cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Винстон Черчилл
Сэр Уи́нстон Леона́рд Спе́нсер Че́рчилль (Sir Winston Leonard Spencer Churchill, (30 новембер, 1874, Бленгьейм кӀалгӀа, Вудсток —  24 январ 1965, Кинстон ва Челси, Лондон, Цолъараб Къиралат) — британ пачалихъияв хъулухъчи, рагъулав хъулухъчи ва хъвадарухъан, КӀиабилеб дунялалъулаб рагъул заманалда, 1940 соналдаса 1945 соналде щвезегӀанги, хадув 1951 соналдаса 1955 соналде щвезегӀанги Цолъараб Къиралаталъул премьер-министерлъун вукӀарав. 1922-даса 1924-де щвезегӀа кӀиго соналъ хутӀизегӀан, гьев вукӀана Парламенталъул гъорлӀчилъун 1900  соналдаса 1964 соналде щвегӀан ва гьес вакиллъи гьабулаан гӀаммаб къагӀидаялъ щуго рищадул сверухълъиялъе. Идеологияб рахъалъ экономикияв либералчи ва империалист, гьев жиндирго карьераялъул гӀемерисел саназ вукӀана Консервативияб партиялъул гъорлӀчилъун, жинца гьелъие 1940–1955 соназда нухмалъи гьабулев вукӀарав. 1904 соналдаса 1924 соналде щвезегӀан гьев вукӀана Либералияб партиялъул гъорлӀчилъунги.
Данухъ
Данухъ — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Данухъ росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
География
Росу буго ХъанчимегӀералъул аххада, мухъалъул марказ МелъелтӀаса 11,5 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
Гъадари росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Хьиндахъ (Гъуниб мухъ)
Хьиндахъ — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб административияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 1.5 километралъ шималияб рахъалдехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Агъул мухъ
Агъул мухъ — Дагъистаналъул район.
Административияб центр — Типиг.
МагӀарул мацӀалда бахъулеб газетазулги журналазулги сияхӀ
Гь. балагье
ru:Средства_массовой_информации_России
Гъозултала
Гъозултала — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Гъозултала росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.
География
Росу буго мухъалъул марказ Дилималдаса бакъбаккудехун. ГӀагарлъухъ руел росаби ккола: шималиябгин бакъбаккуда — ИчӀкӀаб, жанубалда — КӀуни, жанубиябгин бакъбаккуда — Хубар.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
Гъозултала росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 17,64 км².
Казбекова, Викторил Людмила
ГIумрухъвай
Гьаюна 1983 соналъул 6 декабралъ Бабаюрт росулъ.
ЛъугIинабуна Бабаюрталъул гьоркьохъеб школа №1.
Гьелдасан хадуб 1999 соналъ гьей цIализе лъугьана МахIачхъалаялда бугеб Дагъистаналъул ХIукуматалъул университеталда филологиялъул факультеталда.
2006 соналда гьебги лъугIун, гьелъ цIалана аспирантураги, амма жеги гьеб лъугIун гьечIо, гьанже диссертация хъвалей йиго. Гьебго мехалъ жиндирго росулъ бугеб №11 школа-интеранаталда хIалтIизе байбихьана.
2009 соналъ гьей гIахьаллъана гIурус гьанжесев хъвадарухъан А. Костюниница гьабураб «Бищун лъикIаб къиса хъваялъул» конкурсалда ва гьений бергьана «НакIкI»-илан абураб къисаги хъван.
Бергьенал
Людмила Викторовналъул мугӀалимлъиялъул гьунаралъе хIужабилъун чIола гьелъул лъималазул бергьеналъаби:
Авар хъвай-хъвагӀи
Авар хъвай-хъвагIи ккола авар мацIалъул рагIаби хъвазе хIалтIизабулеб хъвай-хъвагIи. Жиндир заманалда гьеб букӀана чанго батӀияб графикияб аслуялда, жакъа къоялъ буго кириллицаялда.
Авар мацӀалда хъварал бищун некӀсиял хъвай-хъвагӀаял руго гуржи хӀарпаздалъун хъварал. Авар-хъвай хъвагӀи цебетӀеялъул кӀиабилеб этап байбихьана XV гӀасруялда, гӀараб алипба хӀалтӀизабигун; гьелъие кьучӀ лъурав чилъун рикӀкӀуна ГӀандиса ГӀали-мирза. XVIII гӀасруялда Хунзахъа Дибир-къадица авар гӀажамалъе реформа гьабуна мацӀалъул фонетикаялде данде ккезабиялъе.
Авар пачалихъ Россиялъул империялъул кверщаликье ккун хадуб ва авар мацӀалда тӀахьал басма гьаризе байбихьидал, авар гӀажамалъе гьабуна цӀияб реформа, гьелдаго цадахъ хӀалбихьи гьабулеб букӀана авар хъвай-хъвагӀи кириллицаялде бачине, амма гьелъул жо ккечӀо.
1928–1938 соназ авар хъвай-хъвагӀи букӀана латин алипбаялда, 1938 соналъ хъвай-хъвагӀи бачана кириллицаялде, гьеб алипба, дагьа-макъабго хис-басги гьабун, жакъа къоялъги буго хӀалтӀизабулеб.
Алипба
Аслияб авар алипбаялда буго кинабниги 46 кириллицаялъул хӀарп, гьезул 33 буго гӀадатаб, ай цогидаб гӀаламат жинда цадахъ гьечӀеб, хӀутӀараб 13 хӀарп буго жубараб, ай цогидаб ишара цадахъ бугеб (Гъ, Гь, ГӀ, Къ, Кь, КӀ, Лъ, ТӀ, Хъ, Хь, ХӀ, ЦӀ, ЧӀ). Алипбаялъул 40 хӀарп хӀалтӀизабул авар мацӀалъул 51 гьаракь (жал рагьукъаб + в хӀарпал цадахъ лъун бихьизабулеб 23 лабиаллъараб гьаракь рикӀкӀинчӀого) бихьизабизе, лъабго хӀарпалъ бихьизабула + рагьараб гьаракь, къараб ишара (Ы) хъвала гӀицӀго гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазулъ. КӀиго батӀияб хӀал бугел хӀарпаллъун ккола Е ва Ъ. Тамахаб ишара Ь хӀалтӀизабула цогидал мацӀаздасан рачӀарал рагӀабазулъ; гьелъ гӀурус мацӀалда бихьизабулеб хӀарп тамахлъи авар адабияталъулаб мацӀалда гӀечӀо. Орфографияб рахъалъ авар рагӀаби абулеб ва хъвалеб къагӀидабазда гьоркьоб буго дагьабго батӀалъиги (балагье орфографиялде).
Хъанчазда хъвай-хъвагӀаял
Гьалла батараб хъанчалда бугеб хъвай-хъвагӀиялъул транскрипция ва тармажа (гуржи текст — А.С. Чикобавада рекъон):
Зайнаб бинт МухӀаммад
Зайнаб бинт МухІаммад (زينب بنت محمد; 600 Макка — 629 Мадина) — МухІаммад аварагасулги муъминзабазул эбел Хадижатил  яс. Гьей гьаюна авараглъи кьелалда цебе.
Авар хъвай-хъвагӀи
Хъанчазда хъвай-хъвагӀаял
Гуржи хӀарпаздалъун гьарурал авар хъвай-хъвагӀаял тӀад ругел хъанчал
ГӀажам (XV–1928)
XVI гIасруялдаса байбихьана авар хъвай-хъвагIи тIибитIизе. XVIII гIасруялда Хунзахъа Дибир-Къадица, авар мацIалъул фонетикаялде данде кколедухъ реформа гьабуна авар гӀажамалъе.
XIX гIасруялда Шамил имамасул диванханаялъул комиссиялъ бахъана ڸ хIарп, жинца [ɬ] гьаракь бихьизабулеб (гьанжесеб Лъ хӀарп). 1884 соналда Истамбулалда къватиб биччана гIараб хIарпаздалъун кьабараб авар мацIалда бугеб тIехь. Гьелдаса хадуб тIахьал басма гьаризе байбихьана Дагъистаналдаги; гIемерисел авар мацIалда ругел тIахьал басма гьарулаан Шураялда.
ГIажам алипба : 1920-л саназда гIажам хисизе гьабуна тIаде цIиял хIарпалги рахъун. Гьелги рукӀана гӀараб мацӀалда аналогал гьечӀел авар мацӀалъул гьаркьал рихьизариялъе цIиял хIарпал (гьенирго гъорлӀ рагьарал рихьизариялъе ишарабиги) Гьеб хисизабураб "ЦIияб" гIажам хIалтIизе гьабулаан 1928 соналде щвезегIан :
<font size="+2">
Рагьарал гьаркьал рихьизаризе хӀалтӀизарулаан хӀаракаби: фатхӀа اَ, касра اِ ва замма اُ. КӀиго гьаракьалъе — [e] ва [o] — рукӀинчӀо хасал ишараби, гьел рихьизаризеги хӀалтӀизарулаан касра ва замма, гьединлъидал гьел /i/ ва /u/ гьаркьал рихьизарулел ишарабаздаса визуалияб къагӀидаялъ ратӀа гьарулароан.
Усларил алипба
1860-л саназда, Аваразул пачалихъ Россиялъул империялъ бахъун хадуб, этнограф ва лингвист П. К. Усларица гIуцIана авар маIалъул тIоцебесеб грамматика (басмаялде бахъана 1889 соналъ). Гьеб грамматикаялда хIалтIизабун букIана дандеккун гьабураб кирилицаялъул алипба (цо-цо латин ва гуржи хIарпалги гъорлӀ ругеб). 1865 соналъ гьеб алипалда Туплисалда басмаялде бахъана «Ҭоцебесаб х̍ундерӀл мацаɳ̍ул жуз — Аварская азбука». 1860-л саназда басмаялде бахъана жеги цо чанго тIехь. Гьебго заманалда хIал бихьулеб букIана цIияб алипалда ругел тIахьаздалъун лъайкьей билӀинабизе, амма халкъалде гьоркьоб гьеб тӀибитӀичӀо.
БукIаниги, Усларил алипалда чанги тIахьал рахъана, гьезда гьоркьоб 1900 соналъ ТIелекьа Джаватханица авар мацIалде таржама гьабураб Йогьанил Инжил, 49 тIамач бугеб.
Латин алипба (1928–1938)
1923 соналъ Пятигорск шагьаралда букIараб исламиял халкъазул данделъиялда цебе лъун букIана Дагъистаналъул мацIазул алипбаял латин хъвай-хъвагIиялде рачиналъул суал. Амма гьелде данде чIана интеллегенцияги диниял чагIиги. КIиабилеб нухалъ гьеб суал борхана 1926 соналъ. 1928 соналъул февралалда вилаяталъулаб комиссиялъулги Совнаркомалъулги цолъизабураб кӀиабилеб пленумалъ цебе лъуна масъала: Дагъистаналъул мацIазе латиналда ругел алипбаял гIуцIизе, гьездаго цадахъ авар мацIалъеги. Латин алип бахъана гьебго соналъ. Дагъистаналъул АССР-алъул ЦИКалъ хIукму гьабун, 1930 соналъул 1 октябралдаса латин алипба лъугьана цохIо бугеб, хIалтIизабизе бегьулеб алипбалъун.
ТIоцебесеб латин алипалъул рукIинчIо бетIерал хIарпал: a, b, c,, d, e, g, ƣ, h, ħ, ⱨ, i, j, k, ⱪ, l, , , m, n, o, p, q, ꝗ, r, s, ş, ꞩ, t, , u, v, x, , , z, ⱬ, ƶ, ’. 1932 соналъ латин алипалда гьабуна хиса-баси: тIаде журана бетIерал ва F f, Ç ç хIарпал, гьоркьоса бахъана. Гьеб алипба хIалтIизабулаан 1938 соналде щвезегIан.
Хисизе гьабураб латин алип:
Алипба кириллицаялде буссинаби
1930-л соназул ахиралда СССР-алда байбихбана кириллицаялде алипбаял руссинаризе. 1938 соналъул 5 январалда Дагестаналъул обкомалъ лъазе гьабуна Дагъстаналъул мацIазул алипал кирилицалде руссине гьаби. 8 фебруаралда гьеб хIукму тасдикъ гьабуна Дагъистаналъул АССР-лъул ЦКалъ. 10 февралалда цӀияб авар алип бахъана Дагъистаналъул "ХӀакъикъат" казияталда.
Гьелдаса хадуб алипалда дагьабги хис-бас гьабуна (тIаде жубана Ё, тIаса бахъана Тл хIарп). 1952 соналъул декабралда Тарихалъулги, мацIалъулги адабияталъулги институталъул (АН СССР-алъул Дагъистаналъул филиал) гIелмияб ссесиялда хIукму гьабуна авар алипалде тIаде ЛI (мацIалъул хьолбохъан бахъулеб фонемабазул цояб) хIарп жубазе, ЦӀцӀ, ЧӀчӀ ва КӀкӀ бакIалда Ць, Чь ва Ӏк хIалтIизаризе, амма гьеб хIукму гӀумруялде бахъинчIо. 1993 соналъ гьебго суал цIидасанги борхун букIана ИЯЛИ ДНЦ РАН-алъул хъвай-хъвагIи бугел мацIазул рукIалиде ккезариялъул конференциялда, амма гьенибги жо ккечIо.
Гьанже авар алип буго гьадинаб :
ЦӀияб гӀажам
ЦӀияб гьанжесеб гӀажам буго авар мацӀалъул фонетикиял хаслъалабазде дандеккун гӀуцӀараб. Рагьарал гьаркьал рихьизаризе хӀаракабазул бакӀалда хӀалтӀизарула хасал хӀарпал.
ЦӀияб латин
КъвакӀарал рагьукъал гьаркьал рихьизаризе хӀалтӀизарула геминатал — cc, ćć, čč, çç, kk, ķķ, ļļ, ss, xx. Алипалда гъорлъ хъвачӀел хӀарпал: è, w (гӀицӀго цогидал хӀарпазда цадахъ лабиализация бихьизабизе), < '> ялъуни <ʼ> хӀалтӀизабула щокъросан лугби ккун бахъулеб рагьукъаб гьаракь бихьизабизе.
Италиялъул премьер-министер
Итал Республика гӀуцӀизегӀан, хъулухъалда абулеб цӀар букӀана Италиялъул Къиралаталъул Министерзабазул Мажлисалъул президент (Presidente del Consiglio dei ministri del Regno d'Italia). 1925-лдаса 1943 соналде щвезегӀан, фашистияб режималъул заманалда, хъулухъ сверизабун букӀана хӀукуматалъул бетӀерасулги, Пачалихъияб секретариаталъул премьер-министерасулги (Capo del Governo, Primo Ministro Segretario di Stato) диктаторияб хъулухъалде, жибги букӀарав Италиялъул къираласул цӀаралдалъун бетӀерлъи гьабулев вукӀарав Фашизмалъул Дуче Бенито Муссолинихъ. Виктор Эммануэл III къиралас хъулухъалдаса Муссолини вахъана 1943 соналъ, ва хъулухъ букӀахъинабуна гьебго соналъ маршал Пьетро Бадолйо премьер-министерлъун вахъиндал. Итал Республикаялъул тӀоцевесев премьер-министерлъун лӀугьана Алсид Де Гаспери 1946 соналъ.
Премьер-министер ккола министерзабазул мажлисалъул вакиллъун, жиндихъ тӀураязул хӀакимлъи бугев, ва гьев хъулухъ релълъараб буго цогидал парламентариял системабазда ругел гӀемерисезда. Италиялъул кӀодолъиялъул формалияб тартибалъ гьеб хъулухъ рикӀкӀуна церемониалго ункъабилеб кӀудияб итал пачалихъияб хъулухълъун.
Марио Драги, цеве Европаялъул централияб банкалъул президентлъун вукӀарава, премьер-министерлъун тӀамуна президент Серджо Миттареллаца 2021 соналъул 23 фебруаралда, Джузеппе Конте хъулухъалдаса гӀодов чӀедал.
Тарих
ТӀоцебе гьеб хъулухъ гӀуцӀана 1848 соналъ итал пачалихъ, гьанжеселда цебе букӀараб Сардиниялъул Къиралаталда, хъулухъ гьелъул конституциялде, Албертинал статуталда, рехсон букӀинчӀониги.1848-лелдаса1861 соналде щвезегӀан Къиралаталъе нухмалъи гьабулев вукӀана анцӀго премьер-министер, гьезул гӀемериселги рукӀана кваранал сиясатчагӀилъун.
ЧӀаго ругел Италиялъул премьер-министерзабилъун рукӀарал
къо-моцӀалде чӀаго ругел премьер-министерзабазул къадар буго анцӀила кӀиго. Ахирисев хварав цеве премьер-министерлъунги вукӀарав вуго Карло Азелйо Чампи (1993–1994), хвана 2016 соналъул 16 септембералда.
Москваялъул заман
Москваялъул заман (МСК, MSK) — Россиялъул Федерациялъул тахшагьар — Москваялда данде кколеб сагІтил рачалабаздаса цояб. Гьеб хІалтІула, ай данде ккола Россиялъул европаялъул бутІаялда ругел икълимазда. 2014 соналъул 26 октябралдаса байбихьун гьеб данде ккола UTC+3 сагІтил бутІаялда, 2011 соналъул 27 марталдаса 2014 соналъул 25 октябралде щвезегІан данде кколаан UTC+4 сагІтил бутІаялда.
Рукъаййа бинт МухӀаммад
Рукъаййа бинт МухІаммад (رقية بنت محمد; 603 Макка — 624 Мадина) — МухІаммад аварагасулги муъминзабазул эбел Хадижатил  яс. Зайнабидаса хадусей яс.
ИчӀкӀаб
ИчӀкӀаб — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб ИчӀкӀаб росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.
География
Росу буго мухъалъул марказ Дилималдаса шималиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
ИчӀкӀаб росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 38,34 км².
КилалӀ
КилалӀ — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб КилалӀ росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
География
Росу буго ГӀандигӀурул расалъуда мухъалъул марказ МелъелтӀаса 11 км-ялъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
КилалӀ росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 23,47 км².
Эркенаб контент
Эркенаб контент, эркенаб информация, ва гьединго эркенал материалал — бокьараб функционалияб асар, искусствоялъул асар яги цогидаб творческияб материал ва гьелъул жанеблъи, жиндие хӀукъукъияб сверухълиялъ эркенго хьвадизе, гьеб басма гьабизе ва цебетӀезе изну кьолеб.
Баян
Эркенаб маданияталъул асар — ккола жинда сверухъ яги жиндир хьвадиялъе кинабгӀаги къануналда рекъон квалквал гьечӀеб асар:
ГӀаммаб къагӀидаялдъ, эркенаб материал — буго текстал, суртал, музыка ва цогидаб творческиялъулаб хӀалтӀиялъул тайпа, жиндир лицензиялъ жиб коммерцияб къагӀидаялда шун цин, бокьухъ хӀалтӀизабизе ихтиярал кьолеб: насху гьабизе, хисизабизе ва хисизарурал версиял тӀоритӀизаризеги.
Лицензиял
Эркенаб програмазулаб обеспечениязул лицензияби гӀадин эркенал материалазулги рукӀуна «копилефт» яги «копилефт гурел» лицензиял.
«Копилефт» лицензиябазул мисалал ккола Design Science License (DSL) ва GNU Free Documentation License (GFDL).
FreeBSD Documentation License — буго «копилефт гуреб» лицензиялъул мисал.
Эркенал материалаллъун гьединго рикӀкӀуна Creative Commons лицензиялъул цӀаралда гъоркь ругел материалал, жедер ихтиярал кинабгӀаги къагӀидаялъ гьукъун гьечӀел.
ГӀусман I
ГІусма́н I Гъази́ (, Gazi Osman Paşa, Birinci Osman) — ТІадегІанаб ГІусманияб пачалихъалъул Улубей, Эртогърул бейил гъараваш ХІалимае (Хайме) гьавурав вас. Гьев гьавуна Сёгют шагьаралда 1258 соналъ.
1281 соналъ ГІусманихъе бачІана жиндирго инсудасан, Фригиялде гочарал турказул ордабазда тІад ханлъи гьаби. Гьесде гІунтІизабун турказде ахІизе лъугьана хадубккун гІусманиял туркал яги гІусманиял абун цІар.
1299 соналъ сельджуказдаса жиндирго гьитІинаб пачалихъ батІа-тІей лъазабуралдаса хадуб ва султІан абураб титул къабул гьабун хадуб, ГІусман лъугьана ГІусманиязул империялъе кьучІ лъурав султІанлъун. Заман инчІого гІусманияз рагъун бахъана ГьитІинаб Азиялъул кинабниги бакътІерхьул рахъ.
Гьев хвана 1326 соналъ.
Жалакьури
Жалакьури — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу. Уна ГьамищтӀа росдал боялде гъорлъе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьудехун.
СагӀдияй ХӀалимат
СагІдияй ХІалимат (حليمة السعدية) — МухІаммад аварагасул рахьдал эбел, тІоцее гьесие  рахь кьурай гІадан. Гьелъул рос вукІана Ал-ХІарис ибн ГІабд ал-ГІузза. Юкъун йиго БакъигІалда.
Тухум
Гьелъул тІубараб цІар буго ХІалимат бинт Абу Зуайб ибн ГӀабдуллагь ибн ХІарис ибн Шажна ибн Жабир ибн Разам ибн Насира ибн Фасия ибн Наср ибн СагӀад ибн Бакр ибн Гьавазин ибн Мансур ибн ГӀикрима ибн Хасфа ибн Къайс ибн ГӀайлан ибн Мудар ибн Низар ибн МагӀад ибн ГӀаднан.
МухӀаммадилазул Идрисил АхӀмаднаби
МухӀаммадилазул Идрисил АхӀмаднаби (21 октобер, 1897, Гъодобери, ГӀанди сверухълъи — 26 март, 1961, Мюнхен, Германия ) — жамгӀияв жигарчи, гӀалимчи, КӀиабилеб дунялалъулаб рагъул заманалда Лъабабилеб Рейхгун цадахъ хӀалтӀулев вукӀарав. Шималияб Кавказалъул миллияб комитеталъул президент; рагъул соназ ватӀанцоязе, гьездаго цадахъ рагъда асирлъаразе кумек гьабулев вукӀарав. Вермахталъул Шималияб Кавказалъул Легионалъул организаторазул ва нухмалъулезул цояв, Лъабабилеб рейхалъе информация бакӀарулев вукӀарав агент.
Биография
Гьавуна 1897 соналъул 21 октобералда ГӀанди сверухълъиялъул Гъодобери росулӀ Имам Шамилил хазначи КӀкӀаратӀаса ХӀажиясул яс Кариматил ва гьелъул рос Муниса Идрис наибасул хъизаналда. Гьоркьохъеб лъай щвана Шурагьиб реалияб колледжалда. Суверенияб МугӀрузул Республика лъазабун хадуса, 1918 соналъул 11 маялда гӀолохъанав, жигарав, лъайги бугев гьев цӀияб хӀукуматалъул амруялдалъун тӀамуна ГӀанди сверухълъиялъул комиссарлъун. Гьеб заманалда Кавказалда унел рукӀана рагъал деникинилаздеги коммунистаздеги данде, гьениб гӀахьаллъи гьабуна Идрисил АхӀмаднабицаги.
Болшевикал бергьана ва 1921 соналъ гьез оккупатинабуна МугӀрузул Республика. Гьезде данде яргъидгӀуцӀараб къеркьей гьабизе Идрисил АхӀмаднаби хӀукуматалъул цогидал гъорлӀчагӀигун ва гӀемерал рагъдаса лӀутулелгун ана Гуржиялъул Демократияб Республикаялде. КӀиго моцӀидасан Гуржия оккупатинабун, Туплисалда лъазабуна совет хӀакимлъи. Гьелдаса хадув Идрисил АхӀмаднабица эмиграция гьабуна Туркиялде. КӀиго соналъ бигьаяб гуреб гӀумру букӀана гьесул Истанбулалда, гьениб лъазабуна гьес ингилис ва турк мацӀал. 1923 соналъ гьев ана Чехословакиялъул Республикаялде, гьениб лъазабуна чех мацӀ, лӀугьана цӀализе Прагьаялъул техникияб университеталде. АхӀмаднабие, гьенив цӀалун вахъиндал, щвана лъикӀаб къимат бугеб диплом. Гьев хӀалтӀизе чӀана университеталдаго: физикаялъул ва механикаялъул кафедраялда доцентлъун; лъабго соналдаса гьев вахъана кафедраялъул профессорлъун ва нухмалъулевлъун. Идрисил АхӀмаднабица ячана Ислам босарай чехай.
Шималияб Кавказалъулаб комитет гӀуцӀи
КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ байбихьидал, Кавказалдаса гӀемерал эмигрантазда бихьана ватӀан эркен гьабиялъе рес, гьеб ситуация гӀадахъ босана германияз. 1942 соналъ Лъабабилеб Рейхалъул аскарал Кавказалде щведал, СССР-алда вукӀарав германиязул вакил ва МугӀрузул Республикаялъул чиядабачӀолъи букӀахъинабиялъул проект бахъарав фон Шуленбергица ахӀана Берлиналде Кавказалъул диаспораялъул бищун ссий бугел ва машгьурал вакилзаби: МугӀрузул Республикаялъул вукӀарав къватӀисел ишазул министер ХӀайдар Баммат, Имам Шамилил васасул вас СагӀид-Шамил, политолог ва тарихчи Автурханилав ГӀабдурахӀман, коммерсант Тапа Чермоев ва цогидал. Гьездаго гъорлӀ вукӀана Идрисил АхӀмаднабиги. Берлиналда гьел рещтӀун рукӀана шагьаралъул бищун лъикӀал гьоболханаязул цояблъун букӀараб «Адлон» гьотелалда, Бранденбургалъул рагьуязда аскӀоб бугеб, гьелъ гьезул дандчӀвай лӀугьана тарихалде «Адлониада» гӀадин бачӀараб вакъигӀатлъун. Гьениве ахӀун вукӀана АхӀмаднабил гӀагарав гьудул Мусаясул Халилбег, амма гьес инкар гьабуна дандчӀваялдаса, жив "сиясатчи гурин, суратчи вугин" абун.
ЗагӀиб
ЗагІиб — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб Хунзахъ росдал советалде гъорлъе кколеб.
МухӀаммадилазул Идрисил АхӀмаднаби
Шималияб Кавказалъулаб комитет гӀуцӀи
Шуленбергица цебе лъуна данде ракӀараразда Германиялъул къватӀисел ишазул министерлъиялъул контролалда гъоркь Кавказалъул политикиял комитетал гьариялъул пикру. Гьедин гӀуцӀана микьго комитет, гьенире гъорлӀе рачана Осетиялъул Кантемир ва Байтуган, Чергесиялъул СултӀан Хъилич Гирей, Адигъиялъул Улугай, Буртиялъул Тукалав ва Автурханилав, Гъалгъаялъул Албагачилав, Дагъистаналъул Муратханилав, Байтуган ва Идрисил АхӀмаднаби, кинало разилъун Шималияб Кавказалъул комитеталъул президентлъун вищарав. Комитетазул рагъулаб кваркьи бихьизабун букӀана легионаздалъун, жал, СССР щущахъ биххизабун хадур, рукӀине рукӀарал чиядарачӀел пачалихъазул армиязул аслулъун.
ЗагӀиб
Бугеб бакІ
Росу буго АваргІоралъул рагІалда, мухъалъул марказ Хунзахъа жанубияб рахъалдехун 6 км-ялъ рикІкІад.
МухӀаммадилазул Идрисил АхӀмаднаби
Шималияб Кавказалъулаб комитет гӀуцӀи
Цо-цо иццазда Идрисил АхӀмаднаби рехсон вуго герман гуреб, турк рагъулаб цӀех-рехеялъул агентлъунги.
Рагъдаса хадусел сонал
1945 соналъ Лъабабилеб Рейх рагъулӀ къедал, Идрисил АхӀмаднабил ва Шималияб Кавказалъул комитетатлъул гъорлӀчагӀазул хӀаракаталдалъун анцӀ-анцӀ азар кавказиязда бажарана гӀумру гьабиялъе жидеего хӀинкъи гьечӀел пачалихъазде ине. Идрисил АхӀмаднабица эркен гьавуразда гьоркьов вукӀана гьесул КӀкӀаратӀа гӀумру гьабун йикӀарай яцалъул, Батулил, цо вукӀарав вас — Идрис. Амма хадув гьев тӀадвуссана ватӀаналде, ва 1947 соналъ "ватӀаналъул хиянатчи" хӀисабалда гьев 25 сонги кьун туснахъ гьавуна. 1955 соналъ Сталин хведал, гьев рабилитинавуна ва гьев росулӀе тӀадвуссана. 1974 соналъ в 58 сонил гӀужалда захӀматаб унтудаса хадув Идрис хвана.
КӀиабилеб дунялалъул рагъ лӀугӀун хадуб эмигрантазул Кавказалъул эркенаб букӀинесселъе рукӀарал анищал рихханиги, хьулал гьез реххичӀо, къеркьеялъул акцент тӀубанго бачана идеалогияб ритӀелалде. Идрисил АхӀмаднабица жиндирго гӀарцухъ басма гьарулел рукӀана «Кавказ» ва «Цолъараб Кавказ» журналал, жал Мюнхеналда ингилис, турк ва гӀурус мацӀалда къватӀире риччалел рукӀарал.
Сувайба
Сувайба ал-Асламийя (ثوبية الأسلمية) — МухІаммад аварагасул рахьдал эбел, тІоцее гьесие  рахь кьурай гІадан. Гьей йикІана аварагасул инсул вац Абу Лагьабил гъараваш, авараг  гьавиялъул роххел бициндал гьес гьей тархъула. Авараглъи кьун хадуб ислам босун исламалда хвана гьижрияб анкьабилеб соналъ.
МухӀаммадилазул Идрисил АхӀмаднаби
Рагъдаса хадусел сонал
1952 соналъ Шималияб Кавказалъул эмиграциялъул кӀиабилеб конгресалда АхӀмаднаби, киналго разилъун, цӀидасанги вищана Шималияб Кавказалъул миллияб комитеталъул президентлъун. Гьединго гьес гьабулеб букӀана профессорасулги мугӀалимасулги хӀалтӀи Мюнхеналъул цо университеталда математикаялъулгм, электроникаялъулги, механикаялъулги кафедраялда
Хвана Идрисил АхӀмаднабил 1961 соналъул 26 марталъ Мюнхеналда. Вукъун вуго Мюнхеналъул Валдфридгьоф хабалазул цӀияб бусурбабазулаб рахъалда, Кавказалъул эркенлъиялъе гӀоло гӀумруялъго къеркьолел рукӀарал эмигрантазда аскӀов.
Дипломатия
Дипломатия буго диалогалдалъун, къотІи-къаялдалъун во цогидал хІал гьабиялъу гурел жалаздалъун къватІисел пачалихъазул хІукуматазул ва идарбазул хІукму гьабиялдеги гьабуле-толелдеги асар гьабиялъул практика. Дипломатия гІемерисеб гъорлъе бачуна халкъаздагьоркьосел гьоркьоблъиялде, жибги тІубалеб профессионалиял дипломатазул гьоркьохъанлъиялдалъун, батІи-батІиял темабазда ва суалазда хурхун.
Дипломатия ккола къватІисеб сиясаталъул аслияб алатлъун, жибги дагьалги гІатІидал мурадаллъунги стратегияллъунги ругеб, жидеда рекъон пачалихъ хутІараб дунялгун цадахъ хІалтІулеб. Халкъаздагьоркьосел къотІи-къаялги, дандеккеялги, альянсалги къватІисеб сиясаталъул цогидал жалги гІемерисел рукІуна дипломатиялъул кІалъа-ралъаялъул ва процнссазул хІасилаллъун. Дипломатаз гьединго кумек гьабизе бегьула пачалихъалъул къватІисеб сиясат формалъизабиялъеги, пачалихъалъул хІакимзабазе консультацияги гьабун.
Гьанжесел дипломатиял къагІидабиги, практикабиги, принцивалги гІуцІана XVII гІасруялъул Европаялъул гІадатазул аслуялда. XX гІасруялъул байбихьуда дипломатия лъугьана профессионалияблъун; 1961 соналъул Виеннаялъул дипломатиял гьоркьоблъиязул конвенциялъ, жибги дунялалъул чияда рачІел пачаплихъазул гІемерисез ратификация гьабураб, чІчІезабула аслу дипломатиял процедурабазе, къагІидабазе ва рукІа-рахъиналъе. Дипломатиялъул аслияб рахъ тІубала къваьІисел ишазул хасаб вазираталдасан ритІунчагІи ва илчизаби гІадал аккредитация гьабурал хъулухъчагІаз.
ЛъаратӀа
ЛъаратӀа — Россиялда ругел росабазул цӀар:
ГӀириб
ГӀириб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна ГӀириб росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.
ГӀириб букӀана Кьенсерухъ болмухъалъул центерлъун. ГӀурусгин Кавказалъулаб рагъул соназда росдал гӀадамаз гӀахьаллъи гьабуна имамзабазул церехъанлъиялда гъоркь унеб букӀараб къеркьеялда. 1844 соналъ ГӀириб лӀугьана Шамил имамасул Жанубияб Авариялда вукӀарав мудир Даниял-бекил резиденциялъул. Гьебго заманалда гьениб бана щулалъи ва лъуна кӀудияб рагъулаб горнизон, заманцояз абухъе, «Шамилил бищун лъикӀаб аскар».
ГӀурусаз аннексия гьабун хадуб ва 1928 соналде щвезегӀан ГӀириб букӀана Дагъистаналъул вилаяталъул Гъуниб сверухълъиялъул Кьенсерухъ бутӀаялъул административияб центерлъун.
Этимология
Росуялъул цӀар бачӀиналъул буго чанго версия. Авариялъул топономиялъул литератураялда бугеб версиялда рекъон, цӀар бачӀараб буго "гӀор" рагӀудаса, гьелъ ГӀириб абураб цӀар буссинабие бегьула гӀурухъ бугеб росу абун. КӀиабиле версиялда рекъон, цӀар бачӀараб буго "гӀири" абураб рагӀудаса, болмацӀалда гьеб рагӀиялъул эквивалент буго зани, ва бакӀалъул биценазда рекъон, гьабсагӀат ГӀириб бугеб бакӀалда букӀун буго заниялъе гамачӀ бахъулеб бакӀ.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 10 км-алъ жанубалдехун, КьенсерухъгӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Дибирилросу мухъ
Бабаюрт мухъ (Бабаюртовский район ; Бабав-юртлу якъ) — Дагъистаналъул район. ГIадамазул къадар бахуна 45 073 чиясда
Египеталъул мацӀ
Египеталъул мацІ (r n km.t, ) ккола НекIсияб Египеталъул мацІлъун, жибги Афроазиялъул мацІазул хъизаналъул гІаркьеллъун кколеб. Заманалъул рахъалъ жибги цІакъ гІемераб мехалъ хІалтІизабураб, Египеталъул Басрияб мацІалъул этапалдаса байбихьун (4-б аз. н. з. щ., Египеталъул Басрияб ханлъи), шумер мацІгун цадахъ тІоцебе хъвай-хъвагІи хІалтІизабизе байбихьарабги мацІ ккола Египеталъул мацІ. Гьелъул тІоцересел хъвай-хъвагІиязул заман чІезабун буго 2690 с. н. щ., ва гьеб хІужжаялъ Египеталъул мацІ чІезабула дунялалъул бищун цебесею хъвай-хъвагІи бугеб мацІлъун, шумер мацІгун цадахъ.
Дибирилросу мухъ
Административияб марказ — Бабаюрт.
Египеталъул мацӀ
Египеталъул мацІалъул классикаияб этаплъун рикІкІуна гьоркьохъеб мацІ, жибги рахьдал мацІлъун лъугьараб Египеталъул Гьоркьохъеб ханлъиялъул заманалда ва Румазул заманалде щвезегІан адабияталъул мацІлъун букІараб. Классикияб античносталъул заманалде Египтяназул гаргадулеб мацІ сверана демотикияб мацІалде, гьелдаса хадуб насранияб диналъул заманалде копт мацIалде. Гаргадилеб мацІ хІисабалда копт мацІ хІалтІизаби лъугІана XVII-б гІасруялде, амма литургиялъул ва диналъул мацІ хІисабалда гьеб хІалтІизабула жакъа къоялъги коптазул Православияб килисаялъ.
Дибирилросу мухъ
Ракьхъвай
Магъриб рахъалдасан буго Буртиялъ, Машрикъияб рахъилан абуни Каспий ралъадалда шола. Ракьалъул площад — 3420 км².
Египеталъул мацӀ
Египеталъул мацІалъул гІелмияб цІех-рех гьабула лингвистикияб египтологиялъ.
Дибирилросу мухъ
Миллияб рикьи
2002 cоналъул хъвай-хъвагIаязда рекъон :
Египеталъул мацӀ
Литература
Обзорал: Синтаксисалда хурхарал хІалтІаби:
Дибирилросу мухъ
Росаби
Адиль-Янгъиюрт * Алимпашаюрт * Бабаюрт * Геметюбе * Герменчик * Татаюрт * Туршунай * Мужукъай * Люксембург * Хамаматюрт * Хасанай * Янгъилбай Гьединго Бабаюрт мухъалда руго цоги мухъазул кутанал, мисалалъе, Шава (ЦӀумада мухъ), Зило (Болъихъ мухъ), ЦІатІанихъ (Унсоколо мухъ).
Египеталъул мацӀ
Аслиял грамматикаби
Египеталъул гьоркьохъеб мацІ:
ЦІияб Египеталъул мацІ:
Хадусеб Египеталъул гьоркьохъеб мацІ:
Птолемеязул мацІ:
Демотикияб мацІ:
Къамусал
ГІаммал:
МацІалъул цебетІеялъул батІа-батІаго ругел стадиязда рекъон:
Лурестан
Луреста́н ( — Лорестан ) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб.
Ракьалъул гӀеблъи — 28 294 км², халкъалъул къадар — 1 716 527 чи (2006). Халкъалъул цӀцӀикӀкӀарасел ккола лурал.
Административияб марказ — Хурремабад шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьараздасан ккола — Боруджерд (235 аз.), Кугьдашт (230 аз.), Доруд (120 аз.), Элигудерз (94 аз.), Нурабад (78 аз.), Азна (38 аз.), Алаштар (30 аз.) ва Поле Дохтар (28 аз.)
Тарих
ЦебегӀанасеб заманаялъ Лурестаналда гӀумру гьабулел рукӀана къасситал ва жибго Лурестан Элам пачалихъалда гъорлъ унеб букӀана.
Административияб бикьи
Остан бикьула 10 шагьрестаналда:
Экономика
Аслиял экономикаялъулал отраслал — росдалаб магӀишат, кванил, хьвацӀул ва автомобилияб промышленностал, бича-хиси. Хурремабад шагьаралда буго Эркенаб экономикияб зона «Лурестан» ва «Носа» компаниялъул исследовательскияб марказ. Боруджерд шагьаралда буго автомобилияб завод «Загросс Ходро».
Абу Салама ибну ГӀабдул Асад
Абу Салама ибну ГІабдул Асад أبو سلمة بن عبد الأسد - гьев ккола МухІаммад аварагасул рахьдал вац ва гьесул  инсул яцалъул вас, ай аварагасул  вацгІал.
ЛъаратӀа (Бакълъул мухъ)
ЛъаратӀа — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб ЛъаратӀа росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
География
Росу буго мухъалъул марказ МелъелтӀаса 2,5 км-fлъ бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
ЛъаратӀа росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 8,50 км².
КӀахъ
КӀахъ — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна ХӀариколо росдал боялде гъорлӀе.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Бухди
Бухди — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб административияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб. .
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 17 километралъ жанубалдехун.
Ираналда Исламияб революция
Исламияб революция ( — Enghelâb-e eslâmi), Иранияб революция, 1979 соналъул революция — Ираналда лӀугьа-бахъиназул тӀел, жедер хӀасилалда МухӀамад Реза Пагьлави шагь эмиграциялда арав ва монархия тӀагӀинабураб. Гьединго Ираналда цӀияб администрация гӀуцӀула ва гьелъул бетӀерлъун аятулла Хумейни вахъула.
ХӀажиясул ХӀамзат ХӀажиев
ХІажиясул ХІамзат ХІажиев (Гаджиев Гамзат Гаджиевич; гь. 1.01.1945 соналъ) - Россиялъулги Дагъистаналъулги мустахІикъав мугІалим, "Россиялъул лъагІалил директор" - абураб цІар жиндие щварав, Дагъистаналъул школазда гьоркьоб бищун лъикІаздаса жиб рикІкІунеб, Бабаюрталда бугеб школа-интернаталъул мудир (директор).
ГӀумрухъвай
Гьавуна ДАССРалъул Ведено мухъалъул Къеди росулъ 1945 соналъул 1-себ январалъ.
Гьелдасан хадув хӀалтӀана Шаваялъул ва ЦӀиябкъараялъул школабазда.
1987 соналъ гьев Бабаюрталъул школа-интернаталъул директорлъун тола.
Гьединго гьев вуго мухъалъул шураялъул депутат ва Халкъияб Шураялъул депутат К. Б. ХӀусеновасул кумекчи.
ХӀамза ибну ГӀабдул МутӀтӀалиб
ХІа́мза ибну ГІабдул МутІтІалиб ал-Гьа́шимий (حمزه بن عبدالمطلب;, Макка — , УхІуд мегІер, Мадина) — ГІабдул МутІтІалибил вас, МухІаммад аварагасул имгІал, рахьдал вац ва асхІаб. Гьесул букІана къадруяб тІокІцІар Асадуллагь («Аллагьасул ГъалбацІ»).
Миллат (газета)
Миллат - магIарулазул республикаялъулаб газета.
Цойги сайтал
www.millat.ru
Проект:Порталал/ГӀахьалчагӀи
Кин гӀахьаллъи гьабилеб
Цин гьаб юзербокс хадусеб кодгун жубае дурго гӀахьалчиясул гьумералда: Хадуб гьаниб гъоркь дурго цӀар рехсей ва дурго интересал хъвай, цогидазул мунгун бухьен гьаби бигьалъиялъе:
VII гӀасру
Анкьабилеб (VII) гІасру халат бахъана 601 - 700 соналде щвезегІан григорианияб календаралда рекъон.
Анатомиялъул терминология
Анатомиялъул терминология — гӀелмияб терминологиялъул форма, жиб анатомистаз, зоологистаз ва тохтурзаби гӀадал сахлъиялъул профессионалзабаз хӀалтӀизабулеб.
Анатомиялъул терминологиялда хӀалтӀизарула некӀсияб грек ва латин мацӀазул гӀемерал уникалиял терминал, суффиксал ва префиксал. ГӀелмияб гуреб сфераялда хӀалтӀизаруларел гьел терминаз кумек гьабула кӀимагӀналъуде ккечӀого мухӀканаб информация загьир гьабизе.
ГӀобохъ
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 13 километралъ жанубалдехун.
Анатомиялъул терминология
Анатомиялъул терминологиялъе гьабун буго халкъаздагьоркьосеб стандарт — Terminologia Anatomica.
ГӀумаханов, Дарбишил Сайгидпаша
ГІумаханов Дарбишил Сайгидпаша (3.4.1962 Буртунай, НахъбакІ мухъ,, РСФСР, СССР) — дагъистаналъулсиясатчи, Хасавюрт шагьаралъул вукІарав мэр. 2005 соналдасан байбихьун — муниципалияб гІуцІи «Хасавюрт шагьар» шагьаралъул округалъул бетІер. 2015 соналъул 30 ноябралъ Дагъистаналъул бетІерасул №229 амруялдалъун тІамуна цІияб гІуцІараб Дагъистаналъул транспорталъул, энергетикаялъул ва бухьеназул министрлъун.
ГІумрухъвай
Сайгидпаша гьавуна магІарулазул хъизамалда.
ЛъугІизабуна МахІачхъалаялъул нухмалъигьабиялъул ва бизнесалъул институталъул юристлъиялъул факультет, Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул экономикаялъул факультет. Экономикиял гІелмабазул кандидат.
1997—2003 соназда — Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъул депутат.
2001 соналдасан байбихьун — Цолъараб Россия партиялъул член, гьебго партиялъул Хасавюрталъул бутІаялъул секретарь.
Шапакъатал
Фото "орденоносца"
МухӀамад НурмухӀамадов
ГӀумрухъвай
1978 соналда лъугӀизабуна Гъоркьинхо гьоркьохъеб школа ва гьебго соналъ цӀализе лъугьана ДГУялъул филологияб факультеталъул Дагъистаналъул ва гӀypyc мацӀазул бутIаялде.
1983 соналда, багIараб дипломгун гьебги лъугIизабун, цӀализе лъугьана ЦIадаса ХӀамзатил цӀаралда бугеб ДГIЦалъул МацIазул, адабияталъул ва тарихалъул институталъул аспирантлъун. ЦӀунана филологиял гӀелмабазул кандидатлъун вахъине диссертация.
1998 соналда щвана доцент абураб гӀелмияб цӀар.
1987 соналдаса нахъе хӀалтӀулев вуго ДГПУялъул Дагъистаналъул филологиялъул факультеталда.
2003 соналда вищана ДГПУялъул Дагъистаналъул филологиялъул факультеталъул Дагъистаналъул мацӀазул цӀирагьараб кафедраялъул заведующийлъун.
Макьасда
География
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгие бакътӀерхьул рахъалдехун 10 км-ялъ ва росдал поселениялъул марказ ГӀахьалчӀиса жанубиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 2 км-ялъ рикӀкӀад.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Ахтачихъ
Ахтачихъ — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалъул росу-анклав. Уна ГӀаркьухъ росдал боялде гъорлӀе.
Тарих
Официалияб къагӀидаялъ росу гӀуцӀана ДАССРалъул ПВСалъул 1989 соналъул 17 августалдаса буюралдалъун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Проект:Порталал
«Порталал» вики-проекталъ порталазул гӀадлу гьабула.
ТӀаса Инхо
ТӀаса Инхо — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб ТӀаса Инхо росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
География
Росу буго мухъалъул марказ МелъелтӀаса 9,5 км-алъ жанубалдехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
ТӀаса Инхо росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
НакӀкӀикь (Хунзахъ мухъ)
НакӀкӀикь — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб Хунзахъ росдал советалде гъорлъе кколеб.
Бугеб бакӀ
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа жанубия-бакътӀерхьул рахъалдехун 5 км-ялъ рикӀкӀад.
Болъихъ мухъ
Болъихъ мухъ — Дагъистаналъул район. ГIадамазул къадар 53 408
Административияб центр — Болъихъ.
Миллияб рикьи
Мухъалда гIумру гьабула гIицIго магIарулаз (100%), амма гIемерисел росабалъ болмацIгун гIагарал мацIазда кIалъала:.
Территориалияб гӀуцӀи
Административиябгин территориалияб гӀуцӀиялда жаниб Бакълъул мухъалъ гъорлӀе рачуна росдал боял ва росаби. .
БакӀалъулаб жинцаго нухмалъи гьабиялда жаниб гьебго цӀар бугеб муниципалияб мухъалъ гъорлӀе бачуна росдал поселениялъул статус бугеб 20 муниципалияб гӀуцӀи, жал росдал боязе ва росабазе данде кколел.
ЧӀел-бакӀал
Бакълъул мухъалда буго 37 росдалаб чӀел-бакӀ.
1801 сон
Хвана
Рагьалъе гьединго: Категория:1801 соналъ хварал
ХӀукумат
ХІукумат — тІадегІанаб  пачалихъалъулаб нухмалъиялъул коллегиалияб тІураялъулаб идара, жибги гІуцІулеб улкаялъул пачалихъалъулаб нухмалъиялъул идараялъул нухмалъулездалъун ва цогидал пачалихъиял хъулухъчагІаздалъун, ялъуни (гІатІидаб магІнаялда) пачалъихъалъулаб нухмалъиялъул гІаммаб система.
ХІукуматалъе нухмалъи гьабула хІукуматалъул бетІерас, жив гьелдаго цадахъ пачалихъалъу бетІерлъунги вукІине бегьулев; батІи-батІиял пачалихъазда хІалтІизарула батІи-батІиял цІарал, мисалалъе: «премьер-министр», «хІукуматалъул вакил», «министерзабазул шураялъул вакил».
ХІукуматалъул аслияб масъала ккола пачалихъалъул тІадегІанаб къанункьеялъул идараялъ (парламенталъ) тасдикъ гьарурал къанунал гІумруялде рахъинари. Гьеб мурадалдалъун хІукуматалъ ва цогидал пачалихъалъул нухмалъиялъулал идарабаз риччала къануназдагъоркьал актал, жидер къануназулаб къуват бугел. Чанго пачалихъалда хІукуматалъул буго къанункьеялъулаб инициативаялъул ихтияр: хІукуматалъул бетІер хІитІабине бегьула улкаялъул къанункьеялъулаб идараялде кинаб букІаниги къанун тасдикъ гьабиялъул, хисизабиялъул яги хвезабиялъул инициативагун.
Картаби
EIU Democracy Index 2017.svg EIU-ялда рекъон, 2017.
ТІубанго демократиял {{legend|#006837|9–10}} {{legend|#1a9850|8–9}}
Дагьго демократиял {{legend|#66bd63|7–8}} {{legend|#a6d96a|6–7}}
Журарал режимал {{legend|#fee08b|5–6}} {{legend|#fdae61|4–5}}
Авторитариял режимал {{legend|#f46d43|3–4}} {{legend|#d73027|2–3}} {{legend|#a50026|0–2}} ]]
Map of unitary and federal states.svg ( хъахІилаб ) хІисабалда рикьулеб карта.
Латин мацӀ
Лати́н мацІ (рахьдал мацІалда — ) ккола некІсиял румазул мацІлъун, жибги хІалтІизабулеб букІараб Румалъул империялда. Гъорлъе уна индоевропаялъул мацІазул хъизаналъул италиялъулал мацІазул латингун-фалис гІаркьелалде. Жакъа къоялде латин ккола цохІо бугеб хІалтІизабулеб (гаргадулеб гуреб) некІсиял италиялъула мацІаздасан цояб. Латин мацІалдасан лъугьарал ккола роман мацІал, хутІарал италиялъулал мацІал тІагІана.
Гьединго латин мацІ хъвай-хъваги бугел индоевропиял мацІазул бищун цебесезул цояблъун.
Жакъа къоялъ латин мацІ ккола Понтификасул тахалъул, Мальтаялъул орденалъул ва Ватиканалъул, гьединго Румгун-католикияб килисаялъул расмияб мацІлъун.
Латин мацІ лексикияб ва рамматикияб рахъалъ ккола бечедаб мацІалъун. Латиналъул рагІабазул гІемераб къадар буго Европалъул ва цогидал мацІазда гъорлъ (авар мацІалде гІунтІунги).
ХӀамадан
ХӀамада́н, некӀо Экбатана ( Hamadân ; Həmədan; Ahmatan) — Ираналъул шагьар, ХӀамадан останалъул тахшагьар. 2019 соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀаязда рекъон, шагьаралъул халкъалъул къадар бахула 230,775 хъизаналда ва 783,300 чиясда. . Этникияб рахъалъ гӀемерисел гӀумру гьабулел ккола парсал, амма гьединго гьезда гьоркьо руго азарбижанал ва лурал.
ХӀамадан ккола Ираналъул ва тӀолго дунялалъул бищун некӀсиял шагьараздасан.
Шагьар сверун руго гӀурчӀинлъиялъ цӀурал мугӀрул, жибгоги буго 3574-метралъул борхалъи бугеб Альванд абураб мегӀералда гъоркь. Шагьар буго ралъадалъул даражаялдаса тӀаде.
НекӀсияб тарих букӀиналъ ва рихьизе бакӀал гӀемерлъиялъ шагьар туристазда гьоркьоб машгьураб буго.
Тарих
Парфиялъул эпохаялда аслияб тахшагьарлъун лъугӀана Ктесифон, Экбатана хутӀана парфиялъул ханасул риидалаб резиденциялъун ва гьеб гьединго лъабго расмияб тахшагьараздасан цояблъун рикӀкӀунеб букӀана. Сасанидазул заманаялъ цин шагьаралда жеги рукӀана риидалилал кӀалгӀаби. 633 соналъ шагьар гӀарабаз бахъана.
825—898 соназ ХӀамаданалда хӀукумат гьабулеб букӀана исламияб Дулафидазул династия. Династиялъе кьучӀ лъурав — Абу Дулаф (825 — гӀ.-ш. 840) вукӀана гӀаббасидав халип ал-Мамуница (813—817) ХӀамаданалда тарав сардарлъун. Побывавший в начале XX века в городе отмечал наличие в городе армянского и еврейского кварталов.
В 1724 году ХӀамадан защищался против Осман, но город был взят. Большая часть населения была вырезана Османами, которые также разрушили значительную часть города.
Халкъ
1921 соналъ население ХӀамаданалъул состояло из азербайджанцев (племя карагёзлы), также персов и малого количества евреев и армян. Провинция ХӀамадан состояла из 4 бёлюков (административная единица) и 270 деревень. Дарджезин — 50 деревень, (состоял из азербайджанцев), Мехребан — 100 деревень (состоял из азербайджанцев), Сардаруд — 50-60 деревень (состоял из азербайджанцев), Дуруд ве-Тавабе — 60 деревень (состоял из азербайджанцев и персов).
1997 соналъ этническом составе преобладали персы, также представлены азербайджанцы и луры.
Маданият
ХӀамаданалда гьаруна ва гьенибго гІумру гьабула рукІана гІемер машгьурал шагІирзаби, гІалимзаби ва диниял церехъаби:
ХӀамаданалда руго гІемер тарихиял памятникІал.
ХӀамаданалдаса цӀар рагӀарал чагӀи
ХӀамаданалдаса цӀар рагӀарал чагӀи рикьизе бегьула 3 категориялда: ислам бачӀилалде рукӀарал, ислам бачӀун хадур рукӀарал ва гьанжесел гӀадамал.
Ислам бачӀилалде
Among the pre-Islamic celebrities in ХӀамадан, we can name Mandana, the mother of Cyrus the Great and the daughter of the last king of Media, Ishtovigo.
Исламалъул цӀар рагӀарал чагӀи
Famous people of ХӀамадан after Islam are great people such as:
Администратияб марказ
Администрати́яб марказ ккола бокьараб администратияб гІуцІиялъул, тІоцебесеб, кІиабилеб ялъуни лъабабилеб даражаялъул (область, край, автономияб жумгьурият, провинция, штат, департамент гІадинал) официалияб бетІераб шагьар (росу, посёлок). Администратияб марказлда рукІуна пачалихъияб хІакимлъиялъул ва бакІалъул даражаялъул нухмалъиялъул гуІцІалаби:
Администратияб марказалъул букІуна инфраструтктура, жиндалъул цоги гІадамал чІарал бакІалгун жиб бухьараб; марказалъул букІуна гІураб экономикаялъул, маданияталъул ва кадрабазул потенциал, жиндалъул нухмалъи гьабулеб. ГІемерисел пачалихъабазда администратияб марказлъун ккола икълимазул бищун кІудиял гІадамал чІарал бакІал.
Чияда бачІеб суверенияб пачалихъалъул бетІераб шагьаралда абула тахшагьарилан.
Шурагьиб мухъ
Шурагьиб мухъ (, Темирхан-шура якъ) — Дагъистаналъул район. ГIадамазул къадар 73 402
Административияб центр — Шурагьиб.
Миллияб рикьи
Шурагьиб мухъалда гIумру гьабулеб буго 73402 чияс
Хъирим
Хъирим (Крым, Крим, Qırım, Къырым), гьединго Хъирим бащдабчӀинкӀиллъи (Крымский полуостров, Кримський півострів, Qırım yarımadası, Къырым ярымадасы), цебе Таври́да (Ταυρίδα) — Бакъбаккул Европаялъул бащдабчӀинкӀиллъи. Буго ЧӀегӀераб ралъадалъул шималияб рагӀаллъуда, гӀумру гьабун бугеб халкъалъул къадар бахуна 2.4 миллион чиясде, аслияб къагӀидаялъ гьел ккола этникиял гӀурусал гӀураб къадар украиназул ва хъиримтатаразул этникияб дагьбутӀагун, ва цогидалгун. БащдабчӀинкӀиллъи тӀубанго гӀадин сверун ккун буго ЧӀегӀераб ва гьитӀинаб Азовалъул ралъадаз; гьеб буго Украиналъул Херсон областалъул жанубалдехун, жибгун Перекопалъул габурлъиялъ цолъизабун бугеб, ва Россиялъул Краснодар краялдаса бакътӀерхьудехун, гьезда гьоркьоб буго Керчалъул ралъдакъварилъи, 2018 соналдаса гьелдасан Хъирималде лъун буго кьо.
Тумагъари
Тумагъари — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ГӀахьалчӀи росдал боялде гъорлӀе кколеб.
География
Росу буго Тироклъарал рагӀалда, мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 9 км-алъ ва росдал боялъул марказ ГӀахьалчӀиса жанубияб-бакътӀерхьул рахъалдехун 2,5 км-алъ рикӀкӀад.
Громыко, Андрей Андреевич
Андре́й Андре́евич Громы́ко (, Старые Громыки росу, Речковская волость, Гомельский уезд, Могилёвская губерния, Россиялъул империя — 2 июл 1989, Москва, РСФСР, СССР) — советияв партиялъулгун-пачалихъияв хъулухъчи ва дипломат, 1957—1985 соназ — СССРалъул КъватӀисел амрабазул министерствоСССРалъул КъватӀисел амрабазул министерствоялъул бетӀер, 1985—1988 соназ — СССРалъул ТӀадегӀанаб Советалъул Президиумалъул председатель. Политбюро ЦК КПССалъул член (1973—1988). Экономикиял гӀелмабазул доктор (1956).
ЧӀиркъатӀа
ЧӀиркъатӀа — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб ЧӀиркъатӀа росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
География
Росу буго ГӀандигӀурухъ мухъалъул марказ МелъелтӀаса бакъбаккудехун.
Тарих
ЧӀиркъатӀа букӀана Шималияб Кавказалъул Имаматалъул ункъабилеб тахшагьарлъун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
ЧӀиркъатӀа росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)
Хьиндахъ — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул Нахъа-Хьиндаллъиялда бугеб росу. Коло росдада цадахъ Хьиндахъ росдал боялде гъорлӀе уна ва гьелъул административияб марказги ккола.
Релйеф
Росу шартIияб къагIидаялъ бикьула кIиго бутIаялде — цIияб (ГьаматIа авал) ва басрияб рахъалде. Басрияб рахъалъ ккола къиблаялъул бакъбаккул рахъалдехун бугеб экспозицияги ва тIубанго гуреб лъар ккун эхебе бугеб лъарал ракьул террасаги. ГьаматIа авал буго росдадаса лъар ккун добехун, бакъбаккул рахъалде дагьабго гьетIи бугеб гохIда.
Кьер буго кIкIалахараб; руго иццалги. Тектоникияб планалда росу ккола ЧIалда синклиналалъул шималияб бакътерхьул кваркьиялде. Росу бугеб бакIалъул ракьбагъариялъул буго 7 балл. росдада цебесан чвахулеб ГIандигIоралъул гIаркьеллъун жиб кколеб лъар. Лъар буго силияб, ай, цIадал райдал, кIудияб лъар лъугьунеб. Лъараца бахъула рагIаллъи; рачIунел ганчIал рукIуна 2 метралде щолелги.
Хьиндахъ росу уна Сулахъалъул жаниблъиялде.
ТIабигIат
Хунзахъ тӀалъиялде дан ккун, тIабигIат гIемер бечедаб буго. Хинаб Хьиндалъиялда букIиналъги, регьелал букIиналъги, росулӀ ахал гIезари цебе тIураб буго. РукIуна батIи-батIиял пихъал: гIеч, гени, курак, микьир, кокон; камуларо цIибилги багIли-жагаги; букIуна цIулакьо (руго нусго сон барал гъутIбиги), амма ахирисел соназ цӀулакьудал гъутӀби ракъвалел руго.
ГIалхул хIайваназул данде чIвала гIанкIал, цурдул, гIанграл, бацIал, болъонал, гIандокьал. ХIанчӀазул: цIумал, хъарчигъаби, гъудул, мокъокъал.
Тарих
Росдал тарих лъазе гьабиялда тIад кинаб-букӀаниги гIелмияб хIалтIи гьабун гьечо. КъучIаб къагIидаялъ лъаларо, росуялъе чан сон бугебали. РикIкIине бегьула росу Ислам бачIиналдего букIараб бугилан, щай гурелъул гьелъие нугIлъи гьабулеб буго росдада аскIор ратун рукIарал хобаз. Гьел хобазда жанир гIадамал рукъун ратун руго исламияб къагIидаялъ гурел, гIадамазда цIадахъ рукъун ратун руго хъубиги пахьул цIарагIги. Батизе бегьулеб жо буго гьеб заманалда, аваразда гьоркьоб гIадин, росулъ политеизм букӀараблъи.