cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Такбир
Такби́р  — исламалда: ТІадегІанав Аллагь кІодо гьавула «Аллагьу акбар» - абурал рагІабаздалъун (ﷲ اكبر). ГІараб мацІалдасан таржама гьабидал гьелъул магІна ккола: «Аллагь — КІудияв» яги «Аллагь — ТІадегІанав абураб». Гьеб хІалтІизабула рохел загьир гьабун ва гьединго щибав бусурманав чиясда тIадал какал ралеб мехалдаги, как ахIулеб мехалъги. Гьединго такбир бачуна КъурбангІидалъги, кІалбиччанкъоялъги. «Аллагьу Акбар» абурал рагІаби хъван руго цо чанго пачалихъалъул байрахъаздаги.
Адигъазул мацӀ
Адигъазул мацІ ккола Шималияб Кавказалъул Адигъистаналда гІумру гьабулеб халкъ жиндалъун кІалъалеб мацІлъун, жиб Шималияб Кавказалъул тІадхъизаналъул Абхазгун адигъазул хъизаналъул Адыгъвзул группаялъул мацІазде гьоркьобе унеб. Гьезул къадар бахуна 117,5 азарго чиясде.
Халкъаздагьоркьосеб валюталъул фонд
Халкъаздагьоркьосеб валюталъул фонд, ХВФ (International Monetary Fund, IMF, Международный валютный фонд, МВФ) — дунялалъулго органицазия, киналниги жалго жододаго чІарал пачалихъал жинда гъорлъ гІахьаллъулеб ва ЦМГІ-ялъул хасаб махщалилаб идара, АЦШялъул Вашингтоналда жиндир штаб-квартира бугеб организация.
ГӀазиз Несин
ГIазиз Несин, турказул хъвадарухьан.
Демирташ Жейхун
Демирташ Жейхун ), турказул хъвадарухьан.
Нунивакалъул чупикал
Нунивакалъул чупикал (чупик. sg: Cupʼig;  dual: Cupiik; pl: Cupiit яги Nuniwarmiut)  — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб юпик эскимос миллат.
Дунялалъул рахъал
Север ва къиблаяб рахъал лъала Ракьалъул полюсаздалъун, бакътІерхьул ва бакъбаккул рахъал лъала бакъ баккиялдалъун ва гьеб тIерхьиялдалъун.
Къуръан
Къуръа́н (اَلْقُرآن  — аль-К̣ъур’а̄н ) — ккола ТIадегIанав Аллагьасул калам, жиндилъ мугIжизат бугеб, ва жибги рещтIараб жиндир лагъ ва аварагзабазул бищунго ахирисев МухIаммад аварагасда ( жинда Аллагьасул цIоб рахIмат лъеяв).
Ва гьеб Къуръанги жиб Аллагьас цIунараб буго хисизабиялдаса, тIадцIикIизабиялдаса ва камизабиялдаса. Аллагьас абулеб буго хирияб Къуръаналда(Къуръан, 15:9):
Къуръан буго аварагас жал рацIадал асхIабзабазда жиб малъараб, жибги данд бакIарараб Абубакр асхIабас, ГIумар асхIабасул ишараялдалъун. ГIусман асхIабас жибги хъвараб, ва жинда тIад тIубанго умматги рекъараб.
Хирияб Къуръан буго TIадегIанав Аллагьас жиндие вокьулев МухIаммад Аварагасда рештIинабураб тIехь, гьелдалъун жинца гIадамал жагьиллъиялъул бецIлъиялдаса иманалъул нуралде рачине, куфру-ширкалъул, зулму-хIалалъул, талихI къосиналъул нухдаса гьел хвасар гьаризе.
Къуръан букӀана аварагасдасан лъазабун ва къаламалъ хъван асхӀабзабаз. Аллагьас гьеб ЖабрагӀил малаикасдасан рештӀинабуна МухӀаммадихъе. Ва гьеб рештӀула букӀана 23 (жеги битӀун 22 соналъ, 610 соналдасан 632 соналде щвезегӀан.) соналъ, тӀоцебесеб вахӀьюги букӀана аварагасул 40 сон бугеб мехалъ, Лайлатул-Къадралъ (Рамазан моцӀ).
Къуръан хӀакъалъулъ руго гӀемерал гӀелмиял хӀалтӀаби, бусурбабаз гьарурал гурониги капураз гьаруралги. Бищунго кӀудияб ва гӀаммабги камилабгилъун рикӀкӀуна Жалал ад-Дин ас-СуйутӀияс (1455—1505) хъвараб, «Къуръаналъул гӀелмабазул камиллъи»-абураб тӀехь.
Къуръан, исламалъул догматикаялде рекъон, — буго:
Цо-цо исламиял пачалихъазда бусурбабазул гӀадат - суннатгун Къуръан буго Къануналъул аслу, динияб рахъалдасанги, гражданскияб ва уголовнияб рахъаздасанги.
Европаялъул централияб банк
Европаялъул централияб банк — евро зонаялъул централияб банк. ГІуцІана 1 июналъ 1998 соналъул. Штаб-квартира буго алманиялъул шагьар Франкфурталда. Гьелъул нухмалъиялъул органазда гъорлъе уна киналниги ЕЦялъул гІахьалчагІи-пачалихъазул вактлзаби. Банк тІубанго жибго жиндаго чІараб ва бачІеблъун буго ЕЦялъул хутІарал органазда.
Чупикал
Чупикал (чупик. sg: Cupʼik;  dual: Cupiik; pl: Cupiit ) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб юпик эскимос миллат.
Бакъбаккул Канадаялъул инуитал
Бакъбаккул Канадаялъул инуитал (инуит. sg: Inuk; dual: Inuuk; pl: Inuit)  –  Бакъбаккул Канадаялда бугеб инуит эскимос миллат.
БакътӀерхьул Канадаялъул инуитал
БакътӀерхьул Канадаялъул инуитал (инуит. sg: Inuvialuk; dual: Inuvialuuk; pl: Inuvialuit ва  sg: Inuinnaq;  dual: Inuinnaak; pl: Inuinnait)  –  БакътӀерхьул Канадаялда бугеб инуит эскимос миллат.
ЦӀунди-Шабдухъ росдал бо
ЦӀунди-Шабдухъ росдал бо  — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна лъабго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Шабдухъ росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 27,90 км².
Малла Насрудин
Малла Насрудин (турк мацӀалда: Nasreddin Hoca; XIII яги XIV) — турказул философ хъвадарухьан.
Алеутал
Алеутал (башк. Башҡорттар) — Россиялъул Федерациялда ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб миллат.
СултӀан Айюбил мажгит
СултІан Айюбил мажгит (Eyüp Sultan Camii) буго Истамбулалъул европаялъул рахъалда Эюп районалда, Меседил Лълъаралдаса рикIкIад гьечIого, КъунстІантІиниялъул къадал рахун къватIибехун.
Бай
Мажгит бана 1458 соналъ султІан МехІмеде II-лесул заманаялда. Гьеб буго 1453 соналъ КъунстІантІиния рагьаралдаса хадуб, тIоцебе турказ бараб мажгит.
ХIурматиял асарал
СултІан Айюбил мажгит буго, МухІаммад аварагасул байрахъилав, Абу Айюб аль-Ансари асхIабасул хобалда аскIоб, гьевги шагьидлъана 674—678 соназда КъунстІантІиния сверун ккураб бакIалда. Гьесул хобалъул кутакалда адаб-хIурмат гьабула бусурбабаз, ва гьенибе зиярат гьабун гIемерал хIажизаби рачIуна. Гьединго гьесул хобалда аскIоб цIунун руго, аварагасул рукIанин чIезарулел цо-цо асаралги.
Имам Шамил
Имам Шамил нилъеда лъала Кавказалда, ва батIи-батIиял хасго бусурбабазул улкабазда цIар рагIарав, рагъул ва пачалихъалъул бажари бугев, гIакъилав бетIер ва сиясатчи вукIин.
Амма киназдаго лъалеб гуро гьесул умумул шал ва киса рукIаралали, хъванги гьечIо.
ГьоцIдерица бицуна Гьидалъа биде вахъун жодохъе вачIанила Денгав абурав чи, гьев вукъунги гьенивго вуго, Денгал нохъойилан абулеб бакIги буго. Денгал вас МухIамад гьенив гьавурав, гIурав, ГьоцIалъа ккана ГIашилтIа (Унсоколо мухъалъул) росулъе.
Гьениб гьес гьабула хъизан. Лъадилъун йачула гьебго росулъа Бахту-меседу абурай лъикIаб тухумалъул яс. ГIашилтIаса гьел уна Генуре. Генуб гьавула гьезие вас ГIали. Гьев ГIали унтарав загIипав вас вукIун вуго, гьесда цIар хисула Шамил абун. Гьеб мехалъ гьев вас Шамил гIунила сахав, зурбаяв гIолохъанчи. Гьев вуго вукIинесев Дагъистаналъулги, Кавказалъулго, дунялалдаго, хасго бусурбан хIукумтазда ва Россиялда цIар рагIарав пачаликъалъул бетIер, дунялалда цIар рагIарав бодул бетӏер.
Гьев Гьидалъа умумузул вукIин баян гьабула гьесул эбелалъул гIагарав чи (вацгIал) ГIашилтIаса Шагьав Шамилица Гьидалъе хъвараб ва цойгидалги кагътаз.
ЦӀам
Белъараб цӀам (натриялъул хлорид, NaCl; гьединго хӀалтӀирабула «хлористияб натрий», «столовияб цӀам», «гамчӀил цӀам», «кванил цӀам» яги гьадинго «цӀам» абурал цӀарал) — квенгун цадахъ хӀалтӀизабулеб продукт. ГӀисингьабураб куцалда кьер гьечӀел кристаллал рукӀуна. ТӀабигӀатияб цӀам кидаго букӀуна батӀи-батӀиял жубаязда гьоркьо (цӀцӀахӀилаб яги бурияб кьералъул). КъватӀи биччала батӀи-батӀияб куцалда: чӀахӀияб, гӀисинаб помолалъул, бацӀцӀадаб яги йод жубараб, ва цогидал. ЦӀаммалъул бацӀцӀалъиялда балагьун гьеб бикьула 3 тайпаялда: кванил, гамчӀил ва кормаялъулаб.
ХӀуриет (газета)
ХӀуриет  (Hürriyet), Турциялъул газета.
Шималияб Кавказалъул экономикаялъул мухъ
Шималияб Кавказалъул экономикаялъул мухъ ккола — Россиялъул Федерациялъул 12 экономикаялъул мухъаздаса цояблъун, ва жиб данде гьабураб Федерациялъул 12 субъекталдасан:
Мухъалъ ккун букIаниги улкаялъул ракьалъул 2 % (355,1 азар.), гьаниб гIумру гьабун вуго 19 445 604 чи (13,6 %).
Адабият
1. Даринский А. В. География России. М — «Просвещение», 1998
2. Домогацких Е. М. География 9 класс. М — «Русское слово», 2009
3. Морозова Т. Г. Региональная экономика. М — «Юнити»,1995
4. Морозова Т. Г. Регионоведение. М — «Юнити», 1998
5. Семенов В. Настоящий Клондайк // Эксперт. 1998. № 45
6. Семенов В. Новый курс аграрной политики // Экономист. 1999. № 1
Зирани
Зира́ни (Starling: zirá-ni, Зирани) ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул росу.
Зирани бетIербахъи гьабулел чагIазда зере́н (кьов. зере́ндерие, хаслъ. зере́ндерил) абула.
Росдал советалъул центр 1934-1954 соназда.
Ракьхъвай
Росу ккола АваргІорул рагІалда, районалъул центр Унсоколо росдадаса жанубиябгун-бакъбаккул рахъалдехун 30 км рикІкІад.
Тарих
2008 соналъ Рихьуни хІоралда гъокье ккун росдал бутІа тІерхьана, гІадамазул кІудияб къадар Майданское росулъе гочинаруна.
31 май
31-абилеб Май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 151-абилеб къо (високоснияб соналъ - 152-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 214 къо.
1 январь
1-себ январь — григорианияб календаралда лъагIалил тӀоцебесеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 364 къо.
ГӀиса авараг
Ма́рьямил вас ГІиса Ал-Маси́хІ (عيسى ابن مريم — Марямил вас ГІиса) — жиндир Исламалда жаниб цІакъ адаб-хІурмат гьабулев авараг (наби). ЦІияб Заветалда рехсолев Иисус Христосгун цого чи ккола. Къуръаналда жанив масихІ (мессия), Ибн Марьям (Марьямиял вас), ГІабдуллагь (Аллагьасул лагъ) абурал цІараздалъун 25 нухалъ рехсон вуго гьев . ТІадегІанав Аллагьас гьесие гьадинал цІарал кьолел руго: расулюллагь (Аллагьасул расул), салихІ (ритІухъав), калима ([Аллагьасул] рагӀи), къавлул хӀакъ (хӀакаб рагӀи) ва цогидал.
ГӀиса авараг витӀун вукӀана бану исраилалъухъ Таврат (Тора) тасдикъ гьабун цӀияб Мукъадасаб тӀехь — Инжил (Евангелие) босун . ГӀиса вуго Аллагьасул авараг, илчи (расул) ва цӀияб къануналъе кьучӀ лъурав чи[./ГӀиса_авараг#cite_note-FOOTNOTEАли-заде,_А._А.2007-5 [5] ].
Гьави
ГӀисал гӀажаибаб гьавиялъул Къуръаналда цӀакъ мухӀканго бицун буго. Малаикас лъазабула Марьямида, Аллагьасул рагӀиялдалъун, жинца караматал жал гьаризе кӀолев вас гьавизе вукӀи. Къуръаналда ГӀиса авараг Адамида релъизавун вуго, щайгурелъул гьел кӀиялго рукӀана Аллагьас эмен гьечӀого гьарурал.
Гьавун хадуб ГӀисаца абула жиндирго эбелалда, Аллагьас дуе гӀакъуба бигьа гьабулеб бугин аскӀоб бугеб гъотӀода чамастак бижизабун ва ицц баккизабун. ГӀисаца сихӀтун йикӀеян абула эбелалда, гӀадамал гьелда гьикъа-бакъи гьабизе лъугӀараб мехалъ. ГӀадамаз гъибат-бугьтан гьабизе байбихьараб мехалъ, лъимералъ абула, жив Аллагьасул авараг вугин. Гьеб букӀана гьесул тӀоцебесаб карамат. Ягьудал уна румазул бетӀерасухъе Марьям эмен гьечӀого вас гьавиялъ чӀваеян гьарун. Гьеб сабаблъун Марьям васги вачун Мисралда лъутизе ккун йикӀана. ГӀисае анцӀилакӀиго цон тӀубараб мехалъ гьел Ягьудиялда нахъруссун рачӀуна ва Назареталда чӀчӀола (Насир).
Исламалда бакІ
Цогидал аварагаздасанги цІикІкІун хъван буго Къуръаналда ГІиса аварагасул хІакъалъулъ. 25 нухалъ рехсон буго гьениб гьесул цІар. Биценалда рекъон, «Марьям»-абураб сура мугьажираца Эфиопиялъул негусасда цебе цӀалула букӀун буго христианлъиялъулги МухӀаммад аварагас гьабулеб дагӀваталъулги ругел релъенлъаби рихьизарун.
Къуръаналъ цо лъабго аллагь вугин - живго Аллагьги, ГӀисаги гьесул эбел Марьямги - абулеб Троицаялъул идеяби нахъчӀвала. Къуръаналъ чӀезабула, ГӀиса кинавнги аллагь гьечӀин ва Аллагьасул вас гьечӀин, гьев вугилан, киналго гӀадамал гӀадин, цохӀого-цо вугев Аллагьасул лагъ.
Рихьуни
Ри́хьуни, яги Иргьа́н ( Иргана́й) ккола Дагъистан жумгьурияталъул Унсоколо районалъул росу.
Этимология
Ри́хьуни букIа, Иргьа́н букIа – цониги рагIуе лъаяца чIчIезабураб этимология гьечIо, амма гьел рагIаби авар (яги аваргун-гIанди) рукIин хIакъаб жо буго. Хьиндаллъуда ругел росабазул цIарал гIемерисеб бутIа лIугIула V сериядул локативазда («жаниб, жанибхун»), гьаниб – V серия. Гьебги кIиго батIияб буго: бигьагояб (-б/-в/-й/-р < *=) ва кIижубараб (-nV- + *=, цIале: -ни-б, -но-б ва гь.ц.). Суффикс -nV букIине бегьула *= гьечIогоги (рорце: къотIно́, чохьо́ни ва гь.ц.), гьедингоял руго Хьиндалазул некIсиял бакIицIаралги: Ри́хьу-ни, Хъара́-ни, Зира́-ни, ГьаркIа́су-ни, Гьара́кIу-ни. Гьелда рекъон, Ри́хьуни абураб рагIиги авараб ккола, амма кьолбол магIна унго кинабали лъазе захIматаб буго. Авар мацIалда рихь абураб рагIуца кьола гьал магIнаби: 1) бидурихь, би жанисан чвахулеб букIунеб къаркъаладулI бугеб мащу 2) хIайваназул гIавратлогол цIар 3) =ихь- «бер балагьун щиб букIаниги цебетIамизе, цебелъезе» кьолбодасан бачIараб р-ихь- абураб яги масдар, яги цIарубакI. Бачине бегьула лъабабилеб момент: гьелда рекъон, Ри́хьуни-дул магIна ккола «бихьулеб жаниблъи [яги росу]», амма нилIеда лъазе ккола Рихьуни бакIалда аварацацин Иргьанинги абулеблъи (яги абулебанлъи). ЛъарагIгун-турказ тIибитIизабулеб буго мекъаб гипотеза, гьазул рагIи кколин гьебан абун, амма гьезда киданиги бичIчIичIо жал мекъ рукIине бегьулин абураб жо: гьаб кьибилгицин бачIине бегьула аваргун-гIанди мацIаздасан. Авараб гIор абураб рагIи лIугьун буго протоаваргун-гIанди мацIадул кьолбодасан, амма гIанди мацIцIазул магIна батIияб ккола – «магIданлъи; магIданлъим» (масала: тIинд. reha < *rihV), гьелда рекъон *ʔirhV-n(V) < *rihV-, «магIданлъим бугеб бакI» магIнагун. Гьебни гьереси гьабизе бегьилаан, амма рихьундерил магърибгун-шималияб рахъалда буго гьабсагIалъгицин reha бугеб бакI. Церегоялдаса нахъе гьенибе хьвадулаан тIолго Хьиндаллъи. Генуса, ГъеникIкIалал тIалъудаса Щугъире рачунеб, гендерил умумуца гIуцIцIараб нухдацин цIар буго Иргьа́нс-Ну́хал абун. Рихьуни букIине бегьула аварабураб *rVhV абураб рагIи. Гьедингояб ккола гIанди́ абурабги – гIандияб *Gʷan- абураб рагIудаса бачIараб.
Ракьхъвай
Росу ккола АваргІорул рагІалда, районалъул центр Унсоколо росдадаса жанубиябгун-бакъбаккулл рахъалдехун 18 км рикІкІад.
Тарих
2008 соналъ Рихьуни хІоралда гъоркье ккун росу тІерхьана, гІадамалин абуни ЦІияб Рихьуни росулIе гочинаруна.
Балахьуни
Балахьуни ( Балахани), ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул росу.
Маймалак
Маймалак ялъуни Маймун (латиназул мацӀалда Primates ex Homo) — гӀалхул кӀудияб ялъуни гьитӀинаб хӀайван.
Балахьуни
Ракьхъвай
Росу ккола АваргІорул квегІаб рагІалда.
АскІор ругел росаби: шималиябгун-бакъбаккул рахъалда — Рихьуни, шималиябгун-бакътІерхьул рахъалда — Мокъсохъ ва ХарачІи, жанубиябгун-бакъбаккул рахъалда — ГьаракІуни ва Майданское.
Гъалмугъ
Гъалмугъ Жумгьурият (Хальмг Таңһч) — Россиялъул Федерациялда гъорлъ унеб жумгьурият, гьеб гъорлъе уна Жанубияб федералияб округалде.
Тахшагьар — Элиста шагьар.
ГІорхъабазда руго — Дагъистан (жанубияб рахъалда), Ставропол улка (жанубиябгун-бакът1ерхьул рахъалда), Ростов област (бакът1ерхьул рахъалда), Волгоград област (шималиябгун-бакът1ерхьул рахъалда), ва Астрахан област (бакъбаккул рахъалда).
2 январь
2-абилеб январь — григорианияб календаралда лъагIалил кӀиабилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 363 къо (високоснияб соналъ — 364 къо).
Турциялъул буртиял
Турциялъул буртиял (бурт. Туркойчура нохчий, Türkiye Çeçenleri)
3 январь
3-абилеб январь — григорианияб календаралда лъагIалил лъабабилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 362 къо (високоснияб соналъ — 363 къо).
Сергъохъала
Сергъохъала - ккола Дагъистан жумгьурияталъул Сергъохъала мухъалъул административияб центр.
5 январь
5-абилеб январь — григорианияб календаралда лъагIалил щуабилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 360 къо (високоснияб соналъ — 361 къо).
Майданское
Майданское яги ЦІияб Зирани (Майданское), ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул росу.
Ракьхъвай
Росу ккола АваргІорул квегІаб рагІалда, районалъул централдаса 30 км жанубиябгун-бакъбаккул рахъалдехун.
Хьаргабиса ГьитӀинав ТӀалхӀат
Хьаргабиса ГьитIинав ТIалхIат (1884 – 1984)
Гьеб цIаралда тIолго магIаруллъиялда машгьурлъана Урдашил МухIаммадил вас ТIалхIат. ТIалхIат гьавуна гIага-шагарго 1884-абилеб соналъ. Гьесул эмен вукIана гIодове виччарав, жиндирго рукъалъул магIишатги гьабун чIарав, гIаммал гIадамаздаса ватIа вахъичIев чи. ТIоцебе инсуца малъана ТIалхIатида иман, ислам ва Къуръан цIализе. Хадув росдал мадрасаялде витIана. Гьелдаса хадуб, доб заманаялъул киналго мутагIилзабазул гIадаб букIана ТIалхIатилги яшав. БатIи-батIиял росабалъе хьвадун, цIи-цIиял мугIалимзаби цIехон, ракъи – къечалъухъ балагьичIого, дунялиял умуразде кIвар кьечIого, тIалаб гьабулаан лъай. Гьедин гIемерал соназ хьвадун вуго ТIалхIатги. Бищунго гIемер гьев цIалун вуго, магIарулъиялъго жиндир адаб-хIурмат гьабулев, машгьурав гIалимчи Къудукьа СагIидида цеве.
Майданское
Тарих
Росдал цо бутІа тІерхьана Рихьуни хІоралда жаниб.
Хьаргабиса ГьитӀинав ТӀалхӀат
Росулъе вуссун хадуса ТIалхIатица кIиго соналъ дибирлъи гьабуна. Гьелдаса хадуб мажгит-мадраса къазегIан (1936 сон) мударислъун вукIана. ЦохIого цо мажгитал къаялда къокълъичIо коммунистаз дин чIунтизабизеян гьабулеб хIалтIи. Киса-кирего гIалимзаби, ккун, туснахъ гьаризе лъугьана. Гьоркьоб хутIичIо Хьаргаби росуги. ХIуригат бахъилелде цебеги, гIалимзабазул цIар бугеб росу букIиналъ, гьелде цIакъ кIудияб ишан босана НКВД-ялъ. Жанир лъун тIагIаралги ккана, нахъе риччаралги ккана. ГьитIинав ТIалхIатги Гъунив туснахъалда жанив тIамун вукIана 1937-абилеб соналъ. Амма, гIунтIизабизе гIайиб батичIого лъаларо, жидерго план тIубан букIиналъ лъаларо, чанго моцIидасан къватIиве виччана. Виччалагоги лъазабунила гьесда, дин гьабуни, цIидасан жанив тIамизе вугилан. Гьеб мехалде гIумрудул 53 сон бугев ТIалхIатие кIудияб батIалъиго букIун батиларо щиб кканиги, тIадежоялъе киналго гIалимзабиги ккун унел рукIиндал. Жинца малъулеб букIараб гIелму гьес гьор-кьоб къотIизе течIо. Нахъа хъаравуллъи чIезабун букIаниги, бакI-бакIалде ун малъана гьес гьеб.
6 январь
6-абилеб январь — григорианияб календаралда лъагIалил анлъабилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 359 къо (високоснияб соналъ — 360 къо).
Садулаев, Булачил ГӀабдулрашид
Садула́ев Була́чил ГІабдулраши́д  (6 октябралъ 1996 соналъул, ЦIуриб, ЧӀарада мухъ, Дагъистан) — россиялъул эркенаб стилалъул гугарухъан, Россиялъул халкъаздагьоркьосеб классалъул спорталъул мастер, дунялалъул ва Европаялъул чемпион, гIемерал халкъаздагьоркьосел турниразда бергьенлъаби босарав, гIолохъабазда гьоркьоб дунялалъул чемпион (2013), кадетазда гьоркьоб дунялалъул чемпион (2012). Миллат - МагІарулав.
Биография
2014 соналъ бергьенлъи босана «Иван Ярыгин» турниралда. 2014 соналъул апрелалъ Европаялъул чемпионлъун вахъана. 2014 соналъул сентябралда дунялалъул чемпионлъун вахъана финалалда кубаялъулав Рейнерис Салас къвинавун.
2015 соналъул маялъ Россиялъул эркенаб гугариялъул кIицIулго чемпионлъун вахъана 86 килоялде щвезегIан цIайи бугеб категориялда, финалалъулаб хурхеналда гьес жиндирго клуб цояв Шамиль КІудиямухІамадовасе рес кьечIо жинкьаго бергьине.
Россиялъул Федерациялъул президент
Росси́ялъул Федера́циялъул Президе́нт — тIадегIанасеб хIукуматалъул хъулухъ Россиялъул Федерацияллда, ва гьединго гьеб хъулухъалъе вищарав чи.
Россиялъул Федерациялъул президент пачалихъалул бетIерлъул рикIкIула.
7 январь
7-абилеб январь — григорианияб календаралда лъагIалил анкьабилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 358 къо (високоснияб соналъ — 359 къо).
Минск
Минск (Мінск) — Белоруссиялъул тахшагьарл, Минск областалъул ва Минск мухъалъул административияб центр. Гьелъие щвана «Шагьар-БахІарчи» абураб цІар. Минскалда буго СНГ-ялъул штаб-квартира. Площадь 348,84 км², халъкалъул къадар — 1 941 азар. чи.
Фейсбук
Facebook («Фейсбу́к», ) — гӀаламалдаго бищун кӀудияб жамгӀияб сайт. Рагьана 2004 соналъул 4 февралалъ Марк Цукербергица ва гьев Гарвард ЖамигӀалда цӀалулеб мехалъ рукӀарал гьесул мадугьалзабацаги  — Эдуардо Саверинас, Дастин Московицица ва Крис Хьюзица.
Дег-хитанал
Дег-хитанвлӓ (дег-хит. Deg Xit’an ) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб Атабаскал миллат.
Шагьарал ва росаби
Yukon-Koyukuk Census Area : Анвик ( Gitr’ingithchagg ), Bonasila Village ( Vits’in An-ghun’ ), Холи-Кросс ( Deloy Chet ), Шейджлук ( Łeggi Jitno’ )
8 январь
8-абилеб январь — григорианияб календаралда лъагIалил микьабилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 357 къо (високоснияб соналъ — 358 къо).
Элиста
Элиста́ (Элст — салулаб) — Россиялъул жанубалда бугеб, Гъалмугъ жумх1урияталъул тахшагьар. Москваялдаса 1250 км жанубиябгун-бакъбаккул рахъалда ккола. Гъалмугъ жумх1урияталъул сиясатияб ва културияб центр.
9 Январ
9-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил ичӀчӀабилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 356 къо (високоснияб соналъ — 357 къо).
Дагъистаналъул БетӀер
Дагъистан Республикаялъул БетІер — Дагъистан Республикаялда тІадегІанаб хъулухъ, жинца бетӀерлъи гьабулев Дагъистан Жумгьурияталъул хӀукмо билълъанхъизабиялъул къуваталъе.
Дагъистаналъул БетӀерас бачуна сиясат, жиндица Россиялъул конституция ва федералиял къанунал, Дагъистан Жумгьурияталъул конституция ва Дагъистаналъул къанунал цӀуниялде ва гьел рилълъанхъизабиялде кӀвар кьолеб, ва гьединго халкъазда гьоркьоб ращалъи, инсанасул ва ватӀанчиясул эркенлъи ва ихтиярал цӀунулеб ва Дагъистан Жумгьурияталъул цолъиги ракьги цӀунулеб. Дагъистаналъул БетӀерлъун вукӀине рес кьуларо къануналъ 30 соналдаса гъоркьехун сонал ругев чиясе.
Хъулухъ тӀубазе бихьизабураб болжал — щуго сон. Вищула Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Собраниялъул депутатаз, Россиялъул Федерациялъул президентас рихьизарурав лъабго кандидатасдасан.
Пачалихъияб советалъул Председатель
1994 соналдасан байбихьун Дагъистан Жумгьурияталда тӀадегӀанаб хӀукмо билълъанхъизабиялъул къуват тӀобазабулеб букӀана Дагъистан Жумгьуриятал Пачалихъияб советалъ, жиб бищулеблъунги букӀараб 14 «аслиял» дагъистаналъул миллатазул вакилзабздасан гӀуцӀараб Конституциялъулаб собраниялдалъун. 1994 соналдасан байбихьун Дагъистаналъул Пачалихъияб советалъул Председателлъун вукӀана даргин миллаталъул вакил МухІамадгІали МухІамадов.
2002 соналъул риидал Дагъистан Жумгьурияталъул Конституциялъулаб собраниялъ иргадулаб куцалда Пачалихъияб советалъул председателлъун вищана МухІамадгІали МухІамадов. Гьесие хъулухъ тӀубазе бихьизабураб болжал ьукӀана 4 сон.
2003 соналъ Кремлялъ гӀуцӀараб икълимиял къанунал рахъи РФ конституциялда данде ккезабиялъул къануналда рекъон, Дагъистаналда къабул гьабуна цӀияб конституция. 2003 соналъул 10 июлалъ Конституциялъул собраниялъ къабул гьабуна Дагъистан Жумгьурияталъул конституция, жинда рекъон жумгьурияталда цӀияб жумгьурияталъул президент - абураб хъулухъ баккараб. ТӀоцересел ритӀухъал ва тӀолгохалкъазул президент вищиялъул рищиял рукӀине кколаан 2006 соналъ, гьеб заманаялъ Дагъистаналъул Пачалихъияб советалъул гӀуцӀиялъул болжал лъугӀараб мехалъ.
Кинго 2004 соналъ Россиялъул президент В. В. Путинил жигараб байбихьиялда бан, Россиялъул Федерациялъул киналниги икълимазул тӀадегӀанал хъулухъалъул гӀадамал рищи хисун букӀана Россиялъул президентас рихьизарурал кандидатаздасан икълималъул къанунал рахъулеб идараялъ рихьизариялде. . Жал хӀукмуялда ругел икълимазул бутӀрузе рес щвана цоги нухалъ жалго рищизе изну тӀалаб гьабун президентасухъе руссине.
Хъулухъалде лъугьин
БетӀер хъулухъалде лъугьуна рищияздаса хадуб лъеберабилеб къоялъ, гьаб хадусеб гьа бан бахъарабго: «Дун гьедула гӀемермиллатазул дагъистаналъул халкъалъе ракӀ бацӀцӀадго хъулухъ гьабизе, дурусго цӀунизе Россиялъул Федерациялъул Конституция, федералиял къанунал, Дагъистан Жумгьурияталъул Конституция ва Дагъистан Жумгьурияталъул къанунал, инсанасул ва ватӀанчиясул эркенлъи ва ихтияразул хӀурмат гьабизе ва гьел цӀунизе, Дагъистан Жумгьурияталъул цолъи ва ракь цӀунизе, ракӀбацӀцӀадго ва ритӀухълъиялда дида тӀад лъурал Дагъистан Жумгьурияталъул БетӀнрасул тӀадеганал хъулухъал цӀунизе».
Гьа бала рохалилаб ахӀвал-хӀалалда Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъул депутаталги ва Дагъистан Жумгьурияталъул Конституциялъулаб Судалъул къадизабиги ругеб бакӀалда. БетӀерас гьа бала Жумгьурияталъул Конституциялда кверги лъун. Гьа бан бахъарабго ахӀула Дагъистан Жумгьурияталъул Пачалихъияб гимн.
Ихтиярал
Халкъияб Шураялъул хӀалтӀи чӀезаби;
СССРалъул Пачалихъияб премия
СССРалъул Пачалихъияб премия - СССРалъул аслияб шапакъат.
10 Январ
10-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил анцӀабилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 355 къо (високоснияб соналъ — 356 къо).
11 Январ
11-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 11-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 354 къо (високоснияб соналъ — 355 къо).
Фюрер
Фю́рер (Führer [fyːʁɐ] — «цевехъан», «бетІер») — Германиялда 1934—1945 саназда пачалихъалъул ва  Национал-социализмалъулаб германиязул хІалтІухъабазулаб партиялъул (1921–1945) бетІерасул букІараб расмияб титул, ва гьединго цІаразулги ССалъул хъулхъазулги (штурмбаннфюрер, группенфюрер ва ц.). Аслияб къагІидаялъ Фюрер абула Адолф Гьитлерида, расмияб къагІидаялъ жиндир гьеб титул букІарав.
МухӀаммад Ал-ГӀарифи
ГӀабдурахӀманил МухІаммад Ал-ГІарифи (محمد العريفي) (гьавуна 1970 соналъул 15 июлалъ) - исламалъул дагӀватчи ва шаргӀияб гӀелмуялъул устар. Гьединго гьев вуго СагӀуд Ханасул ЖамигӀалъул профессор  ва СагӀудиялъул ралъдалгун-рагъул къуваталъул Фагьд Ханасул академиялъул мажгиталъул имам. ГӀалимчи Ибн Базихъ цӀаларав вуго.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">
ЖамгӀиял сайтазда
2015 соналъул 15 маялда Ал-ГІарифил Фейсбукалда бугеб гьумералъ бакӀарана 16 миллион лайк, ва гьединго Твиттералда 11.9 миллион чияс подписка гьабун буго гьесухъе. Гьединлъидал, гьесул аккаунт уна гӀаламалдаго 100 бищун машгьурал аккаунтазда гьоркьоб ва гьелъ тӀоцебесеб бакӀ ккола Гьоркьохъеб Бакъбаккул аккаунтазда гьоркьоб.
Al-Arefe and the 2013 Egyptian coup d'état
In July 2013, Al-Arefe was arrested by the Saudi authorities for what is believed to be an interrogation on the basis of his political, moral, and religious positions regarding the coup d'état in Egypt. It was speculated that the arrest was in response to a complaint filed by the Egyptian Ministry of Foreign Affairs to its Saudi counterpart. The complaint claimed that Al-Arefe was intervening in Egyptian domestic affairs. Before his release, he signed a pledge not to interfere in Egyptian affairs and was released afterwards but placed under house arrest. He was also banned from traveling to Doha, where he was scheduled to deliver a religious lecture there. The Saudi authorities never announced the reason behind Al-Arefe's arrest.
Views
In June 2013, an article in the British newspaper The Independent said "He has in the past accused Shias of being responsible for kidnapping, cooking and skinning children before placing their remains outside the family home for their parents to find."
His official web site said he rejects "right-wing media allegations that he may have contributed to the radicalization of three British born Muslims seen in a recently released video by ISIS." It quotes him as saying "I have a positive working relationship with many government institutions around the world including Saudi Arabia where I am a member of an academic body specializing in discrediting terrorist ideology. My position vis-à-vis ISIS is very clear as I am vehemently opposed to the brutal methods employed by many of their fighters and categorically condemn their extremism. I have personally published a number of academic works highlighting the numerous fallacies in their pernicious and divisive ideology."
Controversies
Al-Arefe was banned from entering Switzerland for holding extreme views.
A June 2013 article in The Independent said that the Al Khoei Foundation, "a leading mainstream Muslim group" of Shiites in the UK, expressed concern about "divisive and sectarian personalities" after his arrival there, noting the prior ban from entering Switzerland and saying he has frequently preached against "evil Shiites". In March 2014, he was banned by the Home Office from returning to Britain after a series of sermons in Cardiff, Birmingham and London. A Home Office spokesperson said: "We can confirm Mohammad Al-Arefe has been excluded from the United Kingdom. The Government makes no apologies for refusing people access to the UK if we believe they represent a threat to our society. Coming here is a privilege that we refuse to extend to those who seek to subvert our shared values."
Атнаял
Шагьарал ва росаби
Valdez–Cordova Census Area : Гакона ( Ggax Kuna’ ), Гленналлен ( Ciisk’e Na’ ), Гулкана ( C’ulc’e Na’ ), Дельта-Ривер ( Saas Na’ ), Клутина йогы ( Tl’atii Na’ ), Клутина йӓр ( Tl’atibene’ ), Коппер-Центр ( Tl’aticae’e ), МакКарти ( ? ), Менделтна ( Bendilna’ ), Ментаста-Лейк ( Mendaesde ), Набесна ( Nabaesna’ ), Слана ( Stl’ana’ ), Нельчина ( Xaz Ghae Na’ ), Тазлина ( Tezdlen Na’ ), Чисана ( Tsetsaan’ Na’ ), Читина ( Tsedi Na’ )
Matanuska-Susitna Borough : Лейк-Луиз ( Sasnuu’ Bene’ ), Талкитна ( Dghelaay tahwt’aene ), Суситна ( ? ), Суситна йӓр ( Ben Ce’e ), Суситна йогы ( Sasut Na’ )
Denali Borough : Денали ( Dghelaayce’e ), Кантвел ( Yidateni Na’ )
Чантросу
Чантросу — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Росу буго Сулахъ гІорул квегІаб рахъалда ва Гъизилюрт шагьаралъул гІорхъода.
ГІагарда ругел росаби: севералда — Костек росу, севериябгун-бакъбаккуда - Акаро росу, севериябгун-бакътІерхьуда — ЦІияб Костек росу, къиблаяб рахъалда — ЦІияб Силди росу, къиблаябгун-бакътІерхьуда — Байрамросу, Генжеросу, Муцалросу ва Темирросу росаби, къиблаябгун-бакъбаккуда — Нечаевка ва Мацеевка.
Grozny Avia
Grozny Avia — Сунж-хъалаялда аслияб чІей бугеб Россиялъул гьавамухъал. Авиакомпаниялъ раччула гІадамал, къайи ва гьединго почта, жанисел ва къватІисел сапаразда, гьелъул буго кинабниги къваригІунеь сертификатал ва лицензияби. Гьеб хІалтІизе биччан буго Россиялда, СНГялда, Европаялда, Африкаялда ва ГІагараб Машрикъалда.
Тарих
«Грозный Авиа» авиакомпания гІуцІцІана 2007 соналъ Чачан жумхІурияталъул тІалабалда рекъон. ТІоцебесеб коммерческияб роржен гьабуна 2008 соналъул 15 июналъ.
Флот
2012 соналъул декабр моцІалда «Грозный Авиа» компаниялъул паркалда рукІана: Киналго самолетал хІадурун руго BRNAV, TCAS, EGPWS, RVSM - яздалъун ва гьезие изну буго Россиялда жаниб ва гьеб бахун къватІибги рорженал гьаризе.
Гьоркьохъеб гІумру — 24 сон.
Коюконал
Коюконал Коюконал (коюк. Denaakkʼe, Dinaak̲ʼa ) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб Атабаскал миллат.
Россия Федерациялъул Президентасул хӀурматияб грамота
Россия Федерациялъул Президентасул хІурматияб грамота
13 Январ
13-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 13-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 352 къо (високоснияб соналъ — 353 къо).
ХӀадисов, Маматханил ГӀабдусалам
ХІадисов Маматханил ГІабдусалам (26 марталъ 1989, МахІачхъала, Дагъистаналъул АССР, РСФСР, СССР) — россиялъул эркенаб стилалъул гугарухъан, дунялалъулго чемпион (2014), кIицIулго Европаялъул чемпион, Европаялъулал хІаязда приз щварав. Гугаризе вахъуна 96 килоялде щвезегIан цIайиялъул категориялда. Россиялъул халкъаздагьоркьосеб классалъул спорталъул мастер
Биография
Гьавуна 26 марталъ 1989 соналъул МахІачхъалаялда. Миллат - магІарулав. Эркенаб гугариялда вуго 13 сон баралдаса. ТIоцевесев тренер вукIана Х. ХIажиев. ЛъугIизабуна МахІачхъалаялъул филиал Ростовалъул пачалихъалъул экономикияб университеталъул. Гугаризе вахъуна МахІачхъалаялъул «Динамо» спортшколалъул цIаралда. Тренерал: Иманмурза ГIалиев, ХIайдар ХIайдаров. Жиндир заманаялда кутакалда тIад чIун къаркъала куцулев вукIана тренажеразул залалда, кинго гьесда бичIчIана, гугаризе кканани гIицIго къуваталъул хIадури гуреб, гугари лъайги къваригIунеб букIин.
КӀкӀингитал
КӀкӀингитал (кӀкӀин. Lingít, Łingít) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда ва Канадаялда бугеб миллат.
Атлантикияб океан
Атлантикияб океан — ккола Ракьалда тІад ГІодоцараб океаналдаса хадуб кІиабилеб кІудияб океанлъун. Гьеб буго шималияб рахъалдасан Гренландиялда ва Исландиялда гьоркьоб, Европаялда ва Африкаялда гьоркьоб бакъбаккул рахъалдасан, Шималияб ва Жанубияб Америкабазда гьоркьоб бакътІерхьул рахъалдасан, ва Антарктидаялдаги жанубияб рахъалъан.
15 январ
15-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 15-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 350 къо (високоснияб соналъ — 351 къо).
Холикачукал
Холикачуквлӓ Холикачукал (холик. Doogh Hit’an [toʁhətʼan]) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб Атабаскал миллат.
14 Январ
14-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 14-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 351 къо (високоснияб соналъ — 352 къо).
Гвичинал
Гвичинал (гвич. Gwich’in ) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда ва Канадаялда бугеб Атабаскал миллат.
Шагьарал ва росаби
АУШ — Аляска: Yukon-Koyukuk Census Area : Арктик-Виллидж ( Vashrąįį K’o˛ o˛ ), Бирч-Крик ( Deenduu ), Венети ( Vįįhtąįį ), Каньон-Виллидж ( Łąįį Tree Zhee ), Сёркл ( Dan Zhit Haainlaii ), Форт-Юкон ( Gwichyaa Zheh ), Чалкитсик ( Jałk’iitsik ), Чандалар (йогы) ( T’eedriinjik )
Канада — Юкон: Олд-Кроу ( Teechik ), Пил йогы ( Teetl'it Gwinjik ), Поркьюпайн (йогы) ( Ch’ôonjik )
Канада — Йыд-вадывел территоривлӓ: Аклавик ( Akłavik ), Инувик ( ? ), Телит-Же ( Teetl'it Zheh ), Цигетчик ( Tsiigehtchic )
Александр Вишневский
Александр Вишневский (25 декабр 1939 сон, Москва — 30 май 2013 сон, гьенивго) — советияв ва россиялъул Вишневскиязул тохтурзабазул тухумалдасан хирург. Медикиял гӀелмабазул устар, профессор, СССРалъул Пачалихъияб премиялъул лауреат.
Цимшианал
Цимшианал (цимш. Ts’msyan) — Канадаялда ва Америкаялъул Цолъарал Штатазул Аляскаялда бугеб миллат.
2016 сон
2016 (кІиазаралда анцІила анлъабилеб) сон — григорианияб календаралъул рузман къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2016 сон, лъабабилеб азарсоналъул 16 сон, XXI гІасруялъул 16 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 6-леб сон.
Россиялда гьеб сон лъазабун буго Россиялъул киноялъул сонлъун.
ЦӀиликь росдал бо
ЦӀиликь росдал бо  — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна кӀиго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ЦӀиликь росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 54,99 км².
Багъдад
Багъда́д (بغداد, персазул мацІалда гьеб ккола - «Аллагьасул сайигъат» абураб раг1и) — ГIиракъ пачалихъалъул тахшагьар, Багъдад мухІафазаялъул административияб центр.
Жаниб гІумру гьабулеб буго 6 млн чияс.
Багъдад ккола Бакъбаккул Улкабазул бищун к1удияб шагьарлъун.
Данезаял
Данезаял (данез. ᑕᓀᖚ) — Канадаялда бугеб Атабаскал миллат.
ГӀисахӀажиев, Асадуллагьил МухӀамад
ГІисахІажиев Асадуллагьил МухІамад (гь. 3 октябралъ 1979 соналъул) — россиялъул эркенаб стилалъул гугарухъан, Россиялъул чемпион (2002), дунялалъул чемпионаталъул гIарцул призёр (2002) ва Европаялъул чемпионаталъул пахьул призёр (2002).
Хайдаял
Хайдаял (Хайд. X̲aat, X̲aadas, X̲aayda) — Канадаялда ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб миллат.
Ктунахаял
Ктунахаял ялъуни Кутенайал (ктун. kʰtʰuˈnaxa) — Канадаялда бугеб ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялда миллат.
Секаниял
Секаниял (инг. Sekani) — Канадаялда бугеб Атабаскал миллат.
Lufthansa
Deutsche Lufthansa AG (Люфтганза) — Алманиялъул ва тІолабго Европаялъул бищун кІудияб авиакомпания, ва гІадамал раччиялъул рахъалъ дунялалдаго щуабилеб бакІалда бугеб.
Флот
Lufthansa-ялъул 2013 соналъ букІараб флот
Маршрут
СНГялда авиакомпаниялъ рейсал гьарула хадусел шагьаразде:
Криял
Криял (инг. Cree) — Канадаялда ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялда миллат.
КъурбангӀалиев, МухӀамадил МухӀамад
КъурбангІалиев МухІамадил МухІамад (гь. 15 ноябралъ 1994 соналъул) - россиялъул эркенаб стилалъул гугарухъан. Миллат - магІарулав.
Махщалил сонал
Гугариялда вуго 10-сонил гIумруялдаса байбихьун. 2012 соналъул гIолилазда гьоркьов дунялалъул чемпион.
2013 соналъ Россиялъул чемпионаталда бергьана, Универсиадаялда меседил ва дунялалъул чемпионаталда пахьул медалал щвана.
2014 соналъ жиндирго категориялда Европаялъул чемпионлъун вахъана.
Халкъаздагьоркьосел турниразда чанцIулго бергьана ва призал росана, гьездаса ккола Рамзан Къадировасул Кубок, Иван Ярыгинил Кубок ва Дэйв Шульцил Мемориал.
ГьаракӀуни
ГьаракIуни (Аракани), ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул росу, Урчиаб ва ТІаралъул-МегІергун цадахъ гъорлъе унеб ГьаракІуни росдал советалъул центрлъунги ккола.
Ракьхъвай
Росу буго Хьаргаби мухъалъул гІохъода, жанубиябгун-бакътІерхьул рахъалда. ГІагарухъ ругел росаби Майданское ва Зирани. Росдада жанисан чвахулеб буго гІор. Росдада аскІосан буго автонух Шура—Аргун.
Машгуьрал росулъасел
ГьаракІуниса СагІид
ШулалъутӀа
Росу гъорлъе уна Балахьуни росдал советалда.
Ракьхъвай
Росу буго районалъул цетралдаса жанубгун-бакъбаккул рахъалдехун 44 км рикІкІад.
Денайинаял
Денайинаял (ден. Dena’ina) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб Атабаскал миллат.
Бакъда Гьиристан
Бакъда Гьиристан яги Къиблаяб Осе́тия (Хуссар Ирыстон, სამხრეთი ოსეთი) — Кавказалда бугеб цо-цояца гурони рикІкІинчІеб пачалихъ
Цутинаял
Цутинаял ялъуни Сарсиял (цут. Tsúùtínà, инг. Sarcee ) — Канадаялда бугеб Атабаскал миллат.
Тагишал
Тагишал (таг. Tagish Khwáan ) — Канадаялда бугеб Атабаскал миллат.
Талтанал
Талтанал (инг. Tahltan) — Канадаялда бугеб Атабаскал миллат.
Ханал (Аляскаялъул миллат)
Ханал (инг. Hän Hwëch’in) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда ва Канадаялда бугеб Атабаскал миллат.
Шималияб Гьиристан
Жумгьурият Шималияб Осе́тия — Ала́ния (Шималияб Осетия, Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани ) — Россиялъул Федерациялда гъорлъе унеб жумгьурият, Россиялъул Федерациялъул икълим, гъорлъе уна Шималияб Кавказалъул федералияб округалда.
ГІорхъи цо гьарула: бакътІерхьудае — Къабарда-Балкъаралъулгун, севералда — Ставропол улкаялъулгун, бакъбаккуда — Гъалгъаялъулгун ва Чачанистаналъулгун, къиблаялда — Гуржиялъулгун ва Бакъда Гьиристаналъулгун.
ГІуцІана 1924 соналъул 7 июлалъ.
Биология
Биоло́гия (βιολογία; βίος — «гІумру» +  — «лъай, гІелму» ) ккола чІагоябщиналъул ва гьелъул бугеб бакІгун бугеб хурхеналъул ва гьоркьоблъиялъул хІакъалъулъ гІелму. Биолоиялъ лъазе гьабула гІумруялъул киналго аспектал: гІуцІи, иш тІубай, гІей, лъугьин, эволюция ва чІагоябщинаб ракьалда тІад бикьи. Биологиялъ чІагоябщиналъул гьабула классификация ва сипат-сурат, гьезлу батІи-батІиял тайпабазул лъугьиналъул, гьезул жидедаго гьоркьоб ва сверухъ бугеб тІабигІатгун бугеб хурхеналъул.
Ереван
Ереван (Երևան) ккола ЦIамухъ жумх1урияталъул тахшагьар.
КӀкӀинчонал
КӀкӀинчонал ялъуни Догрибал (кӀкӀин. Tłı̨chǫ, инг. Dogrib) — Канадаялда бугеб Атабаскал миллат.
Рейс 370 Malaysia Airlines
Рейс 370 Malaysia Airlines — Malaysia Airlines авиакомпаниялъ Малайзиялъул тахшагьар Куала-Лумпуралдаса КХРялъул тахшагьар Пекиналде гьабураб, 2014 соналъул 8 марталъ щамат къоялъ жиндиргун бухьен къотІараб рейс. Гьеб лахІзаталъ самолет боржунеб букІанаЖанубияб-Китаялъул ралъдада тІад. Хал-шабл гьабиялъул хІасилалда чІезабуна, лъиц бугониги авиалайнералда ракьалъулгун бухьен гьабулеб система чІезабун бугоян, гьелъул хІасилалда самолеталъ жиндирго курс хисун буго ва гьаваялда жегиги 7 сагІаталъ боржен гьабун бугоян.
Дакеккал
Дакеккал ялъуни Кэрриерал (дак. Tákʰɛɬ, инг. Cariier, Dakelh) — Канадаялда бугеб Атабаскал миллат.
16 Январ
16-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 16-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 349 къо (високоснияб соналъ — 350 къо).
Дене-сулинеял
Дене-сулинеял ялъуни Чипевьянал (дене. Dënesųłiné, инг. Chipewyan ) — Канадаялда бугеб Атабаскал миллат.
ТӀаралъул-МегӀер
ТІаралъул-МегІер (Таратул-Меэр), ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул росу.
1921 соналдаса бахъун ГьаракІуни росдал советалда гъолъе уна.
Машгуьрал росулъасел
ГьаракІуниса СагІид
Душанбе
Душанбе (Душанбе́) — ккола ТІажикистаналъул тахшагьарлъун.
Мокъсохъ
Мокъсохъ (Моксох), ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо мухъалъул росу.
Хунзахъа КӀудияв ХӀажи
Хунзахъа КIудияв ХIажи (1872 - ). Абулмуслимил наслуялъул гIалимчи.
Хунзахъа Ражабил ГIумарил вас Ражаб-хIажи гьавуна гIага-шагарго 1872 соналъ ГIалимчулал абулеб тухумалда. ГIалимчулалин гьесул тухумалда абиялъе гIилла ккола Абумуслим-шайих вачIаравго, гьес бачIараб гIелмуги тIахьалги цIалун, гIелму босарал гIемерал гIалимзаби гьесул тухумалъул рукIин.
18 Январ
18-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 18-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 347 къо (високоснияб соналъ — 348 къо).
19 Январ
19-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 19-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 346 къо (високоснияб соналъ — 347 къо).
Хунзахъа КӀудияв ХӀажи
Гьесул умумуздасан рачIарал тIахьазда хъвараб тарихалдасан буго гьадинаб хъвайхъвагIай: «Дагъистаналде ислам бачIинелде цебе, нижер кIудияв эмен, жиндир зара бацIцIадав, кафураб заманалда гьезул гIалим ватана. Абумуслим вачIана, ислам къабул гьабуна. ТIоцебе иманги лъун гьев жаниве вачана жиндиралда цун рукъзал кьуна, масжид бана. Абумуслимида цадахъ йикIарай гьесул яц жиндирго васасе чIужулъун ячана. Биги гьанги жубана Абумуслимил тайпаялъул, гьесул нухда хьвадулел умумул нижер лъугьана. АнцIила щуго гIалим наслуялда вахъана, щунусиялде гIагарун тIахьал гьезул ратана. Гьезул щибав гIелмуялде гурони валагьичIо, гIелму тун хьвадаразул магIишатги билълъинчIо. Мисриялде, Шамалде ун гIелму тIалаб гьабуна, гьениса тIахьал росун тадрис гьабун цIалана. Гьезул цIар Аль-гIуламау ГIалимчулал аль-аварию" аль-хунзахийю аль-тIалтIию абун тIибитIана».
20 Январ
20-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 20-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 345 къо (високоснияб соналъ — 346 къо).
Батиров, ГӀалаудинил Адам
Бати́ров ГІалаудинил Адам (гь. 13 январалъ 1985 соналъул, Дагъистаналъул АССР, СССР) — россиялъул эркенаб стилалъул гугарухъан, Россиялъул халкъаздагьоркьосеб классалъул спорталъул мастер.
Биография
ГІумру гьабун буго Хасавюрталда. Эркенаб гугариялде хьвадизе байбихьана 1997 соналъ. Миллат магІарулав.
Хъизан
Адам ккола кIицIулго алимпиялъул чемпион Мавлет Батировасул гьитIинав вацлъун.
Лъай
2002 с. лъугIизабуна Хасавюрталъул № 13 школа. 2007 с. лъугIизабуна ДПУялъул юридистлъиялъул факультет.
Почалъул индекс
Почалъул и́ндекс — ккола цоцада хадур цун хъварал хІарпал яги рикІкІенал, жиб жубалеб почалъул адресалде кагътал рикьизе бигьалъиялъул мурадалда. Жакъасеб заманаялда цІикІкІунисел халкъиял почалъул хъулухъаз хІалтІизабула почалъул индексал.
МухІканго магІна чІезаби
Россиялъул Федерациялъул «Почалъул хІакъалъулъ» бачІараб Федералияб къануналда рекъон (редакциялда 22.08.2004, № 122-ФЗ), «почалъул индекс ккола — почалъул адресалъул шартІияб рикІкІеналдалъун гьабураб гІуж, щибаб почалъул бухьеналъулаб бакІалъе жиб кьолеб.
Номера почтовых зон
Россиялда хІалтІизабула 6-гоялдасан гІуцІараб система XXXYYY, жинда жаниб тІоцебесеб XXX — шагьаралъул кодлъун букІунеб, ва хадусеб YYY — почалъул бутІаялъул кодлъун букІунеб, амма цо-цо чІахІиял шагьаразул, мисалалъе Москва яги Хабаровск гІадинал, гьезул рукІуна чанго шагьаралъул кодал.
Гьигьалъа ХӀажимухӀамад ХӀусейнияв
Гьигьалъа ХIажимухIамад ХIусейнияв (1835 - 1935)
АнцIила ичIабилеб гIасруялъул ахиралда, ва къоабилелъул авалалда МагIарулазда дин исламалъул балъголъаби мухIканго, камилго, гIатIидго лъазариялда, халкъалъе мустахIикъаб рухIаният ва жамгIиябгун напсияб тарбия кьеялда тIад машгъуллъун, ракI бацIцIадго, кIудияб пайдаяб хIасилалдалъун хIалтIулев вукIарав гIалимчи, динияв хIаракатчи, шагIир, таржумачи, катиб ккола Гьигьалъа ГъазимухIаммадил вас ХIажимухIаммад ХIусейнияв.
Цо къарну гIумруялъул нахъа тана гьес 1835 соналъ гьавурав гьев хвана 1935 соналъ. Сверухъ ругел росабалъ гьев лъалаан МухIамаддибир абураб цIаралда гъоркь. Диниял ва шигIриял асаразда хадуб гьес хъван батула цин Гьигьалъа ГъазимухIаммадил вас МухIаммадин, цин Агъвалиса ХIусейнияв МухIаммадилан.
Гьелъин цо-цоязда гьел асарал хъварал чагIи батIи-батIиял ругиланги кколеб. МухIамад хIакъикъаталда гьавуна ва гIуна Гьигьалъ росулъ. Хьизан гьабун санал индал гьев жиндирго инсул букIараб ахикье Агъваливе вахъуна, гьениб минаги бан, магIишат гьабизе лъугьуна. Гьенив гьев хунги вуго, вукъунги вуго. Агъвали росдал авалалда буго гьесул хобалда тIад гьабураб, бусурбабаз зиярат гьабулеб хIужраги.
Жиндирго цIаралда ХIусейинияв абун тIаде жубаялъе гIилла ккола, гьесие жив МухIаммад аварагасул (с.т.гI.в.) яс ФатIиматил вас ХIусейнил кьибилалъул вукIин загьир гьабизе бокьи, ай жив сайидазул вукIин. ХIакъикъаталда гьеб гьединги букIун буго. Гьигьалъ росулъа гIолохъанав гIелмияв хIалтIухъан Шамхалдибир ГIисаевасул баяназда рекъон, гьесин абуни кьочIчIое босун буго Шамил имамасул дурц ГIабдурахIманил вас Шамилица гIуцIараб жиндир тухумалъул силсилат. 1721 соналъ Гъазигъумекдерил хан квер гьечIев Сурхайица лезгиназул Курах росулъ къадилъун тIамун вуго Мазамма абурав чи. Гьесул вас, гъумекиса тIарикъаталъул устар Джамалудинил вацгIал, ГъазимухIаммад Гьигьалъе гочун вуго, анцIила микьабилеб гIасруялъул кIиабилеб бащалъиялда. МухIканал чIванкъотIарал сонал чIезариIзе захIмат буго. Гьелъие гъваридаб цIех-рех къваригIуна, гьеб жеги гьабун гьечIо. ГъазимухIаммад, Жамалудин устарго гIадин, кколев вуго ХIусейнил микьабилеб наслуялъул вакил. Гьеб сиясиялда чIезабун буго.
Шай ГъазимухIаммад жиндирго ватIаналде гочинчIого Гьигьалъе гочарав? Гьеб суалалъе жаваб кьезе захIмат буго. ГIелмуялда. хадув вачIун ватизеги бегьула, гьединал батIи-батIиял миллатазул гIадамал лъай босизе батIияб росулъе гочин доб заманалда тIибитIараб иш букIана. ЧIамалазул жамагIаталда жанир рукIана Хъварщиса Загъаласда цадахъ Дагъистаналда машгьурал гIалимзаби. Гьезухъе цIализе рачIунел рукIун руго, жидерго росулъ лъикIал мугIалимзаби, гIалимзаби ругониги, батIи-батIиял миллатазул вакилзаби.
Кин бугониги ГъазимухIамадил къисмат бухьараб буго Гьигьалъ росдада.
МацӀазул генетикияб классификация
МацІазул генетикияб классификация ккола дунялалда ругел мацІазул, жидер лъугьиналдаги, жидеда гаргадулел халкъазул лъугьиналдаги, цогидал мацІазулгун бугеб бухьеналдаги рекъон гьабураб хасаб классификация.
Дунялалда буго чанго азарго мацІ. Машгьурал ва тІиритІарал справочниказде росула гІицІго гьанже ругел мацІал (ай чІагоял ва дагьалъ церегІан хварал мацІал). Ethnologue-ялъул баяназда рекъон, 2018 соналда бугеб хІалалда, гьанжесел мацІазул къадар буго 7 азарго, Лингвосфераялъул реестралда рекъон — 4994. Гьел мацІазул гІемерисел цолъизарула хъизаназде, цо-цо мацІал рикІкІуна ратІа тІураллъун (ай цохІо гурони мацІ гьечІел хъизаналда) ялъуни классификация гьаричІел.
МацІазул хъизанлъун рикІкІуна мацІазул генетиякияб цолъи, жиндир, масала, индоевропаялъул мацІазул гІадаб даражаги гъварилъиги, ай гІага-шагарго 6–7 аз. соналъ цебе батІи-батІиял мацІазде биххараб. Цо-цо мацІазул хъизаналин абулел ратула дагьаги гъваридал цолъияллъун, масала кушит мацІал, австронезиялъул мацІал. Гьезде абула тІадхъизанилан.
Кинабниги буго гІага-шагарго 420 мацІазул хъизан, 100-ялдаса цІикІкІун изолят ва 100-ялдаса цІикІкІун классификация гьечІелмацІал. Хъизанал цо-цо цолъизарула дагьабги кІудияб даражаялъул цолъалабазде — макрохъизаназде (филал, phylum), амма жакъа къоялъ гьезул гІемерисл рукІин ккола гІицІго гІелмияб гипотезалъун, жал рукІин тасдикъ гьабзе кколел. КьучІаб далил буго цохІо ностратикиял ва афразиялъул макрохъизанал рукІиналъул теориялъул.
Географиялъулаб классификация
МацІазул хъизаналъул къадаралъе классификация гьабизе бищщун санагІатаб буго генетикияб гуреб, географиялъулаб — материказда ва континентазада рекъон, мацІазул хъизаназул гІурхъаби физикиял гІурхъабазде данде ккечІониги.
Генетикияб батІалъи цо ккураб гьечІо батІи-батІиял регионазул.
† знакалдалъун рихьзарун руго хварал мацІал, хъизанал, мацІазул тІелал. {Фигуриял} скобкабазда жаниб бихьизабун буго мацІазул къадар.