cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рагъ
Рагъ ккола пачалихъазда, хӀукуматазда, жамгӀиятазда, мухьдахъ ккурал аскарал, данде рахъарал гӀадал яргъидгӀуцӀарал къокъабазда гьоркьоб унеб интенсивияб яргъидгӀуцӀараб конфликт, жибги унеб яргъидгӀуцӀараб кьеркьеялъул, рагъулал акциязул формаялда унеб, батӀи-батӀиял претензиязул кьучӀалдаги лӀугьунеб. ГӀемерисеб гьелъие хасиятаб букӀуна цӀакъ кӀудияб зулму гьаби, агрессия, цӀикӀкӀараб хвей, регуляриял ва иррегуляриял яргъидгӀуцӀарал къуватал хӀалтӀизари.
Муъминзабазул улбул
Зайнаб бинт ЖахІш
Зайнаб бинт ЖахІш —
Рагъ
Рагъазул цӀех-рехел гьабулел цо-цо гӀалимзабаз рикӀкӀуна гьеб инсанасул тӀабигӀаталъул универсалияб ва ирсалъе щолеб аспектлъун бугилан, цогияз абула гьеб конкретиял социо-культуриял, экономикиял ва экологиял ахӀвалазул хӀасиллъун бугилан.
Муъминзабазул улбул
Жувайрия бинт ХІарис
Жувайрия бинт ХІарис —
Сафия бинт ХІуяй
Сафия бинт ХІуяй صفية بنت حيي بن أخطب; 610 —
Рамля бинт Абу Суфян
Рамля бинт Абу Суфян —
Умм Салама бинт Абу Умайя
Умм Салама бинт Абу Умайя —
РайхІана бинт Зайд
РайхІана бинт Зайд (ريحانة بنت زيد بن عمرو) —
Маймуна бинт ХІарис
Маймуна бинт ХІарис (ميمونه بنت الحارث; 594—674) —
Мария ал-КъибтІийя
Мария ал-КъибтІийя (مارية القبطية —
Муъминзабазул улбул
МухІаммад аварагасул киналниги руччабазде абула «муъминзабазул улбул»-ан.
Кодкод
Кодкод (латиназул мацӀалда Leopardus guigna) – Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
ГӀурус географияб жамагӀат
ТӀолгоросси́ялъул жамгӀи́яб гӀу́цӀи «ГӀуру́с географияб жамагӀат» (къокъго ТӀЖГӀ «ГӀГЖ») — Россиялъул географияб жамагӀат (жамгӀияб гӀуцӀи),  соналъ жиб гӀуцӀараб. Бищунго некӀсиял географиял жамгӀатаздасан ккола.
Расмиял цІарал
ГІуцІаралдаса нахъе жаматалъул цІар чанги хисун букІана :
Председателал ва президентал
Руководители общества, звания и должности на момент назначения:
Аппараталъул бутІрул
Аппараталъул бутІрул (председателасул кумекчагІи, секретарал-гІалимзаьи, директорал)
Регионалиял бутӀаби
ТӀоцересел жамагӀаталъул «периферийниял бутӀаби» рагьана :
Оцелот
Оцелот (латиназул мацӀалда Leopardus pardalis) – Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Хьиндахъ (ЛъаратӀа мухъ)
Хьи́ндахъ — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. ЛъаратӀа мухъалъул Хьиндахъ росдал боялъул административияб марказ.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 22 км-ялъ шималалдехун, Чарахъ лъарал расалъиялъул квегӀал лабаллъуда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГӀучӀ (кириллица)
Ӏ, Ӏ — Авар алипбаялъул хӀарпазул гӀучӀ. Гьеб хӀалтӀизабула латин «и» (I, i) хӀарпалда цебеса киналго Кавказалъул мацӀазда ругел Википедиязда.
' КӀвар кье! ' Хъвазе бугеб макъалаялъул цӀаралда ругони хадуб хӀучч лъезе кколел хӀарпал (тӀ, кӀ, чӀ, цӀ ва гьел гурелги), нужеца хӀалтӀизабе кириллияб алипбаялъул хӀучч. Гьеб лъезе бегьула гьаниса насхуги гьабун ( Ӏ ).
Бегьуларо рукӀине латин I хӀарп, l хӀарп, 1, кириллицаялъул І хӀарп.
Забур
Гьеб буго Давуд аварагасухъе бит1араб т1ехь.
Онцилла
Онцилла (латиназул мацӀалда Leopardus tigrinus) – Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
ГӀинтӀи
ГӀинтӀи (Rōsa) —  тартибалъул,  хъизаналъул гъветӀ-хералъул навгӀ. Гьелъул руго гӀемерал культуралиял формаби, роза абураб цӀаралда гъоркь гӀезарулел. Роза–йилан ботаникияб адабияталда гьединго абула гӀинтӀиялдеги.
Буго, цо-цо баяналда рекъон, 400-ялде, цогидазда — 300-даса 500-де щун навгӀ; рикӀкӀараб буго 366 гӀинтӀидул навгӀ.
Рум
Рум, Рома (ит. ва лат. ) — Италиялъул тахшагьар. Гьединго гьеб ккола Лацио регионалъул тахшагьарлъун, Рум Капитал метраполитанияб шагьаралъул ва Comune di Roma Capitale абулеб хассаб коммунаялъул марказлъун.
КъурамухӀамадов, Шарипил КъурамухӀамад
КъурамухӀама́д КъурамухӀама́дов  (Курамагомед Курамагомедов; гь. 1978 соналъул 21 марталъ, Дагъистаналъул ЧIарада мухъалъул ГIириб росулъ) — эркенаб тайпаялъул гугарухъан, 1997 соналъул гӀаламалъул чемпион, щуго нухалъ Европалъул чемпион ва анлъго нухалъ Россиялъул чемпион.
Тегьран
Тегьра́н ( —, къватӀ. ; ) — тахшагьар ва бищун кӀудияб Ираналъул шагьар ва Азиялъул чӀахӀиял шагьараздасан цояб. Цого цӀар бугеб останалъул административияб марказ, ва гьединго пачалихъалъул сиясияб, экономикияб, транспортияб, дармилгун-финансазул ва маданияб центр.
Шагьар буго пачалихъалъул шималияб рахъалда, Эльбурс мугӀрузул щобил гӀодоблъиялда ва Каспий ралъадалъул рагӀалдаса 90 км жунуб рахъалдехун.
Этимология
«Тегьран» абураб цӀаралъул магӀнаялда сверухъ чанго теория буго.
Шагьаралъул расмияб сайталда рекъон, гьелъул цӀар лъугӀун буго кӀиго рагӀиги жубан: «тӀину» ( — тегь) ва басралъараб «лабаллъи» ( — ран) абурал рагӀабаздасан. Гьединлъидал, «Тегьран» — تهران абураб цӀар букӀине бегьула «мегӀералъул лабаллъиялъул ахалъиян» абураб жо. Ва гьеб теория бищунго унголъиялда аскогӀанасеблъун батула, щайгурелъул, унго-унгоялъ Тегьран шагьар буго Точал абураб мегӀералъул жунубияб лабалъиялъул ахада.
Халкъ
2012 сонил рикIкIеналда рекъон Тегьраналда гIумру гьабула 8 846 782 чияс.
Административияб бикьи
[[Файл:Tehran karta.png|400px|мини|Тегьраналъул административияб бикьи
]] Большая часть Тегерана располагается на территории шахрестана Тегеран. В генеральном плане 1968 года под юрисдикцию столичной мэрии было отведено 1800 км². За пределами этих границ строительство было запрещено, поскольку оставшаяся равнинная земля использовалась для сельскохозяйственных нужд. Но с течением времени сельские поселения превратились в города-спутники Тегерана: Рей, Эсламшахр, Дарсанабад, Акбарабад, Кудс, Шахрияр и другие. В 1996 году границы города перешли пределы шахрестана Тегеран, в городскую черту были включены районы в шахрестанах Шемиранат (север), Рей (юг) и Эсламшахр (юго-запад).
Тегеран поделён на 22 городских округа. Общая площадь этих округов составляет 707 км². Последними (в 1991 году) в состав Тегерана вошли 21-й и 22-й округа (крупнейший), «растянув» город почти на 50 км.
Мухъал
Шагьриял округал гурого Тегьран бикьун буго 112 мухъалда (нагьийе). Гьел мухъазул жедерго администрациял гьечІо, гьел ккола гІицІго тарихиял, ай, администратиял гурел, рикьалаби. Гьезул гІемерисезул мухІканго чІезарурал гІорхъабицин гьечІо. ГІемер батула цо мухъ чанго округалда гъорлъ рикІкІунебги. Бищун чІахІиял мухъазадаса ккола:
Россиялъул компаниял
Тегьраналда чанго аслияб къагІидаялъ нартгун-газалъул ва атомнияб энергитикаялда хурхарал Россиялъул компания хІалтІула.
Хунзахъа Дибир-къади
Хунзахъа Дибир-къади (гьавидал: Шалапилазул Макъсуд-къадил МухӀамадшапигӀ; 1742, Хунзахъ, Авар нуцаллъи — 1817, ?) — Аваристаналъул къади, КӀудияв ГӀумаханил мирза, кӀудияв гӀалимчи, жинца авар, гӀараб, парс ва турк мацӀзул къамусал данде ракӀарарав, гӀажмалъе реформа гьабурав, гьел мацӀаздаса гьунариял асарал ва гӀелмиял хӀалтӀаби таржма гьрурав, шагӀир, таржамачи, дипломат.
Дибир къади гьавула умумул къадизабилъунги гӀалимзабилъунги букӀараб хъизаналда. Гьев цин цӀалула жив Аваристаналъул къадилъун вукӀарав инсуда цеве, хадув цӀалула Кудалис ХӀасанидаги Чохъа МахӀадаги цеве. Машгьгьурал гӀлимзабазда цеве цӀалиялъ, Дибир-къадиясе щола кьучӀб лъай, ва щвараб лъайги цебетӀезабизе, гьев уна ГӀагараб Машрикъалде.
Гьесда лъалеб букӀана гӀараб, парс, гуржи ва турк мацӀал. КӀудияв ГӀумаханил мирза, вакил ва божарав чи хӀисабалда, Дибир-къадица хӀаракатаб гӀахьаллъи гьабулаан пачалихъалъул сиясияб гӀумруялда.
СултӀанилросу
СултІанилросу (Султан-Янгы-Юрт) — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.
Хунзахъа Дибир-къади
Дибир-къади вукӀуна гӀатӀидаб батӀи-батӀиял гӀелмиял маззгьабузул: къанун-гӀелмуялъул, астрономиялъул, мантӀикъ гӀелмуялъул, чанго мацӀазул грамматикаялъул, гьунарияб прозачлъул ва поэзиялъу лъай бугев чилъун. Гьес нахъе тола бечедаб гӀелмияб ирс. Дибир-къадица кӀиго ва лъабго мацӀалъул цадахъ бугеб къамус гьабиялда тӀад хӀалтӀиялъ аслу лъола Дагъистаналда лексикография цебетӀеялъе.
СултӀанилросу
Ракьхъвай
Росу буго Сулахъ гІорул кваранаб рахъалда ва Гъизилюрт шагьаралъул гІорхъода.
Дубай
Дуба́й (, ; دبي,, ) — Цолъарал ГIараб Имаратазул бищун кӀудияб шагьар, ралъдал порт ва Дубай имараталъул административияб марказ , ЦГIИялъул ва ГӀагардаб Машрикъалъул бищун кIвар бугеб бича-хисиялъул ва финансазул марказ.
Хунзахъа Дибир-къади
Гьави ва тухум-кьибил
Дибир-къадил жиндирго цӀар букӀана МухӀамадшафигӀ (тӀубараб цӀар: МухӀамадшафигӀ, Макъсуд-къадил вас, атӀ-ТӀалтӀи, ал-Хунзахи ал-Авари). Гьев гьавуна Аваристаналъул къадилъун вукӀарав Шалапил Макъсуд-къадил хъизаналда, Хунзахъ, 1742 соналъ.
Маргай
Маргай (латиназул мацӀалда Leopardus wiedii) – Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Дубай
География
Дубай буго Парс заливалъул рагӀалда.
Климат
Дубай гьава-бакъалъул рахъалъ рикӀкӀуна дунялалъул бищун багӀарараб шагьараздаса цояблъун.
Хунзахъа Дибир-къади
Гьави ва тухум-кьибил
Дибир-къадил тухумалъул чанго сияхӀ буго, бищун мухӀканаблъун кколеб буго жиб Дибир-къадица насху гьабун хъвараб Абу-МухӀамад ал-Къасими ал-ХӀаририясул «Макъамат ал-ХӀарири» (ماقامت الحريرى, XI–XII гӀ.) абураб асаралъул ахиралда рехсон бугеб. Гьеб сияхӀалда рехсон вуго умумузул 19 чи:
СултӀанилросу
Халкъалъул къадар
2012 соналъул баяназда рекъон росулъ гІумру гьабулеб букІана 8753 чияс.
Дубай
Климат
ЦӀадал Дубаялда цӀакъ къанагӀат рала (цо соналда жанир 80 мм цӀцӀикӀкӀуларо), ва гьелги ралахасалил кӀиабилеб бащалъиялда (феврал-март).
СултӀанилросу
Тарих
1965 соналъ росулъе гочинаруна Лак мухъалъул Ханар росулъан лакал, ва гьез гІуцІана цІмяб микрорайон ЦІияб Ханар.
Дубай
Шагьаралъул районал
Шагьаралъул аслил районаздаса ккола:
Хунзахъа Дибир-къади
Гьави ва тухум-кьибил
Шамалдаса АхӀмад, гьесул вас ГӀусман, гьесул вас ГӀали ал-Фарукъи, гьесул вас ХӀусейн, гьесул вас Багин, гьесул вас Канкут, гьесул вас Макъсуд, гьесул вас НурмухӀамад, гьесул вас ДинмухӀмад, гьесул вас ГӀабдурахӀман, гьесул вас НурмухӀамад, гьесул вас ГӀабдал, гьесул вас ГьитӀинмухӀамад, Гьесул вас Шалаф, гьесул вас Макъсуд, гьесул вас Дибир, гьесул вас МухӀамад-къади, гьесул васал ХӀассан, Дибир, ХӀажибек, ГӀабдусамад ва Шалап, ахирисесул васал БацӀал, ГӀабдусамад, Дибир-ХӀажияв ва ХӀажибек.
Дубай
Экономика
Дубай — ГӀагардаб Машрикъалъул бищун кӀудияб бича-хисиялъул, финансабазул ва туристияб марказ.
Хунзахъа Дибир-къади
Гьави ва тухум-кьибил
Гьеб генеалогияб гъветӀ бачӀунеб буго гӀага-шагарго ХӀӀӀ гӀ. ахиралде — ХӀV гӀ. байбихьуде; гьеб заманалда Дибир-къадил умумузул чи АхӀмад аш-Шами вачӀун вуго Дагъистаналде, батизе бугеб жо, ислам тӀибитӀизабиялъе гӀоло. Дибир-къадил тухумлъул хӀакъалъул хъвай-хъвагӀиялда рекъон, гьесул умумуз гӀумру гьабун букӀун буго Ругъжа, ХVΙ гӀ. рахъун руго ГӀахьалчӀи росулъе (Шалапилазул тухум-кьибилалъул хъвай-хъвагӀабазда рекъон, Дибир-къдил умумул ДинмухӀмадил, ГӀбдулил, ГӀитӀинмухӀамадил ва цо-цо Макъсудилги нисбу букӀун буго «Ал-ГӀахьалчӀи» ), ХVΙΙ гӀ. Хунзахъе.
Дубай
Транспорт
Транспорталъул гӀадлу Дубаялда гьабула Roads and Transport Authority (RTA) абураб 2005 соналъ ханасул амруялдалъун гӀуцӀараб агентствоялъ. 2010 соналъул январ моцӀалда Дубаялъул жамгӀияб транспорт хӀалтӀизабулеб халкъалъул къадар бахана 6 %.
Хунзахъа Дибир-къади
ГӀелму цӀали
Байбихьул лъай Дибир-къадие щола жиндирго эмент Макъсуд-къадихъа, хадув Дибир-къади цӀалула жидерго мактабалги мутагӀилзабиги рукӀарал кӀудиял гӀалимзаби Кудалиса ХӀасанидаги ЧӀохъа МахӀадаги цеве. Киналниги цӀаларалщинал гӀалимзабазда цевеги цӀалун, Дибир-къадие щола гӀелмуялъул батӀи-батӀиял рахъазул кьучӀаб лъай.
Дубай
Транспорт
2009 соналъул 9 сентябралъ рагьана машинистал гьечӀого хӀалтӀулеб Дубаялъул метрополитен.
Хунзахъа Дибир-къади
ГӀелму цӀали
Шушаялда Жамал Джаванширида цеве цӀалун лъазабула Дибир-къадица парс мацӀ. Дибир-къадида мухӀканго лъалеб букӀана гӀараб, парс, тур, гуржи ва тумазул мацӀал. Жиндирго гӀелму-лъай мухӀкан гьабизе гьев уна Туркиялде ва Шамалде. Бакъваккул мацӀал лъаял рес кьола Дибир-къадие бусурбабазулаб юриспрюденциялъул, мантӀикъалъу, теологиялъул, бакъ-моцӀалъул гӀелмабазулги, гьел мацӀазул грамматикаялъулги, гьунарияб прозаялъулги поэщиялъулги гӀатӀидб лъай щвезе.
ХӀалтӀаби
Лексикографиял асарал:
Дубай
Авиатранспорт
Дубаялъул халкъаздагьоркьосеб аэропорт (IATA: DXB) — ккола Emirates Airlines ва Flydubai авиакомпаниязе аслияб аэропортлъун..
Хунзахъа Дибир-къади
ХӀалтӀаби
ШигӀриял асарал: «МавагӀиз» — авар мацӀалда хӀутӀбаби.
Ирбис
Ирбис (латиназул мацӀалда Uncia uncia) – Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Хунзахъа Дибир-къади
ХӀалтӀаби
Таржамаби*
АхӀваз
АхӀва́з ( — Ahvâz, الأحواز — al-Aḥwāz) — Ираналъул бакътӀерхьуда, Карун гӀурул рагӀалда бугеб шагьар, Хузестан останалъул административияб центр. Халкъалъул къадар — 1 112 021 чи. Металлургияб промышленносталъул рахъалъ кӀвар бугеб марказ.
Транспорт
Шагьаралда буго эропорт. Машинаялъул нухаз Исфагьангун, Ширазгун ва Тегьрангун бухьен гьабула.
Экология
ВОЗалъул цІех-рехасда рекъон, АхІваз рикІкІана дунялалдаго бищун хъубаб гьава бугеб шагьарлъун. Гьаваялъул хъублъиялъул даража ВОЗалъ чІезабураб нормаялдаса 17 нухалъ цІцІикІкІун батун буго.
Теледу
Теледу (латиназул мацӀалда Arctonyx collaris) – Mustelidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
ГӀарабал
ГӀарабал (عرب) — ГӀарабистаналда ва Дунялалда бищун кӀудиязул цояб миллат.
ГӀарабал Дагъистаналде рачӀиналъул хӀакъалъулъ
Дагъистаналъул гӀелмияб централъул хӀалтӀухъабаз щибаб соналъ тӀоритӀула батӀи-батӀиял мугӀрузулги, гӀатӀидракьалъулги районазде археографиялъул экспедицияби. Нилъер магӀарул росабалъ щибаб соналъ аниги тӀадеялдаса тӀаде цӀикӀкӀун гурого дагьлъулел гьечӀо нилъер рухӀияб бечелъи. Нижеца цӀех-рех гьабулел жалги руго гӀараб хӀарпаз хъвараб щиб букӀаниги. БукӀа гьеб гӀажамалъ хъвараб ялъуни гӀараб мацӀалъ хъварабниги. Щай гьедин цӀикӀкӀунеб абун суал баккизеги бегьула бокьарав чиясул? Щай абуни цебе коммунмистазул заманаялда гӀадин нижеца щибго жо нахъе босуларо кьеянги гьаруларо. Нилъер гӀадамал ругьунлъун руго рачӀарал чагӀаз кинабго жо нахъе босиялда. Амма нижеца жакъа къоялде щвезегӀан абизе кӀола цониги тӀамач нахъе босичӀин изну гьечӀого абун. Нагагьлъун цощинабго тарихалда хурхараб букӀа ялъуни мацӀалда, гӀадатазда хурхараб жо батани нижеца копия гьабула гьев бетӀергьанчиясул изнуялдалъун гӀицӀго. Гьесие бокьичӀони гьабичӀогоги тола. Дир гӀакълуялда рекъон дида кола гьедин батилин щибаб соналдаса соналде жалго гӀадамал рачӀуна жудорго бечелъиялъухъ балагьизе рачӀаян гьаризе. Щайгурелъул киназдаго лъалеб гьечӀо гӀараб алфавиталъ хъвараб жо цӀализе. Гьединлъидал тӀахьазул бетӀергьабазе жодоего буго кӀудияб интерес щибдай элда хъван бугоян балагьизе. Араб 2008 абилеб соналъул июль моцӀалда ниж щвана Хунзахъ районалде. Гьава-бакъги рекъон ккечӀого, рикӀкӀад ругел росабалъеги ине санагӀат рекъечӀого нижеца хӀукму гьабуна цониги цӀияб библиотека батилародаян аскӀоб бугеб ТӀанусире рахине. Росулъе рачӀунаго тӀоцеве данде карав чиясда цӀехана росдал дибир. Гьес ниж дибирасухъеги рачана. Ниже къваригӀараб жо лъайдал, гьевго чияс ниж рачана жиндирго рокъоре. ЦӀарги гьесда букӀана Дибиров МӀухӀамад. Гьес нижеда бицана гьел тӀахьазул хӀакъалъулъ дагьа-макъабго тарихги. ТӀахьазул бетӀергьанчи вукӀун вуго гьесулго эмен Дибирасул вас Насрудин (1910 – 1997гг), жиндир мунагьал чураяв. Жиндирго заманалъ гьев Насрудин вукӀун вуго цӀаларав чи. ТӀоцеве гьев цӀалун вуго гӀараб гӀелмуялъе жиндирго росулъ ТӀанусив. Хадуб Хунзахъги цӀалун вуго, гьенисан ун цӀалун вуго Унсоколо районалъул ХъахӀабросулъги. Гьенисан вусун хадув хӀалтӀун вуго ТӀанусиб росдал имамлъунги. Лъида цеве эмен цӀалулев вукӀаравали гьай-гьай васасда лъалеб гьечӀо. МухӀамадица бицанихъе Насрудинил букӀун буго лъикӀаланго кӀудияб библиотека. Эмен хун хадуб, гьел тӀахьал цереса цере ун, цӀакъ къанагӀатал жал гурони хутӀунги гьечӀо. Гьезда гьоркьоб, бер речӀарабго дида бихьана цо квералъ хъвараб даптар. Гьеб бугоан гӀажамалъ хъвараб. Гьелда жанир ругоан гӀемер батӀи-батӀиял вагӀзаби, туркаби, мавлидал. Гьездаго гьоркьоса бищунго кӀудияб асар дие кьуна тарихияб хъвай-хъвагӀаялъ. Гьеб бугоан гӀарабал Дагъистаналдеги рачӀун, гьенисан ТӀанусире рачӀиналъул хӀакъалъулъ хъвараб тарих. Гьеб гӀемер кӀудияб макъалаги гьечӀоан 15 тӀамач гурони. Дибиров Насрудиницаги гьеб хъван бугоан ТӀанусиса Къебедасул МухӀамад абулев чиясул тӀехьалдасан. "Гьабги хъвана ТӀанусиса Дибирасул вас Насрудиница 1988 соналъул 5 февралалъ", абун хъванги буго гьелъул ахиралда
Къебедасул МухӀамадил гӀагарлъи цӀехедал нижеда гьезул чиги ватичӀо. Дица МухӀамадидаса изнуги босун гьелъул диего копияги гьабуна, бусинабуна магӀарул мацӀалде цониги хӀарп хисизеги гьабичӀого, бугеб къагӀидаялъ. Гьенир руго ва жеги ратизеги рес буго гъалатӀалги. Дица ургъун бахъараб жо гурелъул, бокьилаан, рес бугебгӀан мехалъ, бугеб къагӀидаялъ цӀалдолезухъе щвезеги.
ЦӀарги гьелда буго: ГӀинтӀаме вацал гьанже Cуракъатил зулму баян гьабизин.
Тайра
Тайра (латиназул мацӀалда Eira barbara) – Mustelidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Прага
Чехиялъул тахшагьар. Т1ок1цар меседил Прага
Ирландия
Гьеб жумгьурият буго Британияда мадугьалихъ ва г1емераб заманалъ гьеб бук1ана англиялъул колония.
Чехия
Европалда бакъулъ бугеб джумхурият. Тахшагьар Прага
Килас
Килас ккола чанго пачалихъазул, тӀоцебесеб иргаялда, насраниял, шапакъатазулаб системаялъул цо шапакъат. Цо-цо гьеб ккола орденалъул гӀаламатлъун, цо-цо — жибго жиндагояб хаслъиялъул гӀаламат, орденаздаги медалазда гьоркьохъеб бакӀ кколеб, гьединго гьеб цо-цо рикӀкӀуна медалазул тайпалъун.
Гризон
Гризон (латиназул мацӀалда Galictis) – Mustelidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Аландаялъул чӀинкӀиллъаби
Финляндиялда жаниб бугеб, Амма самоуправления бугеб бак1. Гьезул жиндирго парламент буго.
КӀудияб гризон
КӀудияб гризон (латиназул мацӀалда Galictis vittata) – Mustelidae хъизан гӀалхул гризон.
Рокьи
Рокьи́ — ихІсас, жиб инсанасел хасиятаб, цогидав инсанасдехун яги объекталдехун бугеб хиралъи, гъваридаб симпатиялъул ихІсас.
Рокьиялъ гъорлъе бачуна къуватал ва позитивиял эмоционалиял ва психикиял хІалазул кьер, бищун борхараб лъикІлъи загьир гьабиялдаса бищунго гІадатияб лазаталде щун. Жиндир тІабигІаталъул рахъалъ рокьи букІуна батІи-батІияб. МагІнадулал кьерлъеназулги гІемер батІа-батІалъиял жибго ихІсасалъул захІмалъигун цадахъ рукІиналъ, рокьи, цогидал эмоционалиял хІалазде данде ккун, жиндие баян кьезе цІакъ захІматаблъун гьабула. ГІемерисеб рокьиялъе сипат-сурат гьабула эмоционалияб ругьунлъиялъулги къуватаб гІищкъуялъулги ихІсас хІисабалда. Рокьиялъе данде лъолеб ихІсасалда абула рокьукълъи–йилан.
Июль
Ию́ль (Julius — «Юлий (Цезарасул) моцІ») — гьеб ккола лъагIалил анкьабилеб моцІлъун, юлианияб ва григорианияб календаразда.
2015 сон
2015 (кІиазаралда анцІила щуабилеб) сон — григорианияб календаралъул хамиз къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2015 сон, лъабабилеб азарсоналъул 15 сон, XXI гІасруялъул 15 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 5-леб сон.
Россиялда ва Аргентинаялда гьеб сон лъазабун буго маданияталъул сонлъун. .
Авар мацӀалъул орфография
Авар мацӀалъул орфография ккола калам хъван бихьизаби (рагӀабазул битӀунхъвай) цо ккураб къагӀидаялда чӀезабулел асасазул система.
Гъоркьколо
География
Росу буго Тобот лъаралъул бетӀералде гӀагарлъухъ, мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 6 км-алъ ва росдал поселениялъул марказ ГӀободаса жанубиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 2 км-алъ рикӀкӀад.
Росулъ буго лъабго къватӀ: Гозолоколинская, Нагорная, Нурмагомеда Патахова, Речная,  Центральная
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГьитӀинаб гризон
ГьитӀинаб гризон (латиназул мацӀалда Galictis cuja) – Mustelidae хъизан гӀалхул гризон.
Архимед
Архиме́д (Ἀρχιμήδης; c. 287) — Сицилиялъул Сиракузаздаса грек математик, физик, инженер, астроном, ва инвентор. Гьесул гӀумрудал хӀакъалъулӀ дагьаб жо гурони лъалеб гьечӀониги, гьев рикӀкӀуна классикияб антиклъиялъул цереял гӀалимзабазул цоявлъун. РикӀкӀуна гьединго некӀсияб тарихалъул бищун кӀудияв математиклъун ва кинабниги тарихалда рукӀарал бищун кӀудиязул цоявлъун,*
Рожамак
Рожамак (латиназул мацӀалда Gulo gulo) – Mustelidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван.
Итни
Итни — гьатІаналда ва талат къоязда гьоркьоб букІунеб анкьил къо.
Indonesia AirAsia компаниялъул 8501 рейс
Самолет къватІибе бахъана Джуанда аэропорталдаса 5:35 бакІалъул заманалда (UTC+7) ва гьеб рещтІине кколаан 8:30 SST (UTC+8). БакІалъул заманалда рекъон 07:24 (SST) самолеталъулгун бухьен тІагІана. Гьеб заманаялда гьеб букІана Ява ралъадалда тІад Калимантаналдаги Яваялдаги гьоркьоб.
Самолёт
Airbus A320-216 заводалъул номер 3648 гъоркь, тІоцебесеб роржин гьабуна 2008 соналъул 25 сентябралъ ва заводалъ хІалбихьиял гьарулебгІанаб заманаялъ гьеб букІана хъвай-хъвагІаялъул номер гъоркь. Гьелъул кІиябго къватІибехунисеб турбовентиляториял двигателал рукІана CFM International CFM56-5B6/3 моделалъул, ва салоналъул пассажирал жанире унеб къадар — 180 бакІ эконом-классалъул (конфигурация Y180). 2008 соналъул 16 октябралда авиалайнер лъугьана индонезиялъул авиакомпаниялде, цІияб хъвай-хъвагІаялдаса хадуб — номерги щвана. . Кинабниги самолёталъ гьабураб хІалтІи бахана 23 азарго сагІтиде ва 13,6 азарго къотІел «боржин-гІодобчІей».
Лъугьа-бахъиналъул рикІкІин
Самолёталъ роржен гьабизе кколеб букІана Сурабая — Сингапур — Семаранг — Сингапур — Сурабая маршруталда. Щибаб этапалъул рейсазда данде кколел номерал рукІана AMQ8501, AMQ663, AMQ662 ва AMQ8502. 8501 рейс боржине кколаан планалда рекъон Джуанда аэропорталдаса (Сурабая) 27 декабралъул къаси сагІат 22:20 UTC, ва рещтІине кколаан 28 декабралъул къаси сагІат 00:30 UTC Чанги аэропорталда (Сингапур). Къаси сагІат 22:35 UTC (05:35 бакІалъул заманалда рекъон), ай расписаниялдаса 15 минуталъ кватІун, 155 пассажиргун (138 чІахІиял, 16 гІиссинал ва 1 лъимер) ва 7 экипажгун, къватІибе бахъана 8501 рейс Джуанда аэропорталъул 10 чІолоялдаса, цинги квегІиса свериги гьабун гьелъ ккуна 329° курс, Ява ралъдалъехун балагьун.
СагІат 22:54 самолёт бахана 320 рорженалъул уровеналде (9,8 км) ва дагьабго свери гьабуна квегІисехун, 319° курсги ккун. Цинги 10 минуталдасан цоги нухалъ квегІисехун свери гьабуна, гьелъул хІасилалда курс хисана 310°. 23:12 (06:12 бакІалъул заман) экипажалъ бухьен гьабуна Джакартаялда бугеб гьаваялъул багъа-бачариялъул бетІерлъи гьабулеб централъулгун ва бицана пиригун бугеб чвахун цІадалдаса лъутун сверун унаго рорженалъул маршруталдаса квегІисехун сверараллъи. Гьединго гьез изну тІалаб гьабуна 380 рорженалъул уровеналде (11,6 км) рахине изну. самолеталъулгун ахирисеб радиохурхен букІана сагІат 23:16 минут араб мехалда. СагІат 23:18 UTC (06:18 бакІалъул заман) 8501 рейс тІагІана индонезиялъул гьаваялъул багъа-бачариялъул бетІерлъи гьабулеб хъулухъалъул радиолокаторазул экраналдаса, ва 23:24 итнут араб мехалда экипажалъулгун тІубанго бухьен тІагІана. Flightradar24 сайталъул баяназда рекъон, 8501 рейс гьеб заманалда букІана Ява ралъдада тІад 320 рорженалъул уровеналда, кутакалда гучаб пиригун чвахун цІад бугеб бакІалдас аскІоб. Самолеталдасан ракьалде къварилъи ккеялъул кинабгІаги сигнал бачІинчІо.
Баяназда рекъон, щвезегІан самолет бугеб бакІ яги гьелъул хутІелал ругеб бакІ чІезабун гьечІо.
АрбагӀ
Арба́гІ — талаталда ва хамизалда гьоркьоб кколеб анкьил къо.
Рафаэл
Баянкьелал
Гъоркьеросал
Цитацион
Талат
Талат — итниялда ва арбагІалда гьоркьоб букIунеб анкьил къо. Халкъалдагьоркьосеб стандарталда рекъон ISO 8601, гьеб ккола — анкьил кIиабилеб къолъун, амма исламиял пачалихъазда гьеб ккола анкьида жаниб ункъабилеб къолъун.
Мангуст
Мангуст (латиназул мацӀалда Herpestidae spp.) – Herpestidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Койот
Койот (латиназул мацӀалда Canis latrans) – Canidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Армян алипба
Армя́н алипба — армян мацӀалъул гьаркьазулаб хъвай-хъвагӀи, жиб 405–406 саназда гӀалимчи ва рухӀанияв Месроп Маштоцица гӀуцӀараб; XI гӀасруялда алипалде тӀаде жубана кӀиго хӀарп Օ и Ֆ.
1600-ялдаса цӀикӀкӀун соналда жаниб армян алипба буго хӀалтӀизабулеб кӀудияб хис-бас гьабичӀого.
Алипба
Абулеб къагӀида ва.
Таблицаялъе баянал
ТӀахъваялъулаб «h» гьаракьалъ гьаниб бихьизабулеб буго аспирация; апострофалъ  — эйективиял рагьукъал.
Рагьукъал
Жидер рагьукъал данделъей зирарал — гъугъал бугел гьанжесел индоевропаялъулал мацӀазул гӀемерисезде данде ккун, армян системаялда бугеб щуго гьединаб жуталде тӀаде бачӀуна жеги лъабабилеб
Ишарабазул регистр
Армян алипба ккола жинда жаниб хӀарпал бетӀераздеги мухъалъулаздеги бикьулеб ункъго алипбаялъул цояб (хутӀараб лъабго алипба буго латиница, кириллица ва грек алипба).
Хамиз
Хамиз — арбагІалда ва рузманалда гьоркьоб букІунеб анкьил къо.
Армян алипба
Алипба цебетӀеялъул тарих
Армян алипба гӀуцӀана Месроп Маштоцица 405 соналъ. Байбихьудасан алипбаялда букӀана 36 хӀарп, гьезул анкьгоялъ рихьизарулаан рагьарал гьаркьал, 29-ялъ — рагьукъал. Алипба гӀуцӀун буго мацӀалъул фонетика мухӀканго бичӀчӀиялда. XI гӀасруялда алипбаялде тӀаде жубана кӀиго хӀарп: рагьараб «Օ» ва рагьукъаб «Ֆ». Гьелде щвезегӀан «Օ»-ялъул бакӀалда хӀалтӀизабулаан Ӏ «աւ», «Ֆ»-ялъул бакӀалда — «փ».
К. В. Треверил пикруялда рекъон, армян хъвай-хъвагӀи гӀемерисеб рахъалъ гӀуцӀун буго арамеязулаб хъвай-хъвагӀиялъул аслуялда Х. Сигнес Кодоньер, гуржи ва армян алипбаялъул тартибалъул типологияги данде ккун, вачӀана армян алипбаялъул модельлъун гуржи алипба букӀине бегьулин абураб пикруялде New alphabets for the Christian nations. Frontier strategies in the Byzantine Commonwealth between the 4th and  10th centuries, in A. De Francisco Heredero – D. Hernández de la Fuente (eds.), New Perspectives on the Late Roman Eastern Empire, Newcastle upon Tyne, Cambridge Scholars Pub. 2014.  Стр. 136-137: «That is, every new sign created in Georgian was put at the end  of the alphabet in order to preserve the original structure of the  authoritative Greek model. The case of Armenian and Albanian was  different. The Armenian inserted many new letters at different points, completely altering the numerical value of the original Greek letters. Thus, for instance, whereas omicron and pi were used for the numbers 70 and 80  in Greek and the corresponding Georgian signs retain this numerical  values, the corresponding Armenian letters were already used for the high numerical values 600 and 800 (700 being even taken by a new Armenian letter without correspondence in Greek). The Albanian altered the Armenian order even more, but was based on it. This typology conferred plausibility to the invention of the Albanian from the Armenian and confirmed the account of the Life of Mesrop, although we can surmise that the inventor, rather than Mesrop himself, could have been the Albanian Benjamin who is mentioned to have come to Armenia to get letters for his people. However, in the case of the Georgian, this same analysis obliges us to rule out the possibility that this alphabet was based on Armenian, for Armenian departed from the Greek model that was faithfully preserved in the Georgian. Now, the contrary appears to be possible, that is, Georgian, which closely followed the Greek pattern, provided the model for Armenian. This is all the more plausible because there are common characteristics in the Georgian and the Armenian letters that could not have arisen independently from each other and that are easily explained if both alphabets were somehow related». .
Панголин
Панголин (латиназул мацӀалда Manis) – Manidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
Гъонохъ
Гъоно́хъ — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна Хунзахъ росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго Тобот лъарахъ, мухъалъул марказ Хунзахъа 2,5 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Италия
Италия джумхурият. Тахшагьар Рум.
Коло
Коло(б) — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна Хьиндахъ росдал боялде гъорлӀе.
Географияб
Росу буго Хунзахъ мухъалъул шималияб бакътIерхьун рахъалда, Хунзахъа 37 км рикIкIада.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Коала
Коала (латиназул мацӀалда Phascolarctos cinereus) – Phascolarctidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
Подгорица
Подгорица (чIегIер. Подгорица/Podgorica) - ЧIегIермегIер пачалихъалъул тахшагьар.
Мацеевка
Мацеевка — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Росу буго Гъизилюрталдаса 12 км севериябгун-бакъбаккул рахъалдехун.
Халкъалъул къадар
БацІцІадаб магІарулазул росу. По данным переписи 2010 года, в селе проживало 460 человек (227 мужчин и 233 женщины).
Тарих
Росу гІуцІана Россиялъул централиял икълимаздаса ХХ гІасруялъул авалалда гочарал гІурусаз.
ГӀурус Википедия
ГІуру́с Википе́дия (Ру́сская Википедия ) — гІурус мацІалда бугеб энциклопедиялъул цо бутІа. Гьаб заманаялде щвезегІан гьениб хъван буго макъала. АнцӀго бищун кӀудиял Википедиялъул бутӀаязда гъорье уна.
Тарих
БутIа гIуцIана 2001 соналъул 11 маялъ.
ГьатӀан (анкьил къо)
ГьатІан — щаматалда ва итниялда гьоркьоб букІунеб анкьил къо.
ГӀурус Википедия
Адабият
ТІахьал
ГІелмиял макъалаби
Цогидаб
Щамат
Щамат — рузманалда ва гьатІаналда гьоркьоб букІунеб анкьил къо. Бусурбабазул календаралда рекъон, анкьил тІоцебесеб къо.
Супия
Супия (София) — Булгъария пачалихъалъул тахшагьар.
ГӀандуникӀ I
ГІандуникI I (Ανδρόνικος) — XV гIасруялъул кIиабилеб бащалъиялда жив вукIарав Аваристаналъул нуцал. Жиндирго эмен Ибрагьимица гIадин, ГIандуникIица Аваристаналъул ракь гIатIид гьабулеб букIана. Гьесул заманалда Аваристаналъул рукIарал ракьал ракьал хъван руго ГIандуникIица вацасул васасе хъвараб машгьураб васияталда.
ГӀарада (магӀнаби)
ГӀарада — омограф:
ГӀандуникӀ I
ГIандуникIил васият
"Дир вацасул вас, дуца росе Аваристаналъул кӀулал. Гьелъул тӀоцебесеб — ГӀалигъиличилал, кӀиабилеб — Жунгутдерил ханзаби, лъабабилеб — Бакълъулазул умарал‚ ункъабилеб — гӀандалал, щуабилеб — Хьарусел‚ анлъабилеб — Бакълъал. Дуца гьал кӀулал росани, дуе цӀам, гьоцӀо, цӀибил, махх, ччугӀа — цойгидалги мун хӀажалъулел жал дуда аскӀор рукӀинеги руго. Гьединан дуца гьел росичӀони, дудаса щибаб жоялъ мугъ бала. Цинги хал гьабе дуца нилъер умумуца жидеда милклъи гьабурал бак1ал, гьезул гӀорхъалабиги: бакътӀерхьул рахъ — Мийасу-гьатӀан‚ бакъбаккул рахъ — ГьоцӀдерил росу бакьулъ, жанубалъул рахъ — Хучадаса бахъараб Гьаркьадерил кьотӀе швезег1ан‚ шималалъул рахъ — Сала-мегӀер, Таргьуялде щвезегӀан. Цинги хал гьабе дуца нилъерго умумузул Дагъистаналъулъ абулеб рагӀиядухъ: нилъер Дагъистаналда вуго кӀинусазаралдаа лъабкъоялда анцӀ азарго чи (270000). Лъабкъого азарго чи тавасаразул ханасе руго‚ лъебер азарго чи Хайдакъалъул руго, нусазарго чи Гъумеки ханасул руго, къоазарго чи нуцалил аскаралъул руго. Гьев бищун гӀаскар цӀакъав‚ гуч бугевги вуго. ГӀенекке, дир вацасул вас, дуца цӀакъ бахье гьал гӀорхъабадаса жани лъугьине. Дуца тезеги тогее мун гурезе рокьоб гӀанасеб ракь, мун, дурго умумул гlадин, ханлъи гьабулев чи ватини".
Гьаб тарих хъварав чийилан буго ГӀандуникӀ нуцалил къади ГӀандиса ГӀали Мирза гьаб соналда — 890..
ГIандуникI хвана 1485 соналъ, гьесда хадуб нуцаллъун лъугьана Булач-нуцал.
Вомбат
Вомбат (латиназул мацӀалда Vombatidae spp.) – Vombatidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
ЧӀегӀераб гъеду
ЧӀегӀераб гъеду (латиназул мацӀалда Corvus corone) — Corvidae хъизан гъеду.
Вильнюс
Вильнюс - Литва жумгьурияталъул тахшагьар.
Басрияб Гьамущи
Басрияб Гьамущи — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу. ГъорлӀе уна Гьамущи росдал боялде.
География
Росу буго Хунзахъ мухъалъул бакътӀерхьуда, Нахъа-Хьиндаллъиялда.
Осло
Осло (норв. Oslo (инф.), [↓ʊʂˈlʊ] яги [↓ʊsˈlʊ]) – Норвегиялъул ханлъиялъул тахшагьар. Ва бищунго кӀудияб шагьар.
Басрияб Гьамущи
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Гъеду
Гъеду (латиназул мацӀалда Corvus cornix) — Corvidae хъизан гӀалхул хӀинчӀ.
Къадако
Къадако (латиназул мацӀалда Passer domesticus) — Passeridae хъизан гӀалхул хӀинчӀ.
ЦӀумагъеду
ЦӀумагъеду (латиназул мацӀалда Corvus frugilegus) — Corvidae хъизан гӀалхул хӀинчӀ.
Монако
Монако (монег. Munegù) яги Монакоялъул Ханлъи (Prinçipaliti de Munegù) — ккола Европалъул карлик пачалихъ.
Дублин
Дублин ккола Ирландия джумхурияталъул Гьеб ккола католилияб диналъул пачалихъ
НилӀер эра
НилӀер эра, '''н. э., ялъуни гӀаммаб эра, гӀ. э'''. — заманалъул гьабсагӀатаб период, текущий период времени, жибги юлианияб ва грегорианияб календаразда рекъон байбихьараб 1 соналлъ. Гьелда цебе букӀараб (тӀоцебесеб сон байбихьилалде лӀугӀараб) период ккола нилӀер эраялде щвелалде, '''н. э. щ., гӀаммаб эраялде щвелалде, гӀ. э. щ'''.
Анкь
Нилъер заманалда анкьго къойидасан халат бахъараб анкь рикIкIуна халкъалдагьоркьосеб стандартлъун ISO 8601 : анкь — анкьго къоялдалъун халат бахъараб заманалъул роцен (ISO 8601, пункт 2.2.9)
Аргъвани росдал бо
Аргъвани росдал бо  — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна лъабго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Аргъвани росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 55,24 км².
МочӀохъ
МочӀо́хъ — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб МочӀохъ росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
Хунзахъ мухъалъул туристикияб бакӀазул цояб.
Этимология
Росдал цӀар бачӀараблъун рикӀкӀун мачӀу абураб рагӀудаса.
География
Росу буго Хунзахъ мухъалъул шималиябгин бакътӀерхьул рахъалда, кӀиго балалъ сверун къараб бакӀалда. Росдал гӀурхъи цураб буго Хьиндахъ, ГьамищтӀа, ГӀахьалчӀи, ГьацӀалухъ, ТӀануси ва ГӀочӀло росабазул территориязулгун.
Росдада аскӀоб буго мугӀрул хӀор, жиб туризмалъе популярияб.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
МочӀохъ росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 6,39 км².
Хъаз
Хъаз (латиназул мацӀалда Anser) — Anatidae хъизан гӀалхул яги рукъалъул хӀинчӀ.
Турбовентиляторияб двигатель
Турбовентиляторияб двигатель - ккола кІудияб диаметралъул цодаражаялъул вентелятор, жинца хехаб рорженалда двигателалда жанисан кІудияб гьава харж гьабулеб.
Тум мухъ
Лак мухъ яги Тум мухъ (Лакрал кIану) — Дагъистаналда бугеб муниципалияб мухъ.
Административияб центр — Гъумекиб росо.
География
Ракьазул къадар — 702,9 км².
Халкъалъул къадар
2010 соналъ тІобитІараб тІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон:
Мальта
Ч1инк1илик1алда бугеб джумхурият Валетта тахшагьар
ЧӀороло
ЧӀороло (латиназул мацӀалда Coturnix coturnix) — Anatidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀинчӀ.
Пассажирал жанире унеб къадар
Пассажирал жанире унеб къадар — ккола гІадамал раччулеб транспорталда рекІине бихьизабураб бакІалъул къадар.
Молдов
Цебе бук1араб СССРалъул джумхурият гьанже эркен бугеб. Тахшагьар Кишинёв
Ордек
Ордек (латиназул мацӀалда Anas etyc. spp.) — Anatidae хъизан гӀалхул ялъуни рукъалъул большой хӀинчӀ.
Луксембург
Луксембург Луксембургиэто Государство в средней Европе🇱🇺🇪🇺
Польша
Польша (Polska) – ккола Европалъул Союзалъул гъорлъе уна пачалихъ. Тахшагьар – Варшава.
Польша букlине бакъбаккалде европа,жибго халатаб Польшал гlор-Висла-1068 км
ГӀебутӀа
ГІебутІа — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ТІануси росдал советалде гъорлъе кколеб.
ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ
ГьитӀинаб ГоцӀалӀ, ГьитӀинаб ГьоцӀалъ — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна ГьоцӀалӀ росдал боялде гъорлӀе.
География
Росулъ буго кӀиго къватӀ: Верхняя ва Нижняя.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
1020 сон
Гьаруна
Ралагье гьединго: Категория:1020 соналъ гьарурал
Хвана
Ралагье гьединго: Категория:1020 соналъ хварал
ПиргӀавназул сияхӀ
ПиргІаназул сияхІ — НекІсияб Египеталъул жидеда гІадаталда рекъон «пиргІавналилан» абулел бутІрузул сияхІ. ПиргІавн абураб титул хІалтІизабула маликзабазе, жал Нармерица ТІасиябги Гъоркьиябги Египет цолъизабун хадур рукІарал. ПиргІавн абураб титул буго хадуб баккараб, жалго египтяназ гьеб хІалтІизабулеб букІинчІо, гьез Египеталъул хІакимзабазда абулаан нисут-бити абун (nswt-bjtj) ва хІалтІизабулаан щуго титулалдаса гІуцІараб цІар. Гьанир кьун руго пиргІавназул бищун машгьурал ва лъалел цІарал (гьединго Гьиероглифаздалъунги).
Гьарадерихъ росдал бо
ГъорлӀе бачуна лъабго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — БакьулӀ Гьарадерихъ росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 19,06 км².
ПиргӀавназул сияхӀ
ЦІарал хъваялъул суал. СияхІалда пиргІавназул цІарал кьун руго жидер автораз бищун гІадатияб къагІидаялда цІарал рехслолел иццазда рекъон, ай, «школалъул»-ян абулеб къагІидаялъ цІалулеб хІалалда. Гьеб хурхараб буго щивав пиргІавнасул оригиналиял цІаразул чанго батІияб вариант букІиналда ва гьел цІаразул транскрипция жиб заман бахъанагІан цебетІолеб ва цІигьабулеб теориялда букІиналда. Египеталъул мацІалъул фонетикаялъул гІелмияб цІех-рех цІакъго лъикІ гьабун гьечІо, гьелда тІад гьарурал гІелмиял хІалтІабиги аслуялде росун гІалимзабазаде жеги кІолеб гьечІо Египеталъул мацІалъул фонетикияб гІуцІи лъазабизе. Гьелъ цо-цо цІаразда хІаракаби лъеялъул (вокализация гьаби) чанго батІияб къагІида лъугьуна.
НекІсиял пиргІавназул сияхІ. НекІсиял египтяназ хІалтІизабулаан къо-моцІ чІезабиялъул система, жинда жаниб хасал къо-моцІазе пиргІавнас маликлъи гьабиялъул кІвар бугел лъугьа-бахъиназда ва саназда хурхен гьабулеб, гьезда абулаан «Маликлъиялъул санал»-илан, ва цІияв пиргІавн маликлъи гьабизе лъугьаравго, къо-моцІ чІчІезаби цІигьабулаан. Гьанже лъаларо, кидагойищ Египеталъул къаламчагІаз жидерго хъвай-хъвагІабазда хІалтІизабулеб букІарабали 365 къоялъул календар (ялъуни гьез хІалтІизабулеб букІин дагьаби халатаб бакъул сон), лъаларо пиргІавнас ва гьесул ирсилас къокъаб заманалда жаниб цадахъ маммаликлъи гьабулеб заман хъвайялъул практика (бичІчІулеб гьечІо, кин гьеб рикІкІунеб букІарабали ва гьеб заманалъе кІвар кьолеб букІин); жал мухІканго чІезарун бажарулел, астрономиял лъугьа-бахъинал хъвай бараб букІуна гьезда хадуб хал гьабулеб бакІалда, амма гьеб гьабураб бакІ ялъуни лъаларо ялъуни мухІкан гьабун бажаруларо. Гьелъ, жакъа къоялде щвезегІан данде гьарурун ругел халатал «Ханзабазул сияхІазул» бокьараб къ-моцІ букІине бегьула щакаблъун. Египтологазул аслияб суаллъун ва масъалалъун ккола гьел батІа-батІаго ругел сияхІал гьанжесеб хронологиялде гъорлъе рачин, НекІсияб Египеталъул тарихалъул лъугьа-бахъинал, тартибалда лъун, цойде гьаризе.
«Маликзабазул сияхІал»
ПиргІавназул гьанжесел сияхІазул кьучІалъе росун руго тарихиял сияхІал, жидеда гьоркьор НекІсиял Египеталъул сияхІалги ва гьединго хадусеб заманалъ гьарурал сияхІалги, Манефонил Эгиптиака гІадал ва цогидал, гьединго кьучІалъе росун руго археологиял хІужжабиги. НекІсиял сияхІалгун египтологчагІи хІалтІизе ккола цІодорго, щайгурелъул гьенир рукІине бегьула гъалтІал (гІемерисел сияхІазда рехсараб лъугьун букІуна гьел сияхІал гьабилалдего). КІудияб квалквал ккола гьел маликзабазул сияхІал бащдал хварал рукІиналъул.
Машгьурал руго пиргІавназул некІсиял сияхІал хадур ругел:
50px 00 наслу
Гьанир рихьизарун руго наслабазде цебесеб заманалъул ТІасияб Египеталъул ханзаби, жидер заман Накъада III периодалъул ахиралде кколеб, гьединго, цо-цо мехалъ, официалияб гуреб къагІидаялъ, хІалтІизабула 00 наслу абураб рагІи.
Цебесеб мамлакат
Заман: '''3150–2686 н. щ.''', гъорлъе бачуна I ва II Наслаби.
Цо-цо египтологаз, гьанжесел НекІсияб Египеталъул хронологиялъул хІалтІабазулъ (мисалалъе, Э. Хорнунгица, Р. Крауссица ва Д. Уорбертоница), Цебесеб мамлакатялде гъорлъе бачуна III Наслуги. Гьеб хурхараб буго Цебесеб ва Басрияб мамлакат батІа гьабулеб заманалъул къотІел цІакъ шартІияб букІиналда. Гьаб сияхІалда, билъараб гІадаталда рекъон, III Наслу бачун буго Басрияб мамлакатялде гъорлъе.
ГӀанкӀу
ГӀанкӀу (цӀуяб) ва ХӀелеко (бихьинаб) (латиназул мацӀалда Gallus gallus domesticus) — Phasianidae хъизан рукъалъул кӀудияб хӀинчӀ.
ПиргӀавназул сияхӀ
Цебесеб мамлакат
Цебесеб Маликлъиялъул цогидаб хронология:
50px I Наслу
Маликлъиялъул заман: гІага-шагарго '''3150–2890 н. щ.'''
I Наслуялъул цогидаб хронология:
50px II Наслу
Маликлъиялъул заман: 2890–2686 н. щ.
II Наслуялъул цогидаб хронология:
Басрияб мамлакат
Заман: 2686–2181 н. щ., гъорлъе бачуна III, IV, V, VI Наслаби.
Басрияб Маликлъиялъул цогидаб хронология:
Лъабабилеб Наслу
Маликлъиялъул заман: 2686–2613 н. щ.
III Наслуялъул цогидаб хронология:
Ункъабилеб Наслу
Маликлъиялъул заман: 2613–2498 н. щ.
IV Наслуялъул цогидаб хронология:
Щуабилеб Наслу
Маликлъиялъул заман: 2498–2345 н. щ.
V Наслуялъул цогидаб хронология:
Анлъабилеб Наслу
Маликлъиялъул заман: 2345–2181 н. щ.
VI Наслуялъул цогидаб хронология:
Гьоркьохъеб мамлакат
Заман: '''2060–1802 н. щ.''', гъорлъе бачун XI ва XII Наслаби
Гьоркьохъеб Маликлъиялъул цогидаб хронология:
50px XII Наслу
Маликлъиялъул заман: 1991–1802 н. щ.
XII Наслуялъул цогидаб хронология:
ЦІияб мамлакат
Заман: '''1550–1077 н. щ.'''. Гъорлъе бачуна XVIII, XIX ва XX Наслаби
ЦІияб Маликлъиялъул хъцогидаб хронология:
50px XVIII Наслу
Маликлъиялъул заман: 1550–1292 н. щ.
XVIII Наслуялъул цогидаб хронология:
50px XIX Наслу
Маликлъиялъул заман: 1292–1186 н. щ.
XIX Наслуялъул цогидаб хронология:
50px XIX Наслу (Рамессидал)
Маликлъиялъул заман: '''1190–1077 н. щ.'''
XX Наслуялъул цогидаб хронология:
Хадусеб период
Заман: гІ.-ш. 664-332, гъорлъе рачуна XXVI, XXVII, XXVIII, XXIX, XXX, XXXI Наслаби
Хадусеб периодалъул цогидаб хронология: 664–343 н. щ. (321 сон, XXXI Наслу гьечІого) — Э. Бикерманида рекъон. 664–336/335 н. щ. (328/329 сон) — Ю. фон Бекератида рекъон. ок. 722–332 н. щ. (гІ.-ш. 390 сон, включает XXV — XXX Наслаби ва 2-б Персазул период ) — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон.
XXVI Наслу
Маликлъиялъул заман: 664–525 н.щ.
XXVI Наслуялъул цогидаб хронология:
50px XXX Наслу
Маликлъиялъул заман: 380–343 н. щ.
XXX Наслуялъул цогидаб хронология:
ГьитӀинаб хъергъу
ГьитӀинаб хъергъу (латиназул мацӀалда Accipiter virgatus) — Accipitridae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хъергъу.
Гъадари
Гъадари — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Гъадари росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
География
Росу буго Гадарилъарал авалалдагӀан кколеб бакӀалда мухъалъул марказ МелъелтӀаса 11 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Тарих
1974 соналъ халкъалъул гӀемерисел рахъана Гелбахъ мухъалде, гьениб лӀугьана росу ЦӀияб Гъадари.
ХӀанкъва
ХӀанкъва (латиназул мацӀалда Cygnus ) — Anatidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀинчӀ.
Гъадари
Административияб гӀуцӀи
Гъадари росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 13,57 км².
Тажикистан
Тажикистан (Тоҷикистон), расмияб цІар — Тажикистан Жумгьурият, (Ҷумҳурии Тоҷикистон, ) -.
ГӀабдуллагь ибн МухӀаммад
ГІабдуллагь ибн МухІаммад (عبد الله بن محمد; ?—615, Макка) — МухІаммад аварагасулги муъминзабазул эбел Хадижатил  вас. ГьитІинго хвана.
ГьитӀинаб хӀанкъва
ГьитӀинаб хӀанкъва (латиназул мацӀалда Cygnus bewickii) — Anatidae хъизан гӀалхул хӀанкъва.
ТӀогьолаб гъветӀ-хер
ТӀогьо́лаб гъве́тӀ-хер, яги Хьонбацарал, (Magnoliophyta, яги Angiospermae, ἀγγεῖον — рихь, мащу,  — хьон) — тӀадегӀанаб гъветӀ-хералъул бутӀа, жиб батӀа-гьабулеб хаслъилъун бугеб жинсияб гӀемерлъиялъул орган хӀисабалда тӀегьги хӀонбекӀалъул (хадуб гьелдаса лӀугьунеб хьоналъулги) бацараб сурахӀиги букӀин. ТӀогьолаб гъветӀ-хералъул цоги хаслъи буго кӀицӀулаб эндосперм букӀинги.
Хьонбацараз, цадахъ, гӀуцӀула  кӀиго къокъаялъул цояб.
Гъоркьа Инхо
Гъоркьа Инхо — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Гъоркьаинхо росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
География
Росу буго мухъалъул марказ МелъелтӀаса 10 км-ялъ жанубалдехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
Гъадари росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 33,64 км².
Сервал
Сервал (латиназул мацӀалда Leptailurus serval) – Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Къасим ибн МухӀаммад
Къасим ибн МухІаммад (القاسم بن محمد; 603—605, Макка) — МухІаммад аварагасулги муъминзабазул эбел Хадижатил  вас. ГьитІинго хвана, цо биценалда рекъон гьесул букІун буго 17 сон цоги рагІиялда рекъон 2 сон. Гьев ккола аварагасул бищун цеве хварав вас, авараглъи кьелалда цебе.
Игьали росдал бо
Игьали росдал бо  — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна ункъго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Игьали росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 57,45 км².
Гъарабагъ
Гъарабагъ (Qarabağ, Ղարաբաղ) — Бакъбаккул Нахъакавказалда бугеб тарихиябгин географияб икълим, жиб МугӀрузулаб ва ГӀодоб бутӀабаз гӀуцӀулеб.
XVI гӀасруялдаса XVIII гӀасруялъул бащалъуде — Сефевидазул пачалихъалъул бегларбеклъи (вилаят), гӀодоблъи бусурбабазул ханлъиязде, мугӀрузул рахъ эрмениязул меликлъиязде унеб букӀараб ; XVIII гӀасруялъул бащалъудаса XIX гӀасруялъул байбихьуде щвезегӀан гьениб букӀана Гъарабагъалъул ханлъи; 1805 соналдаса — Россиялъул империялда гъорлъ; совет заманалда — Азербайджаналъул ССР-алда гъорлъ. Жакъа къоялъ де-юре уна Азарбижаналъул Жумгьурияталде гъорлъе. Аслияб бутӀаялда 1990-л соназул байбихьудаса де факто контроль гьабулеб буго рикӀкӀинчӀеб пачалихъ МугӀрузулаб Гъарабагъалъул Жумгьурияталъ.
Этимология
Гъарабагъ абураб цӀар бачӀун буго тюрк «къара» — чӀегӀераб, ва парс «бах» — ах абурал рагӀабаздаса. XIV гӀасруялдаса, магъулазул заманалдаса, гьеб цӀаралдалъун гӀемерисеб бихьизабулеб буго Арраналъул жанубияб бутӀа.
БагӀараб бацӀ
БагӀараб бацӀ (латиназул мацӀалда Cuon alpinus) – Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
КӀуни
КӀуни — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб КӀуни росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.
География
Росу буго мухъалъул марказ Дилималдаса жанубиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
МочӀохъ росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 38,28 км².
ФатӀима Загьраъ
ФатІима Загьраъ (فاطمة الزهراء; 604—632, Макка) — МухІаммад аварагасулги муъминзабазул эбел Хадижатил  яс.
Хьиндахъ
Хьиндахъ — Россиялда ругел авар росабазул цӀар: