cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
МухӀамад Къебедов
ГьабсагӀат гьес гӀумру гьабулеб буго лъикӀаб европаялъулаб къагӀидаялъ бараб минаялда жаниб. Рагьо-къоно чӀезабун буго берцинго. ХӀухьабихъизе гьарун руго санагӀалъаби. ГӀумру гьабулеб буго МустӀафаца жиндасаго къогогӀан соналъ гьитӀинай цӀакъ хӀалимай, рекӀелъ йосулей болгарай Гюльгьан абураб цӀаралъул гӀадангун цадахъ. Гьей кколей йиго Болгариялъул Селистра абураб шагьаралдаса. Гюльгьанилгун хабар гьабизе гӀурус мацӀалъ дагьаб бигьагоги букӀана.
Гьезул жидерго лъимал гьечӀо. МустӀафал цеехун йикӀарай хъизаналдаса рукӀарал лъималазги гьесулго кӀудияв вац Камилил цо васасги гьабсагӀат гӀумру гьабулеб буго Канадаялда. Гьездаги руго Шамил, Ибрагьим, ИсмагӀил абурал магӀарулазул цӀарал.
Гьай-гьай, гьенир ругел гӀадамаз хӀаракат бахъулеб буго рес букӀун жиде-жидер миллаталъул гӀадамазулгун ригьин-цӀа гьабизе. ХӀатта, росдал мухтар-бегавул Гьидаятица бицана жиндие ясалги дагъистаниязул росасда рукӀине ва васасеги дагъистанияй ячине бокьун букӀанилан. Амма къисмат батӀияб хъван батанилан бицана мухтарас.
Жакъа Дагъистаналдаса гурони хъизан гьабиларилан вас чӀун вугилан бицана Гьидаятил рахьдал яц Батулицаги.
Гьелъул жиндирго рос абуни вуго туркав- МухӀамад Чен. Амма гьес цӀакъ хӀаракат бахъулеб бугоан дагъистаниязул, магӀарулазул гӀамал-хасияталда рекъон вукӀине. ТӀубан магӀарул мацӀалде ругьунлъун гьечӀониги гьесда бичӀчӀулеб буго нилъер махсара-хочӀ.
МухӀамад Чен хӀалтӀана нухазул управлениялда. Гьениса пенсиялде араб мехалъ Эсадия росдал рагӀалда бугеб бищун тӀабигӀат берцинаб бакӀалда, рохьоб жаниб бана цӀакъ санагӀатаб нилъер гьаниб абулеб котеджалъул къагӀидаялъул мина. АскӀоб гӀезабуна ах. Гьениб камураб пихъ гьечӀо. Гьениб буго кариги, багӀлиги, инжирги… гранатаялъул гъотӀода берцинго биччалеб букӀана тӀегь. Рагьда рукӀана гӀанкӀаби-хӀелкал. ХӀапделеб бугоан бищун хирияб тайпадул гьой.
Гьениб гӀумру гьабизе берцинлъиги рахӀатги, хъизаналъего гӀураб пачалихъалъул пенсияги букӀана. Амма цо къоялъ Батулица росасда абуна: «дуца бокьараб гьабизе бегьула, дида цо иш гьечӀого чӀезе кӀоларо»,- ян. Щибха, Батули нилъеца гьабилеб, -ян гьелъухъ балагьун хутӀун вуго рос МухӀамад Ченги.
Гьедин гьез Чифлиткой шагьаралда байбихьана тукеналъул хӀалтӀи гьабизе. Хадуб Батулида ракӀалде ккана туркал магӀарулазул хинкӀазде ругьун гьаризе. У, ле, гьелъ рагьана гьеб шагьаралда жаниб хӀакъикъаталдаги «Хинкал» абураб кафе. Гьение хӀалтӀизе ячана кӀиго туркай. Батулица цин жинцаго байбихьана хинкӀазул мицӀир кьуризе. Хадуб турказда гьелъ малъулаан гьеб мицӀир бицатго гьабуни хинкӀазул тӀагӀам букӀунарилан…
Гьале гьанже гьелдаса нахъе ун буго къогогӀан сон. Жакъа киса-кисаго нухлул рагӀалда бугеб Батулил кафеялде хинкӀал кваназе рачӀунарел шагьаралъулги гьалбадерилги чи гьечӀо. Аслияб къагӀидаялъ гьениб чӀаголъи букӀунеб буго къалъудаса хадуб. ХинкӀал гьарулел руго нисулъги, гьаналъги, гьединалго цӀурачадалги… ХӀатта, гьел рокъо-рокъоре росизе рачӀунелги руго гӀадамал. Гьанже магӀарулазул хинкӀазул тӀагӀам лъарал турказул руччабиги гьезде ругьунлъун ругилан бицана.
Гьеле гьедин бакӀ-бакӀазда хӀалтӀулел, гӀумру гьабулел цо фамилиялъул чагӀи абун ракӀарулел рукӀана Эсадия росдал мухтар Гьидаят Йилмазил рокъоре цо-цоккун, кӀи-кӀиккун. Гьелда абулебги бугоан «Цо фамилиялъул гӀадамазул сордо»,-ян. Амма дидаго бихьана батӀаго цохӀо фамилия бугел гурелги чагӀи гьенир рукӀине бегьулеблъи. Гьенире рачӀаразда гьоркьоб букӀана я гӀагарлъиялъул, я мадугьалъиялъул, яги гьудул-гьалмагълъиялъул хурхен.
Гьоркьо-гьоркьов гьимулаго нечон гӀадин цо-цо магӀарул рагӀи абулев вукӀана Муниса Хайррудин. Гьесул хъизан МухӀсинатица абуни мадар гьабулеб букӀана уммумузул магӀарул мацӀалда кӀалъазе. Гьедин анцӀила щу-щу къоялдаса цин-циназухъ ирга гьабун данделъулел руго Эсадиялда гӀадамал. Гьениб абулеб къагӀидаялъ мухӀабатт кӀалъай гьабулеб буго. Ай кин-щиб ругел абун, ихтилат, кепаб хабар, умумузул бицен-кици, росулъ гьабулеб гьабизе бугеб-толелъул… Сундулго бицунебги кинабго батӀи-батӀияб нигӀматалъулги гьеб сордоялъ хӀалбихьулеб буго.
Дида гьелъул релъен-хъвай бихьана Дагъистаналда цебе нилъер уммумуз тӀоритӀулел рукӀарал гваязул хӀаракаталда. Гьенибги букӀунаан кепаб хабарги, бицен-кициги, жура-гъурайги… Гваюлъеги ахӀулаан гӀадамал. Туркиялъул росулъги «Цо фамилиялъул сордоялде» рачӀуна гьенире ахӀарал чагӀи.
Туркав вугониги гьевги магӀарулаздаса ругьунлъун вугоан боголил какдаса хадур ратӀалъулаго магӀарул мацӀалда «Сордо лъикӀ, радал рихьила»,-ян абизе…
МухӀамад КЪЕБЕДОВ. МахӀачхъала, Стамбул, Эсадия.
Пириязухъ
Пириязухъ ккола Билкан районалда ПуштIатала жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Батасуна
thumb Батасуна (баск мацIалда "Цолъиялъе гIоло") ккола "Herri Batasuna" ("Халкъалъул Цолъи") партиялъул рахъ ккурал чагIазул гIуцIцIи. Батасуна Испаниялда бугеб Басказул улкаялда 1978 соналда, диктатор Франко (Franco) хун хадуб гIуцIцIун букIана. Batasuna 2001 соналъ гIуцIцIана ва 2003 соналда Испаниялда гьукъана. Амма гьеб гьукъиги хIисабалде босичIого Батасуна Басказул улкаялдаги, Наварра вилаяталдаги рикIкIуна активияб партиялъун. Гьединго Ипранджиялдаги Батасунаялъ цо легалияб партия гIадин жиндирго сиясияб хIаракатчилъи тIобитIулеб буго. Гьеб гIуцIцIи гIемерисез гъоркьан хIалтIулеб ЭТА-ялъе квербакъулеб цо гьелъулго сиясияб бутIалъунги рикIкIуна.
Испаниял
Испаниял (исп. español) — Испанияялда, Аргентинаялда... бугеб миллат. Къадар 135 миллионалде бахула.
Кьенгьара
Кьенгьара — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
КӀодочиб
КIодочиб ккола Билкан районалда ПуштIатала жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
15 сентябрь
15-абилеб сентябрь — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 258-абилеб къо (високоснияб соналъ — 259-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 107 къо.
16 сентябрь
16-абилеб сентябрь — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 259-абилеб къо (високоснияб соналъ - 260-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 106 къо.
НуцӀиб
НуцIиб ккола Билкан районалда ПуштIатала жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Сочи
Сочи
Зулмуяб рагъул хIасилалда Россиялъул империялъ кавказиязухъа бахъараб ракь ккола Сочи. Гьениб олимпиада гьабиялда жал дандечIарал ругилан лъазабуна, Кавказалъул рагъ лъугIидал, гьаниса къватIире гъурал бакIалъул гIадамазул ирсилаз (Турциялда ва цойги бусурбабазул пачалихъазда гIумру гьабун руго гьел). Гъоркьиса сентябралда къватIибе бачIараб «ХIакъикъаталъул» кIудияб газеталда, авар мацIалде таржама гьабун, дица бахъун букIана Борис Соболевасул «Гьужум хираго чIезе буго…» абураб тIехьалъул цо бутIа. Гьебго асаралда Сочиялъул хIакъалъулъ гьадин хъвалеб буго авторас: «Гьелдалъун Кавказалъул рагъ лъугIичIо. Шамил асирлъидал, Чачанлъиги Дагъистанги мутIигI гьабидал, рагъулал тадбирал Бакъбаккул Кавказалдаса БакътIерхьул рахъалде рехана. Гьенир гIумру гьабун ругел къавмазде гIамм гьабун черкесалилан абулаан гIурусаз. Гьезул чанго бикь-бикьараб къавм мукIур гьабизе хIажалъана гIицIго щуго сон. Чачанлъиялдаго гIадал къагIидабаздаса пайда босана гьанибги. Амма букIана цохIо батIалъи – мутIигI гьарурал черкесаздаса тIалаб гьабулеб букIинчIо пачаясул тIалъиялъе мукIурлъи, гьа бай. Гьезда тIадаблъун гьабуна цохIо жо – Россия жибго тун, мугъ берцин гьаби. Сочиялда аскIоб буго БагIараб Тала (Красная Поляна) абураб бакI. Ункъо батIияб рахъалъан бачIун, БакътIерхьул Кавказ кверде босараб гIурусазул ункъо гучаб къокъа цолъана гьаниб. Гьеб дандчIвай ккараб къо, 1864 соналъул 21 май, лъазабуна Кавказалъул рагъ лъугIараб къолъун. Гьайгьай, гьеб дата букIана гIицIго кагътида бугеблъун. ХIакъикъаталдаги доб рагъул бергьенлъиялъул къо кIиго буго. ТIоцебесеб – Шамилги кверде вачIун, Бакъбаккул Кавказ мутIигI гьабураб къо. КIиабилеб – бакIалъулал халкъазул ахирисев чи Турциялдеги хъамун, БакътIерхьул Кавказ кодобе босараб къо.
Олимпиялъул шагьар
2007 соналъул 5 июлалда Гватемалаялда Халкъазда гьоркьосеб Олимпиялъул комитеталъ (МОК) 2014 соналъул хасалил Олимпиялъул хIаял тIоритIулеб бакIлъун тIаса бищана Сочи. Улкаялъул президентлъун вукIарав В. Путинги ун вукIана Гватемалаялде, Сочиялъул тIокIлъаби реццун, бацIцIадаб паранг мацIалда кIалъана гьев. ГIадатиял сочиялъулазда цIехедал, гьезул гIезегIаназ абуна гьеб олимпиадаялъул жидее пайдаялдаса зиян цIикIкIараб бугилан. Автовокзалалдаса санаториялде дун щвезавурав таксист (250 гъ.) гуржияв ватана. Гьес бицана: «Сочиялда жанир ралел руго гIемертIалаял, чIахIи-чIахIиял, гIадамазе гIумру гьабизе рихьизарурал минаби. Олимпиадаялъул росу балеб буго Сочиялдаса югалдехун бугеб Адлералда. «Пробкаби» сабаблъун, гIемер заман гIадада хола. ЦеретIурал улкабазда гIадин, чанго тIала бугел нухалгIаги гьаричIони, цIакъ квешаб хIал буго шагьаралда. Амма хIакимзабазе гьелъул ургъел гьечIо. Сочи бакьулъ руго Россиялъул президент Д. Медведевасулги премьер-министр В. Путинилги резиденциял. Киналго къватIалги къан, занкIан чIезабула шагьар, гьел рачIаралщинахъе. Сочиялъулазе кIудияб квалквал гьабула гьелъ». Югалъулаб Кавказалда Россиялъ гьабулеб бугеб политикаялъул хабар ккедал, таксистас абуна: «Россиялъул рагъулал къуватаз цIикIкIараб зарал ккезабуна гъоркьиса августалда Грузиялъе. Сочиялдаса югалдехун букIиналъ, гьалдасаги тIабигIат берцинаб, гьайбатаб бакI буго Сухуми. Инсуцаги вацазги цадахъ лъугьун, гьениб бараб дир минаялъув гIумру гьабун вуго абхазав 1992 соналдаса нахъе. Абхазиялде дун виччаларо. Гуржиявлъун гьавун вати дир гIайибищ кколеб?» - ан. ЗахIматаб, жуба-гъубараб, хасаб тема кколелъул, гьаб очеркалда рехсараб суалалда гъорлъегIан къаларо. Гьевго таксистас бицана, Султан абун цо дагъистаниявги вукIанила жидеда цадахъ хIалтIулев, гьанже нахъе анилан.
Эстониял
Эстониял (эст. eestlased) – Эстонияялда бугеб миллат. Къадар 1,1 миллионалде бахула.
Археология
Археоло́гия (ἀρχαῖος «некІсияб» +  «рагІи, гІелму, лъай») ккола тарихалъулаб дисциплина, жинца материалиял иццазда рекъон гІадамасул цебе букІараб жо лъазе гьабулеб.
Къарабалиб
Къарабалиб ккола Билкан районалда ПуштIатала жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
17 сентябрь
17-абилеб сентябрь — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 260-абилеб къо (високоснияб соналъ — 261-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 105 къо.
АтӀ-ТӀаиф
АтІ-ТІаиф (الطائف — СагIудиязул ГIарабиялъул шагьар. Халкъалъул къадар — 521 азарго чи (баянал 2004 соналъул).
Сура Ал-АнгӀам
Сура букІана рештІун Мадинаялдаги Маккаялдаги (20, 23, 91, 93, 114, 141, 151, 152, 153), ва гьелда жаниб буго 165 аят.
Туркменал
Туркменал (туркм. Türkmenler, Түркменлер) — Туркмениялда бугеб миллат. Къадар 8 миллионалде бахула.
Лъебел-уба
Лъебел-уба ккола Закатала районалда ЧIар жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
19 сентябрь
19-абилеб сентябрь — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 262-абилеб къо (високоснияб соналъ — 263-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 103 къо.
Лъезда
Лъезда буго Дагъистаналъул Шамил мухъалъул росу, жибги ТӀелекь росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго Телекьлъарал квегӀаб рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 15 километралъ бакъбаккудехун.
ГӀахьвахъ
ГIахьвахъ (Oxoxdərə) ккола Закатала районалда ЧIар жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
ISO 3166-2:RU
ISO 3166-2:RU ккола Халкъаздагьоркьосеб рикІкІен чІезабулеб организацияялъ, щибаб пачалихъалъе кьолеб географиялъулаб кодал. Россиялъе бихьизабураб рикІкІеналда гъорлъе уна 46 област, 21 республика, 9 край, 4 автономияб икълим, 2 шагьар ва 1 автономияб област. Россиялъул киналниги икълимазул геокодал нуцун руго киго бутаялдасан: тоцебесеб бутаялда хъвала тубараб Россиялъулго код, цинги гьоркьосан мухъги лъун киабилеб бутаялда хъвала щибаб икълималъул код, масала; Дагъистаналъул геокод хъвала гьадин RU-DA.
Россиялъул геокодал
Россиялъул административияб бикьиялъул 46 областалъул геокодал. Россиялъул 21 республикалъул геокодал. Россиялъул 9 краялъул геокодал. Россиялъул 4 автономиял округазул геокодал. Россииялъул 2 федералиял шагьаразул геокодал. Россиялъул автономияб абласталъул геокод.
18 сентябрь
18-абилеб сентябрь — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 261-абилеб къо (високоснияб соналъ — 262-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 104 къо.
Финал
Финал (фин. suomalaiset) — Финляндиялда бугеб миллат. Къадар 6,5 миллионалде бахула.
Французал
Французал ялъуни Франгал (инг. les Français) — Франсиялда бугеб миллат. Къадар 110 миллионалде бахула.
Сура Ал-АгӀраф
Сура букІана рештІун Маккаялдаги Мадинаялдаги (163—170), ва гьелда жаниб буго 206 аят.
Кабардиял
ГӀадамазул къадар
Россиялда кабардиназул къадар 2010 соналда гьабураб хъвай-хъвагӀазда рекъон бахуна 517 азар чиясда.
Тарих
XIV гӀасруялдасан нахъе киналго адыгазул тарих (кабардинал, чергесал ва адыгал рикӀкӀун) цо букӀана.
1825 соналъ гӀурусаздасанги къун, кабардиназул ракь Россиялъул империялда гъорлъ ана.
Амма 1864 с. швезегӀан гьезул цо-цоял, жедер ракь бахъанин, мукӀурлъичӀо, Дагъистаналда ва Буртиялъ рачӀана Россиялда данде рагъизе.
Кавказалъул рагъда къейгун (1864 с.), адыгазул гӀемерисеб халкъ (гьезда гъоркьо кабардиналги) чӀван букӀана, хутӀарал щинал хӀалги гьабун ГӀусманазул империялда ритӀана.
Религия
Кабардиназул Россиялда ва гьелдасан къватӀи суннит мазгьабалъул ислам буго.
Хъизан
Додинги гьадинги XIX гӀасру щвезегӀан кабардиназул кӀудиял хъизанал рукӀана. Гьезул гӀадатазда рекъон хъизаналъул бетӀер вукӀине ккола эмен, гӀисинал чӀахӀиязухъ гӀенеккизе ккола, ва руччаби бихьиназухъги.
20 сентябр
20-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 263-абилеб къо (високоснияб соналъ — 264-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 102 къо.
Яшар Кемал
Яшар Кемал (турк мацIалда Yaşar Kemal; 1923 - ), турк адабияталъул классик.
МахӀачхъала
МахIачхъала (Анжикъала, Магьачкъала, Махачкала́) — ккола Россиялъул жанубалда бугеб шагьар, Дагъистан жумгьурияталъул тахшагьар, халкъалъул рикIкIеналъул рахъалъ Шималияб Кавказалъул регионалда лъабабизе иргаялда бугеб ва Шималияб Кавказалъул федералияб округалъул чIахIиял шагьараздаса цояб.
Жакъа шагьар бугеб бакI гIуцIцIана 1844 соналъ, гIурусазул рагъул щулалъиялъул мурадалда ва гьелда цIар букIана Петровское. 1857 соналъ гьеб бакI кIодолъана ва гIадамал цIикIкIана, цинги гьелъие шагьаралъул статус щвана, ва цIарги кьуна порталъул шагьар Петровск абун, гьедин цIар кьеялъеги гIиллалъун лъугьана 1722—1723 соназда Персиялде кIанцIизе унаго, Пётр I-сесул аскариял гьанир чIеялда бан.
1918 соналъул 15 ноябралъ, гьеб заманаялъ вукIарав Дагъистаналъул бетIер Тарковскиялдаса НухI-Бегил амруялдалъун, шагьаралъул цIар хисун гьелъие кьуна Шамилил Хъала шагьар абураб цIар. Гьебги букIана кIудияв имам Шамил халкъазул рекIелъа инчIого вукIиналъул мурадалда гьабураб хIалтIи. .
1921 соналъул 14 маялъ Дагъистаналъул савраталъул комимтеталъул амруялдалъун МахIачхъала лъугьана ДАССРалъул тахшагьарлъун ва цIарги хисана МахIачхъала абун, Унсоколоса савратчи МахIач ДахIадаевги кIодо гьавун. . Жакъа къоялда жаниб шагьар бугеб бакI, мугIрузул халкъазда гьоркьоб лъалеблъун букIана Гьоркьохъел гIасрабазул заманаялдасанго, Анжи-Хъала абураб цIаралда гъоркь  — гьелъул магIнаги ккола «луълуъалъул хъала» - абураб, лъарагI мацIалдаса буссинабуни.
Динияб гIуцIцIи
Шагьаралда руго, киналниги дуниялалда ругелщинал динал ккурал гIадамал, цого-цо буддизмалъул гьечIо. ЦIикIкIунисеб бутIа (90 %) ккола бусурбаби суннитал. Шагьаралда буго, Европаялдаго бищун кIудияблъун рикIкIунеб ЖумгIа мажгит. Гьединго шагьаралда буго христианазул — Свято-Успенил кафедралияб килиса. Гьанже бан бахъана, Ермошкина къотIноб жугьутIазе магIбадги.
Миллияб рикьи
МахIачхъала шагьаралда гIумру гьабулеб буго 572 076 чияс
Полякал
Полякал (Пол. Polacy) — Польшаялда бугеб миллат. Къадар 60 миллионалде бахула.
Россиялъул сагӀтил рачелал
Россиялдалъул буго 9 батІияб сагІтил рачел. Гьединлъидал ичІго батІияб замана буго Россиялъул.
ЦӀилбан
ЦIилбан ккола Закатала районалда ЧIар жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Sabunçu
ккола Закатала районалда Лагьиж жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Чехал
Чехал — Чехиялда бугеб миллат. Къадар 12 миллионалде бахула.
Пулково (аэропорт)
Пулково Аэропорт   — Россиялъул Шималиябгун-БакътІерхьул федералияб икълималда бугеб халкъаздагьоркьосеб аэропорт, Санкт-Петербургалъул цого-цо хӀалтӀулеб аэропорт. Гьеб буго Санкт-Петербургалъул централдаса 20 км рикӀкӀад, Санкт-Петербургалъул Москваялъул мухъалда (аэропорталъул цӀикӀкӀунисеб бутӀа) ва Ленинград областалъул Ломоносовасул мухъалда (роржунел-чІолел мухъазул цояб бутӀа). 2014 соналъ аэропорталъ хъулухъ гьабуна 14,3 млн чиясе, гьелдалъун гьелъ ккуна Россиялъул аэропортазда гьоркьоб лъабабтлеб бакӀ, раччарал гӀадамазул рахъалъ. Пулково ккола «Россия» авиакомпаниялъ аслияб куцалда чӀей гьабулеб аэропортлъун. 1973 соналде щвезегӀан аэропорталда цӀар букӀана «Шоссейная» абун.
Румынал
Румынал (рум. români) — Румыниялда бугеб миллат. Къадар 23,8 миллионалде бахула.
Талилъ
Талилъ — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
21 сентябр
21-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 264-абилеб къо (високоснияб соналъ — 265-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 101 къо.
Истанбул
Истанбул - Туркиялъул шагьар.
ХIамзатил Расул ва Истанбул
Туркиялъул темаялда шагIирас хъвараб тIоцебесеб асарлъун ккола «Къо-мех лъикI, Истанбул» (1959) абураб элегия. Гьениб гьес загьир гьабуна Истанбулгун, гьеб некIсияб, тамашаяб, кидалиго Бакъбаккул кIудиял пачалихъазул цоялъул тахшагьарлъун букIараб шагьаргун ккараб дандчIваялъ, гьесулъ, тIоцеве Туркиялде щварав батIияб пачалихъалдаса инсанасулъ бижизабураб жуба-гъубараб асар.
Цинги гьеб шигIруялдаса хадур рукIана гьединго жиделъ турказул мотивал загьирлъарал: «Истанбулалда султIанил хIарималде щвараб мехалъ хъварал рагIаби» абураб микьмухъги, кIиго шигIруялдаса гIуцIараб «Туркиялда ругел дагъистаниязе цIаларал кучIдул» абураб гьитIинабго циклги, «Дир Дагъистанги», «Камил ватIалъи» абураб марсиятги.
ЧӀегӀерчиязухъ
ЧIегIерчиязухъ ккола Билкан районалда КацIиб жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Мазумкъарануб
Мазумкъарануб (Mazımçay) ккола Билкан районалда Гарагал жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
КьогӀаб-бина
КьогIаб-бина ккола Билкан районалда Колоб жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Могьохъ (Шамилил мухъ)
Могьохъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб административияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.
ГӀахьвалал
ГӀахьвалазул кӀкӀалахъ инсан
Жеги Дагъистаналъул ракьалде тӀоцевесев инсан рештӀиялъул мухӀканаб баян гьечӀониги археологиялъул цӀех-рехалъе кодор щварал магӀишатиял алатаздасан хӀисаб гьабун  инсан нилъер Эралдаса 300 азарго соналъ цеве,ай, полиолиталъул заманаялдаго рештӀун вукӀин чӀезабун буго гӀалимзабаз Северияб Кавказалъул ракьалда. Гьединго чӀезабулеб буго ракьул гьумерги жакъа нилъеда бихьулеб хӀалалъ гуреб гӀодоб биччараб къилбаялъулгун бакътӀерхьул рахъалдаса борхалъи рехараб, Севералдехун гьетӀи ккараб букӀанилан.
Гьеб тӀабигӀаталъул хисиялда цадахъго доб заманаялъ букӀараб гъветӀ-херги, рухӀчӀаголъиги нилъер Эралде щвезегӀанго кӀудияб хиса-баси ккун букӀинги. Доб заманаялъ гӀадамас хӀалтӀизарулел рукӀарал ганчӀил алатал ратун руго, Кайтагалда, Дербенталда, Усиша, ГӀандадерил хӀоразда сверухъ, Урма ва гь. б. Инсанасул гӀумруялъулъго гӀадин тӀабигӀаталъул гьумералъулъги цӀакъго чӀахӀиял хиса-басиял ккун руго, гӀазу-цӀадалъул, цӀералъул, гьури-квачалъул, ракь багъариялдалъун, вулканал раккиялдалъун, лъар-лъималъул къуваталдалъунги. Балагьизин нилъедаго цебе бихьулеб тӀабигӀаталъул гьумералъул хиса-басиялда:
ТӀокӀитӀа тӀад унаго нилъеда бихьула Тахо мегӀералъул борхалъи ва гьенисан чвахулеб лъаралъ гӀахьвалазул жаниблъиялда гъун бачӀун бугеб гамачӀ-гъегъги. Гьеб Тахо магӀардаса лъараца бачӀараб гамачӀ-гъегъ бахун буго лъарал гьумералдаса 700-800-го метраялъ тӀадегӀан, гьелъ нугӀлъи гьабулеб буго цо чанго азарго соналъ цебе Тахо лъарал чвахи гьаб бакӀалдасан букӀараблъи ва дагь-дагьккун лъаралъ ракь чурун кӀкӀал бахъун лъарал гьумерги гӀодобе ккун букӀин.
Гьединго тамашалъи гьабизе бачӀуна ТӀадмагъилъ росдада нахъа рештӀараб «АчицӀцӀа» абураб кӀудияб 30-35 куб. метра бугеб гамачӀ кин гьениб рештӀарабалиги. Гьеб гамачӀалъги нугӀлъи гьабулеб буго кидаялиго цебего цӀвакилазул кӀкӀал букӀинчӀолъи ва гьеб гамачӀги чӀчӀетал кьурулъан ракь багъаридал тӀун бачӀун гьениб чӀун букӀинги. Нилъеда умумуз бицунеб батана гӀахьвалазул мугӀрулгун кӀкӀалал чӀахӀиял накӀкӀил рохьаз ккурал рукӀун ругилан. Гьеб битӀахъ гьабиялъе гӀадин «ЧӀанди» кьо балелъул ракьулъан къватӀиб баккун бачӀана 60-70 см жиндир рохтиялда бугеб накӀкӀил чӀалу, тӀадго гӀаркьелалгун. Гьединанго накӀкӀил чӀалу-рахи батана «МукӀуди рахъе» - абураб кӀкӀал ччукӀун бачӀиндалги.
Бицунаан умумуз гӀахьвалазул кӀкӀалал цияз, гъалбацӀаз, цӀиркъаз, чундуз, бацӀаз ккураб букӀанилан. ГьабсагӀатги цо-цо бакӀазда цӀарал хутӀун руго гьез ханлъи гьабулел рукӀарал бакӀазда: «ГъалацӀилъигӀа», «ЧанакӀведамугъу», «БачӀолъикъе», «Шилъели» ва цойгидалги бакӀазда. Гьанже нилъеда данчӀваларо циги, гъалбацӀги, цӀиркъги. Гьел хисун цойги хӀутӀ-хъумур, хӀинчӀ-гъеду рештӀун буго тӀабигӀаталда рекъараб. Гьединанго нилъер берда цебе ракьул гьумерги хисулеб буго.
1946 соналъул 3 аб. июлалъ мегӀер ччукӀун бачӀараб лъаралъ Тахо лъарахъан эхеде 70 гектаралда букӀараб чӀахӀияб заз-хъарахъ, гъветӀ-хер щибго течӀого лъаралъ ана ва гъогъол гохӀалда гьебги сверизабуна. Щибго заз-хъарахъго букӀинчӀеб Зоноб кӀкӀалал ахалъи заз-хъарахъалъги ккуна. ГӀумруялъго кього хӀажалъулареб, гӀадан тӀасан гали бегьун хьвадулеб букӀараб Кванлъеросезул лъар, лъун кьогицин толаребгӀан кӀодолъана, рохьал дагьлъиялъ, лъимал бакӀ-бакӀаздасан къватӀире кӀанцӀиялъ. Гьединго нилъер умумуз бекьун пайда босулел рукӀарал хурзал хӀорго теялъ харил санда сверана. Инсанас гӀумру гьабун рукӀарал кули-мархьо, авал чӀвендалде сверана.
1883 соналъул июлалъул бай-бихьуда цӀвакил колодаса эхеде букӀараб мегъ хвезабун гъогъоде сверизабун буго «Агичалъи» рахъ ччукӀун щвеялъ. Гьел тӀабигӀаталъулъ ккарал хиса-свериялдасан лъугьарал нохъо-тӀокъоялдаса, гӀерекъ-гьодорлъиялдаса живго вахчизе пайдаги босун тӀоцеве ГӀахьвалазул кӀкӀалахъ рештӀарав инсанасги гьениб гӀумру гьабизе лъалхъен гьабун буго. МухӀканго ГӀахьвалазул кӀкӀалахъ инсан рештӀараб заман лъаларо.
ГӀахьвалал Узун-ХӀажил бодулъ
Февралалъул революциялдаса хадуб Дагъистаналъул халкъалъеги асар гьабула жалго жидедаго чӀей тӀалаб гьабиялъул нух ккун ине. 1917 аб. соналъул I маялъ Владикавказалда данделъараб съездалъ лъазабула Северияб Кавказалъул магӀарулазул Союз ва хӀукумат гӀуцӀараблъун. II маялъ пачалихъ гӀуцӀараблъун. 1919 аб. соналъул 19 аб. августалда ГӀанди хӀорихъ данделъула чачаналъулги магӀарулазулги бусурбабазул вакилзабазул съезд, гьеб съездалъ жалго жидедаго чӀеялъул къеркьеялъе церехъаби рищула. Дагъистаналъулги Чачаналъулги бусурбабазе имамлъун вищула ХӀоцоса Нажмудин, гьесул халифлъун(заместительлъун) СалтӀаса Узун-хӀажиги.
1917 аб. соналъул 3 аб. октябралъ гьебго суалгун съезд данделъула Владикавказалдаги гьенивги ХӀоцоса Нажмудин Северияб Кавказалъул бусурбабазул имамалъун вищула. Гьединан чияда бараблъун гьечӀеб, эркенаб, ращалъи бугеб пачалихъ гӀуцӀиялъе гӀоло къеркьеялъул нух ккун лъабго батъияб группаялъул къуват баккула ва Северияб Кавказграждан рагъул цӀадуе кӀкӀуй бетула 1917-1920 абилел соназ: Дениникиниде данде бусурбабазул гӀемерисез Узун-ХӀажилги ГӀали-ХӀажицаги рагъ бала. ТӀоцебесеб : Исламалъул кьучӀалда хасаб пачалихъ гӀуцӀизе къваригӀарал бусурбаби.
КӀиабилел: Горский хӀукуматалъулги Северияб Кавказалъулги цебеккун пачаясе хъулухъ гьабулел рукӀаразул вакилзаби, цебегосеб пачаясул гӀадлу-низамги бокьарал. Лъабабилелги: Социалистазулги большевиказулги къокъа, хӀалтӀухъабазулгун рекьарухъабазул хӀукумат, ай Советазул тӀалъи къваригӀарал. Гьеб заманаялъ Северияб Кавказалда большевиказул асар дагьаб букӀуна. Аслияб къуват букӀуна бусурбабазул цолъиялъулъ: Жидерго миллат, культура, мацӀ, дин, рукӀа-рахъин, гӀадат, ракь цӀуниялъул мурадгун. ГӀемерисеб халкъги бусурбабазул церехъабазда хадуб уна.
1919 аб. соналъул маялда Темир-Хан-Шура Деникинил хӀаракаталдалъун Горский республикаялъул парламент ва хӀукумат биххизе биччала. Дагъистаналъул диктаторлъун генерал Халиловги тӀамула. Дагъистаналда ва Чачаналда восстание багъарула. СевериябКавказалдаса Деникин вачахъизе рахъуна большевиказулги бусурбабазулги церехъаби. Гьеб заманаялъ чачаназул халкъалъе имамлъи гьабула СалтӀаса Узун-ХӀажица. Гьеб заманалда Терекалда II армиялъул цо часталъе команда гьабулев вукӀуна Гикало гьесда цадахъ лъугьун къеркьей гьабула Узун-ХӀажица Деникин Северияб Кавказалдаса нахъе гъезе. Социалистал ва большевикал хӀалимго, тамахго лъугьуна бусурбабазул руккелалде гъорлъе ва гьезул церелъеялги заманаялъ къабул гьарула ва гьезулгун гӀахьалаб мацӀги батӀула.
25 сентябр
25-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 268-абилеб къо (високоснияб соналъ - 269-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 97 къо.
ГӀахьвалал
ГӀахьвалал Узун-ХӀажил бодулъ
Узун-ХӀажияс Дышнинский рагъулаб хъулухъалдаса вахъула ва шаригӀаталъул судалде кьола, ахирги гьев большевиказ судги гьабун чӀвала. Большевиказ Узун-хӀажигун цадахъ рекъон Деникиниде данде къеркьеялъул мурад букӀуна Деникин Северияб Кавказалдаса нахъе къотӀизегӀан заманаялъе гьабураб рекъеллъун, хиянатлъиялъул цолъилъун. ХӀакъикъаталда Узун-ХӀажил рагъулаб къуват цӀикӀкӀараб букӀуна гьесие Гуржиязул меншевиказ 1919 аб. соналъул 15 сентябралъ битӀула 80 пулемет, 2 миллион патрон, цогидаб ярагъги лъабго офицерги ва рагъуе хӀажатабщинабги. Узун-ХӀажил аскаралъул Чечен-аулалъул рагъулъ Кренселидзеца, Тухарелица, Кавчавадзеца ва нахъиязги рехун тун Умаратгун халкъалъухъа рахъарал ва аскаралъул рукӀарал чуялги рачун Гуржиялъе тӀад руссуна.
1920 аб. соналъул 30 аб. марталда Веденов Узун-ХӀажи къадаралде щола ва кӀудияб къадруялда вукъула. Узун-ХӀажи хун хадув гьесул бакӀалда Инхоса Дарвиш МухӀама-ХӀажи тола? ХӀукумат биххула ва большевиказул нухмалъиялде гъоркье ккола. Рагъулабгун магӀишатияб буголъи Гикалол большевиказ ккола. Узун-ХӀажил армиялдаса Гикалол армия батӀалъула. Узун-ХӀажил армиялда рукӀарал цоял Гикалол армиялде гъорлъе лъугьуна, цойгиял рихха-хочун жиде-жидер бакӀалде тӀадруссуна. Цо тайпа Дарвиш МухӀамада хадур уна. II аб. армиялъул гӀадлу ва къуват щулалъула. 920 аб. соналъул марталда тӀубан бергьенлъи босула Деникинил армиялда тӀад.
ГӀахьвалазул ва цойгидалги бакӀаздаса Деникиниде данде рагъулел рукӀарал БагӀарал партизаназул отрядалги тӀадруссуна жиде-жидер бакӀазде. ГӀахъущалиса ГӀали-ХӀажил политика букӀун батани большевиказулгун рекъон, Октябралъул революциялъул рахъ кквей ва шаригӀаталъул гӀадлу Дагъистаналда лъай, Узун-ХӀажил политика букӀуна тӀубанго батӀияб – Дагъистаналдаги Северияб Кавказалдаги Исламияб хасаю Имамат гӀуцӀи – Россиялда яги лъидаго гьоркьоб жубачӀеб, жибго жиндаго чӀараб. Имамат биххцун хадуб Чачанлъиялъул ихтияр большевиказул квершаликье ккола ва Совет хӀукумат гӀуцӀула.
Чачаналъан тӀадруссун рачӀунел гӀахьвалазул партизаназе ГӀанди округ ХӀоцоса Нажмудинил ва Халиловасул аскаразул квершаликье ккун батула ва КӀаратӀаса ГӀахьвахъе нухалги къан ратула, гьез нух бахъула КӀванадаса сверун. ТӀадруссиндал Шамхвалица хехго ГӀахьвахъ ругел нухал къала ва партизаназул гӀадлу-низам лъугьуна. Узун-ХӀажигун цолъун гьабулеб къеркьей гӀахьвалазул гьеб бакӀалда лъугӀула.
Гьединан ракӀчӀараб хӀалалъ Имаматги гӀуцӀун Узун-ХӀажи-Шайих щулалъула Чачанлъиялдаго 1919 аб. соналъул 15 аб. сентябралъ генерал Дениникица Британиялъул рагъулаб миссиялде лъазабула:
Узун-ХӀажи-Шайхгун Гикалол аскарал Деникиниде данде къеркьеялъул заманаялда, ай 1919 аб. соналъул 9 аб. сентябралъ Дагъистсналда рещтӀун буго цадахъ турказул аскаргун Казим-бей ва гьес дагьабги хӀадурлъизабула Дагъистаналда рагъулаб ахӀвал-хӀал.
Гьесул мурад гьаб кагътидаса бичӀчӀула:
1919 аб. соналъул 18 аб. сентябралъ Дагъистаналъул правителасде хъвараб ГӀанди округалъул начальникасул ишал тӀуралев ХӀадис ХӀажиевичас жиндирго рапорталда баян гьабулеб буго:
Имараталъул рагъулал къуватазде гъорлъе кколаан Гикалол XI армиялъул частги гӀахьвалазул,гъодоберисезул, балъхъадерил партизаназул отрядалги 1920 аб. соаналъул 31 аб. январалъ Гикалол 400 гӀанасев рагъухъан жаниве сверизавула Деникинил армиялъ Воздвиженский щулалъиялда, гьел хвасар гьаризе кколаан Дуба-Юрт росулъ чӀараб Дышнинскиясул аскаралъ. Гикалол армия гьеб бакӀалда гъурула Дышнинскиясул гӀайибалдалъун. Гикалол армиялъе кумек гьабичӀолъиялъе гӀоло.
ГӀахьвалазул наслу-тухум
Кавказалъул къавмал лъугьиналъул хӀакъалъулъ «Картлиназул пачалихъалъул гӀумру» - абураб историялъул хроникаялда гуржиязул историк Леонти Мровелица рикӀкӀухъе Кавказалъул халкъал раккиялъул байбихьи армяназул Кавкасионаздаса лъугьун букӀиналъул хӀакъалъулъ бицун буго. Л. Мровелица бихьизабулеб буго киналго Кавказалъул халкъалги цо инсудасан лъугьарал рукӀин ва гьес рикӀкӀухъе гьезул кӀудиясул цӀарги букӀун буго Таргомас. Гьев Таргомасги вукӀанила Таршисол, Иафетал васасул вас Наевал.
Таргомасил вукӀанила микьго вас: Гаос, Картелос, Бардос, Мовакан, Лек, Эрос, Эгрос, Кавкас абун. Гьезул тухумаздасан Кавказалъул къавмалги раккун рукӀин бицун буго. МагӀарулазде гуржияз лекӀалилан абухъего, дандчӀвалел руго гӀахьвалазул наслу-тухумалда ва мегӀер-гӀалахалда гуржиязда гьабсагӀатги ругел цӀаралги. Наслабазда ва гӀадамазда цӀарал руго: Картелал, Гугачи, Гоги, БечӀаро, Чангури, Чило, Чохили Сарикан, БачӀихо, Горгия, ТӀокъоши, КъватӀаши, ЧӀахи, Жухи ва гӀемерал гьездаго релъаралги. Гьединалго цӀарал руго гьез хӀалтӀизарулел рукӀарал мегӀер-гӀалахалдаги: Тахо, Туручи, ТогӀа, ЧӀчӀохали, ЧӀчӀванди, ЧӀанди ва гьел гурелги бакӀаздаги.
Гьел рехсарал цӀарал хасияталлъун кколел руго Армениязулгун Гуржиязул цӀаразда. ТӀоцебе гӀахьвалазул наслу-тухумалъе кьучӀлъуравлъун рикӀкӀунев Тахол ва гьезул лъималазул цӀаралги гьезулалдаго релъараллъун кколел руго.
Ислам баккизегӀанго гӀадамазда, наслабазда, тухумазда абулел цӀарал хутӀун руго гьабсагӀатги: ХьвацӀцӀо, Чарако, БечӀаро, ЧӀахо, Куто, Яримано, Ассо ва гӀемерал цогидалги. Гьел цӀаразги нугӀлъи гьабулеб буго Армениязулгун Гуржиязул наслабаздаса раккарал рукӀин мугӀрузул къавмал, гьезда гьоркьорго гӀахьвалалги.
Гьеб Тахол наслуялъул тухумаздаса данделъун руго жиде-жидер кули-авал, гьел росо ккун паракъалъунги руго: 1957 абилеб соналъ Чачанал тӀадруссун хадуб Хасавюрт районалъул Къамиш хъутада гӀун бачӀана 1950 абилел соназдасанго дагь-дагь ккун гӀахьвалазул КӀудияб росдал, Изандерил ва Лологъонилъдерил росабазул тухумаздаса цолъараб «ЦӀияб гӀахьвахъ» абураб росоги.
Росабазда, авалазда, кулабазда цӀарал лъун руго гьеб бакӀалда байбихьуда рештӀаразул яги гьеб бакӀалъул географияб тӀабигӀаталда рекъон. Мисал: ТӀадмагъилъ – тӀасияб магъилъ букӀиналъ, ТӀунсикь – Харикь – абураб рагӀул магӀнаялда, гӀахьвалазул мацӀалда «тӀунсикь» - хер абураб рагӀи ккола. КӀудияб росо – гӀахьвалазул росабазда гьоркьоб гьеб бищун кӀудияб букӀиналъ, жидецаго гӀахьвалаз гьеб росдада абула «Ашвадо» - тӀолалго гӀахьвалаздаго сверухълъиялъ «Ашвадо»- йиланги абула.
ЦӀвакил Кули, Изано, Кванкъеро, ЧӀанди, ШагӀа, ЦӀегоб, Рокьоб, Лъоноб – гьел гӀадамазул цӀаралда хутӀун руго, росо-авал гӀуцӀизе цебеккун гьеб бакӀалъул бетӀергьабилъун рукӀаразул яги хадубккун гьенир ккаразул цӀарал лъун.
Масала: ЦӀвакил Кули – гьесул кули букӀараб бакӀалда гьесул тухумалъул росо гӀун. Кванкъеро – гьев канлъукъав чиясул кули букӀараб бакӀалда чанго тухумалъ росо лъун. ГӀалолокъе – ГӀали абурав чиясул колода гьесул тухумалъул авал гӀун. Лъаноб, Ц!егоб, Ракьобги гӀадамазул цӀарал ккола, гьелъие нугӀлъун буго 1886 абилеб соналъ Дагъистаналъул администрациялъ гьабураб переписалдаги гьединал гӀадамазул цӀарал цереса-цере лъун рачӀун рукӀиналъги.
Цебеккун гьеб ракьалда гӀумру гьабун яги гьеб ракьалъул бетӀергьабилъун рукӀаразул, яги хадубккун гьеб кули-мархьуялъул бетӀергьаби хисун цойгидазухъе ккаразул цӀарал лъунги:
Масала: ЧӀакъдар, ярагъололъи, ШагӀва-ге, Къоролалъи къе, ЧӀанди, Гъашто, ЦӀваки, Кванкъеро, ГӀали (ГӀалолокъе), Мази (мазекьухъ), Ч!ахи (ЧӀахололъи), ЦӀего (ЦӀего росо), Лъена (Лъануб росо), Ракьо (Ракьоб росо) – гьеб цӀар щвезегӀан Ракьоб росдада абулаан «Ригьидо»-йилан – «ригьа» абураб рагӀиялъул магӀна ккола бечӀчӀулеб гӀиял рехъенилан абураб, гӀахьвалазул мацӀалъ). ЧӀанди абурав чиясул цӀаралда ва гь. ц. Гьел росабазда, авалазда лъурал цӀарал ккола тӀоцеве гьеб бакӀалда рештӀарасул  яги гьесул милклъун букӀараб бакӀалда абулеб цӀар.
Руго авалал, кулаби къватӀисан рачӀун чӀаразулги: Хунзо – Хунзахъан, Гьамишдо – ГьамиштӀасан, Ачодо – ГӀарчусан, Эчедо – Эчедисан, ГьоцӀалъан, ТокӀитӀасан, Гьемерсосан, Хъвенедо – Хъвенисан рачӀун чӀаразул.
Ӏ460 абилел соназ гӀахьвалазул, багвалазул, чӀамалазул халкъалда Исламияб дин билъанхъизабизе вачӀарав ХӀажи-ГӀалида цадахъ вачӀун вукӀуна 6- гӀанав чи, гьел рукӀуна ГӀагараб Азиялъул вилаятаздаса гӀадамал.
Гьел церехун рехсарал, къавмазе Исламияб динги малъизе, малъараб босуларев гӀадлуялдеги цӀазе цадахъ рачарал рукӀуна. Гьезул цо бутӀа Хундерилгунги Гьидерилгунги Хучаде ккараб рагъулъ накълунлъула, нахъе хутӀарал ХӀажи-ГӀалица жиндир бикьун щвараб ракьул бутӀаги кьун «Хьвара» абураб бакӀалда тархъен гьарула. Тархъен риччараз гьениб росуги бала. Гьез росу лъун букӀараб бакӀалда гьанжеги «Лагъело гъве» - ян цӀарги хутӀун буго, гьезул росо букӀараб бакӀалдаги чӀвендал руго.
Хъизамалги гӀемерлъидал, дагьаб ракьалда гӀумру гьабизеги захӀмалъидал гьезул хӀукму ккун буго жодое санагӀатаб гӀатӀиракь балагьизе.
Гьел гьирида уцнел рукӀун руго ГӀавхъалъ ва гьезул къотӀиги ккун буго чачаназул Зандакъи росдал жамагӀаталъулгун гьенире гочине. Жидер ихтияр кодосев ХӀажи-ГӀалил васасулги васасул вас Мусадасаги Кванкъеро росдал жамагӀаталдасаги балъго цо пуланаб сордоялъ Занол къварилъи тезе ва Зандакъи рештӀине. Гьединан гьабунги буго, гьеб ккола Ӏ620 абилел сонал. Гьелги ккола тӀоцере ГӀахьвахъе къватӀисан ХӀажи-ГӀалица рачун рачӀараздасан. Гьезул цо-кӀиго цӀа-раки Мусал къавудаго хутӀула, гьездаса ккола Ашаколоца росо тезе ккедал гьес цадахъ рачарал «КъекӀоло» наслуги Гъагъалъ рештӀарал. Живго Ашакола кколаан ХӀажи-ГӀалил тухумалдаса.
Гьел ХӀажи-ГӀалица тархъан гьарун рукӀаразул кӀудияв вукӀун вуго ХъватӀа, гьесул хобги СулейманхӀажил минаялда цебе, колода бугин бицен буго. Гьелдаса хадур ГӀахьвахъ рештӀараллъун ккола ТӀунсикь авалал лъун рукӀарал жал кида ва кисан рештӀарали лъаларезул 8-го тухум.
Хадуб байбихьула чабхъеназул заман. ГӀахьвалазе чабхъенал гьаризе рес ккола Ӏ730 абилел соназ Чулахъ Сурхайил бодулъ арал гӀахьвалазул гӀолохъабаздасан 8-9 чи Закаталаялда гӀагарда гӀумру гьабизе паракъалъун хадуб, ай Ахахдара росо гӀун хадуб. ХУШ аб. къарнуялъул ахиралда ХӀХ аб. къарнуялъул авалалда цӀакъго гӀадатлъун билъанхъула чабхъада ун Гуржиялъан, Терекалдаса гӀадамал хъами ва гьезул боцӀи-панз гъачагълъиялъул къагӀидаялъ тала гьаби.
Чабхъада ун Християнал хъамиялъул кӀиго мурад рикӀкӀунаан. Цо рахъалъан хъамун рачӀарал Исламияб диналде руссинаризе щвей рикӀкӀуна кӀудияб кири бугеб ишлъун, цойги рахъалъан Чабхъадулазе гьел ричун щолеб хайирги. Гьединан Чабхъадулазул къокъаби гӀахьвалазулги рукӀунел рукӀун руго ва гьезие цебехъанлъи гьабулеб букӀун буго Гожоца, Къурбаница, ХӀатӀулас, ГӀабдулкъагьирица, Ибрагьимицаги.
Хъамун рачӀарал гьез ричулел рукӀун руго, рес бугез жидеего лагъзаллъун росулелги рукӀун руго. Гьединан хъамун рачӀараздасан йичун йосун йиго ТӀадмагъилав ГӀадалоца цо яс ва кӀиго чиги.
Йичун йосарай, жиндирго лъади хведал, ГӀадалоца лъадилъун ячуна ва гьесие цо ясги гьаюла, гьелда цӀарги Тамара абун лъун буго. Гьединан цадахъ гӀумру гьабулел рукӀадго жодор яц ГӀахьвахъ росасда йикӀин лъарал гьелъул вацал, яц цӀехон ГӀахьвахъе щола.
Вацаз яц жодохъ тӀадюссин тӀалаб гьабула. ГӀадало гьезул тӀалабалда разилъуларо. Гуржияз ГӀадалое жидер ячцгун Кахетиялде вачӀани ГӀахьвахъ гьесул бугелдаса чанго нухалъ гӀемераб ракьги, лъикӀаб мина-азбарги кьезе къотӀи гьабула, кинниги ГӀадало мукӀурлъуларо. Гьесул лъади Барварацаги инкар гьабула вацазда цадахъ ватӀаналде тӀадюссине. ГӀадалол лъикӀаб магӀишат-рес букӀуна ГӀахьвахъги. Кинниги ГӀадалое захӀмалъула лъадудаса ватӀалъизеги, гьелъул ункъго вацасул адаб рехизеги. ГӀадалоца Варварада абула, ункъго вац мун цӀехон дуда хадур рачӀун ругелъул, гьезул адаб рехараб жо бегьиларо, мун вацаз абурабги гьабун гьезда цадахъ ине ккела ясги дихъ тун.
Варвараца вацазда абула жиндир Исламияб дин дое щведалги цӀунизе ккей, росасе ине кканиги бусурманчиясе гурони кьунгутӀизе. Гьеб къотӀи-къаялда Варвара вацазда цадахъ Ганжа гӀурухъан эхеде, Кахетиялъул росаби рихьулеб магӀарде тӀадеги щвезарун ГӀадало тӀадвуссуна. Варварал яс Тамара росасе кьола, гьанжеги гьелъул цӀар цебесе-цебе лъун Чаракилазул наслуялда гьоркьоб хутӀун буго.
Гьевго ТӀадмагъилъав Ражиханил ГӀадалоцаги ричун росалу чабхъадулаз Гуржиялъан хъамун рачӀаразул кӀигояв. Цоясда цӀар букӀуна Иван, гьесда цӀар хисула Иман-ГӀалийилан, гьев Исламги къабул гьабун, иманалдеги вуссун, как-диналда тӀадчӀей гьабула ва Исламияб гӀадлуги цӀалун мадрасалдеги хьвадун лъикӀав гӀалимчи лъугьиндал жамагӀаталъ цебе как базе имамлъи гьабизеги тӀамула.
Цо хер бецул гӀужалъ кӀиго васги рокъов тун рос-лъади харда ун рукӀуна, рагъида бакъвазе белъараб куракул гагаги лъун. ТӀадруссун гьел рачӀиналде кӀиявго вас хун ватула гьорон чахьалгун. Гьелда ракӀ бакъварав гуржияв анкьидасан тӀурун ун ватула. Цо моцӀидасан кагъат щун буго жамагӀаталде жинда хадур рарал какал рецӀейилан, кӀалалъ жив кин кӀалъаниги ракӀ жиндир иманалда букӀинчӀилан. КӀиабилев лагъ Сулиги тархъан гьавун вуго «ЧӀохалилъ» абулеб колода, гьесул наслуялъул жеги нахъе чагӀи руго.
1886 аб. соналъ пачаясул администрациялъ Дагъистаналда гьабураб переписалда дандчӀвана КӀудиябросолъ лъабго лагъасул цӀар:
Гьел руго дол Терекалъул Казакал Веденоре 1840 аб. соналъ Иман Шамилихъе лъутун рачӀарал, Имамас кагъатги хъван Гъоркьа Бакълъухъа дибирасухъе ритӀун рукӀарал, гьенир тархъанги гьарун, Датуналъул гьатӀаналде християн диналдаги тун. Гьенир Кьуру мухъалъулаз чӀван хутӀаразул лъутун унаго ГӀахьвахъе щварал, цинги КӀудиябросолъав ГӀакъилица хвасарги гьарун жиндирго милкалда тархъан тарал.
24 сентябр
24-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 267-абилеб къо (високоснияб соналъ - 268-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 98 къо.
ГӀахьвалал
ГӀахьвалазул наслу-тухум
Гьел хъизамазул 1950 абилел соназ ЯрагӀали Иван огълил вас Яра МухӀамадил Пайзула абулев вас ва цо ясги ЦӀоралде арал тӀокӀалъ тӀадруссинчӀо, гьезул нахъе наслу-тухумги хутӀун гьечӀо. ЦӀоралде аразул хӀакъикъатги лъачӀо.
Гьединалго дагьал цӀаракаби Изано, Лъанур, ЦӀегор, Ракьурги руго, гьединаб къисматалъ ккаразул. «Ракь ГӀахьвахъ» - абураб цӀар кьеялъеги гӀиллалъун кколеб букӀун буго, гьел рештӀараб бакӀ гӀахьвалазул милк букӀиналъ ва гӀахьвалаз тархъинет тарал рукӀиналъги. 9/ХӀ-1928 абилеб соналъ Дагъ. ЦИКалъ, ай КъахӀиб район гӀуцӀарабго «Ракь ГӀахьвалазул» росдае жидерго росо Ракьуб росдал Советалдаса батӀа гьабун росдал Совет гӀуцӀула, гьелде щвезегӀан «Ракь ГӀахьвалазул» жидерго батӀаго росдал Совет букӀинчӀо, Ракьуб росдада цадахъ рукӀуна. 25/ХӀ-1932 абилеб соналъ Дагъистаналъул ЦИК-алъул хӀукмуялдалъун «Ракь Г!ахьвахъ» абураб цӀар хисун «Дагъбаш» абураб цӀар кьола. Ц!ар хисиялъе гӀилалъун ккола Болъихъ районалдаса батӀа гьабун ГӀахьвахъ район рагьи, ГӀахьвахъ росоги ГӀахьвахъ районги батӀа гьабизе лъангутӀиялъ. «Ракь ГӀахьвахъ» росдада «Дагъбаш» абураб цӀар лъеялъул предложение кьун бугог Дагъ. ЦИКалъул Секретарьлъун вукӀарав, гьеб росолъеги щун вукӀарав Ш. Даветовас «МугӀрул тӀогьиб» абураб лъарагӀазул рагӀиялдаса.
Гӏахьвалазул къавмалъул наслабазул байбихьи
Кванкъеро ватӀан тӀамурал «КъвечӀола», кӀудияб росолъ ватӀан тӀамурал «ГӀелола» ккола Ӏ450 абилел соназ Ислам билъанхъизабизе вачӀарав Шамалъул (Сирия) ХӀасанил вас ХӀажи-ГӀалил наслуялдаса, гьесул наслуялъул тухумал ккола КӀудияб росолъ Шамил-ХӀажиясул, ХӀажи-Мусалги. ХӀажи-Мусал наслуялде гъорлъе ккола КӀудияв Гъарагъазиясул лъимал, МусахӀажияв, ХӀасахан-ХӀажиявги Шамил-ХӀажиясул тухумалде ккола КӀудияв ХӀажиясул, ГӀащикъ-МухӀамадилазул, Хъехъаласулалги.
«ГӀело» - абураб гьеб наслуялъе цӀар щун буго гӀемерал гӀалимзаби рахъараб наслу букӀиналъ. «КъвечӀо» абураб цӀар щун буго хвалчадулав абураб рагӀиялъул магӀнаялда. Кванкъеро авалалда «КъвечӀоло» наслуялде гъорлъе ккола ГӀали-хӀжиясул, Ишвадасул ва ХӀасанилалги (ХӀусендибир-хӀажи, Нуцалхан, КъвабичӀалавги).
Жидер къисматалъ гӀахьвалазул кӀкӀалахъ ккаразул: ДегӀенчолазул, ГӀакӀвачолазул, Царакилазул, Хунзахъа ГӀалимусал, ГьамиштӀаса-Даниялазул, ЦӀатӀанихъазул, Хъвенисезул, ГьоцӀдерил, Гуржиялъа, Гъагъалъан, Лъебелалъан, ТӀунсикьдерил микьго наслуялъулги, - гьединго Лъаноре, ЦӀегоре, Ракьуре рештӀаразулги хӀакъикъат къокъго рехсон буго. Изано – мачилазулги Лологъонилъ Сулилазулги наслу гуржиязулалдаса буго. Изаноса ГьитӀинамухӀамадилазулги, Кванкъероса КотӀемухӀалазулги, Лологъонилъан ГӀалоло колода рукӀаразулги наслу цӀатӀанихъазул ккола.
Гьелго Изаниса ГъазимухӀамал ХӀусенилал, ВаскӀилал ункъракьалъул Хъвенисан рачӀарал ккола. КӀудияб росдал Дамичикьол ва Жулилъани гӀадамалги къватӀисан рачӀун БакъохӀажияс паракъат гьарурал ккола. ТӀунсикь росдал микьабго наслуги къватӀиса рачӀун тархъен гьарурал ккола. Лологъонилъ росдал анлъго наслуги гӀахьвалазул росабалъан ун гьездасан лъугьараб ккола. Югалъул ГӀахьвалазул наслабазул къисмат, гьезул щибаб росдал тарихалда баян гьабун буго.
Тахол насибалдаса лъугьарал тухумазул мухӀканаб силсил гьабун бажаруларо, гьелдалъун умумуздасан цереса-цере щвараб бицадасан гьабураб буго гьаб таблица.
Тахола Туручила ТурагӀа — Кьедаха Ашва — Аша — Занола — Изанола Гъаштила — Ракьо — Кванкъеро — Чили
Таходе щвезегӀанги гьесдаса хадуб нилъеде щвезегӀанги аза-азар умумул ун рукӀуна цереса, 100 соналда жаниб 4 эмен хисула, гӀага-шагарго. Гьединан цо азарго соналъе, балагьеха, 40 эмен хисун ватулев вуго. Ислам баккаралдаса 57 эмен хисун вукӀине кколев вуго. Дица бацӀадаб кагъат толеб буго нужедаго лъалел умумузул сияхӀалъе. Инсул наслу лъугӀун ине бегьула, амма, гьеб цойгидаб наслугун жубаларо, амма тухумазде бикьула.
Руччабазда хадуб наслуялъул цӀарги унаро, бихьиназда хадуб гурони. Цоцазулъ гӀагарлъиялъул цӀар тӀагӀаниги наслу-тухумалъул цӀар холаро, цо чиниги гьеб наслуялъул бихьиназул нахъа вукӀун.
БакӀазда ва гӀадамазда цӀарал ракки
Гьеб лъимералъул хадубккун загьирлъараб гӀамал-хасияталда яги куц-мухъалда, яги хӀутӀ-хъумуралда, хӀинчӀ-гъедоялда, гъветӀ-хералда ругел цӀарал лъолел рукӀун руго. Мисалалъе: Халатав, Къокъав, ГьитӀинав, ЧӀегӀерав, БагӀрав, БахӀарчи, Багьадур, Лебалав, Рекъав, Беццав, КвачӀикъ, Ццидалав, Хъарччигъан, Хъергъун, Бугъа, Гъвала, ГъалбацӀ, ДегӀен, Ракьа, Лълъар, Лъен, Чан, ГӀорто, СахӀ, Лачин, Берцинай, ЧӀухӀарай, Микки, Мокъокъ, Чагъана, Чалухъай ва гь. ц.
Исламияб диналъ християн дин хисигун раккула цӀиял цӀарал; МухӀамад, АхӀмад, Абубакар, ГӀусман, ГӀали, ГӀумар, Муса, ГӀабас, ГӀабдулмутӀалиб, Гьашим, Къурайш. Цебегоялдаса гӀарабиязул улкаялдаги лъолел рукӀун руго моцӀ-цӀваялда, бакъалда ва цойгидалги хӀайван, хӀутӀ-хъумуралда ругел цӀаралги: Бадрудин, Нажмудин, Шамсудин, Шарапудин, Садрудин, Асвад, КагӀба, Макка, Асад ва гь. ц.
Дагъистаналда Совет власть щулалъун хадуб ва Большевиказ марксистияб тарбиялда халкъ куцаялъ гӀахьвалазул обществоялъеги исламияб диналъулъ чучлъи ккола ва гӀурусазулгун христианазул цӀарал лъезе байбихьула: Пушкин, Киров, Чкалов, Сергей абун. Гьанже гьел цӀарал лъеялда ракӀ бухӀарал эбел-инсуца, цо-цояз жидер лъималазда лъун рукӀарал цӀарал – Сергейида-Сиражудин, Кирода – Киса, Чкаловасда – Чанахъан абун хисула.
ГӀахьвалазул обществоялде гьоркьоре кколел росабазул гӀадамазде гьанжеги щибаб эпохаялда гьоркьор загьирлдъарал цӀарал гӀемер дандчӀвала цереса-цере лъун. Гьединалго цӀарал дандчӀвала цебегоялдаса кули-мархьуялда гьелъул бетӀергьабазда лъурал цӀаразулъги. ГӀемерисеб кули-мархьуялда гьелъул бетӀергьабазул цӀарал руго. Цо-цо бакӀазда гьеб бакӀалъул географияб хаслъиялде балагьун кьун руго цӀаралги.
Пучкъара
Пучкъара ккола Билкан районалда Кортала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
ГӀахьвалал
БакӀазда ва гӀадамазда цӀарал ракки
ГӀицӀго ТӀадмагъилъ жамагӀаталъул ракьалда иццгун къулгӀаялда 37, мегӀер-гӀалахалда 98, рохьазда 26 гӀадамазул цӀарал руго. Гьединан руго нахъиял росабазул жамагӀаталъул ракьаздаги.
23 сентябр
23-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 266-абилеб къо (високоснияб соналъ - 267-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 99 къо. Хаслихъ къоял ращалъулеб кӀиго къоялдасан (22-абилебгун) цояб.
ХӀажи-Мурад
XIажи Мурад (Xаджи-Мурат Аварский; гьав. 1818 соналъ — хв. 5 май 1852 с.) — магІарулазул аскаралъул бетIер, Имам Шамилил наиб ва бищун аскIовегIанав кумекчи. Лев Толстоясул «Хаджи-Мурат» абураб литературияб къисаялъул багьадур. Магlарулазул халкъияв бахlарчи. Гьавуна ва кlудияв гІуна Хунзахъ росулъ ханзабазул лъималазда аскlов. Ханзабазул лъималазул рахьдал вац. Вукъун вуго Азарбижаналъул КахІиб мухъалда.
Лъимерлъи
БахIарчи гьавураб къо-моцI алхинчIого лъаларо. ТарихчагIаца бицухъе гьев гьавун аваразул ханасул вас ГIабу-Султан Нуцалидаса хадув ва гьесу вац ГIумар-ханидаса цеве. Гьел вацал гьарурал санал ккола 1816-1818. Гьединлъидал ХIаджи-Мурад гьавурав сонлъун рикIкIуна тарихчагIаз 1818 сон.
ХIажи-Мурадил лъимерлъиялъул ва гIолохъанаб заманалъул хIакъалъулъ мухIганго лъалеб жо дагьаб буго. Эбел-эмен рукIана магIарулазул гIадатияб тухумалдаса. Эбелалъ гьасда цадахъ хахулел рукIана ханзабазул вас, гьелъ ХIажи-Мурадги ва гьасул кIудияв вац ГIусманги рукIана ханзабазул лъималазе рахьдал вацаллъун. ТарихчагIаз бицухъе, ХIажи-Мурад кIудияв гIуна ханзабазул васал ГIабу-Султан Нуцалида ва ГIумар-ханида цадахъ. ГьитIинаб къоялдаса нахъе ХIажи-Мурадие данде кколароан чIухIарал ва пударулел гIадамал. Гьелъ жиндирго гьунарал гIадамаздаса рахчулаан гьес.
ХIажи-Мурадил хIакъалъулъ умумуздасан бачIараб бицен буго гьадинаб: цо пуланаб къоялъ ХIажи-Мурадги ва ханзабазул васалги чанае щола Игари-рагIал абураб Хунзахъ росуахада бугеб бакIалде. Гьенив вукIарав чотIахъанас гьал рихьигун чу биччала ункъиде кIанцIизе, жиндирго гьунар бихьизабизе. Биччан унеб чу бихьарав ХIажи-Мурад векерула чоде данде, чIезабун гьебгун чотIахъан гъоркье вахъинавула. ХIажи-Мурадица гьесда абула, дурго гьунар бихьизеялъе гIоло чое гIакъва кьогеян. Ахцарав чотIахъанасда абизе жо батуларо.
ХIажи-Мурадица гьитIинаб къоялдаса нахъе лъазабулаан Къуран, Мухтасар ва Тафсир. ЦIализе ва хъвадаризе гьесда лъалаан гIажам мацIалда (магIарул мацI, гIараб алфавиталъ хъвараб). ГьитIинаб къоялдаса нахъе гьесие рокьулаан чуялги, ярагI-матахIги.