединлъидалин Гъумекиса Жамалудин устарасул вас ГIабдурахIманица хъвараб: «Сугъралъ росу рикIкIуна гIелмуялъул иццлъун, Аллагьасукьаги хIинкъулел, иманги щулиял бахIарзазул, месед гIарацалъул ва маххул устарзабазул росулъун.
НекIо заманалдаса нахъе Сугъралъ машгьураб букIана лебалал чотIахъабаздалъун, гIужилал кьвагьдохъабаздалъун, шайихзабазул хабалаз ва берцинал руччабаздалъун. ТIубараб Дагъистаналда батиларо Сугъралъ росдаде бахунеб росу» - ян.
Сугъралъ буго некIсияб магIарул росу, кидаго машгьураб букIана гьеб гIалимзабаздалъун. Гьоркьохъел гIасрабаздаса нахъего гьеб букIана Дагъистаналъул гIелмияб центрлъун, гIараб гIелмуялъул гIалимазул ва жамгIиял хIаракатчагIазул ватIанлъун.
Философияб гIелмуялъул доктор М.ГIабдулаевасул рагIабазда рекъон, Дагъистаналда тIоцересезул цояб ва цIакъго машгьураб букIун буго Сугъралъа ГIалиризал мадраса. Гьенив лъагIалида жанив цIалулев вукIун вуго 150-200 мутагIил. Гьенир гIицIго магIарулал гурел жидер росабалъ мадрасабиги лъугIун гIелму камил гьабизе рачIунел рукIун руго даргиял, лезгиял ва тумал. Гьениб жидерго гIелму камил гьабуна машгьурал гIалимзаби Къудукьа Мусалас, ЗамиргIалица ва гь.ц.
Сугъралъ росдаца Дагъистаналъе кьуна гIемерал машгьурал гIалимзаби.
XVII абилеб гIасруялда гьениса рачIарал кIудиял гIалимзабилъун рикIкIуна кIигояв: МухIаммад б. Сатмар б. ДахIай ас – Сугъури (хвана 1036/1626-27 с) ва цIакъго машгьурав гIалим фикгьиялъул хIадис гIелмуялъул чирахъ ГIалириза – Афанди ас-Сугъури (999/1590г. – 1088/1677-78г.).
Гьоланд
Нидерла́ндал (Nederland, ) — пачалихъ, бакътІерхьулевропаялъул бутІаялдасан ва Кариб ралъдалъ ругел Бонайре, Синт-Эстатиус ва Саба чІинкІиллъабаздасан данде гьабун бугеб. БакътІерхьул Европаялда гьелъул ракьал чурула Шималияб ралъдаца (ралъдал мухъалъул халалъи — 451 км) ва гIорхъи гIахьал гьабула Алманиялъ (577 км) ва Бельгиялъ (450 км). Жодое хассаб статус бугел (жодоцаго нухмалъи гьабулеб пачалихъияб гІуцІи) Аруба, Кюрасао ва Синт-Мартен чIинкIиллъабигун цадахъ, Нидерландал уна Нидерландазул Ханлъиялда гъорлъе (Koninkrijk der Nederlanden). Ханлъиялъул гІахьалчагІазда гьоркьоб бугеб балагьи низамалда ккезабула Нидерландазул Ханлъиялъул къотІи-къаялъ, жиб хъвараб 1954 соналда.
МугъчІваял
(файл меток KMZ для Google Earth)
Булгъар
Булгъа́р (България), тІубараб официалияб куцалда — Булгъа́р Жумгьурият (Република България ) — Бакъдасебгун-Бакъбаккул Европаялда бугеб пачалихъ, Балканалъул бащдаб чІинкІиллъиялъуд бакъбаккуда кколеб ва гьелъул ракьазул 22 % жиндие щолеб.
Пачалихъалъе цІар щвана гьенир гумру гьабун ругел халкъазул цІаралдасан — булгъарал.Халкъалъул къадар 7 202 198 чи, ракь — 110 993 км².
Тахшагьар — Супия. Пачалихъияб мацІ — булгъар мацӏ.
БакътӀерхьул Азарбижан
Ба́кътІерхьул Аза́рбижан ( Âzarbâyjân-e Qarbi, غربی آذربایجان, Qərbi Azərbaycan) — остан на западе Ирана. Одна из провинций Иранияб Азарбижаналъул провинциялдаса цояб. ГІуцІана 1950 соналъ Азарбижан остан бакътІерхьул ва бакъбаккулалда кІийидаги бикьун. Аслиял миллатал — падарал   ва курдал. Урмия хІоралъул гІеблъиги малъун останалъул ракьалъ ккола 37 437 км². 2006 соналда останалъул халкъалъул къадар бахана 2 873 459 чиясда. Административияб марказ — Урмия шагьар. Останалъул чІахІиял шагьараздасан гьединго ккола Хой, Мегьабад.
Административияб бикьи
БакътІерхьул Азарбижан бикьун буго 14 шагьрестаналда:
Хъвартихьуни
Хъвартихьуни (Хвартикуни), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу. Гьеб гъорлъе уна «Хъвартихьуни» росдал боялда.
Basshunter
Basshunter, Jonas Erik Altberg (22 Декабрь 1984, Halmstad) — шведский певец, продюсер и диджей.
Белген
Бе́лген (België, МФА : ; Belgique, Belgien), тІубараб официалияб куц — Ханлъи Бе́льгия (Koninkrijk België, Royaume de Belgique, Königreich Belgien) — БакътІерхьул Европаялда бугеб пачалихъ, ЕЦалъул, ЦМГІялъул ва НАТОялъул гІахьалчи-пачалихъ. Ракь — 30 528 км², халкъалъул къадар — 11,24 млн чи. Тахшагьар — Брюссель.
Хъвартихьуни
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Хьаргаби росдадаса 7 км жанубиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун ккола.
Белген
Севералда гIорхъи цо гьабула Нидерландазулгун, бакъбаккуда Германгун, къиблаялъулгун-бакъбаккуда Луксембурггун, ва Парансиялъулгун къиблаяб ва север рахъазда. Шималияб ралъдаца чурула севериябгун-бакътІерхьул рахъалда.
Уздалросу росдал бо
Уздалросу росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Хъвартихьуни
Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 1323 чияс (639 бихьинчи ва 684 чІужугІадан). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.
Уздалросу росдал бо
ГъорлӀе бачуна лъабго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Уздалросу росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 11,47 км².
РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия (Турция)
РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партия (РЦП) (Adalet ve Kalkınma Partisi, къокъго гьабун AKP яги AK Parti) — ккола Турциялда жинца бетІерлъи гьабулеб сиясияб партия. Партиялъул цевехъан — гьанжесев Турциялъул премьер-министр АхІмад Давудогълу.
Sepahan Airlines Рейс 5915
Sepahan Airlines Рейс 5915 — авиакатастрофа, 2014 соналъул 10 августалъ Тегераналъул халкъалдагьоркьосеб аэропорт Мехрабадалда жиб лъугьараб, бакІалъулаб заманаялъул 9:20 араб мехалда самолет гьаваялде бахъунаго.
Самолет
Авария ккараб самолёт букІана Sepahan Airlines авиакомпаниялъул Ираналда биччараб IrAn-140 самолет.
Хварал ва лъукъарал
ТІоцебе хабар бачаІарабго къватІибе кьуна тІад рукІанщинал 40 пассажирги 8 экипажалъулавги хванаян, хадуб бачІана хабар9 пассажир чІаго хутІун вугоян. ЧІванкъотІараб хІасил бицунеб гьечІо лъугьа-бахъиналъул. .
ХӀоцоб
ХІоцоб (Гоцоб), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу. Гьеб гъорлъе уна «Могьохъ» росдал боялда.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Хьаргаби росдадаса 20 км шималиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун ккола.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 168 чияс (68 бихьинчи ва 96 чІужугІадан). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.
Машгуьрал росулъасел
ХӀоцоса Нажмудин
Бутахур-Къазмаляр
Бутахур-Къазмаляр (Бут-Казмаляр, Бутахуьруьн Къазмаяр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Буруссел
Брюссе́ль (Brussel, Bruxelles ) — Бельгиялъул ва Брюсселалъул тахшагьар икълималъул тахшагьар.
Амазон
Амазо́нка (исп. и Amazonas) — дунялалъул бищун лъим гІемераб гІор, жибги Жанубияб Пмерикаялда бугеб. Лъуьуна Марпньон ва Укаяли гІоралги жубан. Амазонкаялъул халалъи буго гІелмияб дандеруссиналда бугеб бахІсалъул суал ва батІи-батІияб борциналда рекъон гьеб буго: Мараньоналъул гІурул авалалдаса — г.-ш. , от истока реки Апачет — 6992 км, Укаялиялъул гІурул авалалдаса — гІага-шагарго 7100 км. Амазонка расалъиялъул гІатІилъиялъул рахъалъ ккола бищун кІудияб гІорлъун. ЛъагІали лъел харж гьаби бащалъула 6937,92 км³, цо сордо-къоялда жаниб гьелъ харж гьабула гІ.-ш. 19 км³ лъел.
ЦӀияб Гьамущи
ЦӀияб Гьáмущи — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Гьамущи росдал боялъул административияб марказ. Ккола Хунзахъ мухъалъул бищун чӀахӀиял росабазул цояблъун.
География
Росу буго Хунзахъ мухъалъул бакътӀерхьуда, ХӀебдаречӀчӀалъул рагӀалда. Ккола Нахъа-Хьиндаллъиялъул росулъун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Германиялъул канцлер
Федералияв канцлер — (Bundeskanzler - Алманиялъул федералияб хIукуматалъул председатель.
ГазардкӀам-Къазмаляр
ГазардкIам-Къазмаляр (Газардкам-Казмаляр, ГазардкIам Къазмаяр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
МухӀаррам
МухІа́ррам (محرّم) — бусурбабазул календаралъул тIоцебесеб моцI, Къуръаналда жаниб жодор хIакъалъулъ бицун бугел ункъалго гьукъарал моцІазул цояб:
10 къо (ГІашураъ)
Гьеб къоялъ гьавуна Адам ва Ибрагьим аварагзаби.
ЦӀобокь Миякьуб
ЦІобокь Миякьуб — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Росу буго Сулахъ гІорул рагІалда, Гъизилюрт шагьаралдаса 9 км бакътІерхьудехун. Северияб рахъалдасан гьелъ гІорхъи цо гьабула ЦІияб Сулахъ гьиналъулгун.