cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Август
Август (augustus) — юлианияб ва григорианияб календаразда лъагІалил микьабилеб моцІ. Жодор 31 къо бугел анкьабго моцІазул цояб.
Сентябрь
Сентябрь (augustus) — юлианияб ва григорианияб календаразда лъагІалил ичІабилеб моцІ. Жодор 30 къо бугел ункъалго моцІазул цояб.
КӀудияб Кавказ
КІудияб Кавка́з — ЧІегІер ва Каспий ралъадазда гьоркьоб бугеб мугІрузул гІуцІи, ГьитІинаб Кавказгун цадахъ гьелъ гІуцІула Кавказалъул кьураби абураб мугІрузул улка.
КІудияб Кавказ ккола тІадегІанаб кьурабазул гІуцІи. Гьелъул халалъи буго 1 150 км с севергун-бакътІерхьудаса къиблагун-бакъбаккудехун, Анапа мухъалдаса ва Таманалъул бащдабчІинкІиллъиялдаса Апшерон бащдаб чІинкІиллъиялде щвезегІан Каписялъул рагІалда, Бакуялда аскІоб. ГІеблъи бахуна 32 км-ялдаса (Новороссийскалда аскІоса гІебеде) 180 км-лде щвезегІан (Элбрус сверун гІебеде) ва 160 км-лде щвезегІан Дагъистаналда.
Ралъдал гьумералдаса борхалъи
Ралъдал гьумералдаса борхалъи ккола ракьалда тІад бугеб объекталдаги гьеб борцунеб борхалъиял рикІкІиналдаги бугеб потенциалалъул батІалъиялъул лениялъулаб роцен. Кьураб бакІалъул борхалъи рикІкІуна 0-лалда бащадаблъун.
БакІлъиялъул къуваталъул потенциалазул батІалъиялъе тІубараб сипат гьабула борхалъуда рекъон бугеб кІиго тІанкІалъ: дагьаб потенциал бугеб бакІалъа лъим чвахула цІикІкІун потенциал бугеб бакІалде.
Къажар мацӀ()
ХӀужаби
__ИНДЕКС__ __ССЫЛКА_НА_НОВЫЙ_РАЗДЕЛ__
Лъабабилеб Рейх
Нацистияб Германия, официалго Герман Рейх (Deutsches Reich) гӀадин лъалеб 1933-лдаса 1943 соналде щвезегӀан, ва КӀудияб Герман Рейх (Großdeutsches Reich) 1943-лдаса 1945 соналде щвезегӀан, Лъабабилеб Рейх — герман пачалихъ 1933 ва 1945 соназда гьоркьоб, Адольф Гьитлерица ва Нацистияб партиялъ, гьеб диктаторлъиялде буссинабун, тӀад кверщел ккун букӀараб. Гьитлерил нухмалъиялда гъоркь, Германия хехго лӀугьана тоталитарияб пачалихълъун, гӀумруялъул киналниги гӀадин аспектазда тӀад хӀукуматалъул контрол гьабулеб. Лъабабилеб Рейх, жиндир магӀна "лъабабилеб пачалихъ" яги "лъабабилеб империя" бугеб цӀаралъ бакка-бахъи гьабулаан нацистазул пикруялде, жинда рекъон Нацистияб Германия цебе букӀара Мукъаддасаб Румаб Империялъул (800–1806) ва Германиялъул Империялъул (1871–1918) ирсилаб букӀараб. Лъабабилеб Рейх, жиб Гьитлерица ва Нацистаз Азарсонил Рейхлъун лъазабураб, ахирлъана 1945 соналъул маялда, анцӀила кӀиго гурони сонги бачӀого, цададъчагӀаз Германия къезабидал, Европаялда КӀиабилеб Дунялалъулаб рагъалъе ахирги лъун.
1933 соналъул 30 январалда Веймар Республикаялъул президент Паул фон Гьинденбургица, ай пачалихъалъул бетӀерас, Гьитлер тӀамуна Германиялъул Канцлерлъун, ай хӀукуматалъул бетӀерлъун. Гьелдаса хадуб Нацистияб партиялъ байбихьана сиясияб оппозиция тӀубан тӀагӀинабизе ва жиндирго къуват консолидатинабизе. Гьинденбург хвана 1934 соналъул 2 августалда ва Гьитлер лӀугьана Германиялъул диктаторлъун, канцлерасул ва президентасул хъулухъал ва ихтиярал жиндирго кодор цолъизарун. 1934 соналъул 19 августалда гьабураб миллияб референдумалъ Гьитлер тасдикъ гьавуна Германиялъул цо вугев Фюрерлъун (цевехъанлъун). ТӀолго хӀакимлъи буссана Гьитлерил кодобе ва гьесул рагӀи лӀугьана бищун тӀадегӀанаб къанунлъун. ХӀукумат букӀана координатинабураб, цадахъ хӀалтӀулеб гуреб, амма фракциязул данделъилъун, жиб хӀакимлъиялъеги Гьитлерил лъикӀаб бербалагьиялъеги къеркьолеб. КӀудияб депрессиялъул бащалъуда, нацистаз букӀахъинабуна экономикаяб стабиллъи ва ахир лъуна массаяб хӀалтӀукълъиялъе, цӀикӀкӀарал рагъулал харж гьабиялги жубараб экономикаги хӀалтӀизабун. Дефициятияб харж гьабиги хӀалтӀизабун, режим жубана массивияб балъгояб армия цӀидасанги яргъидгӀуцӀиялъул программа билӀинабизе, гӀуцӀана Вермахт (яргъидгӀуцӀарал къуватал) ва гьаруна гӀатӀидал жамгӀиял хӀалтӀабазул проектал, гьенибго гъорлӀ Автобаненги (автомагистраль). Экономикаялъул стабиллъи букӀахъинабиялъ режималъул популярлъи борхизабуна.
Расизм, нацистияб евгеника ва хасго антисемитизм рукӀана режималъул централиял гӀаламатал. Германиял халкъал рикӀкӀунаан нацистаз тӀадегӀанаб расалъул, ариязул расаялъул бищун бацӀцӀадаб гӀаркьеллъун. ЖугьутӀазул ва гъарачагӀазул дискриминация ва гьезда хадучӀей байбихьана нацистаз хӀакимлъи бахъидал. ТӀоцересел концентрациониял урдуял гӀуцӀана 1933 соналъул марталда. ЖугьутӀал ва цогидал чагӀи, жал хъулухъ гьечӀеллъун рикӀкӀунел рукӀарал, туснахъ гьаруна, либералал, социалистал ва коммунистал чӀвана, туснахъ гьаруна яги къватӀире ритӀана. Насраниял килисаби ва Гьитлерил нухмалъиялде данде чӀарал ватӀанчагӀи ва зулмуялъукье ккезаруна, гӀемерисел церехъаби туснахъ гьаруна. Лъайкьей буссинабуна расаязулаб биологиялде, демографияб сиясаталде ва рагъулаб хъулухъалъе ярагьиналде. Карьераялъул ва лъайщвеялъул рахъалда руччабазул ресал дагьлъизаруна. ХӀалхьи ва туризм гӀуцӀун рукӀана "Роххиялдасан къуват" програмаялда жанир, 1936 соналъул роол Олимпиялъулал хӀаяз демонстратинабуна Германия халкъаздагьоркьосеб аренаялда. Пропагандаялъул министр Йозеф Гёббельсица эфективго хӀалтӀизабулеб букӀана кино, массаял митингал ва Гьитлерил гьипнотикияб пасихӀлъи жамгӀияб пикруялде асар гьабизе. ХӀукуматалъ контроль гьабулаан гьунарлъиялъулаб жалго загьир гьариялда тӀад, гьунарлъиялъул хасал навгӀал лъикӀаллъун рикӀкӀун, цогидал гьукъун яги гьезие авара гьабун.
Геноцид, массаяб чӀвай-хъвей ва массаяб хӀалалъ гьабизабулеб хӀалтӀи лӀугьана нацистияб низамалъул хасал гӀаламаталлъун. 1939 соналдаса байбихьун нус-нус азар германиялъулал ватӀанчагӀи, жидер психикияб яги физикияб гӀунгутӀаби ругеб, чӀвана азарханабазда ва руссенханабазда. Айнзацгруппаялул рагъулаллъизарурал хвалил эскадронал рукӀунел рукӀана герман яргъид гӀуцӀарал къуватазда цадахъ оккупатинарурарл территориязда ва гьез чӀвалел рукӀана миллионал жугьутӀал ва Гьолокосталъул цогидал къурбанал. 1941 соналдаса хадуб цогидал миллионал рукӀана туснахъ гьарун, хвезегӀан хӀалтӀизарулел яги чӀвалел нацистазул концентрациониял урдуязда ва тӀагӀинариялъул урдуязда. Гьеб геноцид лъала Гьолокост гӀадин.
1941–1942 соназда германиязул СССР-алде тӀадекӀанцӀи букӀана битӀа-бишун унеб, гьел Кавказалде гӀунтӀунцин щвана, амма СССР-алъул контркьабиялъги Цолъарал Штатал рагъде лӀугьиналъги ахир лъун вермахталъул инициативаялъе 1943 соналъ, 1944 соналъул ахиралде гьел нахъецуна 1939 соналде щвезегӀан рукӀарал гӀурхъабазде. Германиялъ массаял гьавадулал бомбахинариял цӀикӀкӀана 1944 соналъ, ХӀосалъул къуватлъиял нахъецуна Бакъбаккул ва Жанубияб Европаялде. ЦадахъчагӀи Франсиялде тӀадекӀанцӀигун, Германия бахъана бакъбаккудаса СССР-алъ ва бакътӀерхьудаса цогидал альянсчагӀаз, гьелъ капитуляция лъазабуна 1945 соналъул маялда. Гьитлерица къей рикӀкӀиналъе инкар гьабиялъ рагъалъул ахирисел моцӀазда иш бачана герман инфраструктура массаяб къагӀидаялъ биххизабиялде ва тӀадеги къурбаназде. Бергьенлъи ккурал альянсчагӀаз бабйбихьана денацификациялъул сиясат ва Нюрнбералъул процессалда махӀкамаялде рачана нацистазул нахъе хутӀарал гӀемерисел церехъаби, жидеца гьарурал рагъулал такъсиразе гӀоло.
Шота Руставели
Шо́та Руставе́ли (შოთა რუსთაველი, хӀакъикъияб фамилия Торели ტორელი) гӀ.-ш.1172–1216 — гуржиязул пикручи, пачалихъияв хъулухъчи ва шагӀир. Жиб гуржи ва тӀолгодунялалъул адабимяталъул бищун кӀвар бугел асаразул цояблхун кколеб "ЦӀиркъил тӀом ретӀарав бахӀарчи" абураб хрестоматияб эпикияб шигӀруялъул автор.
Биография
ШагӀирасул гӀумруялъул хӀакъалъулъ информация буго цӀакъ мукъсанаб. ТӀибитӀараб версия буго, гьесул фамилия ггьев гьавураб Рустави абураб росдадаса бачӀараб бугилан. Живго Шотаца жиндирго фамилия хъвалеб букӀана «Руставели» гуреб, «Руствели» абун; гьелъ бихьизабизе бегьула Шота цо чӀван-къотӀараб росулъа гурев вукӀин. Рустави абураб цӀар бугел географиял пуктал гьеб заманалда букӀун буго чанго.
Буго гьединго версия, Руставели абраб рагӀи тӀокӀцӀар бугилан абураб, жиб Рустави майорат кодоб букӀарав Шотал инсуего щун букӀараб. ШагӀирасул жиндирго фамилия буго батӀияб.
Шота цӀалулев вукӀун вуго Грециялда, вукӀун вуго Тамар пачахӀалъул хазиначилъун (батана гьесул гъолбас 1190 соналъул акталда). Гьеб букӀана Хъизихъалъул сиясияб къуваталъул ва лирикияб поэзия цебетӀеялъул заман.
Цо-цо тарихиял баянал щвезе бегьула Мукъадасалда бугеб Хъанчилаб килисаялъул Синодикаялдаса. XIII гӀасруялъул хъвай-хъвагӀиялда Шота рехсон вуго хъулухъги бицун. Жибго килисаялда буго сурат, жиндир хъвай-хъвагӀиялда Русьавели рехсно вугеб. Гьанисан гьабизе бегьула Руставелица килисаялъе кутӀудияб квербакъи гьабун букӀанилан абураб натижат.
Гьомерил шигӀрабиги, Платонил философияги, теолгияги, риторикаги, парс ва гӀараб адабиятги лъалев Руставели вуссуна адабияталъулаб пишаялде ва хъвала шигӀру «ЦӀиркъил тӀом ретӀарав бахӀарчи» — гуржи адабияталъул ва хъвагӀиялъул чӀухӀи.
Октябрь
Октябрь — юлианияб ва григорианияб календаразда лъагІалил анцІабилеб моцІ.
Шота Руставели
Биография
Биценазул цоялда рекъон, цӀакъ Тамарахъ гӀищкъу ккарав Шотаца гӀумру рагӀалде бахъинабула килисаялъул хӀужраялъуб. Бицуна, XVӀӀӀ гӀасруялъул гуржи миторополит Тимофейида Мукъадасалда гуржиязул пачахӀзабаз бараб Хъанчил килисаялда Шотал хоб ва сурат бихьун бугилан. Цогидаб версиялда рекъон, Тамарахъ рокьи ккарава Шотаца ячун йигу Нина абурай гӀадан, ва бертадаса хадуб пачахӀалъул амру бачӀун буго гьелъие шагьас гьабураб адабияб сайигъат гуржи мацӀалде таржама гьабеян абун. Гьеб амру Шотаца тӀубан буго, амма жиндирго хӀалтухъ сайигъаталдаса инкар гьабун буго. Гьелдаса анкь индал, гьесул бетӀер къотӀараб жаназа батун буго. Гьев Мукъадасалде анин ва гьенив хванин абрал биценалги руго, амма гьезие далилал гьечӀо.
Картвел мацӀал
Картве́л мацӀал (ялъуни жанубияб кавказалъулал; ქართველური ენები) жал Жанубияб Кавказалъул бакътӀерхьуда ва бакъулъ, аслияб къагӀидаялъ гьанжесеб Гуржистаналъул территориялда, бутӀаккун — Туркиялда (Лазистан, Тао-Кларджети) тӀиритӀарал мацӀазул хъизан; мацӀазда кӀалъала гуржиял ва гьезул субэтносал.
Аслиял сипат-суратал: киналниги картвел мацӀазе хӀалтӀизабула гуржи хъвай-хъвагӀи ; киналниги картвел мацӀал лъугьун руго протокартвел мацӀалдаса; картвел мацӀазул гӀемерисезда буго гӀезегӀан кӀудияб рагӀабазул гъат, жал некӀсияб ва гьанжесеб гуржи мацӀаздаса рачӀарал.
Классификация
Генетикияб хурхен мухІканго чІчІезабун гьечІо. Цебе хъвалаан гипотезияб кавказалъулал ягт ибериябгин кавказалъулаб (макро)хъизаналде гъорлъе. Буго гьединго гипотеза картвел хъизан ностратикияб макрохъизаналде гъорлъе унин абураб. Амма гьеб позициялъе батІи-батІиял гІалимзабаз критика гьабун буго, рикІкІунеб буго кьучІ гьечІеблъун ва гьелъул натижатал рикІкІунел гьечІо гІемерисел компартивчагІаз, жидеца ностратикиял мацІазул теория мекъаблъун, ялъуни хІужжаби гьечІеблъун толеб.
Картвел мацІазде гъорлъе ккола гьединго Гуржистаналъул адабияталъулаб ва рухІанияб некІсияб гуржи мацІ.
Гьанжесел картвел мацІазул хъвай-хъвагІи бугеб ккола цохІо гуржи мацІ. XIX гІасруялдаса хІалбихьулеб буго лаз мацІалъе хъвай-хъвагиІи гьабизе (латиницаги аслуялъе босун Германиялда ва Туркиялда), ва гьединго мегрел мацІалъе (гуржи хъвай-хъвагІиги аслуялъе босун Гуржиялъ).
СССРалъул пачалихъияб гимн
СССРалъул пачалихъияб гимн – СССРалъул расмияб символ. 1943 соналъ «Интернационалалъул» бакIалда тасдикъ гьабуна.
Бутри
Бутри́ — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ГІахъуша мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ ГӀахъушаялдасан 16 км рикӀкӀад буго, 1610 метр борхалъиялда. Росулъ жанисан Дарголакотты лъарги чвахула (гьеб ГІахъуша лъаргиялда жубала).
Халкъ
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 1097 чи. Гьезда гъорлъ рацІцІун даргинал.
Ноябрь
Ноябрь — юлианияб ва григорианияб календаразда лъагІалил анцІилацоабилеб моцІ.
ЦӀалкӀитӀа
ЦӀалкӀитӀа — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна ГӀахьалчӀи росдал боялде гъорлӀе. РосулӀ буго зиярат.
Бугеб бакӀ
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 14 км-алъ ва росдал боялъул марказ ГӀахьалчӀиса шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 5 км-алъ.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Гьури
Гьури́ — гьавадул яги цогидал газазул планетадул тӀасалъиялда букӀунеб тӀабигӀияб багъа-бачари. Атмосфеорадул циркулациялъул кӀиго аслияб гӀилла ккола экваторалда ва полусазда гьоркьоб температура хисарди ва планета тири (Корлиосил эффект).
ГӀиллаби
Гьури лӀугинабула атмосферияб тӀадецуй хисардиялъ, жибги температура хисардиялда бан букӀунеб. Атмосферадул тӀадецуй батӀияблъун ккедал, гьава багъарула цӀикӀкӀараб тӀадецуй бугелъуса гьеб дагьаб бугелъубе, гьелъ лӀугьинарула батӀи-батӀияб хехлъи бугел гьурал. Ракьалъул тӀасалъиялде гӀагарлъухъ, лӀурелалъ гьорол хехлъи дагьлъизабула.Гьединго тӀасалъиялъул лӀурел сабаблъула гьури дагьаб тӀадецуй бугелъубе пуялъе.
Мифология
Авар мифологиялда гьорол персонификация гьабун буго Гьорол Эбелалъул сипаталда, амма гьединго дандчӀвала гьорол зооморфияб сипать гьабиги, мисалалъе, гьорол чу яги аздагьо. ГӀандаллъуда гьорое сипат гьабулеб букӀун буго ясазул хӀисабалда (гьорол ясал). РикӀкӀунеб букӀун буго гьураз балагьал росун униланги.
Парс (остан)
Парс яги Фарс ( — Fārs, яги پارس — Pārs), Парс — Ираналъул 31 провинциялдаса (останалдаса) цояб ва гьединго тарихияб область. Остан буго пачалихъалъул жунуб рахъалда, Парс заливалъул рагӀалда. Ракьалъул гӀеблъи — 122 608 км², население — 4 596 658 человек (2011). Административияб марказ — Шираз шагьар.
Парс остан — парсазул ва парс мацӀалъул тарихияб ватӀан, ва гьединго иранияб хӀукуматлъиялъ жиндирго кьучӀ босараб бакӀ. Латинияб Персия абураб цӀар бачӀула некӀияб парс мацӀалда букӀараб — Парса яги Парсуаш абурал цӀараздаса.
Тарих
Парсалда тӀоцересел гӀадамазул чӀел бугел бакӀал раккана н. э. цебе 3-леб азарсоналда, гьезул бищун кӀудияблъунги ккола Аншан абураб шагьар. Аншаналда букӀун буго Эламалъул ханзабазул резиденция, некӀсияб пачалихъалъул тахшагьарлъун Шуш (гьанжесеб Хузестан) тезегӀан.
География
Парс остан буго Ираналъул жунубалда ва Исфагьангунги Йаздгунги шималалдаса, Кермангун — бакхъбаккудаса, с Хурмузгангун жунубалдаса, Бушергун — на жунубгун-бакътӀерхьудаса, ва Кохгилуйе ва Бойерахмед остангун — бакътӀерхьудаса мадугьалихъ ккола.
Провинция Парс бугилан абизе бегьула тӀубанго Загрос магӀарзда тӀад. Гуми лъедолел лъарал яги гӀорал гьечӀо.
Административияб бикьи
Провинция Парс бикьула 36 шагьрестаналда (бал. Категория:Парсалъул шагьрестанал).
Шагьрестанал ва гьезул административиял марказал:
Халкъ
ЦӀикӀарасел гӀадамал ккола парсал, жунубалда ва бакътӀерхьуда руго кашкаязул росаби ва кашараби.
Шагьарал
Парсалъул бищун кӀудияб шагьар ва административияб марказ ккола Шираз.
Цогидал чӀахӀиял шаьарал — Мервдешт, Джехром, Феса, Казерун, Фирузабад, Нурабад, Абаде, Лар, Эклид, Нейриз, Эстахбан
Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслял ккола — электротехникияб, химикияб, нартил, кванил, текстилияб, къохьол, къарщидул промышленность, нарт ва газ бахъи, энергетика, росдалаб магӀишат (ролъ, пурчӀина, цоросоролъ, пиринчӀ, цитрусал, чакардул чӀаркӀутӀан, пампа, рапс, клещевина, багӀли, кунжут, чамастак, пистӀашкаби, миндаль, фундук, зайтун, инжир, хъарбуз, тӀугьдул), бича-хиси, транспорт, туризм.
Маданият
Цебесаб маданияталъул лъикӀ бицула цебесеб шагьар — некӀсияб Пасаргадалда щвараб мехалъ. Гьениб буго КӀудияв Къуращил зиярат, Дарийил I ва Ксерксил I тахшагьар Персеполь, цересел кӀалгӀабазул хутӀелалгун.
Жибго Шираз, гьоркьохъел гӀасрабазул архитектура сабаблъун ва хасго жиндир гӀемерал аххаздалъун (гьелъие "Ираналъул ахх"-ин абун цӀар кьун буго гӀадамаца) жиб машгьураб, гӀемерал шагӀирзабаца беццараб бакӀ буго; Карим-хан Зандица гьениб кӀиго кӀудияб зиярат бана шагӀирзаби ХӀафизие ва СагӀадиясе.
Рихьизе бакӀал
Ширазалда буго Зандазул заманаялъул Карим-ханил хъала, Шагь-э Чирахъ, ХӀафизил, СагӀадиясул, ХӀаджу Керманил, Мир МухӀаммадил ва Баба Кугьи Ширазиясул зияратал, Насир-ал Мулк, Атиг, Вакиль ва Шагьидзабазул абурал мажгитал, Хана мадраса, базар ва баня Вакиль, Парс музей, англиканияб Мукъадасав Симон Кананитил гьатӀан, зартуштияб гьатӀан ва цогидал.
Россиялъул гимн
Россиялъул Федерациялъул Пачалихъияб Гимн — ккола Россиялъул Федерациялъул пачалихъиял символаздаса цояб.
Къагьира
Къагьира (القاهرة, копт: ⲕⲁϩⲓⲣⲏ) — Египеталъул тахшагьар ва бищун кІудияб шагьар. Гьелъул алгломерация, 21,3 миллион чигун, буго бищун кІудияб Африкаялдаги, ГІараб дунялалдаги, ва 6-б бищун кІудияб дунялалдаго. Жиндир географияб мухъалда некІсияб Мемфис шагьарги машгьураб Джизаялъул пирамидабазул комплексги букІиналъ, Къагьираялъул ассоциация гьабула некІсияб Египеталъулгун. Шагьаралъул чІчІей-бакІ буго Нилалъул Дельтаялда аскІоб. Къагьираялъе кьучІ лъун буго нилъер заманалъул 969 соналъ ФатІимиязул наслуялъ, амма гьанжесеб шагьар бугеб ракьалда рукІана цогидал некІсиял тахшагьаралги, жидер хутІелал Басрияб Къагьираялда гъорлъе кколел. Къагьира цебегоялдаса нахъе буго регионалъулго сиясияб ва маданияб гІумруялъул центрлъун, гьелда абула "азарго минараялъул шагьар" абун — гьениб цІцІикІкІанисеб Исламияб архитектура букІиналъ. Къагьира рикІкІуна GaWC-ялда рекъон "Бета+" классификацияги бугеб дунялияб шагьарлъун.
ГӀараб дунялалда Къагьиралъул буго бищун цебесеб фильмазулги музыкаялъулги индустрия, ва гьединго дунялалдаго 2-б бищун цебесеб тӀадегӀанаб лъайкьеялъул институт, Аль-Азгьар Университет. ГӀемерисел халкъаздагьоркьосел медиазул, бизнесалъул ва гӀуцӀалабазул регионалиял бетӀерминаби руго шагьаралда; Many international media, businesses, and organizations have regional headquarters in the city; ГӀараб лигаялъул бетӀерминаги буго гьенибго.
9-ялдаса цӀикӀкӀун миллион чигун, 3085 км² гӀатӀилъигун, Къагьира жакъа къоялъ буго Египеталда бугеб бищун кӀудияб шагьарлъун. Жеги 9,5 миллион чи вуго Къагьиралда гӀагарлъухъ гӀумру гьабун. Къагьираялъул метро буго Африкаялда бугеб кӀигоялъул цояб (цогидаб буго Алжазаиралда), гьеб ккода дунялалъул бищун гӀадамал гӀемер хьвадулезул 15-лъун, жиндир лъагӀалида жаниб пассажирал ин 1 миллиардалдаса цӀикӀкӀараб. 2005 соналъ ГӀагараб Машрикъалда Къагьираялъул экономикаялъ ккуна тӀоцебесеб бакӀ ва тӀолго дунялалъул 43-б бакӀ Foreign Policy'ялъул 2010 гӀаламиял шагьаразул индексалда.
Континент (магӀнаби)
Континент абураб рагӀул рукӀине бегьула хадусел магӀнаби:
НакӀкӀ
НакӀкӀ — гӀисинал лъамаял къатӀрабаз, цӀорол кристаллаз ва цогидал бутӀабаз гӀуцӀараб бихьулеб масса, жиб планетабазул ва амосфералда гъорлӀ бессараб. КъатӀрабазул ва кристаллазул гӀуцӀидулӀ букӀине бегьула лъим яги цогидал химикиял субстанциял. Ракьалда накӀкӀал лӀугьуна, щубил тӀанкӀиде цӀорон, гьава гӀуриялдалъун яги гьелъ гӀураб къадар раччлил (гӀемериселъ лъел хӀухьел) гъорлӀе босиялдалъун, цинги щубил тӀанкӀ сверухъ бугеб температураялде бахиндал.
НакӀкӀал рихьула Ракьалъул гьомосфераялда, гьелъ гъорлӀе рачуна гьединго тропосфера, стратосфера ва мезосфера. НакӀкӀазул гӀелму ккола нефология, гьебго буго метеорологиялъул накӀкӀазулаб физикалъул цо рахъ. Гомосфералъул жиде-жидер гъаталда ругел накӀкӀазе цӀар кьеялъул буго кӀиго къагӀида: латиналда ва гӀаммаб цӀаралда.
ЧӀондокь
ЧІондокь — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб Хунзахъ росдал советалде гъорлъе кколеб.
Бугеб бакІ
Росу буго Хунзахъа шималияб-бакътІерхьул рахъалдехун 4 км-ялъ рикІкІад.
ЦӀелмес
ЦӀе́лмес — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна ЛъагӀелухъ росдал боялде гъорлӀе.
Этимология
ЦӀелмес абураб рагӀи лъугьараб буго «цӀел» («цӀа» абураб рагӀиялъул хаслъул хӀалат) ва «мес», ай «бакӀ» рагӀабаздасан. Гьединаб цӀар кьеялъе гӀиллаги буго росу хинаб бакӀалда букӀин («ЦӀелмес» = «цӀел бакӀ»).
География
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 16 км-алъ ва росдал поселениялъул марказ ЛъагӀелухъа бакъбаккул рахъалдехун 1,5 км-алъ рикӀкӀад.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Феврал
Февра́л (Februa) — юлианияб ва григорианияб календаразда лъагІалил кIиабилеб моцІ. Гьеб буго лъагIалил бищунго къокъаб моцI, гIадатияб лъагIелалда жаниб гьелъул букIуна 28 къо ва цІикІкІараб лъагIелалда жаниб 29 къо.
ГӀортӀаколо
ГӀортӀаколо — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна Муниб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 14 км-алъ бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Къарахъа МухӀамадтӀагьир
Биография
МухІаммад ТІагьир гьавуна 1809 соналъ, ЦІулда росулъ (гьанже ЧӀарада мухъ). ЧIван къотIун гьев гьавураб къо-моцI лъадеб гьечIо. Гьавураб мехалда гьесие кьун буго МухІаммадилав абун цIар. Хадуб ккун гьев жиндалъун халкъалда гьоркьов лъараб цIар, гьесие кьун буго Имам Шамилица. Гьесие жидерго заманалда щвана,лъикӏаб лъай. Цӏалана, Къородаса Къурбан-Мухӏамадида, Ангъидаса Мустапӏада, Гьунухъа Хӏажи-Дибирида, ва Гьидалъа Мухӏамад-Аминида цеве. Цӏали лъугӏун хадуб, хӏалтӏизе лъун вукӏана, Къарахъ мухъалъул Кьорош росулъ, къадилъун. 1850 соналдаса нахъе хӏалтӏун вукӏана, имамасул кумекчилъун, ва мирзалъун.Къокъаб заманалда вукӏана Имаматалъул муфтийлъунги. Рагъ лъугӏун хадуб гочана Темирхан-Шураялде(жакъасеб Буйнакск)ва хӏалтӏулев вукӏана къадилъун. Хадув лъугьана Дагъистаналъул халкъияб судалда кӏудияв къадилъун. Гьеб гӏумруялъул заманалда жаниб гьес хъвана, жиндирго тӏахьазул аслияб бутӏа. Мухӏаммад- Тӏагьир хвана жиндирго гӏагараб Цӏулда росулъ(жакъасеб Чӏарада мухъ)1880 соналда. Жакъа къоялда гьесул хоб лъугьун буго зияратлъун.
Хъварал тӏахьал
Мухӏаммад Тӏагьир вуго гьал хадур рехсарал тӏахьал хъварав чи:
Гьелда тӏад гьев хӏалтӏана, 1830 соналдасан байбихьун, 1872 соналде щвезегӏан,гӏамм гьабуни 42 сон. Доб замалда букӏараб тӏалъиялъ, тӏехь басмаялде бахъизе биччачӏо, тӏехь къокъ гьабуниги, цензураялъ гьеб къабул гъабичӏо, 1941 соналъ гӏараб мацӏалдасан гӏурусалде гьелъул таржама гьабуна, машгьурал гӏурусазул гӏарабистаз, А.М Барановас,ва И.Ю Крачковскияс, басмаялда гьеб бахъана гӏицӏго 90 соназул авалалда.
Хурасан-Резави
Хураса́н-Резави́ ( / Xorāsān-e Razavi) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Административияб марказ — Машгьад — халкълъул къадар ва ракьалъул гӀеблъи малъун Ираналъул кӀиабилеб шагьар.
География
Хурасан-Резави остан буго Ираналъул шималгун-бакъбаккул рахъалда. Шималалдаса ва шималгун-бакъбаккул рахъалдаса мадугьаллъуда буго Туркменистан, шималиябгун-бакътӀерхьул рахъалда Шималияб Хурасан, бакътӀерхьуда Семнан остан, жунубалъул рахъалдаса Жунубияб Хурасан ва бакъбаккул рахъалдаса гӀорхъи уна Афгъанистангун. Хурасан-Резави останалъул ракьалъул гӀеблъи буго 118,884 км² ва гьелъул рахъалъ тӀолго 31 Ираналъул останазда гьоркьо 6-леб бакӀ ккола.
Административияб бикьи
Хурасан-Резави остан бикьула 28 шагьрестаналда (мухъ).
Транспорт
Хурасан-Резави ккола 2004 соналъ Хурасан чанго бутӀаялда бикьун лъугӀарал останаздасан. Ракьалъул гӀатӀилъи — 144 681 км², халкъалъул къадар — 5 593 079 чи (2006). ЦӀцӀикӀарасел — парсал, гьединго руго туркменал, курдал, тюрк гочардулеб миллат афшарал, балучал, гӀарабал ва пуштӀунал.
Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслал — росдалаб магӀишат (ролъ, пурчӀина, пампа, шафран, цӀцӀицибил, чакаралъул чӀалкӀутӀан, гандури, памадурал), кванил, къохьол, текстилияб, металлургияб, автомобилияб, электротехникияб, нартгун-химикияб промышленностал, энергетика, бича-хиси, транспорт, нарт ва газ бахъи.
Машгьадалда буго «Мешхед Урбан Рейлвэй Корп» маххулнухлул оператор, «Табан Эйр» авиакомпания; чӀахӀиял предприятияздасан ккола — «Прома Хипермаркет», «Киан Сентр» и «Альмас-э-Шаргх» бича-хисиялъул марказал. Нишапуралда буго металлургияб комбинат «Хорасан Стил».
Туризм
Провинциялда руго гӀемер тарихиял ва тӀабигӀатиял бакӀал (минералиял иццал, гьитӀинал хӀорал, заповедникал). Хьвадул туризм цебетӀун буго. Хурасаналъул лъаблго останалда (Хурасан Резави, Шималияб Хурасан ва Жунубияб Хурасан) буго 1179 тарихияб ва маданияб кӀвар бугеб бакӀ.
2016 соналъ гьабураб цӀех-рехалдалъун останалъул бищун машгьурал шагьаразул сияхӀ :
Рушуха
Рушуха — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна Муниб росдал боялде гъорлӀе.
Хурасан-Резави
Рихьизе бакӀал
Машгьадалда руго имама Резал зиярат, Гогьаршад ва Молла ХӀайдар мажгитал, Мукъадасав Месропил арменияб гьатӀан, Надир-шагь Афшарил хоб, Шагьасул баняби. Нишапур шагьаралда руго ГӀатӀтӀарил ва Махрукил зияратал, ГӀумар Хайямил ва Камал-ул Мулкил хобал.
Рушуха
География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 7 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Хурасан-Резави
Рихьизе бакӀал
Гонабад шагьаралда буго некӀсияб гидротехникияб система «кариз», ЮНЕСКОялъул дунялалъул ирсалъул сияхӀалда жиб рехсараб.
ГӀанди хӀор
ГІанди-хІор, Кезено́йам, Голубое, Большое Форельное — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалъул ва Буртиязул Ведено мухъалъул гІорхъода бугеб хІор.
Географиялъул баянал ва лъугьараб куц
Рорхатал мугІрузда бугеб ГІанди хІор ккола — Шималияб Кавказалдаго бищун кІудияб ва бищун гъваридаб хІорлъун. Гьеб буго Дагъистаналъул Болъихъ мухъалъул ва Буртиязул Ведено мухъалъул гІорхъода, ГІанди мугІрузул жанубияб хьибилалда, ралъдал гьумералдаса 1869 метраялъ тІадегІан.ХІоралъул тІасияб рахъ — 2,4 км². Гьеб лъугьана Харсум ва Кауха мугIрул расалъиялъул гIоразул лъим данде бакIариялъул хIасилалда. Жаниб лъим бакIаризе гьениб сангар къанин чIезабулеб буго, ракь багъариялъул хIасилалда ччукIун бачIараб кьуроялъ.
Гьава-бакъалъул шартІал
ХІориниб бугеб лъел уровень хисула щибаб лъагIалидаса лъагIалиде, бассейналъуре рортулел атмосфериял аххакьазул къадаралда бан. Лъим гьениб букIуна цIорораб, риидал тIасияб рахъалда лъел температура бахунаро 17-18 градусалдаса. Гъоркьиял гъатазда температура букIуна гIага-шагарго 7-8 градусалда. Хасало тIубанго хIоралда цIер къала, батIи-батIиял соназда цIорол биццалъи бахун букIана 70-80 сантиметразде.
ЦІех-рех гьаби
2011 соналъул 29 - 31 июлалъ ГІурус географиялъул гІуцІиялъ, Татаристан Жумгьурияталъул лъедагъоркь спорталъул федерациялъ ва Россиялъул лъедагъоркь спорталъул гIелмияб комитеталъ гьенир гьаруна комплексалъул цIех-рехал.
Севан
Сева́н (Սևանա լիճ) — Кавказалъул бищун кӀудияб хӀор, жибги ЦӀамухъ тӀалъиялда бугеб. ХӀоралъул гӀатӀилъи буго 1240 км² ХӀорниса чвахула Раздан гӀорСеваналъул ва Разданалъул лъинал хӀалтӀизарула Севан ГЭС-азул каскадалъ. 1978 соналъ рагьана тӀабигӀаталъулаб миллияб парк «Севан». .
Физикиябгин географияб сипат-сурат
Лъим бакӀарулеб хӀавузалъул гӀатӀилъи буго 4750 км² (дагьалги цересел баяназда рекъон — 4890 км²). Лъел къадар (2009 соналъул байбихьуда) — 36,088 км³.
ХӀорнибе чвахулеб буго28 лъар, къватӀибе чвахулеб буго цохӀо Раздан гӀор (Эресалъул гӀаркьел). ХӀор ккола тектоникиябгин сангаркъараб. ЦӀаргӀахьалаб жаниблъиялъул лъугьин буго тектоникияб, сангаркъай абуни лъугьун буго голоцениял лаваби сабаблъун.
Севан сверун къан буго сиртаз: шималияб рахъалдаса Памбак ва Арегуни, шималиябгин бакъбаккудаса — Шагьдагъ (Севан-бал), бакътӀерхьудаса — Гегам, жанублъиялдаса Варденис.
Жал хӀонире цутӀарал Шоржи лъедагъоркьаб хӀокӀалъги Артаниш бащдабчӀинкӀиллъиялъги Норатус квачӀалъги Севан бикьула кӀиго бутӀаялде: ГьитӀинаб Севан (бакътӀерхьул) ва КӀудияб Севан (бакъбаккул). ГьитӀинаб Севаналъул руго кӀудияб гъварилъиги чанчахарал рагӀаллъабиги, хӀоралъул гьеб рахъалда буго гӀемерисеб лъим. Севаналъул бищун гъваридаб бакӀ буго Арегун балалъул аххалъиялдаса рикӀкӀад гьечӀеб бакӀалда. КӀудияб Севаналъул буго битӀараб тӀину, гъварилъи 30 метраялде гурони бахунаро.
Севан хӀор буго бацӀцӀадаб, лъел гьумералъул кьер буго хъахӀиккараб. Лъел минерализация бахуна 700 мг/л-ялде.
РагӀаллъи
Территориялъул кӀудияб бутӀа (гӀ.-ш.17 аз. га), лъел къадар гӀодобе ккеялъ къватӀибе реххараб, бацун буго гӀамаз чӀчӀараб гъветӀ-хералъ. Буферияб зонаялда бижулеб буго цӀцӀени, гӀинтӀи, сани. Гьенир руго гӀемерал астрагалал, акантолимонал, жидеда гьоркьор тӀагӀунел ругел навгӀалги ругел. Севаналъул хӀавузалда цӀунун хутӀун руго миккил гъутӀи ругел бакӀал.
Тарихиял гӀарасазул бищун машгьураб буго Севанаванк килиса, жибги хоралъул шималибяги бакътӀерхьуда Севан щагьаралда аскӀоб бугеб бащдабчӀинкӀиллъиялда бугеб. Цогидаб килиса, бакътӀерхьул щобда бугеб, — Айриванк. Арцванист росулъ хӀоралъул рагӀалда буго X хӀасруялъул килиса Ваневан.
Ракьулмассив
Ракьулмассив, яги ракъдаллъиялъул массив ккола гӀатӀидаб регион яги ракъдаллъиялъул гӀатӀилъи. Термин гӀемерисеб хӀалтӀизабула океаналъ яги ралъадалъ сверун къарал континент яги кӀудияб чӀинкӀиллъи гӀадал ракьал рихьизабиялъе.
Геологиялъул рахъалъ, ракьулмассив баян гьабула ралъдал гьумералдаса борхараб континенталияб хъаллъиялъул бутӀа гӀадин.
Шуми Марица
Шуми Марица — Булгъаралъул миллияб гимн (1886 – 1944).
РагӀиби
Шуми Марица окървавена, плаче вдовица люто ранена.
Марш, марш, с генерала наш! В бой да летим, враг да победим!
Млади и знойни, в вихрите бойни. Ний сме достойни лаври да берем.
Ний сме народа, за чест и свобода, за мила рода който знай да мре.
ШигӀиял
ШигӀи́ял (شيعة, [ˈʃiːʕa] — «къокъа», «цо рахъ ккурал», ) — чанго жамагӀатал жинда жаниб рачулел исламалъул къокъа, жинца ГӀали ибн Абу ТӀалиб (МухӀамад аварагасул вацгӀал ва асхӀаб) ва гьесул наслуялъул чагӀи гурого МухӀаммад аварагасул рухӀаниял ирсилаллъун рикӀкӀулареб. Къваридаб магӀнаялда, гьедин абула шӀигӀиял-иснагӀашариязда (бищун тӀибитӀараб шигӀизмаялъул къокъа). ШигӀитазул къокъаби гӀемер ругел бакӀал ккола Иран, Азарбижан, БахӀрейн, ГӀиракъ ва Ливан, ва гьединго Йемен, Афгъанистан, Турция, Сирия, Кувейт, Пакистан, ЦГӀИ, Таджикистан.
ТӀибитӀи
БатӀи-батӀиял къиматазда рекъон, шигӀияллъун ккола тӀолго бусурзабазул 10 % бахъун 20 % щун. В настоящее время последователи различных шиитских общин существуют практически во всех мусульманских, европейских и американских странах. Мусульмане-шииты составляют большинство населения в Иране, Азербайджане, Ираке и Бахрейне. Шиитского вероучения придерживаются по разным оценкам от 27 % до 35 % населения Ливана; до 30 % в Кувейте.
СагӀудиязул ГӀарабиялъ шигӀица ккола тӀолго мамлакаталъул халкъалъул 15 %. Гьезги аслияб къагӀидаялъ гӀумру гьабула Катиф, Даммам ва ал-Хаса абурал бакӀазда.
ШигӀияб мазгьаб буго Шималияб Индияллъул ва Пакистаналъул миллатазда гьоркьоб тӀибитӀун, гьездаса ккола: балти, ва гьединго буришал (исмагӀилиял) ва цщ-цщ пуштун къокъаби:, гӀемерисел ва цо бутӀа. ШигӀизмалъул исмагӀилияб тӀеладе гъорлъ уна Таджикистаналъул МугӀрул-Бадахшан областалъул халкъ — памир миллатал (язгъулямал хутӀизегӀан).
Россиялда шигӀиязул къадар гӀемер гьечӀо. Гьеб тӀелалде гъорлъ уна Дагъистаналда гӀумру гьабулел татал, Мискинджа росдал лезгинал, ва гьединго Дагъистаналъул азарбижан жамагӀатал. Гьединго Россиялда гӀумру гьабулел азарбижаназул цӀцӀикӀкӀарасел ккола шигӀиял (жибго Азарбижаналда бусурманаб халкъалъул къадаралдаса 85 % ккола шигӀиял ).
Континент
Контине́нт (continens — кинабго ккураб, гьоркьоса къотӀичӀеб) — чӀахӀиял ракьулмассивазул чангоялдаса бокьараб, жиндир цӀикӀкӀанисеб бутӀа лъеца бацичӀеб, рагӀалмухъ абуни ралъдал гьумералдаса гъоркьегӀан ругел. ГӀемериселъ чӀван-къотӀарал критериязул гуреб, амма конвенциялъул аслуялда баян гьабулел анкьгоялде гӀунтӀун географияб регионал рикӀкӀуна континентал хӀисабалда. ГӀатӀилъиялъул рахъалъ бищун кӀудиялдаса бищун гьитӀиналде щвезегӀан тартибалда лъураб анкьабго регион ккола хадусеб: Азия, Африка, Шималияб Америка, Жанубияб Америка, Антарктида, Европа ва Австралия. Континентазул дагьаб къадар бугел вариантазда гьезуд цо-цоял цолъизаризе бегьула, мисалалъе, цо-цо системабаз гъорлӀе рачуна Афро-Евразия, Америка яги Евразия батӀаго ругел континентал хӀисабалда. Зеландиялъеги, жиб цӀикӀкӀанисеб даражаялда лъекье ккараб континенталияб хъалалъул массивлъун кколеб, гьединго сипат-сурат гьабула континент гӀадин.
Океаниял чӀинкӀиллъаби гӀемериселъ группагъинарула мадугьалихъ ругел континенталгун, дунялалъул ракь географиял регионазде бикьиялъе гӀоло. Гьеб схемаялда рекъон, ГӀодоцараб Океаналда ругел гӀемерисел чӀинкӀиллъабазулал пачалихъал ва территориял группалъизурал Австралиялъул континентгун цо географияб регионалде, жинда Океания абулеб.
Къадар
Гьаниб буго континенал рикӀкӀунеб чанго къагӀида:
МоцӀ (гӀужалат)
МоцІ (mēnsis, ) — заманалъул роценалъул рикIкIен, ракь сверун моцІалъул свери бахъиялдалъун жиб борцунеб. Цо лъагІалида жаниб букIуна анцила кIиго моцI.
МоцIал, бакъул календаразда
Григорианияб ва юлианияб календаразда хIалтIизабуларо дунял сверун моцIалъ бахъараб свериялде балагьун халалъи.
ТӀадколо
География
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа 15 км-ялъ ва муниципалияб гӀуцӀиялъул марказ ГӀочӀлоса 2,5 км-ялъ шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун, Бакълъул мухъалъулгун гӀорхъода.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Тегьран (остан)
Тегьра́н ( Tehrân, Tehran,, Tehran) — 31 Ираналъул останаздаса цояб. Остан буго пачалихъалъул севералда, Эльбурс магӀарда аскӀоб буго. Гьелъул мадугьалал останал ккола Мазандаран севералдаса, Маркази ва Къазвин бакътӀерхьуда, Къум жунубалда ва Семнан — бакъбаккул рахъалдаса. Ракь — 13 692 км², халкъалъул къадар — 13 267 637 чи (2016). Остан бикьун буго 16 шагьрестаналда. Административияб марказ — Тегьран шагьар.
Тегьран — ккола Ираналъул аслияб промышленияб ва финансияб центр. 17 азар промышленияб предприятиялда хӀалтӀула 390 азар чи (26 % тӀолго пачалихъалъул халкъалъул къадаралдаса). Провинциялъ чӀезабула 30 % экономикаялъул объём. Гьанибго буго пачалихъалъул бищун кӀудияб ракӀгъеялъулаб пар, Эрам.
География
Танге Саваши — машгьураб туристикияб бихьизе бакӀ.
Административиябгун-территориялъулаб бикьи
Тегьран останалда жаниб уна 16 шагьрестан: Тегьраналъул бищун чӀахӀиял шагьараздасан руго (100 аз. чиясдасан цӀцӀикӀкӀун халкъ бугел): Тегьран, Карадж, Исламшагьр, Гулестан, Къудс, Малард, Варамин, Шагьрияр, Гарчак, Насимшагьр, Пакдешт.
БацӀада
БацӀада — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу, БацӀада росдал боялъул административияб марказ.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 10 км-ялъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Авустуралъул гимн
Land der Berge, Land am Strome (МугIрузулги лъелги ватIан, гIоразул улка) — Авустуралъул федералияб гимн.
Словен мацӀалъул рагӀиби
Hrabro v novi čas stopimo,
prosto, verno, glej, hodimo;
upa polni, delavni.
Bratski zbor prisega hkrati,
domovini zvestobo dati.
ljubljena nam Avstrija.
Урба
Урба́ — чӀегӀераб кьералъул дагьаб лъамияб кваналеб жо. Гьеб гьабула габанихьоналъул, лъелъалъул, бакъдебуссалъул бакъвазе гьабураб яги гьабичӀеб хьоналъул яги куракалъул гагаялъул. Дагъистаналъул миллатазул гӀадатияб богорукъу хӀалтӀизе гьабула гьоцӀцӀоги нахги жубан гьебго цӀаралда бугеб гьуинлъи гьабизе. Гьеб рикӀкӀуна гӀаданасул черхалъе, сахлъиялъе лъикӀаб жоилан. бичула]]
КӀкӀаратӀа
КӀкӀаратӀа — Дагъистаналда бугеб росу, ГӀахьвахъ мухъалъул ва гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялъул административияб марказ.
География
Росу буго МахӀачхъалаялдаса 221 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Эрменистаналъул административиябгин территориалияб рикьи
Эрменистаналъул административиябгин территориалияб рикьиялде гъорлъе рачІуна: икълимал (марзал, մարզ), жамагІатал, жамагІаталъул статус бугеб Ереван шагьар ва гьелъул административиял районал. ЖамагІаталъ гъорлъе бачине бегьула цо яги чанго гІумру гьабулеб бакІ. Эрменистан Жумгьурият ккола унитарияб пачалихълъун.
Сипат-сурат
Эрменистан Жумгьурият бикьула анцІго икълималде ва Ереван шагьаралде.
Икълимазул территориял гІуцІун руго гьезде гъорлъе кколел жамагІатазул территориязги пачалихъалъул буголъилъуг кколел цогидал ракьазги, лъел сверухълъеназги.
Икълимазул ва Ереван шагьаралъул гІурхъаби, Ереваналъул территориялда ругел гІумру гьабулел бакІазулги административиял районазул гІурхъаби чІезарун руго Эрменистаналъул къануназда — «Эрменистан Жумгьурияталъул административиябги территориалияб рикьиялъул хІакъалъулъ» ва «Ереван шагьаралда бакІалъул хІакимлъиялъул хІакъалъул» — баян гьарун рихьизарун руго топографикиял картабаздаэ
Муниб росдал бо
Муниб росдал бо  — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Эрменистаналъул административиябгин территориалияб рикьи
Сипат-сурат
2011 соналде бугеб хІалалда рекъон, жумгьурияталда буго 953 росу, 48 шагьар, 932 жамагІат, гьезул 871 росдал ва 61 шагьаралъул.
Муниб росдал бо
ГъорлӀе бачуна лъабго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Муниб росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 44,58 км².
Эрменистаналъул административиябгин территориалияб рикьи
Сипат-сурат
Эрменистан Жумгьурияталъул гІумру гьабулел бакІазул ва жамагІатазул сияхІги цІарал хисизариялъул тартибги баян гьарун руго цебеккун рехсараб Къануналда.
XX гІасруялда
1920-лел соназ Эрменистаналъул ССР бикьулаан уездазде (1928 соналъ букІана 10). 1929 соналъ жумгьурияталъул территория бикьана 5 сверухълъиялде (Зангезур, Ленинакан, Лори, Севан ва Эриван), гьел жалгоги рикьулаан мухъазде. ЛъагІел ингун сверухълъиял риххизаруна ва мухъал рачІана жумгьурияб нухмалъиялде гъоркье. 1952 соналъул январалда Эрменистаналъул ССР цІидасан бикьана сверухълъиязде: Ереван, Кировакан ва Ленинакан. Амма 1953 соналъул маялда сверухълъиязде бикьи хвезабуна. Дагьа-макъаб хис-басгун мухъазде бикьи букІана Эрменистаналда 1995 соналъул июлалде щвезегІан, хадуб гьабуна жакъаги бугеб икълимазде бикьи.
XXI гІасруялда
Эрменистаналда бакІалъул нухмалъи гьабула жамагІатазда; гьезда гъорлъ букІине бешьула цо ягт чанго гІумру гьабулеб бакІ. Эрменистаналъул жумгьурияб партиялъ хІакимлъи гьабулеб заманалда байбихьараб жамагІатал кІодо гьариялъул процесс унеб буго жакъа къоялъги. 2020 соналъул маялде букІана 53 кІодолъизабураб жамагІат.
Агъада
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Типигъ
Тпиг росу, ккола Дагъистан пачалихъалъул Агъул мухъалъул росу, админитсративияб центр.
Ракьхъвай
Гьебу буго МахІачхъалаялдаса къиблаялдухун 130 км бугеб бакІалда, Чирагъчай гІорулъе Гарухрух гІор чвахулеб бакІалда.
Халкъ
2012 соналъул баяназда рекъон росулъ гІумру тІамулел рукІана 2773 чи. Росулъ аслияб куцалда руго агъулал.
Тарих
XIV гІасруялъул бакьулъ Зулеран-хур росдал ахирисел гІадамал гочана Тпигалде. Монгъолаз чІунтизабуралдаса хадуб росо чІобоголъана.
ТӀалибан
«ТІалиба́н», яги тІали́бал (طالبان — мутагІилзаби, мадрасаялъул цІалдохъаби) — исламистияб радикалияб диниябгун-сиясияб рагъулаб багъа-бачари, жиб гІемерисел дунялалъул пачалихъазда гьукъараб (гьездаго гьоркьо Россия). Гьеб багъа-бачариялъ кьучІ лъуна 1994 соналъ Афгъанистаналда пуштуназда гьоркьоб. Гьел рукІана Афгъанистаналда хІукмуялда 1996 соналдаса бахъараб 2001 соналда щвезегІан ва гьанже 2021 соналъ цІидаса хІукумат кодобе босана: ихдал 2021 соналъ АЦШаз жидерго рагъухъаби Афгъанистаналдаса къватІир ахІиялъул лъазабуна ва гьебго соналъул сентрябралъ тІалибацы байбихьана бакІал кодо росизе, августалъ гьезда гъоркь рукІана гІемерисел пачалихъалъул ракьал ва ахиралда, 15 августалъ Кабулги бахъана ва тІубанго Афгъанистаналда хІукумат жидехъе щвей рагІизабуна.
«ТІалибан» рикІкІуна террористияб гІуцІилъун Россиялъ (Россиялъул ТІадегІанаб судалъул хІукмуялда рекъон), Турциялъ , Канадаялъ ва гьединго цогидал пачалихъаз.
Этимология
«ТІалибан» (طالبان ṭālibān) абураб рагІиялъул пушту мацІалда магІна ккола «цІалдохъаби», ай «тІалиб» («цІалдохъан») абураб рагІиялдасан лъугІараб гІемерисеб къадаралъул рагІи.
Жанисеб сиясат
7 сентябралъ 2021 соналъ «ТІалибаналъ» лъазабуна Афгъанистаналда заманалъулаб хІукумат гІуцІи. КІвар бугел постал щвана:
Сафар
7 къо
— гьавуна кIудияв гIалимчи Ибн Къаййим ал-Жаузия
Гуржиялъул гимн
«Тависуплеба» (თავისუფლება, «Эркенлъи») — пач. Гуржиялъул гимн.
Кампора-Сан-Джованни
Ка́мпора-Сан-Джова́нни (Campora San Giovanni, Campura San Giuvanni,Campura Santu Janni) — ккола къилабияб Италиялда Калабрия регионалда бугеб шагьар. 2012 соналъ гьабураб халкъалъул рикІкІеналда рекъон, гӀадамазул къадар бахуна 7 340 чиясде. Ракь — 6.2 км².
Ракьхъвай
Кампора-Сан-Джованни буго Тиррен ралъадалъул рагӀалда, гьениб бугеб цо тӀалъиялда тӀад. АскӀор ругел борхалъабазда чагъир гьабизе хьала цӀибил ва батӀи-батӀиял нахулал культураби. Гьанисан панарома байбихьула Ламеция-Терме заливалдасан роцӀцӀарал къояца жиндир кӀкӀуй гьенисан бихьулеб Стромболи вулканалде швезегӀан. Кампораялъул порталдасан ралъдал бухьен буго Эолий чӀинкӀилъиялда швезегӀан.
Экономика
Экономикаялъ туризмалда ва рекьариялда мугъ чІвай гьабула.
Округалда гьединго буго ралъдал курорт. Туризм цебетӀеялъе кӀудияб роль хӀала 2003 соналъ бараб порталъ, Липар чӀинкӀилъабазухъ унеб нух жинца бигьа гьабулеб.
Дарам-базаралъе кӀудияб кумек гьабула шоссе SS18, маххулнухлул гӀаркьел, халкъаздагьоркьосеб Ламеция-Терме аэропортгун тӀубараб округалъулго бухьен гьабулеб АЗ автострада гӀадинал транспортиял коммуникацияби рукӀиялъ.
Росаби
Кампора-Сан-Джованни шагьаралъул сверухълъиялда руго гьал хадур рехсарал росаби:
Тарих
Античнияб заманалъ Кампораялъул ракьалда букӀун буго ТӀадегӀанаб Грециялъул кӀиго шагьар:
Гьеб кӀиябго цоцалалгун тушманлъи гьабулеб шагьар пиратаца биххизабуна.ГӀадамал магӀарде лъутана. Хаду гьеб шагьар лъагьана тӀаде рачӀарал финикийцазул, греказул, румазул, варваразул, гӀарабазул, византийцазул ва норманназул коллониялъун. Гьанжесалаб заманалда экономикаялда тӀоцебесеб бакӀ ккола ах-хуралъ ва туризмалъ.
БакӀал
XIV гӀасруялъул борхатаб си буго цохӀого-цо бугеб некӀсияб бакӀ. Гьелъие цӀарги швана бакӀалъулаб мацӀалда U Turriune-абун («кӀудияб си»). Цо дагьаб цебе бана порт (2002) ва мукъадасав Паолоса Францискасул цӀаралда бугеб площад. ГӀемерисал бертаби,гӀидал гьенир гьарула, аскӀор ругел росабаздасан гӀадамалги рачӀуна гьенир.
Калабриязул богогьанлъи
БакӀалъулаб богогьанлъиялда жаниб уна пер-хералъул ва ччугӀаялъул квен, гьединго гӀатӀалъул кондитерлъиялъулаб тӀагӀам, болъоналъул гьанил сосискабиги.
Чагъир
Шагьаралда гьарулел чагъираздасан ккола Savuto ва Gallo тайпаби.
Семнан (остан)
Семна́н ( — Semnân) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останалдаса) цояб. Пачалихъалъул севералда буго. Административияб марказ — Семнан шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьараздаса ккола — Имамшагьр (136 аз.), Гермсар (70 аз.), Дамган (60 аз.), Магьдишагьр (22 аз.), Эйванеки (11 аз.), Сорхе (10 аз.). Останалъул ракьалъул гӀеблъи — 97 491 км². 2006 соналъ халкъалъул къадар бахана 589 742 чиясда. Миллатияб рахъалдаса халкъалъул цӀцӀикӀкӀарасел ккола парсал.
География
Провинция буго Эльбурсалъул мугӀрул рахасалда, Деште-Кевир пустыняялъул рагӀалда.
Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслал — росдалаб магӀишат (ролъ, пампа, гӀеч, цӀибил, писташкаби), бича-хиси, текстилияб, кванил, аэрокосмикияб, автомобилияб, металлургияб промышленностал, транспорт.
Останалъул территориялда буго космодром Семнан.
ИлӀа
ИлӀа, Илъа — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна БакьайчӀи росдал боялде гъорлӀе.
Тарих
1886 соналъул баяназда рекъон, ИлӀа росу гъорлӀе унаан Хунзахъ росдал сверухълъиялде, росулӀ букӀана 26 цӀараки (141 чи). 1926 соналде ругел баяназда рекъон, ИлӀа гӀумру гьабун вукӀана 115 чи, росу гъорлӀе унеб букӀана Авар сверухълъиялъул Гиничукь росдал боялде. Коллективизация гьабулеб заманалда гӀуцӀана Байдуковасул цӀаралда бугеб колхоз, жиб 1947 соналъ Гиничукь росдал Ленинил цӀаралда бугеб колхозгун цолъизабураб. 1950-л саназ росдал гӀадамал рахъинаруна ГӀаранире ва Илъа росу тӀагӀинабуна.
ЦӀидасан Илъа росу гӀуцӀана Дагъистаналъул Халкъияб Данделъиялъул 25.11.2015 соналъул № 1217-V хӀукмуялдалъун. ЦӀар кьуна Россиялъул хӀакимлъиялъул 2016 соналъул 29 декембералъул N 2900-р амруялдалъун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ТӀелекь
ТӀеле́кь буго Дагъистаналъул Шамил мухъалъул росу. ТӀелекь росдал боялъул административияб марказ.
География
ТӀелекь ккола мугӀрзулаб Дагъистаналъул чӀахӀиял росабазул цояб. Росу буго ралъдал гьумералдаса 2457 метраялъул борхалъуда, КьилимегӀералъул аххалъукь, лабаллъуда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 16 килиметралъ бакъбаккудехун, ТӀелекьлъарал кваранб рагӀалда.
БакьтӀерхьуда росдалгун гӀурхъи буго Лъезда, Зивуриб, Микьигьориб, ТӀогьохъ ва ГӀуриб росабигун. Росдал кваранаб рахъалда буго ГьабикӀкӀал, квегӀидехун — Чарахъ росу.
Климат
Климат буго континенталияб, шималалдаса жанубалде цӀикӀкӀунеб. Квачараб заманалъул моцӀил гьоркьохъеб температура -8 градусалдаса гӀодобе ккола, жибго моцӀил гьоркьохъеб температура букӀуна -1,5 °С, абсолютияб минимум гӀ.-ш. бащалъула -36 °С. Юлалъул гьоркьохъеб температура мугӀруздехун +12 C градусалдаса эххеде бахунаро; расалъул +16 °С. Абсолютияб максимум бахине бегьула + 36 С градусалде. Гьаваялъул лъагӀалил гьоркьохъеб температура букӀуна +9,9 °C.
ГӀахьвахъ мухъ
ГІахьвахъ мухъ — Дагъистаналда бугеб муниципалияб мухъ.
Административияб центр — КӀкӀаратӀа росу.
Ракьхъвай
ГІахьвахъ мухъ буго Дагъистаналъул бакътІерхьул рахъалда ва гьелъ гІурхъалаби цо гьарула: Болъихъ, Хунзахъ, Шамилил ва ЦІумада мухъазулгун. Ракьазул къадар — 291,1 км².
Тарих
Мухъ гІуцІана 1933 соналда, цебе букІараб ГІанди округалъул ракьазул цо бутІаялдасан.
Демография
2010 соналъ тІоритІарал ТІолгороссиялъул агьлулъиялъул къадар рикӀкӀиналъул баяназда рекъон, мухъалда гІумру гьабун руго:
Территориалияб гӀуцӀи
Административиябгин территориалияб гӀуцӀиялда жаниб ЛъаратӀа мухъалъ гъорлӀе рачуна росдал боял ва росаби. .
БакӀалъулаб жинцаго нухмалъи гьабиялда жаниб гьебго цӀар бугеб муниципалияб мухъалъ гъорлӀе бачуна росдал поселениялъул статус бугеб 13 муниципалияб гӀуцӀи, жал росдал боязе ва росабазе данде кколел.
ЧӀел-бакӀал
ЛъаратӀа мухъалда буго 25 росдалаб чӀел-бакӀ.
Orient (журнал)
Orient — россиялъулаб интернет-издание, публицистикияб ориенталистикияб интернет-журнал.
Тарих
Сайт orientjournal.ru гӀуцӀана 2022 соналъул май моцӀалъ журналистазул къокъаялъ. Инвестораллъун рахъана «КИТ Финанс» банкалъул цевесалав бетӀергьан Александр Винокуров ва Наталья Синдеева.
2011 соналъул феврал моцӀалъ сайталдаса нахъе ана аслияв редактор ва гьеб гӀуцӀарав чи Леонид Бершидский.
2011 соналъул март моцӀалъ сайталъул генералияв директорлъун вахъана цевесев Forbes журналалъул редактор Максим Кашулинский, главным редактором — Юрий Сапрыкин.
Рубрикалби: «Личность», къойил обзор «О чём говорят этим утром» ва «Къойил график».
Шапакъатал
2010 соналъ сайталъе швана премия РОТОР соналъул бищун лъикӀаб информациялъулаб сайт хӀисабалда.
Чачаналъул гимн
Чачанистан жумгьурияталъул гимн (Нохчийн Республикан шатлакхан илли / Noxçiyn Respublikan şatlaqxan illi) — Чачан жумгьурияталъул расмияб символ.
Квен
Квен — буго Аллагьас гӏадамазе кваназе кьураб жо. Гьеб букӀуна батӀи-батӀияб. ГӀадамацаги батӏияб квен кванала.Гӏарабазул миллатаб квен буго кабса,гӏурусазул миллатаб квен болъон яги болъонил тӏинчӏ.ГӀадамал унтани,гьезие ккола дару ва гьоцӏо кваназе
Микроэлементал
Жакъа-къоялъ биологикияб рахъалъ гӀурччинлъиялъул ва чӀаголъиялъул гӀумруялъе кӀвар бугел элементаллъун 30 микроэлемент рикӀкӀуна (алипбаялъул тартибалда):
РабигӀул-Аввал
РабигІул-Авваль (صفر) — бусурбабазул календаралъул лъабабилеб моцI. Гьаб моцIалъ гьавуна халкъазул бищун хирияв МухІаммад авараг.
14 къо
<!-- === 15 къо ===
Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Данделъи
Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Данделъи — Дагъистаналъул пачалихъияб хІакимлъиялъул цо палатаялъулаб къанунал рахъулеб орган, хІукумат гІуцІаралдаса бахъун жиб бугеб тІадегІанаб ва жиб цо бугеб жумгьурияталъул къанунал рахъулеб хІакимлъиялъул орган.