cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Муссолини, Бенито
Байбихьудаса Муссолини вукӀана социалист сиясатчилъун ва Avanti! казияталъул журналистлъун. 1912 соналъ гьев лӀугьана Итал Социалистияб Партиялъул (PSI) националияб директораталъул гъорлӀчилъун, амма гьев PSI-ялда гьоркьоса вахъана ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъулӀ рагъулаб интервенциялъул пропаганда гьабиялъ, партиялъ ккун букӀараб нейтралитеталъул позициялде данде кколеб букӀинчӀеб. Муссолиница кьучӀ лъуна цӀияб журналалъе, Il Popolo d'Italia, ва рагъул заманалда вукӀана Къиралияб итал армиялда хъулухъ гьабулев 1917 соналъ ругъунги щун демобилизинавизегӀан. Муссолиница PSI-ялъе квешаб къимат кьуна, ва гьелдаса гьесус бербалагьиял руссарал рукӀана социализмалде гурел, итал национализмалда, хадуб гьес кьучӀ лъуна фашистияб хӀаракаталъе, жиб эгалитаризмалде ва классазулаб конфликталде данде чӀараб, гьезул бакӀалда рахъ ккуна классазулаб мухъалдаса къватӀибе араб революционарияб национализмалъул. 1922 соналъул октобералда, Румалде маршалдаса (28–29 октобер) хадув, Виктор Эммануэл III къиралас тӀамуна Муссолини премьер-министерлъун, гьеб заманалде хъулухъалда рукӀаразда гьоркьов бищун гӀолохъанавлъун лӀугьан гьев. Жиндирго балъгояб полициялдалъун ва хӀалтӀунчагӀазул данде чӀей къануналде данде кколареблъун лъазабиялдалъун кинабниги сиясияб оппозиция тӀагӀинабун хадуб, Муссолиница ва гьесул хадурчагӀаз жидерго кодоб хӀакимлъи консолидатинабуна, пачалихъ цопартияб диктаторлъиялде сверизабураб чанго къанунги бахъун. Щуго соналда жаниб, я легалиялги, я иллегалиялги къагӀидабиги хӀалтӀизарун, Муссолиница гӀуцӀана диктатура ва гӀамал лъуна тоталитарияб пачалихъ гӀуцӀиялде.
1924–1939 соназда Муссолинил хӀукуматалъул жанисел бергьенлъабазда гьоркьор рукӀана жамгӀиял хӀалтӀабазул программалъул бергьенлъияб реализация, гьединго Понтин хьуцӀал ракъвазари, жанубияб итал мафиялъул ликвидация, халкъ хӀалтӀуде буссиналъул дараж борхи, жамгӀияб транспорталъул ситемаялъул модернизация. 1929 соналъ Муссолиница рагӀалде бахъинабуна Румалъул суал, Мукъадасаб Тахгун Латеранияб къотӀи гъулбасун, жиндалъун Ватикан шагьар гӀуцӀараб.
Муссолинил къватӀисеб сиясат буссараб букӀана Румалъул империялъул некӀсияб зорбалъи цӀигьабизе Италиялъул колониял ракьалги фашизмалъул асаралъул сфераги гӀатӀид гьабиялдалъун. 1920 соназ гьес амру кьуна Либиялъул пацификация гьабиялъе, кьуна лъазаби Корфуялде бомба базе Грециялъулгун ккараб инцидент сабаблъун, лъазабуна Албаниялда тӀад протекторат, Италиялъул пачалихъалде гъорлӀе бачана Фиуме шагьар Югославиялъулгун къотIи гьабиялдалъун. 1936 соналъ, кӀиабилеб италгин хӀабаш рагъалдаса хадуб, ХӀабашистан бахъана во цолъизабуна Итал Бакъбаккул Африкаялде (AOI) Эритреягун ва Сумалиягун цадахъ. 1939 соналъ италиялъул яргъидгӀуцӀарал къуватал аннексинабун Албания. 1936 ва 1939 соназда гьоркьоб Муссолиница бергьенлъиялда тӀобитӀана Испаниялде интервенция Франсиско Франкое кумек гьабиялъе Испан ватӀанчилъияб рагъул заманалда. Муссолинил Италиялъ байбихьудасаго жигар бахъулеб букӀана кӀиабилеб глобалияб рагъ багъариналдаса борчӀизе, Аншлюс биччангутӀизе Бреннер габурлъиялде аскар битӀун, Стрезалъул фронталдаги, Литтонил репорталдаги, Лозанналъул къотӀиялдаги, Ункъго къуватлъиялъул пакаталдаги, Мюнхеналъул къотӀи-къаялдаги гӀахьаллъи гьабун. Амма хадуб Италиял, Британиялдасса ва Парансиялдаса рикӀкӀалъул, гӀагарлъана Германиягун ва Япониягун. 1939 соналъул 1 септембералда Германия Полшаялде тӀадекӀанцӀана, гьелъул хӀасилалда Парансиялъ ва Цолъараб Къиралаталъ гьелда рагъ лъазабуна, КӀиабилеб дунялалъулаб рагъги багъарун.
1940 соналъул 10 юналда Муссолиница хӀукму гьабуна Оссалъул рахъалда рагъде лӀугьине. Байбихьудаса бергьенлъуда ин букӀаниги, хадусеб цанго фронталда Осс щущайги ва альянсчагӀазул Сицилиялде тӀадекӀанцӀиялъул рес букӀине бегьулеблъиги сабаблъана халкъалъ ва Фашист партиялъул гъорлӀчагӀаз Муссолинил рахъкквей тӀагӀиналъе. Гьелъул хӀасилалда, 1943 соналъул 25 юлалъул рогьалида Фашизмалъул кӀудияб мажлисалъ Муссолинида божунгутӀиялъул вотум гьабуна; хадуб, гьебго къоялъ, Виктор Эммануил III къиралас гьев хӀукуматалъул бетӀерасул хъулухъалдаса вахъана ва жанив тӀамуна, гьев хисун премьер-министерлъун Пьетро Бадольо вачана. АльянсчагӀигун рекъел хъваялъе къирал разилъун хадуса, 1943 соналъул 12 септембералда Муссолини хвассар гьавуна асирлъудаса Гран-Сассо рейдалъул заманалда герман десантчагӀаз ва Waffen-SS-алъ Отто-Гьаролд Морсил нухмалъиялда гъоркь. Гьитлерица, вукӀарав диктаторгун дандчӀваялдаса хадув, Муссолини тӀамуна Шималияб Италиялда чиядабараб режималъул — Итал Социалистияб Республикаялъул (Repubblica Sociale Italiana, RSI) бетӀерлъуда. 1945 соналъул априлалда, тӀубанго гӀадин къеялдаса хадув, Муссолиница, цадахъ жидирго йокьулей Клара Петаччицаги, хӀалбихьана Швейцариялде лӀутизе, амма кӀиялго ккуна итал коммунист партизаназ ва 1945 соналъул 28 априлалда Комо хӀоралда гӀагарлъухъ гӀужие гъун чӀвана. Хадур Муссолинил ва гьесул йокьулелъул къаркъалаби росун рачӀана Миланалде, гьенир, хъулухъалъул станциялда бегӀерса рана, гьел хун рукӀин киназдаго бихьизе.
Лъимерлъи-гӀолохъанлъи
Бенито Муссолини эмен, Алессандро Муссолини, вукӀана маххукъебедлъун ва социалистлъун, гьесул эбел абуни, Роза (гьайидал Малтони), йикӀана цӀакъ божарай католикияй школмугӀалимлъун. Инсул букӀараб политикиял бербалагьиял гӀадахъ росун, Муссолиние цӀар кьуна Бенито, либералияв мексикан президент Бенито Хуаресил, гьесул гьоркьохъел цӀарал абуни, Андреа ва Амилкаре, кьуна итал социалистал Андреа Костал ва Амилкаре Чиприанил. Гьелъухъ эбелалъ гьев хъанчинавуна гьавураб мехалда. Бенито вукӀана жиндир эбел-инсул лъабго лъимералъул бищун куӀудияв. Гьесда хадусел вац-яц рукӀана Арналдо ва Эдвига.
«Диктаторал. КӀудиял церехъабазул балъголъаби» филмазул циклалда рехсолеб Бенитода 4 сон бараб мехалъго лъалеб букӀанин цӀалдезе, 5 соналда абуни чагъана хъвазе абун. Муссолинил хъизан цӀакъ бечедаб бетӀербахъиялда букӀинчӀониги, эбел-инсуда рес ккана кӀудияв васасул цӀалиялъухъ мухь кьезе, гьедин 1892 соналъ Бенито витӀана Салез ругьбаназ нухмаллъулеб Фаэнцаялъул килисаялъулаб школа-интернаталде. Школалда гӀумру букӀана батӀи-батӀиял асасаз ва малъа-хъваяз къварараб регламент гьабулеб. Нечарав вукӀаниги, жиндир чӀухӀиги согӀаб гӀамалги сабаблъун Муссолини гӀемер конфликтунаан мугӀалимзабигун ва цогидал пансионералгун. Школалда цӀалул тӀоцебесеб соналъго, дагӀба-рагӀи ккедал, Муссолиница жиндасаго кӀудияв цӀалдохъанасда нус чӀвана, гьелъ цӀакъ кьварараб гӀадлуги щвана гьесие. Эбелалъул магӀуялъги, Форлиялъул пускъупус гъорлӀ чӀваялъги, директорасул Муссолини школалдаса нахъереххизе букӀараб хӀукму хисана. 1895 соналъ согӀаб, лъихъго гӀенеккулареб гӀамал сабаблъун, Муссолини вачине ккана цогидаб, Форлимпополиб бугеб, динияб-гуреб школалде. Гьениве цӀализе ун хадуб Муссолиние щвезе байбихьана лъикӀал къиматал. Гьеб мехаллъго вукӀинисев дучеца гӀамал гьабулаан гьалмагъзабазе манипуляция гьабизе, гьев вукӀана гӀемер рагӀи-кьалде кколев, жиндиего гьабураб квешлъи кӀочонарев, къварараб гӀамал-хасияталъул, вахӀшияв васлъуне. Муссолиница босана инсул гӀамал-хасият. 1900 соналдаса Муссолиница жигаралда интерес гьабизе байбихьана политикаялъул, лӀугьана социалистияб партиялде, гьес хъвалаан макъалаби Форлиялда ва Равеннаялда рукӀарал социалистиял казиятазе.
Кьварараб гӀамал-хасият букӀаниги, мугӀалимзабаца гьесие лъикӀаб къимат кьолаан; 1901 соналъ, гимназия лӀугӀидал, гьесие щвана байбихьул школабазул мугӀалимасул квалификация ва диплом, ва гьев хӀалтӀизе лӀугьана Пьвео-Салечего росулӀе (Гуалтьери муниципалитет). Гьенив гьев кватӀичӀого вахъана социалистазула бетӀерлъун ва бакӀалъул хӀалтӀухъабазул комитеталъул гъорлӀчилъун. .
КъватӀисел регӀелал
[[Категория:Италиялъул фелдмаршалзаби]
Кавказалъул рагъ
Кавказалъул рагъ (1817—1864) — ГӀурус императорияб армиялъ Шималияб Кавказ Россиялъул империялъе мукӀурлъизабиялъе гӀоло рукӀарал рагъулал лугьа-бахъиназул гӀаммаб цӀар.
Цебетарих
1722 абилеб соналъ Россиялъул пача Петр-I щола Дербенталде "Востокалъул поход" абун цIар лъураб чабхъенгун.
1816 абилеб соналъ Дагъистаналде рещтIуна А. П. Ермолов цадахъ Апшероналъул, Куриналъул, Нижегородалъул ва цойгидалги полкалгун. Шамхал Тарковскиясул ихтияралда букIуна, Каспи ралъадалъул рагIалдаса бакъ тIерхьул рахъалдехун Гендерил щобилъе щвезегIан ракь ва гьеб ракьалде цIакъ разиго рещтIине риччала гьес гIурусазул аскарал.
Аваразул Султан-АхIмад-ханасги, Мехтулиялъул ХIасан-ханасеги ва цойгидал вилаяталъул бетIергьабазеги жидеда тIад кверщел гьабизе вачIарав Ермолов къабуллъуларо. Гьебги лъан Ермоловас хехго Чачаналда рукIарал жиндирго аскарал рачун Гъоркьиябги ТIассиябги Жунгуталда ва Мехтулиялъул ханлъиялъул ракьалда лъола. Пачаясул аскарал Дагъистаналъул ракьалда лъей ккола магIарулазул багъа-бачариялъе аслияб гIиллалъунги.
Yersinia pestis
Ваба́алъул гӀучӀ, Йерсиния пестис (Yersinia pestis, цебегӀан Pasteurella pestis) — грам-негативияб, багъардахъулареб, коккобациллияб бактерия, жиндир спорабиги гьечӀеб, Yersinia pseudotuberculosis ва Yersinia enterocolitica бактерияздаги хурхараб. Гьеб буго факультативияб анайробияб организм, жибги инсанасде базунеб бакъбаккул хъутагӀонкӀкӀол чӀодотада (Xenopsylla cheopis). Гьелъ лӀугьинабула вабагъ унти, жиб сабаблъун Вабаъалъул тӀоцебесеб пандемия ва ЧӀегӀераб хвел, тарихалда жаниб бищун хвеял цӀикӀкӀараб пандемия, рукӀарал. Вабаъалъул букӀуна лъабго аслияб форма: пневмонияб, септицемияб ва бубонияб. Лъабабго форма, гьанжесел сахлъизариялъул тадбирал гьаричӀони, лӀугӀула хвеялдалъун.
Y. pestis рагьана 1894 соналъ, Гьонг Конгалда вабаъ багъарараб заманалда, Александр Йерсиница, Пастерил институталъул Швейцар/Паранс тохтир ва бактериологчияс.
Yersinia навгӀ ккола грам-негативиял коккобациллабилъул, 1,5 мкм халалъиги бугел. Анилиналъул релъеназ белъуна биполярго (цӀикӀкӀун интенсивго — рагӀа-рагӀалда). Гьезул буго ферментативиябметаболизм. Y. pestis гьабула антифагоцитарияб ченч. Култураялда багъардахъулареб гьею бактерия лӀугьуна багъардахъулареблхун рахьхахулезул чорхолӀе ккедал. Патогеналъ гӀодосел температураби, цӀорозаби; амма манигӀаб гьечӀо бакъвазабиялъе, багӀаризабиялъе, хекко хола дезинфектинабуни ва гьалдезабуни.
НакӀкӀикь (Шамилил мухъ)
НакӀкӀикь — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, ТӀидиб росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 7 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Авар мацӀалъул цӀар
ЦІарул гІаламатал
ЦIаралъул руго хадусел грамматикиял гIаламатал:
Классалъул (жинсалъул) категория
Авар мацІалъул цІарал рикьула лъабго классалде. I классалде гъорлъе ккола бихьинчиясда хурхарал цІарал: бихьинчи, эмен, вас, вац, устар в. ц. Цолъул формаялда гьеб класс бихбизабулеб гІаламатлъун ккола В гьаракь: лъикІав, лебалав, вачІарав ва ц. II классалде гъорлъе уна чІужугІаданалда хурхарал цІарал: чІужугІадан, лъади, эбел, яс, яц ва ц. Цолъул формаялда гьеб класс бихбизабулеб гІаламатлъун ккола Й/Я гьаракь: лъикІай, лебалай, яачІарай ва ц. ХутІарал цІарал, чІагоял рукІа, чІагоял гурел рукІа, гъорлъе уна III классалде, класс бихьизабулеб гІаламат — Б. ГІемерлъул форма бихьизабулеб гІалматлъун ккола Р/Л (/).
ГІемерлъул формаялъул категория
Авар мацІалда цІаразул буго цолъул ва гІемерлъул формаби. Руго цІарал, жал гІицІго цолъул формаялда гурони рукІунарел, гьезде гъорлъе уна абстрактивиял цІарал (рокьи, яхІ ва ц.), бищун цересел гІасаразул цІарал (дада, баба, даци, ада), гІемерисел хасал цІарал ва цадахълъи бичІчІизабулел цІарал (ярагъ, чехь-бакь ва ц.).
Руго цо-цо pluralia tantum рагІаби: кагътал (хІай, цолъул формаялда кагъат — жинда тІад хъвадаризе хІалтІизабулеб жо), цІороберал, цІадираби. Гьабго тІелалде гъорлъе рачине бегьула рос-лъади, эбел-эмен гІадал рагІабиги. Гьенирго руго батІи-батІиял росабазул гІадамазде абулел цІаралги, щай гурелъул гьезул корреляталлъун цолъул формаялда рукІуна адъективал, жал топонимаздаса лъугьарал (балагье Авар росабазул гІадамазда абулел цІарал).
ГІемерлъул формаялъул суффиксал
Авар мацІалда гІемерлъул форма лъугьунел суффиксал рикьизе бегьула кІиго тІелалде:
ГІемерлъул форма лъугьунеб супплетивияб къагІида бихьизабун буго чІужу — руччаби параялда. Гьединго дандчІвала цо-цо рагІабазул гІемерлъул форма лъугьунеб кІи-кІи къагІидабиги: хабар — хар-бал/хабарал, кету — кут-ул/кат-ал, хоб — хобал/хабал/хабзал ва ц. Гьениб параллелияб формабазул цояблъун ккола ударение гьечІеб суффикс -ал, жинца цо ккураб къадар бихьизабулеб, гьебго заманалда гьелъул корелляталъ бихьизабула къадар гьечІеб букІин: дагьалго рукъал — гІемарал рукъзал. Цо-цо нухалда плюралисалъул батІи-батІияб формация гьабиялдалъун лексикияб магІна хисула. Жибго гІемерлъул формаялъул категория гуребги, авар мацІалда буго дистрибутивияб гІемерлъи бихьизабиялъул къагІидаги (цІарул аслу такрарлъиялдалъун): рокъо-рокъоре, рахъ-рахъалде.
ИгІрабалъул категория
Авар мацІалда кинабниги буго 24 игІраб, гьезул ункъго ккола гІадатаблъун, хутІараб 20 — бакІалъул игІраблъун. ГІадатал игІрабазде гъорлъе уна аслияб, жиб цІаралъул битІараб аслулъун кколеб, актив, хаслъул ва кьовул игІрабал, жал хъвалсараб аслуялдаса лъугьунел.
БакІалъул игІрабал
БакІалъул игІрабал рикьула хадусел тІелазде:
Гьелги жеги рикьула щу-щу сериялде, жидер игІрабал суффиксал хъвалсараб аслуялда хурхун ва локализация бихьизабулеб гІаламат тІаде жубаялдалъун лъугьунел: БакІалъул игІрабазул гьединго руго бакІазул магІнаялда гуребги, цогидаб магІнаялда хІалтІизабиги. Мисалалъе, I сериялъул локатив хІалтІизабула:
ЦІаралъул свери
Авар мацІалъул цІарал, жидер актив игІрабалда букІунеб ахиралде ралагьун, рикьула лъабго свериялде; I свериялъул ахиралда букIуна суффикс -с, II свериялъул — -лъ, III свериялъул — -ца.
I свери
ТIоцебесеб свериялда рекъон рачIуна гIемерисел чиясул жинсалъул гIаммал цIарал, чиясул жинсалъул жидер ахиралда жинсияб гІаламат бугел хасал цІарал (-ав ахиралда ругел авар хъизан-цІаралги), гьединго -ов, -ев ахирал ругел гІурус фамилиялги,.
II свери
КIиабиле свериялда рекъон рачIуна чIужуялъул жинсалъул гIаммал цIарал ва цо-цо, жидер ахиралда жинсияб гІаламат бугел, хасал цIарал, гьоркъохъеб жинсалъул гІезегІан гIаммал ва хасал цIарал. Аслияб игІрабалда -ия, -ие абурал ахираздалъун лъугIулел батIиял мацIаздаса рачIарал цIарал игІрабазде сверулаго, ахирияб -я/-е гьаракь гьоркьоса тIагIуна, амма руго гьоркьосарахъиялги, мисалалъе, школа, аптека гІадал рагІаби
III свери
Лъабабилеб свериялда рекъон сверула чиясул ва чІужуялъул жинсалъул хасал цIаралги гьоркьохъеб жинсалъул гIезагIанго цIаралги. Лъабабилеб свериялда рекъон рачIунел гьоркьохъеб жинсалъул рагIабазул кьибилалъулІ лІугьуна флексия: ракІ — рекІе-ца, цо-цо рагІабазул актив игІрабалда -д бачІине бегьула, гІурус мацІалдаса рачІарал рагІабазул ахиралдаса тамахаб ишара тІагІуна.
ГІемерлъул формаялъул свери
ГІемерлъул формаялда ругел цІарал игІрабазде сверула хадусеб куцалда.
Авар мацӀалда рагӀилӀугьин
Авар мацӀалда рагӀилӀугьин ккола авар лингвистикалъул бутӀалъун, жинца моделияю аппаратлде мугъчӀваялдалъун цӀех-рехел гьабулеб рагӀул структураялъулги гьел лӀугьиналъул къануназулги.
Абидусалъул сияхӀ (магӀнаби)
Абидосалъул сияхІ:
Илам (магӀнаби)
Илам:
Египеталъул анцӀила микьабилеб Наслу
Тутмосидазул ахирисев тахида вукІарав гІагарав чилъун ккола Тутанхамон, жиндир хоб-рукъ, 1922 соналъ Гьавард Картерица рагьараб, бищун кІудияб археологияб рагьилъун кколеб. Ай ва Хоремхеб гьединго рачуна XVIII Наслуялде гъорлъе.
XVIII Наслуялъул заманалда рарал руго Лукъсуралда Амунил кІалгІа, III Тутмосил магІбад ва ХІатшепсутил Джесер-джесерау.
Наслу байбихьи
XVIII наслуялъе кьучІ лъуна Камосил (цебесеб наслуялъул ахирисев пиргІавн) вац I АхІмосица. Гьес рагІалде бахъинабуна гиксосазде данде гьабулеб букІараб рагъул кампания ва тІубанго эркен гьабуна гьездаса Гъоркьияб Египет. I АхІмосил ханлъи рикІкІуна КІиабилеб хиси ккараб заманалъул ахирлъун ва ЦІияб ханлъиялъул байбихьилъун. I АхІмосидаса хадув ханлъуде вачІана гьесул вас АменхІотеп I, жиндир ханлъиялъул заманалда жаниб цогиязде данде ккун гІемер хиса-басиял ккечІев.
I АменхІотепил, батизе бегьулеб жо, вас вукІинчІо, ва гьесда хадусев пиргІавнлъун лъугьана Тутмос I, ханзабазул наслуялъулгун лъадудасан хурхен бугев. Гьес жиндир ханлъиялъул заманалда жаниб Египеталъул гІурхъаби гІатІид гьаруна шималияб рахъалдаса Фураталда бугеб Каркемиш шагьаралдаса бахъун жанубияб рахъалде Курусалда Нилалъул 4-б хІокІалде щвезегІан.
ХІатшепсут хисун пиргІавнлъун вачІана Тутмос III ТІадегІанав, жив Египеталъул бищун къуватав рагъулав цевехъан хІисабалда машгьурлъарав, гьес Азиялда гьарурал рагъулал кампанияз щула гьабуна Египеталъул кверщел, Египет лъугьана жиндир заманаялда бищун къуватаб империялъун.
III Тутмосил ханлъиялъул ахирисел саназда гьесда цадахъ ханлъи гьабуна гьесул вас II АменхІотепица, жив эмен хун хадув пиргІавнлъун лъугьарав. АменхІотеп II вукІана лага-черх къуватав, чІорбутІалъ речІчІун жиндихъе чи вахунарев пиргІавнлъун, бицен буго, гьесул лъидаго нахъе цІазе кІолареб чІорбутІ букІанин абун. Батизе рес буго, гьес Египеталъул империялъул гІурхъаби жанубияб рахъалде гІатІид гьари.
АменхІотеп II хун хадуб пиргІавнлъун лъугьана гьесул вас Тутмос IV, гьесда хадув вачІана вас АменхІотеп III, жиндир ханлъиялъул заман тІолабго XVIII наслуялъул къуваталъул ва гучалъул заваллъун лъугьана, гьесул заманалда гІумруялде рахъинаруна гІемерал архитектуриял проектал. Гьелъул рахъалъ III АменхІотепихъе вахуна цохІо XIX Наслуялъул Рамсес ТІадегІанав.
Амарналъул период
III АменхІотепил вас ва ирсилав Тутмос хеко хола ва гьесул бакІалда вачІуна АменхІотеп IV, жинца инсул ахирисел саназда гьесда цадахъ ханлъи гьабурав. Гьеб цадахъ ханлъи чан соналъ гьабурабали мухІканго лъаларо, цо-цо египтологаз рикІкІуна гьеб дагьабго заманалъ букІанин абун, цогида — 12 соналде щвезегІан букІанин абун; руго гьединаб цадахъ ханлъи букІинчІин абун рикІкІунелги.
Жиндир ханлъиялъул 5-б соналъ, IV АменхІотепица жиндирго цІар хисун босула Ахенатен абураб цІар (ꜣḫ-n-jtn, "Атоние мукагІалъи бугев"), ва Уасе т шагьаралъул бакІалда Египеталъул тахшагьарлъун гьабула цІияб бараб Ахетатон шагьар. Ахенатонил ханлъиялда жаниб гьес Атон (jtn? бакъул гор) лъугьинабула цин бищун тІадегІанаб илагьлъун, ва хадуб цохІо бугеб илагьлъун, бабйбихьула Ахенатонил диниял хиса-басиял, жидер хІасилалдалъун египтяназул гІадатазул дин нахъ чІвалев ва хутІарал илагьзабазул килисаби къалеб. Ахенатонил хиса-басиял хІакъикъияб монотеизмаялда бащад букІиналъул суалалда тІасан бахІсал жакъа къоялъги руго гІалимзабазда гьоркьор. Цо-цояз рикІкІуна Ахенатеница монотеистияб дин бахъанин абун, цогидаз — гьес цогидал илагьазул культал къинарун, Атонил культ бетераблъун гьабунин, амма гьебго заманалда цо-цо гІадатазул илагьаздасаги инкар ьабичІин абун.
Хадусел египтяназ Амарналъул период рикІкІунаан мекъе ккейлъун ва Ахенатенил хиса-басиял бидгІалъун ва гьересилъун. Ахенатен хун хадуб рукІарал лъугьа-бахъинал руго ричІчІуралел. Лъала Сменхкара ва Нефернеферуатен абулел цІарал ругел чагІи, амма гьезул роль ва тарихалда жаниб бакІ руго жидеда тІасан бахІал лъугІичІел суалалъун. Нефернеферуатен йикІун ятизе бегьула Ахенатенил кІудияй лъади Нефертитилъун, Нефернеферуатен абулеб тах цІаралда гъоркь къокъаб заманалъ ханлъи гьабурай.
XVIII Наслуялда гІагарлъиялъулаб хурхен бугев пиргІавн ккола Тутанхамун, жиндир ханлъиялъул заман цІакъ къокъав; гьев гІолохъанго хола. Гьесул заманалда Ахетатон шагьар рехун тола, Ахенатенил диниял хиса-басиял нахъчІвала.
Ай ва ХІоремхІаб
XXVIII Наслуялъул ахирисев кІиго пиргІавн — Ай ва ХІоремхІаб — бетІерлъуде рачІуна лъимал гьечІого хварав Тутанхамунида хадур. Гьев кІиявго вукІуна ханзабазул хІакимзабазда гьоркьоса. Ай гьединго вукІун ватизе бегьула Ахенатенил имгІаллъун эбелалъул рахъалдасан.
Айица чІужун ячун йикІун ятизе бегьула Анхесенамун, Тутанхамунил бесдал яц ва лъади, жиндихъего ханлъи щвеялъе гІоло; гьей гьелдаса хадуб хеко хола, ва Айица ячуна Тэи, жий Нефертитил рахьдал эбеллъун йикІарай.
Айил ханлъи халат бахъунаро. Гьесдаса хадуб ханлъуде вачІуна ХІоремхІаб, Тутанхамунил аскаразул цевехъан, жив ирсилавлъун гьавизе Тутанхамунада ракІалда вукІарав. Батизе бегьула, гьес Ай тІаса рехи. ХІоремхІабице байбихьула пачалихъалъул иш рукІалиде бачине, гьес гьабула чанго рагъул сапар ва хеттазде данде рагъ, ГІагараб Машрикъалда Египеталъул кверщел, жиб Ахенатенил заманалда загІиплъараб, букІадахъин гьабизе.
ХІоремхІаб хола лъимал гьечІого, жиндирго ирсилавлъул вазир Рамсес лъазе гьабун. Рамсес I вачІуна ханлъуде н. щ. 1292 соналъ ва гьесдаса байбихьула XIX Наслу.
Адабият
ГІурус мацІалда:
Сумер мацӀ
Сумер мацӀ (Emegir "рахьдал мацӀ") — некӀсияб Сумералъул мацӀ. Гьеб мацӀ рикӀкӀуна изолятлъун, жинда кӀалъалел некӀсияб Месопотамиялда, гьанжесеб ГӀиракъалъул территориялда рукӀараб.
Аккадияб мацӀалъ кӀалъазе хӀалтӀизабулеб мацӀ хӀисабалда сумер хисана н. щ. 2000 соналда сверухъ (мухӀканаб заманалда тӀасан руго бахӀсал), амма сумер мацӀ хӀалтӀизабулеб букӀана динияб, байрамазулаб, адабияталъулаб ва гӀелмияб мацӀ хӀисабалда аккадмацӀаб Месопотамиялда, Ассирия ва Вавилония гӀадал пачалихъазда, I гӀасруялде щвезегӀанги. Гьелдаса хадуб гьеб кӀочана XIX гӀасруялъ-лъагӀан, ассирологчагӀаз гьелда хъварал щагӀил таблицабазда тӀадхъваял цӀализе байбихьизегӀан.
МацӀ хъвалаан жалго сумерал ургъараб лӀутӀхъваялдалъун. МацӀалъул генетикиял хурхенал чӀезарун гьечӀо.
Мулла МухӀаммад ГӀумар
МухІаммад ГІумар, гьединго машгьурав вуго Мулла ГІумар абунги (ملا محمد عمر; гь. 1962 соналъ яги 1959 соналъ  — хв. 23 апрелалъ 2013 соналъул ) — ТІалибан хІаракаталъе кьучІ лъурав, Исламияб Имарат Афгъанистаналъул амир.
ГІумрухъвай
ЧІван-къотІараб гьавураб къо-моцІ лъалеб гьечІо. Миллат - пуштун, Хотаки тухумалъул чи. Гьавуна Къандагьаралъул Нодех абулеб бакІалда ), мискинаб векьарухъанасул хъизамалда. БакІалъулаб мадрасаялда байбихьул шаригІаталъул лъай щварав гьев, эмен хун хадуб росдал дибирлъун вукІана.
1970-ел оназул бакьулъ МухІаммад ГІумар вачІана кІиго анкьалъ халат бахъун чІей гьабиялъул мурадгун Пакистаналде, ва гьениб бугеб ХІакъкъания абураб Пешаваралда аскІоб бугеб мадрасаялда диниял гІелмабазул курсазда гІахьаллъи гьабуна (цоги хІужабазда рекъон, — Кветта шагьаралъул динияб школалда ). 1979 соналдаса бахъун жигарчияб гІахьаллъи гьабуна гьеб мехалъ советазулгун байбихьараб рагъулъ ва гьезул низамалъул рахъ ккурал Кабулалда рукІарал хиянат чагІазулгунги: мужагьидазда гъорлъе лъугьана.
Советиял рагъул къуватал нахъе ун хадуб, 1989 соналъ мулла ГІумар лъугьана жинцаго кьучІ лъураб мажгиталъул имамлъун, Къандагьаралъул бакътІерхьуда бугеб Майванд икълималъул Сангсар росулъ.
Гьев вукІана Афгъанистаналъул бетІерлъун (Исламияб Имараталъул заманаялда) 1996 - 2001 сс. Жиндир хІукмуялда вугеб гІанасеб заманаялъ МухІаммад ГІумар, гьеб заманаялъ Афгъанистаналъул официалияб гуреблъун букІараб тахшагьар Къандагьаралда букІараб резиденция бахун цІакъ къанагІат гурони къватІиве унев вукІинчІо; Кабулалде гьев ваккана гІицІго ункъго нухалъ.
11 сентябралъул лъугьа-бахъиназдаса хадуб НАТОялъул къуватаз Афгъанистаналда гьабураб рагъул хІасилалда ТІалибаназул хІукумат биххизабуна, ва мулла ГІумар вахчана. Гьелдаса хадуб лъабго моцІалъ халат бахъун батІи-батІиял баянал кьолел рукІана рагъул экспертаз, сиясатчагІаз ва газет-журналазул мухбирзабаз, киве ва кинаб хІалалда Афгъанистаналъул бетІер ун ватизе бегьулеван. 2002 соналъул январалда Пакистаналда «Newsweek» изданиялъул мухбирас интервью босана мулла ГІумарил вукІарав шопера Кари Сахебихъ ва гьес бицана кинаб куцалда ТІалибазул бетІер гьеб мухъалдаса вахчараван.
Сахебил рагІабазда рекъон, ахирисеб къо щкезегІан ГІумар дандечІун вукІун вуго Къандагьар ьун иналда ва гІицІго америкаялъул рагъул къуватал шагьаралде лъугьунеб къоялъ разилъун вуго гьениса цодагьабго цІодорлъи гьабизе рес рекъараб бакІалдехун ине. Шоперасул рагІабазда рекъон, резиденциялдаса мулла вахъун вуго рикшаялда рекІун, цинги гІадатияб шагьаралъул къайичалдаги рекІон гьев вахчун вуго лъалареб бакІалда.
Гьев вугеб бакІ бицаралъухъ, АЦШ-аз 10 млн доллар кьезе бихьизабун букІана.
Хасал баянал
— Дуе кинаб асар гьабураб Мулла ГІумарица?
— ЦІакъаб. ЦІакъ вацІцІадав чи. Аллагьасукь хІинкъарав.
Исламияб Имарат Афгъанистаналъул вукІарав къватІисеб сиясаталъул идараялъул бетІер Вакил АхІмад Мутаваккал, жив гІемерав мулла ГІумаргун дандечІварав, гьес гьадин абуна ГІумарил хІакъалъулъ: «мулла ГІумарил бищун цІакъал хасияталлъун ккола гьесул ритІухълъи, нич букІин, гьев вукІана рацІцІадал ниятазул чи. Жигьадалда гьесул цояб бер бахъана. Гьев вушл лъикІав рагъухъан».
Хъизан
Мулла ГІумарил рукІана ункъго лъади ва ункъго лъимер: кІиго вас ва кІиго яс. 1999 соналъ гьесул цояй яс хвана, ТІалибаназул цевехъанасде иргадулаб гьужум гьабизе гьесул рукъалда аскІоб лъун букІараб бомба кьвагьиялъул хІасилалда. Согласно другой версии, у него было пятеро сыновей.
Хвалил хабар
2015 соналъул июлалда МухІаммад ГІумар хвей мухІканаб бугин загьир гьабуна афгъаназул тІалъиялъ, гьев «чанго соналъ цеве» хун вукІаниги абун.
2015 соналъул 30 июлалъ ТІалибан хІаракаталъул мужагьидзабаз тасдикъ гьабуна жодорго цевехъан хвеялъул хабар.
ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ
ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ, гьединго лъалеб КӀудияб рагъ абун ва цогидал цӀараздалъунги, — интернационалияб конфликт, жибги байбихьараб 1914 соналъул 28 юлалда ва лӀугӀараб 1918 соналъул 11 новембералда. Гьеб тӀибитӀана Европаялъул кӀудияб бутӀаялде, гьединго Россиялде, Цолъарал Штатазде ва Туркиялде, ва гьединго унеб букӀана ГӀагараб Машрикъалда, Африкаялда ва Азиялъул бутӀаялда. тарихалда бищун хвел цӀикӀкӀарал конфликтазул цояб, жиндир заманалда, кьурал къиматазда рекъон, рагъда 9 миллион чӀвараб, 5 миллионалдаса цӀикӀкӀун ватӀанчилъиял гӀадамал оккупация, бомбагъинаби, ракъи ва унтаби сабаблъун хвараб. ГӀусманияз гьабураб геноцид ва рагъул заманалъ комбатантазул багъа-бачариялъ тӀибитӀизабураб 1918 соналъул Испан гриппалъул пандемия сабаблъун тӀолго дунялалда хвана чанго миллион чи.
1914 соналъ КӀудиял къуватлъаби рикьун рукӀана цоцаде данде чӀараб кӀиго алянсалде: Лъабгоязул Антанта, жинда гъорлӀ КӀудияб Британия, Франсия ва Россия ругеб, ва Лъабгоязул Алянс, Германиялдасаги, Австриягин Гьунгариялдасаги, Италиялдасаги гӀуцӀараб. Балкъаназда букӀараб хӀалуцин ботӀроде бахана 1914 соналъул 28 юналда Босниялдаса сербав Гаврило Принципица Австриягин Гьунгариялъул варисав, эрцгерцог Франц Фердинанд чӀван хадуб. Австриягин Гьунгариялъ гӀайиб гӀунтӀизабуна Сербиялде, ва цоцада рухьарал алянсаз къуватлъаби цӀана дипломатиял дандрайиязул сериялде, жал юлалъул кризис абун лъалел. Австриягин Гьунгариялъ рагъ лъазабуна Сербиялда; Россия бахъана Сербия цӀунизе, в 4 августалде конфликт тӀибитӀана Германиялде, Парансалде ва КӀудияб Британиялде гьезул колониалиял империялгун цадахъ. Новембералда ГӀусманияб империялъги, Германиялъги Австриялъги гӀуцӀана Централиял къуватлъаби, 1915 соналъул априлалда абуни Италия (жиб Централиял къуватлъабазул цояб букӀараб) ана КӀудияб Британиялъулги, Франсиялъулги, Россиялъулги, Сербиялъулги рахъалде Алянсалъул къуватлъи хӀисабалда.
КӀиго фронталда рагъда цебе 1914 соналъ германиязул стратегия, Шлиффенил план абун жиндир цӀар араб, букӀана цин Франсиялда тӀад бергьенлъи босизе, хадур жидерго къуватал бакъбаккуде рехизе ва Россия рагъулӀа бахъизе. Гьелъул жо ккечӀо Франсиялде цереин Марнаялда чӀезабиялъ; 1914 соналъул ахиралде кӀиябго рахъ цоцаде данде чӀун букӀана бакътӀерхьул фронталда — гьеб букӀана Ла-Маншалдаса Швейцариялде щвезегӀан халатбахъараб траншеязулаб мухъ, жиб 1917 соналде щвезегӀанги кӀудияб хисичӀеб. Гьелде дандеккун, бакъбаккул фронт букӀана хисардулеб: Австриягин Гьунгариялъ ва Россиялъ цин рахъулел рукӀана чӀахӀиял территориял, хадур гьел гьезухъа унел рукӀана. Цогидал кӀвар бугел театразда гъорлӀе унел рукӀана ГӀагараб Машрикъ, Алпазулаб фронт ва Балкъанал, рагъулӀе Булгарияги, Руманияги, Грецияги цӀан.
Алянсалъ рагъулабгин ралъдалаб блокада лъеялъ лӀугьараб дефицит сабаблъун, 1917 соналъул авалалда Германиялъ гӀорхъи гьечӀеб лъекьаб рагъ байбихьана, гьелъул хӀасилалда 1917 соналъул 6 априлалда церегӀан нейтралиял рукӀарал Цолъарал Штататал рагъулӀе лӀугьана. 1917-лъул Октобералъул революциялъул хӀасилалда Россиялда хӀакимлъм бахъана болшевиказ ва рекъел хъвана 1918 соналъул марталда Брест-Литовскалда хъвараб сепаратияб къотӀиялда рекъон, гьелдалъун германиязул аскаразул кӀудияб къадар эркенлъана бакъбаккул фронталдаса. Гьел бакътӀерхьул фронталде реххулаго, Германиялъул генералияб штабалъул хьул букӀана тӀубан бергьенлъи босизе, американ кумекалъ рагъалъел иналде асар гьабилалде, ва гьез байбихьана германиязул ихдалилаб гьужум 1918 соналъул марталда. Байбихьуда битӀ ккканиги, кватӀичӀого гьеб чӀчӀезабуна захӀматал камиязги ачуяб дандечӀеялъги; августалда алянсчагӀаз байбихьана нускъойил гьужум, германиязул аскар хӀалуцун данде чӀолеб букӀаниги, гьелда тӀокӀаб кӀвечӀо гьезул тӀаде рачӀин чӀезабизе.
1918 соналъул ахиралда Централиял къуватлъабаз байбихьана рикьа-риххун ине; 29 септембералда Булгариялъ хъвана рекъел, 31 октобералъ — гӀусманияз, 3 новембералъ абуни — Австриягин Гьунгариялъ. Живго цо ххутӀарав, рокъоб революциягун ва аскар питнадиналда хӀинкъараб хӀалгун дандчӀварав Вилгьелм кайзерас инкар гьабуна тахидаса 9 новембералда, ва цӀияб герман хӀукуматалъ заманалъе рекъел хъвана 1919 соналъул 11 новембералда, рагъелазе ахирги лъун. 1919-лъул Парижалъулаб ракълилаб конференциялъ къурал къуватлъабазда хъвазаруна батӀи-батӀиял къотӀи-къаял, жидер бищун цӀар араблъун Версалалъулаб къотӀи букӀараб. Россиялъул, Германиялъул, ГӀусманиязул ва Австриягин Гьунгариялъул империял риххиялъ лӀугьана гӀемерал революциял, гӀуцӀана чиядарачӀел пачалихъал, гьезда гъорлӀ Полша, Чехословакия ва Югославия. Жакъа къоялъги тӀасан бахӀс бугел гӀиллаби, рагъазда гьоркьоб периодалъ баккараб хисарди инабизе бажарунгутӀи сабаблъана КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ байбихьиялъе 1939 соналъ.
Дагъистаниял Дунялалъул ТIоцебесеб рагъалда
Дагъистаналъул чотIахъабазулин (яги ГIалхулаб дивизия) цIар лъураб кIиго полк машгьурлъана гьеб рагъда букIана. Амма гьенир хъулухъ гьабулел рукIун руго дагъистаниял гурелги, Кавказалъул цогидал халкъалги.
1852 соналдаго гIурус пачаясул генерал Аргутинский-Долгоруковас кьураб гIакълу букIун буго пачаясе гьеб – имам Шамилида дандечIезелъун хас гьабун дагъистанияздасан полк гIуцIизе. Гьедин гьелда гъорлъе рачун руго Шамилидаса рази гьечIел магIарулалги, бидулалги, имамасе хиянатлъарал чагIиги.
Гьедин гьеб полк дунялалъул тIоцебесеб рагъдаго гIадин, гIурусазулгун япониязул рагъдаги, гIурусазулгун турказул рагъдаги гIахьаллъун буго.
Гьенив гIахьаллъарал дагъистаниязул цоявлъун шагIир ХъахӀабросолъа МахӀмудги ккола.
Библиография
Ингилис мацӀалда
ГъоркьтӀогьохъ
ГъоркьтӀогьохъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, ТӀогьохъ росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 13 км-ялъ бакъбаккудехун.
Elvis Presley
Э́лвис Аро́н Пре́сли (Elvis Aaron Presley ; 8 январ 1935, Тьюпело — 16 август 1977, Мемфис) — американав кочӀохъан ва актёр, XX гӀасруялъул поп-музыкаялъул бищунго машгьурав ва цеве арав исполнитель. Гьединго лъала «рок-н-роллалъул хан» абун (яги гьадинго «хан» абунги — The King).
Зивуриб
Зивуриб — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, ТӀогьохъ росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 13 км-ялъ бакъбаккудехун.
ТӀидиб
ТӀидиб — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, ТӀидиб росдал боялъул административияб марказ.
География
ТӀидиб буго гьидерил расалъуда, буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 8 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун, ГичиногӀоралъул рагӀалда.
Социалияб сфера
РосулӀ буго хӀалтӀулеб бакӀалъулаб азархана, гьанжесеб алат-къоногун, медпункт, мадраса, маданияталъул рукъ, музей, росдал ва школалъулаб библиотека.
Археология
Росдадаса рикӀкӀад гьечӀого буго Гинчи хабзал, мазгарул гӀасруялъул гӀарас (н. щ. III–II азарсонал). Гьеб гӀарасалдаса цӀар щун буго 1956 соналъ рагьараб археологияб култураялъеги — Гинчи абураб.
Гьениб гьединго лӀугьун буго Жанубияб Кавказалъул цебесеб ва гьоркьохъеб энеолиталъул Сиони–Цопи–Гинчи култура. Гьелъие дата чӀезабула н. щ. V азарсоналдалъун.
Аваразул ярагъ
Аваразул ярагъ — Кавказалъул рагъул заманалда ва гьелде щвезегIан магIарулазул яргъилаб сурсат.
Хвалчаби
Хунжрузул кIудияб машгьурлъи Кавказалда букIун буго нилъер эраялде щвелалде XIII гIасруялда. МагIарулазул хунжрул рукIана чIахIиял ва бакIал, гьезда цохIо гъуризе гурони, борлъизе кIолароан. Гъабардаялдаса хвалчаби рукIана чIедерал, цIакъго чIахIиял гурел. Шапсугазул хвалчаби - къокъал ва гIатIидал, гьез лъураб ругъун хвалилаб букIунаан.
МагIарухъ жеги-харги цIунун хутIун руго парс, гIараб ва цогидалги мацIаздаса рачIарал некIсиял хвалчабазул ва хунжрузул цIарал. Масала, мисриязул хвалчен (Египеталдаса бачIараб), паранг хвалчен (Франция), тисс маймун (Димишкъалдаса машгьураб хвалчен, цогидаб яргъида гьоркьоб гьелъул кIудияб къимат букIана).
ГӀобилунти
ГӀобилунти (icterus) ккола тӀомалъул ва хъахӀберазул тӀогьилхараб ва гӀурччинхараб пигментация, билирубиналъул борхатаб къадар сабаблъун лӀугьунеб. ГӀобилунти чӀахӀиязул гӀемерисеб букӀуна гӀаламатлъун, жиб гьемалъул метаболизмалъул аномалиялда, тӀулалъул дисфункционалда яги ццидарихьалъул обструкциялда бараб. КъанагӀат дандчӀвалеб чӀахӀиязул гӀобилунтиялде дандеккун, лъималазул гӀобилунти дандчӀвала гӀезегӀан, гьабураб хӀисабалда рекъон, 80% лъималазул унтулеб буго жидер гӀумруялъул тӀоцебесеб анкьида жанир. ГӀобилунтул бищун тӀиритӀарал симптомал руго букари, кьерукъаб гъиз ва басладаб кӀварщ.
Аваразул ярагъ
ТункIал
Мадьяразул тункIал. Гьелда абулаан мажариланги. БакIлъи букIана 18 килограмм. Гьелда мажарин абиялъе гIиллаги букIана – нилъер умумул татаразул Маджар абураб шагьаралде даран-базаралъ щолел рукIин.
ТункIихер
МагIарулаз тункIихер хIадурулаан бищунго гIадатияб куцалда. ГIемерисел росабалъ мажгиталъул къел ракьанда яги годекIанир рукIунаан жаниса рикIарал кIудиял ганчIал. ТункIихер къваригIарав чияс вачIун гьенивегун, балаан гьеб ганчIида жанибе чIабатIгун тIурччи ва селитра. Цинги, чанго чиги тIаделъун, цо цIулал алаталъ хIарулаан гьеб кинабго. Гьелъул лъугьараб хIур, дагьабго лъимги тIаде тIун, буцулаан. Гьеб жо балаан чахъдал тIомол гьабураб таргьинибе.
Цинги гьеб кутакалда кIобокIулаан буцараб жоялъул гарал лъугьинегIан. Гьел гаралги цIалкIиниреги ран цIалкIулаан. Гьедин цIалкIун бачIараб хIур кколаан тункIихер. Дол хутIарал гаралги цIидасан цIалкIулел рукIун руго гьагъабго хIур лъугьинегIан. Гьедин тункIихер гьабулел бакIал рукIанила Даргъорги, Унсоколорги, Веденорги, Гъунирги. Гьенире селитрагун чIабатI бачIунеб букIун буго Кьохъа, Муниса, Гъуниса, ХIотIочIиса, Хьиндахъа, Нахъахьиндаллъиялдаса ва ГIандаллъиялдаса. Рагъулаб хъулухъ гьабиялда бащалъулеб букIун буго гIадамазе гьеб иш. Гьелда цадахъго тункIихарие хIажатаб жо гьел мастерскаязде щвезабурал хъизамазе имамасул рахъалдаса гIарцул 1,5 гъурущги кьолеб букIун буго.
Ярагъ къанагIатаб мех букIиналъ гIурусазул гIарадабаздасан риччарал гумпараби ракIараралъухъги цо-цо росабазул гIадамал магъалоялдаса эркен гьарулел рукIун руго Шамилица.
Гьединго магIарулазда лъалеб букIун буго гранатаби цIезеги. Амма тункIихер гIураб къадаралда букIинчIолъиялъ гьез гьел салулги цIезарун, гумпараби гIадин речIчIулел рукIун руго тушманасда.
ГIарадаби ва ракетаби
Имам Шамилица гIуцIараб «Имамат» пачалихъалда киданиги букIун гьечIо артиллерия. ГIарада гьабизе Дагъистаналда байбихьун буго XVIII гIасруялда ва цохIо Кубачи гурони тIокIаб кибниги гьабулебги букIун гьечIо. Руго баянал Надир-шагь Дагъистаналде вачIунаго гьесухъа чанго гIарада бахъун букIанинги, амма хадур гьел кирниги хIалтIизарунин абураб баян гьечIо.
Шамилида кIвана артиллерия рагъулаб тайпаялде гъорлъе бачине.
Ракетаби
Гьединго магIарулаз хIалбихьулеб букIун буго жидерго ракетабиги гьаризе. Гьел гьаризе гьезда малъулеб букIана Шамилил рахъалде вачIарав гIурусазул солдатас, гьесда абулеб букIун буго ГIурус ХIасанилан. Гьеб букIун буго XIX гIасруялъул тIоцебесеб бащалъиялда Великобританиялъул армиялда хIалтIизабулеб букIараб, Уильям Конгрив абурав чияс ургъараб ракета.
Амма гьединаб ракета хIадуризе ккани, хIажалъулаан лъикIаланго къадар маххул ва тункIихералъул. Гьезул абуни мугIрузда кIудияб къанагIалъи букIана. Гьединлъидал гьеб ракетаялдаса пайда босизе рес щвечIо доб мехалда.
Ираналъул тӀадегӀанав бетӀер
Ираналъул тIадегIанав бетIер (, вали-е факъигь-е иран, рагӀиккун магӀна цӀунулев-илагьияв), рагьбар, яги факъигь  — Исламияб Республика Ираналда тӀадегӀанаб пачалихъияб хъулухъ,   «Вилаят ал-факъигь»  абураб доктринаялда рекъон гӀуцӀараб.
ТIадегIанав бетIер ккола пачалихъалъул бетIер.
Статус
Исламияб Республике Ираналъул Конституциялъул 5 макъалоялда рекъон, «Вали-е-ГIаср вахчун вугев гIанасеб заманаялъ (ай, Магьди ваккизегIан), Исламияб Республика Ираналда ва исламияб уммаялда хIукму гьаби тIаде къазе ккола гIадилав, иман ккурав, гьанже бугеб заманаялъул ахIвал бичIулев, бихьинчияв, гIакъилав, хIукму гьабизе лъалев факъигь (рухIанияв цевехъан), Исламияб Республика Ираналъул Конституциялъул 107-абилеб макъалоялда рекъон гьеб хъулухъалда тIамулев.
Исламияб Республика Ираналъул Конституциялъул 57 макъалаялъ чIезабула:
Пачалихъалъул цевехъанасда хадув цогидав тIадегIанав расмияв вакиллъун ккола Президент (м. 113). Цевехъанас Исламияб Республике Ираналъул гIаммаб сиясат бихьизабула амма цин Сиясияб маслахIат баян гьабулеб Шурагун дандбан хадуб (м. 110, 176). Гьединго ТIадегIанав бетIер ккола Ираналъул Рагъулал къуватазул ТIадегIанав саргIаскар (м. 110).
ТIадегIанав арбитрасул функцияби гурони, Ираналъул рагьбарас цо-цо кадрабазул суалалги тIубала. Гьес жинцаго хъулухъалда тIамула яги хъулухъалдаса рахъула Конституция цIунулезул шураялъул (жинца кверщелалъул лъабабго гIаркьелалъул къарар блокабизе кIолеб, цIакъ кIвар бугеб Ираналъул контролияб орган) факъигьал, Диваналъул кверщелалъул тIадегIанав вакил, Исламияб Республике Ираналъул Телерадиокомпаниялъул бутIрул, Цолъараб штабалъул кIудияв, Главнокомандующего Корпусом Стражей Исламской Революции, рагулал къуватазул ва жанисел аскаразул командиралги.
Президент отвечает перед Лидером страны в сфере своих полномочий (статья 122 Конституции).
Религиозный лидер избирается Советом экспертов из влиятельных богословов, избираемых на всенародных выборах сроком на 8 лет.
Илам (остан)
Ила́м ( — Ilâm) — ккола Ираналъул 31 провинциялъул (останазул) цояб. Остан буго пачалихъалъул бакътІерхьул рахъалда, гІорхъода руго останал: шималалдаса Керманшагь, Лурестан — бакъбаккуда, Хузестан — жунубгун-бакъбаккуда, ва гьединго жунубгун-бакътІерхьуда буго ГІиракъгун гІурхъи. Ракь — 20 133 км², халкъалъул къадар — 545 787 чи (2006). Гьезул гІемерисел ккола курдал, амма гьединго луралги гІемер руго.
Административияб марказ — Илам шагьар, цогидал чІахІиял шагьарал — Эйван (30 аз.), Дегьлоран (28 аз.), Абданан (22 аз.), Даррешагьр (19 аз.), Аркваз (15 аз.), Мегьран (14 аз.), Сарабле (10 аз.).
География
Илам буго пачалихъалъул бакътІерхьул рахъалда, Загрос тІалъиялда. Бищун борхатаб танкІ — Кабир-Кугь (2790 м). Илам ккола Ираналъул бищун хинаб останама хасало температура 3-5 °C бортизеги бегьула. ЛъагІалил гьоркьохъеб роччен — 578 мм.
Экономика
Экономиаялъуд аслиял отраслял — росдалаб магІишат (ролъ, зайтун, багІли, цитрусал, чамастак, гІеч, гени, курак, микьир, цІулакьо, хурдул), кванил, нартул, цементалъулаб промышленностал, нарт ва газ бахъи, бича-хиси, транспорт ва ГІиракъалда зияраталда унел шигІиязул транзит.
Илам шагьаралда буго цементалъул завод «Симане Илам». Шебаб шагьаралда — завод алкол гьечІел гьекъелалъул завод «Парсика».
Рихьизе бакІал
Илам шагьаралда руго Губернаторияб ва Миргъулам хъалаби. Абданан шагьаралда буго Сасаниязул заманялъул хъала. Гьединго останалда интересал бакІаздасан ккола Сасаниязул заманялъул зартуштиял как балеб бакІазул риххелал (гьездасаго ккола Сиягол айван).
Систан ва Балучистан
Систа́н ва Балу́чистан ( — Sistân o Balucestân, بلوچستان‎, Balučistan) — ккола Ираналъул 31 провинциялъул (останазул) цояб. Гьеб буго пачалихъалъул жунубгун-букъбаккуда, Афгъанистаналъул ва Пакистаналъулгун гІорхъода. Ракь — 181 785 км², халкъалъул къадар — 2 405 742 чи (2006). Халкъалъул цІцІикІкІарсал балучал ккола. Хурасан бикьаралдаса хадуб Ираналъул бищун кІудияб остан буго.
География
Останалда буго кІиго вулкан: Безман ва Тефтан. Мегьрестан шагьрестаналда буго машгьураб Анаран нохъо.
Административияб бикьи
Остан бикьула 14 шагьрестаналда:
Шагьарал
Хадусеб таблицаялда Систан ва Балучистаналъул 10 бищун кӀудияб шагьар бихьизабун буго:
Терроризм
Провинциялъул территориялда хІалтІула суннияб исламияб гІуцІи Джундаллагь, чанго гІадамал чІвараб террористияб актазул жавабчилъи жедеда тІад босарал.
Экономика
Жакъа-къоялда Систан ва Балучистан ккола Ираналъул экономикаялъул рахъалъ бищун нахъ ккараб регион.
ГӀараб алипба
ГІараб алипба (أَلْأَبْجَدِيَّة ٱلْعَرَبِيَّة, al-ʾabjadīyaḧ l-ʿarabīyah or أَلْحُرُوف ٱلْعَرَبِيَّة, al-ḥurūf l-ʿarabīyaḧ), ялъуни ГІараб абджадия, буго гІараб хъвай-хъвагІиялда гІуцІараб алипба, жиндие гІараб мацІалда хъвадаризе кодификация гьабураб. Хъвай-хъвагІи буго кваранидаса квегІиде курсивалдалъун ва гьелде гъорлъ буго 28 хІарп. ГІемерисел хІарпазул руго контекстиял хъвалел къагІидаби.
ГІараб алипба рикІкІуна абджадиятлъун, ай жинда гъорлъ гІицІго рагьукъал гьаркьал (консонантал) рихьизарулел хІарпал хІалтІизабулеблъун, гьединго рикІкІуна гІараб алипба жубараб абджадиятлъун кколин абунги.
Цогидал журарал абджадиятазда гІадин къаламчагІаза рахъана рагьарал гьаркьал рихьизаризе хасал хІаракаби ва диакритикал.
Рагьукъал гьаркьал
Аслияб гІараб алипбаялда буго 28 хІарп.
Цогидал мацІазе дандеккезабун гьабураб гІараб хъвай-хъвагІиялде тІаде журан ялъуни тІаса рахъун руго чанго хІарп, мисалалъе, парс, гІусманияб турк, курд, урду, синди, малай, пушту, арви ва малаялам мацІазда. ГІараб хІарпазул гьечІо бетІераб ва бетІераб гуреб формаби.
Сантьяго
Сантьяго (Santiago)
ГӀараб алипба
Рагьукъал гьаркьал
ГІараб хІарпазул басмаялъул ва кверзул хъвалеб къагІида ккола курсивлъун, рагІиялда жаниб гІемерисел хІарпазул букІуна аскІор ругезулгун бухьен.
Алипбаялъулаб тартиб
ГІараб алипбаялъул хІарпазул буго кІиго батІияб тартиб (коллация): абджадия ва гьиджаи (алифбаи).
Оригиналияб абджадия (أَبْجَدِيّ) таритиб, жиб хІалтІизабулеб, лъугьараб буго финикъияб алипбаялъул тартибалдаса, ва гьелъ гьеб релълъараб буго финикъияб алипбаялдаса лъугьарал цогидал алипбаязул тартибалда, мисалалъе, гьибрит алипбаялъул тартибалда. Гьеб тартибалда хІарпал гьединго хІалтІизарула цифраби хІисабалдаги, Абджадияталъул цифрабазул буго гьибрит гематриялъулги грек изопсефиялъулги гІадаб алипбагун цифрабазулаб код/шифр
Гьиджаи (هِجَائِي) ялъуни алифбаи (أَلِفْبَائِي) буго гьанжесеб тартиб, жинда жаниб хІарпал куц-мухъалда рекъон цадахъ лъурал, гьеб тартиб хІалтІизабула, телефоназул тІахьал, къамусал гІадал цІаразул ва рагІабазул сияхІазда.
Абджади
Цогидаб вокализация:
Гьелъул вокализация гьабизе бегьула:
ГІиджаи
Гьанжесел къамусазда ва баянтІахьазда абджадиялъул тартибалъул бакІалда хІалтІизабула цІияб гьиджаи тартиб hijāʾī, жинда жаниб хІарпазул тартиб гІемерисеб гьезул куц-мухъалда рекъон гІуцІараб. Гьиджаи тартиб киданиги хІалтІизабуларо цифраби хІизабалда. Гьиджаиялъул батІияб тайпа хІалтІизабулаан Магърибалда, амма гьеб дагьаб цебегІан хисана машрикъияб тартибалъ.
ХІарпазул къагІидаби
ГІараб алипба кидаго ккола курсивлъун, жидер рагІиялда жаниб бугеб бакІалде балагьун хІарпазул рукІуна батІи-батІиял хъвалел къагІидаби. ХІарпазул букІине бегьула ункъгоялде гІунтІун батІияб хъвалеб куц, жал байбихьул (инициал), гьоркьохъеб (медиал), ахираб (финал) ва жибго бугеб (изолят) бакІазде данде кколел   (IMFI). Цо-цо хІарпазул хъвалеб къагІидаялъул гІемерго батІалъи бугеб мехалъ, цогидал хІарпал гІемерисел хисичІого хутІула ункъабго хъвалеб бакІалда. ГІаммаб къагІидаялда цого рагІабазда жаниб хІарбал цоцада рухьуна къокъаб мухъалдалъун, амма анлъго хІарп (و ,ز ,ر ,ذ ,د ,ا) хурхинаризе бегьула гІицго цебехун (кваранидехун) бугеб хІарпалда. Мисалалъе, أرارات (Арарат) рагІиялда киналго хІарпал руго ратІаго хъвалеллъун, щай гурелъул гьел хІарпал рухьинарун бажаруларо хадусезда. Гьединго цоцо рагІабазул комбинациял хъвала лигатураби (хасал формаби) гІадин, масала, лам-алиф لا, жиб хъвазе тІадаблъун бугеб (لـا лигатурияб гуреб комбинация цІализе захІматаблъун рикІкІуна)
Аслиял хІарпазул таблица
Баянал
Абидусалъул сияхӀ
Абидосалъул сияхІ — НекІсияб Египеталъул пиргІавназул сияхІ, жиб Абидусалда I Сетил хІарамалъул къадада бекІкІун гьабураб. СияхІалда буго 76 пиргІавнасул картушалда жаниб хъвараб цІар, Менесидаса бахъараб I Сетиде щвезегІан. СияхІ батан Мариетида. Гьелдаса цебе батараб ва дагьабги квеш цІунун хутІараб гьединабго Рамсесил хІарамалдаса сияхІалде данде ккун, гьаб сияхІалда абула «цІияб Абидоссалъул таблица» абун (la nouvelle table d’Abydos).
Сипат-сурат
Ункъго цойги ханзабазул сияхІалда цадахъ (Палермоялъул гІамачІ, Карнакалъул сияхІ, Саккараялъул сияхІ, Туриналъул ханзабазул сияхІ) Абидусалъул сияхІ ккола пиргІавназул ханлъиялъул тартиб чІезабиялъе цІакъ кІвар бугеб иццлъун.
СияхІ буго I Сетил Абидусалда бугеб хІарамалъул ханзабазул галереялъул жанахІалъул жанубияб къадада. Гьелъул байбихбуда вуго вахъун Сети I ва гьесул вас ва ирсилав Рамсес.
ПиргІавназул ханлъиялъул тартиб, хасго Басрияб ханлъиялъул пиргІавназул, бихьизаби гуребги, сияхІалда рехсон руго VII ва VIII наслабазул гІемерисел пиргІавназул цІарал, ва гьелъ сияхІалъул кІудияб кІвар буго.
СияхІалда гьечІо I ва II хиси ккараб заманалъул пиргІавназул ва гиксосазул цІарал. ГьечІо гьединго XVIII наслуялъул хадусев 5 пиргІавнасул цІар: Ахирисев лъабго пиргІавнасул цІар гьечІолъиялъул гІилла буго гел гьединго Амарнаялъул периодалда ва Ахенатенида хурхарал рукІин ва бидгІачагІи хІисабалда нагІана кьун тарал рукІин.
СияхІалъул гІуцІи
СияхІ гІуцІун буго лъабго кьералъ, щибалда 38 картуш бугеб. КІиго тІасияб кьералда. КІиго тІасияб кьералда руго пиргІавназул цІарал, щибабсул цо-цо, жал ханлъи гьабиялъул тартибалда рекъон, сияхІалъул тІасияб мухъалъул квегІидаса байбихьун ругел.
СияхІалъул ахир
Картушазул 3-б кьер буго сияхІалъул графикияб ахир. Гьеб фризалда руго цохІо I Сетил кІиябго цІаралъул (жиндирго ва тах цІаралъул) картушал: