cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Амун
Амун (гьединго Амон, Аммон, Амен; jmn, магІна: Вихьуларев, Вахчарав, реконструктинабураб варинат: (некІсияб ва цебесеб гьоркьохъеб египтян мацІ) →  (хадусеб Middle Egyptianгьоркьохъеб египтян) →  (хадусеб египтян); Копт мацІ: ⲁⲙⲟⲩⲛ; грек Ἄμμων Ámmōn, Ἅμμων Hámmōn) —  некІоегипеталъулав чІегІераб зобалазул сверухълъеналъул ва гьаваялъул илагь, жив НекІсияб Египеталъул бищун кІудияв илагьлъун кколев ва Гьермополисалъул Огдоадаялъул гъорлІилагь хІисабалда вукІарав. Амуние нугІлъи буго Басрияб Пачалъиялъул заманалдаса гьесул лъади Амунетгун цадахъ. XI наслуялдаса байбихьун (c. XXI гІ. н. щ.), Амун вахана Тебаял шагьаралъул патронияв илагьасул макъамалде Монту илагьги хисун.
Мазандаран
Мазандара́н  — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Пачалихъалъул шималияб рахъалда буго. ГӀорхъи уна бакхътӀерхьудаса Гилангун ва Къазвингун, жунубалдаса Тегьран ва Семнан останалгун, ва бакъбаккуда буго Гулестан. Шималалъул рахъалда буго Каспий ралъадалъул рагӀал. Останалъул жунубияб гӀохъодаса гӀебеде уна Эльбурс мугӀрузул щобал. Гьенибго буго Демавенд мегӀер — Ираналъул бищун тӀадегӀанасеб борхалъи. Административияб марказ — Сари шагьар. Ракь — 23 701 км². Останалда гъорлъ уна 16 шагьрестан.
География
Жунуб рахъалда, Тегьран останалъул гӀорхъода буго Сахун хӀор.
Климат
Гьанир руго гӀурччинлъи гӀемерал бакӀал. Берцинал тӀегьалел мугӀрул, кӀкӀалал ва чвахелал рихьизе рачӀула гӀемер туристал.
Тарих
КӀватӀараб Антикиялъ Мазандараналъул территория Падишхваргаралда гъорлъ унеб букӀана. 529—536 сс. Мазандараналъул бетӀерлъуда вукӀана сасанид пача, Кавадил вас Къавус (Кей-Къавус), «Шах-намэ»-ялда жив рехсарав. Фирдаусица Мазандаран бихьизабун буго демоназул (дивазул, дэвазул) улка хӀисабалда, жиб Кей-Къавусица халкъияв магьадур Рустамил кумекалдалъун хӀалалъ бахъараб.
Мазандаран — ккола гӀарабаца бахъараб ахирисеб иранияб регион (VIII гӀ. байбихьи).
XVI гӀасруялъул ахиралда, шагь ГӀаббасица I Мазандараналъул бакӀалъулаб династияги тӀагӀизабун, гьеб Сафавидазул пачалихъалда гъорлъ бачана. Баболь шагьаралда гьанжеги руго Сафавидазул кӀалгӀаялъул риххелал.
Россиялъ бергьараб ГӀурусгун-парс рагъдаса хадуб, 12 сентябралъ 1723 соналъ Мазандаран Россиялда гъорлъ бачӀана. ГӀурус-турк рагъул заманаялъ (1735—1739 сс.) область Парсалда нахъбуссинабуна Турцияла данде альянс гӀуцӀизе гӀоло.
Административияб бикьи
Останалда жаниб уна 15 шагьрестан:
Экономика
Аслиял акономикаялъул рикьалаби — туризм, бича-хиси, транспорт, кванил, текстилалъулаб, автомобилияб, хъарщидулаб, металлургияб, тамахьодулаб ва кагътил промышленность, энергетика, росдал магӀишат (цитрусал, рис, ролъ, чай, тамахьо, квас, чакаралъул тростник, рапс, тӀугьдул, гӀеч, микьир, киви, охцер, пер, клубника, гӀодобкару, бананал, фундук, кенаф), чӀугӀакквей, маххул руда ва тӀурччи бахъи.
Амирабад шагьаралда буго Амирабад порталъул эркенаб экономикияб зона ва «Демавенд» металлургияб завод.
Рихьизе бакӀал
Сари шагьаралда руго ГӀаббасил ва ЯхӀял хобал. Мажгитал Имам-Саджад, ХӀадж Мустапа Хан ва Реза Хан, сагӀатгун си, шагьаралда сверухъ — Хутто ва Камарбанд нухъабиги, Дашт-э Наз миллияб паркги. Рамсаралда буго Пагьлавиязул кӀалгӀа ва цогидал кӀалгӀаби, гьундул ва цересел бечедазул минаби.
Марказияб остан
Административияб бикьи
Остан 1980 соналъ Мазандаран провинциялдаса батӀа тӀун гӀуцӀана. Цинги 1986 соналъ гьелдаса батӀалъана Тегьран остан. Останалда жаниб уна 10 шагьрестан:
Лъай кьей
Останалда буго 9 чӀахӀияб университет.
Монакоялъул гимн
Монакоялъул гимн (монег. Hymne Monégasque) — Монакоялъул пачалихъияб гимн.
МасихӀ гьави
МасихІ гьави яги ГІиса гьави (Рождество́ Христо́во) — ккола насраниязул гІидаздаса цояблъун, Марям ГІазраица МасихІ гьавураб къо кІодо гьабиялъул мурадалда тІобитІулеб.
Гьеб ккола насраниязул аслиял байрамлъун ва гьеб кІодо гьабула МасихІ гьавиялъул кІал кквеялъул 40-го кІал ккун хадусеб къоялъ. Байтул Макъдисалъул, ГІурусазул, Гуржиязул, Сербазул православияял килисабаз, ва гьединго Украиналъул греказулгун-католиказул килисаялъ гьеб кІодо гьабула 25 декабралъ (7 январалъ) юлианияб календаралда рекъон. КъустІантІиниялъул ва хутІарал православиял килисабаз кІодо гьабула 25 декабралъ цІиябюлианияб календаралда рекъон.
Рисиб
Рисиб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Рисиб росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 12,5 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун, РисгӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
БолмацӀ
БолмацӀ ("боялъул мацӀ", "аскаралъул, жамгӀияталъул мацӀ", гьединго гьоболмацIцI) ккола жиндида батӀи-батӀиял сверелазда кӀалъалел гӀадамаз цоцада гьоркьоб кӀалъазе хӀалтӀизабулеб букӀараб аваразул «халкъияб» мацӀлъун ("сверелазда гьоркьосеб койне"). )
XV гӀасруялъул ахиралда болмацӀ лӀугьана киналниги аваразул ва гьезде гӀагаралщинал гӀисинал халкъазда гьоркьор ругел хурхеназул мацӀлъун, гьелъие гӀиллалъунги букӀуна Авар нуцаллъиялъул кверщел, экономикияб ва сиясияб къуват цӀикӀкӀин, аваразул миллаталъул консолидация.
БолмацӀ цебетӀеялъе ва тӀибитӀиялъе квербакъана гьединго ХVII ва ХVIII гӀасрабазда авараз ГуржиялӀе гьабулел рукӀарал чабхъеназ ва ХIХ гӀасрабазда Дагъистаналъул ва Чачаналъул халкъазул букӀараб эркенлъиялъе гӀоло къеркьеялъю
Гьорол Ясал
Гьоро́л Я́сал (яги Гьоро́л-Я́сал) – аваразул мифологиял рижаби, гьезул эбел ккола Гьорол Эбел.
Щуланиб росулӀ гӀинаккуларел лъимал хӀинкъизаризе абулила: «Гьорол ясал рачӀина»-йин. Гьуразул къуватай Гьорол-Олбол ясал кколел руго гьел. Гьури бахъунеб мехаца гьезул гьурмал гьоролӀан раккулин бицен букӀуна, гьезде божулел аваразул.
ГӀашино
ГӀашино — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда росу. Уна Болъихъ росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 5 километралъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, АнсалтӀалъарал рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун (аваразул субъэтнос — балъхъал).
Уржелалъул епископазул сияхӀ
Урже́лалъул Епи́скоп (bisbe d’Urgell, obispo de Urgel) — Римгун-католикияб гьатӀаналъул Уржелалъул епархия.
Гьорол Эбел
Гьоро́л Эбе́л (яги Гьоро́л-Эбе́л) – аваразул мифологияб рижи, руччабазул мифологияй цIунухъан, гьезие квербакъи гьабулей, рекӀелӀас ургъел ги унти босулей. ГIемерисеб бутIа божи хутIун буго Гъоркьиял аваразул.
Гьорол-Олбол руго ясал, гьезде абула Гьорол Ясал-ин (гьоролIан гьурмал раккулила гьезулан бицен букӀуна).
Этимология
ЛIугьана авараб гьури́ абураб рагIи хаслъул падежалде буссинеги гьабун, эбе́л абураб рагIи гъунизеги гьабун. ГIурус мацIалде гьеб буссинабун буго Мать ветра абун.
Культуралда
2019-леб соналъ Oyme абураб музикалияб группалъ гьелъул хӀакъалъулӀ цере авараца ахӀулеанаб «Гьорол эбел» абураб кечӀ цӀигьабун ахӀана ги клип бахъана Гъуниб мухъил Гъамсукь чӀвадналӀ.
Паралелал
Мариязул мифологиялдаги йиго гьалда релълъарай рижияй – Мардеж-ава, яги Мардеж-нё абун. Авар мацIалдагогIадин, гьенибги рагIилIугьин цо буго: мардеж – гьури, ава, яги нё – эбел, щиб кколеб гьорол эбел-ин абураб рагIи. Мариял божулаан, гьелъул иш-пиша зодихъан бачIунеб лъедаги, гьородаги хурхун бугин.
ГӀободаса ШагӀбан-къади
ГӀободаса ИсмагӀилил ШагӀбан-къади (1606–1668, ГӀобода, Авар нуцаллъи) — гӀалимчи, жамгӀиявгин динияв жигарчи, сиясатчи, дипломат. Дугъри-нуцалил заманалда вукӀарав Аваристаналъул къади ва пачалихъалъул мирза (канцлер), жинца Авар нуцаллъиялъул сиясияб гӀумруялда бихьулеб лъалкӀ тарав.
ШагӀбан-къадица кӀудияб хӀалтӀи гьабуна Аваристаналда исламалъул позиция щула гьабиялъе, гьесул хӀаракаталдалъун ГӀобода рагьун букӀана мухӀканаб цӀалул программаялда рекъон хӀалтӀулеб мадраса, жиб XIX гӀасруялде щвезегӀан хӀалтӀараб.
Цересел сонал
Ругел хъвай-хъвагӀабазда рекъон, ШагӀбан гьавуна 1608 яги 1609 соналъ, Авар нуцаллъиялъул ГӀобода росулӀ. Гьесул инсуда цӀар букӀана ИсмагӀил, гьев рикӀкӀунаан гӀараб гӀелму бугев чилъун. Байбихьул лъай ШагӀбание кьуна инсуца. Хадуб ШагӀбаница лъайщвей давам гьабуна Дагъистаналъул мадрасабазда. Гьениб цӀалиги лӀугӀизабун, щвараб лъай гъварид гьабизе ШагӀбан ана исламиял пачалихъазде.
ВатӀаналде нахъвуссиндал, ШагӀбанил цӀар ине байбихьана. Цин ГӀобода, хадур цогидал бакӀаздаги. ТӀоцеве гьев хӀалтӀизе лӀугьана ГӀахьалчӀив, Гободаса шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун бугеб. Лъайги гъваридав, практикаялда гьебги хӀалтӀизабулев, шаригӀатги гӀадатги лъалев чи гӀадин машгьурлъана гьев Авариялда. ЧӀахӀиял бояз гьев ахӀулаан батӀи-батӀиял жамгӀиял суалал тӀуразе, къадиясул хӀукмаби къотӀизе. ЦӀунун хутӀарал гӀараб мацӀалъулал документаз нугӀлъи гьабула гьев Бакълъухъ къадилъун хӀалтӀулев вукӀаравлъиялъе. Гьениб гьес байбихьи лъуна цебетӀураб мадрасаялъе, гьесухъе цӀализе хьвадулел рукӀана цоги-цоги росабалӀа мутагӀилзаби.
Аваристаналъул къадиясул хъулухъалда
1646 соналъ инкъилабалда хадуса нуцаллъиялъул тахиде вачӀарав Дугъри-нуцалас, жиндие сверухъ бажари ва ссий бугел гӀадамал къваригӀарав, гӀагар гьавуна ШагӀбан, гьев нуцалас 1656/1657 соналъ тӀамуна Аваристаналъул къадилъун. Улкаялъулги, Хунзахъ тахшагьаралъулги шаргӀияв къадиясул хъулухъалда цадахъ, ШагӀбан-къадица нухмалъи гьабулаан Дугъри-нуцаласул канцеляриялъе, гьес бачунаа нуцаласул кинабниги пачалихъияб накълуги. ШагӀбан-къадил кодосан унаан Дугъри-нуцаласул цогидал ракьазул бутӀрулгун, авар боязул церехъабигун бугеб кагъталхъвай. Гьелъ рес кьолаан гьесие Кавазалда XVII гӀасруялъул кьороб ва ахиралда рукӀарал къватӀисес сиясиял ишазул курсалда вукӀине. Хасго лъикӀаб хъвай-хъвайгӀи букӀана ШагӀбан-къадиясул Таргъуялъул шамхаласул канцеляриялъул нухмалъулев вукӀарав жамгӀияв ва динияв жигарчи, ГӀали ал-Багъдадилгун.
Пачалихъияв хъулухъалда вукӀаго, ШагӀбан-къадил цӀар ана Бакъбаккул Кавказалдаго. Гьесда абулаан фикьгьалъул, хӀадисазул ва Къуръаналъул гӀелмудал ралъдалӀе лӀугьаравилан. Дагъистаналъул бетӀерав къади ва муфтийилан. Нуцаллъиялъул боялъул къади гуревги, ШагӀбан къадица вукӀана Хунзахъ бол мажгиталъул имамлъун, гьенир ракӀарулаан Авариялъул сиясиябги гӀелмиябгин динияб элита.
АнцӀабго соналъ къадиясулги кацлерасулги хъулухъалда, ШагӀбан-къадица тӀуралаан къватӀисебги жанисебги сиясатулъул суалал гурелги, Аваристаналда ислам щула гьабиялъулги шаригӀат билӀинабиялъулги суалал. Айтберовас хъвавухъе, ШагӀбан-къадил гьеб хӀалтӀулӀ кӀудияб жигар букӀана, гьес тӀаде росун рукӀана гӀуцӀа-кӀутӀиялъул ишалги.
XVII гӀасруялъул 60-л соназда ШагӀбан-къадил хӀаракаталдалъун рагьана мухӀканаб цӀалул программаялда рекъон хӀалтӀулеб тӀоцебесеб исламияб школа. Гьелъие цӀалул программа бакӀалъул спецификаги гӀадахъ босун гӀуцӀана живго Аваристаналъул къадияс, гӀуцӀана гьенир цӀалулезе квербакъи гьабиялъул система. ШагӀбанил вас МалламухӀамадил нухмалиялда гъоркь, гьеб школаялъ хӀадурулаан мутагӀиллзаби, малъулаан диниял гӀелмаби. ЦӀалулрукъалъул аслияб масъала букӀана бакӀ-бакӀазда мадрасаби рагьизе кӀолел кадраби хӀадури. Гьенир цӀалулел рукӀана авар гурелги, Бакъбаккул Кавказалдаса цогидал гӀадамалги. ШагӀбан-къадица гьеб мадрасаялда цӀалулаан лекциял. Гьенир гьесда цере цӀалана жиндир цӀар арав Къудукьа Мусалав, Кьохъа Салман ва ц.
Ахирисел сонал
1666 соналъ ШагӀбан-кадица хъулухъ тана. Гьесул бакӀалда Аваристаналъул къадилъун ваӀана гьесул вач МалламухӀамад, жинда Къадиясулавилан абулеб букӀарав. Хвана ШагӀбан-къади жиндирго гӀагараб ГӀобода росулӀ 1668 соналъ. Гьесул хабада лъураб зонода рукӀана рагӀаби: "Гьаб буго халкъалъул лъикӀаздаса лӀикӀав шайхасул, магӀарул гӀалимзабазул бетӀерасул, къадил, ГӀободаса ШагӀбанил хоб".
Имаматалъул заманалда наиблъун вукӀарав Гиничукьа Инквачил Дибирица цӀех-рехги гьабун батана ШагӀбан-къадил хоб, ва наибасул амруялда рекъон, гьениб чӀвана мустахӀикъаб зани, рукӀаразде тӀадеги хъвана хадусел рагӀабиги: "Зани цӀигьабуна 1856 соналъ, Хунзахъ наиблъун Гиничукьа Дибир ва къадилъул гӀалимзабазул варис ГӀахьалчӀиса МухӀамад, ГӀумар къадиясул вас, ругеб заманалда".
НакӀкӀимегӀер
На́кӀкӀимегӀер (Starling: náḳ:i-meʕér, хаслъ. На́кӀкӀимогӀрол) – Унсоколо мухъалда, гендерил Щугъи-расалъудаса гӀемер рикӀкӀада гьечӀого бугеб тӀогь.
ГӀободаса ШагӀбан-къади
Хъизан
ШагӀбан-къадил киналго лъималазда лъалаан гӀараб мацӀ, гьезие щвана лъикӀаб лъай-гӀелмуги. МалламухӀамад, 1666 соналъ имен хъулухъалдаса гӀодов чӀедал, лӀугьана Аваристаналъул къадилъунги, инсул хъулхъал тӀуралевлъунги. Гьев вукӀана цӀакъ лъикӀ гӀараб мацӀги лъалев, эркенго авар–гӀараб таржамаги гьабулев, мугӀалимасул хӀалтӀулги, гьединго лъайкьеялъул процесс гӀуцӀиялъул сфераялда хӀалтӀулги, тӀадегӀанаб гӀелмияб идараялъул гӀумрудал гӀаммаб линия бачиналъулги кӀудияб махщел бугев чи. Гьесда лъалаан бакӀалъул некӀсияб къанунги, шаригӀатги, гьев вукӀана гӀадамазул адаб гьабулев, бечедалин мискиналин батӀалъи гьечӀого ритӀухълъи ккурав чи. Гьев пачалихъияб хъулухъалда вукӀана 1682/83 соналъ-лъагӀан. Гьесул вац НурмухӀамад вукӀана 1687–1699 соназда II ГӀумаханасул канцеляриялъул нухмалъулевлъунги Аваристаналъул къадилъунги. Гьесдаса хадув Аваристаналъул къадилъун вахъана ШагӀбан-къадил цоги вас — МухӀамад.
НакӀкӀимегӀер
Этимология
Авар мацӀалда, накӀкӀ «зодоб боржанхъулеб букӀунеб гьахь», накӀкӀ «рукӀкӀназул гъветӀ» омонимал рукӀиндал унгояб этимология батизе захӀмалъула. ТӀоцебиселда рекъон, гьеб кколеб буго «накӀкӀаца буччун букӀунеб мегӀер», хадуселда рекъон – «накӀкӀигъутӀбузул мегӀер». КӀиябго данде кколеб буго.
Байбур
Ба́йбур (Starling: bájbur) – гендерил (Генуб росулI) росулIасеб мифологияб рижи.
Байбур гендерида лъала чагIазул куц-мохъги, гьезул гьаракьги босун гIадамал гуккизе ва гьезул лугби мортизаризе къватӀибе бахъунеб хъублъи букӀин.
Генал божула, Байбурица босизе бегьулин щив вукӀаниги чиясул эбел-инсул гьаракь ва гьезул гьаркьица ахӀизе бегьулин гьесул цӀарин. Гьелъие жаваб кьезе бегьуларо, кьунани – яги лага мортлъула, мачӀхала, яги – рокъосачи ракьукье ккола. Эбел-инсудаса гьев рикӀкӀада вугони (масала, эбел-эмен Генур, вас – Маскавалда) гьеб цӀакъ хехго лъала. Рокъор киналгоги рукӀун, эбел-эменги цоги рокъорхунги тун, гьезул гьаркьица жо ахӀун хадуб, гьайгьай, бокьарав чияс жаваб кьола. Щиб-ан абун аскӀове вас щун хадуб, эбел-инсуца, жидеца мун ахӀулев вукӀинчӀин абун хадуб, лъалацинги Байбурица гьесде бер рехун букӀин. Гьеб мехаца абизе кколила: «Байбур, гӀор тун эхебе а, гӀор тун эхеде а»-йин абун.
Байбурил букӀине бегьулила халатккараб лахӀчӀегӀераб, тӀад канлъул къинцӀ чӀолареб, лага. Гьурмал бецӀлъуца гьелъул сипат-суратго бихьуларо. Аммайин абуни, бихьизего, гендерил харбида рекъон, гьеб чӀолеб рагӀуларо.
Этимология
Гьанжесеб авар мацӀалда гьадинаб кьибил лъаларо. Тюрказул мацIазда bajbür «бацIил когIо» абураб магIнаялда дандчӀвазе бегьула, амма гьеб букӀинадай авараб формадул иццин абураб жо щакаб жо буго.
Лаплап
Лапла́п (Starling: lapláp, хаслъ. лапла́пил, гI.ф. лапла́пал) – цо тIубанго лъулел (сверулел) рухIчIаголъиялъул рехъ. Гьезул милъразда (цересездаги, нахъисездаги) хитинияб кIичч букIуна. Цоцоязда рукIуна цIуцIулел кIалзул аппаратал расгIадаб тIеренаб мащугун. Милъразул щватги рагьиги батIи-батIиял рукIуна: 2 мм-даса бахъараб 28 см-де щвезегIан.
Абу Нувас
ТӀадеги цӀалиялъе
Ингилисалда:
Марс
Марс (символ: ) — Бакъалдаса ункъабилеб ва Бакъалъул системаялда кӀодолъиялъул рахъалъ анкьабилеб планета, гьеб кӀудияб буго цохӀо Меркуриялдаса. Марсалъул цӀар буго некӀсияб Румалъул рагъазул илагьасул, ва гьеб рехсола "БагӀараб планета" гӀадин. Ахириселъе гӀиллаги буго Марсалда тӀад тӀибитӀун бугеб маххалъул оксидалъул эффект: гьелъ жиб цогидал рихьулел астрономиял объектазул гьечӀеб багӀараб кьер кьола планетаялъе. Марс ккола ракьалъулаб къокъаялъул планеталъун, гьелъул атмосфера буго ризаб гуреб, гьелда тӀад руго МоцӀалда ругел кьабиялдалъун лӀугьарал кратеразда релълъарал кратерал, ва гьединго расалъиял, салул авлахъал ва поляриял цӀорол тӀагърал.
Ахалсихъ хъала
Ахалсихъ хъала (ახალციხის ციხე) — гьоркьохъел гӀасрабазул хъала, Ломсия цӀаралда гъоркь IX гӀасруялда Гуржистаналъул жанубалда бугеб Ахалсихъ шагьаралда бараб, дагьалъ цебегӀан жиндие глобалияб реставрацияги гьабураб. Самцхе-Джавахети вилаяталъул Вардзиялда цадахъ бищун кӀвар бугел гӀарасазул цояб.
ЦӀар
Хъалаялъул тӀоцебесеб цӀар XI гӀасруялда букӀана Ломсиа, гуржи мацӀалдаса гъалбацӀ–илан таржама гьабизе бегьулеб, XII гӀасруялъул ахиралда Ломсияялъул бакӀалда хъалаялъе щвана Ахалсихъ абун цӀар, гуржи мацӀалда Ахалцихе — «ЦӀияб хъала». «Рабати» абураб цӀар, жиб гьеб хъалаялъе цо-цо хӀалтӀизабулеб, аслияб къагӀидаялъ хӀалтӀизабулеб буго реставрациялдаса хадуб, гьеб рагӀул бачӀинги буго жугьутӀ яги гӀараб мацӀалдаса, гьеб рагӀиялдалъун бихьизабула бокьараб щула гьабураб бакӀ бихьзабула. Рабати–ян гӀемерисеб абулаан хъалаялъуб букӀунеб букӀараб дармил роххаде, рабат-роххада цере гӀумру гьабун рукӀунаан жугьтӀал-базаргаби ва устарзаби, амма реконструкциялдаса хадуб гьеб цӀар рекӀана кинабниги хъалаялда хадуб. Ахалсихъ шагьаралъул муниципалитеталъул расмияб веб-сайталда ва Facebook-алда бугеб хъалаялъул расмияб гьумералда хӀалтӀизабулеб буго цӀар «Ахалсихъ хъала (Рабати)» яги жибго «Ахалсихъ хъала». ГӀемерисел тарихиял документазда хъала рехсолеб буго Ахалсихъ хъала гӀадин.
Тарих
Ахалсихъ хъалаялде цебе букӀараб буго Ломсиа хъала, гьанжесеб Ахалсихъ шагьаралъул гӀурхъабазулӀ жиндие IX гӀасруялда Тао-Кларджетиялъул таватлъиялъул кьучӀ лъурав I Ашотил вас Гуарам Мампалица кьучӀ лъураб. IX гӀасруялъул ахиралда Ломсиа лӀугьана гуржиязул Чорчанели рукъалъул Джакъели таватиязул кьолболаб бетӀергьанлъиялъулаб бакӀлъун; гьел таватиял рукӀана бечедал ва къадру бугел феодалал ва гьоркьоса къотӀичӀого Багратиони динатиялъулӀ къец балел. Тамара пачаялъул бетӀерлъиялъул заманалда, XII гӀасруялъул ахиралда Джакъели тухум иргадулаб нухалъ лӀугьана бетӀерлъи гьабулеб букӀараб пачалъиялъулаб наслугун дандечӀчӀеялде ва бахъана жиндие къуваталдалъун гуржи тах нахъбуссинабизе къваригӀун букӀарав Тамарал рос Гергида цадахъ. Дандерахъин къинабидал, Тамара пачаялъул буюрухъалда рекъон рихиналъукье ккараб Джакъели тухумалъул ракь-мулк кьуна Чорчанели рукълъиялъул цогидаб гӀаркьелалъухъе, жиндидаса цӀияб Джакъели наслу лӀугьараб, заман ингун гьеб лӀугьана Жанубияб Хъизихъалъул бищун ссилиял тухумазул цояблъун. Гьезул къуват-жаналдалъун Ломсиа лӀугьана шагьарлъун, жиндир цӀияб цӀар Ахалсихъ (Ахал-цихе, ЦӀияб хъала) бугеб, хъала гуребги, гьениб букӀана кинабго шагьар цӀуниялъул система — рорхатал къадал, цӀунарал рагьуял ва хъаравуллъиялъул сиял.
XIV гӀасруялъул тӀоцебе бащалъуда Джакъели таватиязе V Георгий пачаяс кьуна атабегасул титул, гьелдаса хадуб халатаб заманалъ Ахалсихъ лӀугьана Самцхе таватилъиялъул тахшагьарлъун. Хъалаялъул территориялда бана атабегазул резиденция — Джакъели кӀалгӀа, ва гьединго насранияб килиса. XIV гӀасруялъул ахиралда Ахалсихъ хъала кӀудияб зарал ккана Рекъав Тимурил аскаралъул ракьал рахъиялъулаб рагъулаб сапар сабаблъун. Нусго сон индал дагьабги цӀикӀкӀараб къварилъи бачӀана Ахалсихъе, тӀубарабгӀанасеб шагьар Якъуб-шагьасул тюрк аскаралъ бухӀидал.
1578 соналъ ГӀусманияб империялъ байбихьана Самцхе таватилъиялъул ракьал рахъизе, гьелъул бутӀруз байбихьуда хӀал бихьана данде чӀчӀей гьабизе, амма къуват букӀинчӀо гьелъие гӀураб. 1579 соналъ Джакъели таватияз разилъухъе кьуна Ахалсихъ турказул кодобе, Джакъели таватиял лӀугьана жидеца тӀоцебе ислам босарал гуржи феодалазул цояллъун. Гьелъ кумек гьабуна Джакъелиязе жидерго хӀакимлъи цӀунизе, ва 1628 соналъ гӀусманияз шагьар пашалыкъалъул марказлъун лъазабидал, таватияз атебегасул ирсилаб титут хисана пашаясул титулалдалъун. Гьедин байбихьана Ахалсихъ хъалаялъул цӀияб период, гьеб лӀугьана кӀвар бугеб щулалъилъун ГӀусманиязул империялъул гӀорхъода.
Турказулгун рагъ унаго, 1828 соналъул августалда Ахалсихъ лӀугьана кӀудияб рагъ И. Ф. Паскевич генераласул нухмалъиялда гъоркь бугеб гӀурус аскаралдаги (9 аз. чи) ва Къияс-МухӀамад-пашал нухмалъиялда гъоркь бугеб 30-азараб турк армиялдаги гьоркьоб. Турек аскарал щущахъ риххизарун нахъе къана, гьелдаса хадуб хъала босана гӀурусаз.1829 соналъул фебруаралда турк аскараз хӀал бихьана хъала гӀурусазул кодоса бахъизе. турецкие войска попытались отбить крепость. Ахалсихъ хъала цӀуни генерал Муравьёвасул нухмалъиялда гъоркь халатбахъана 1829 соналъул 20 фебруаралдаса 4 марталде щвезегӀан. ТӀоцебесеб гьужум нахъе кьабидал, гарнизон къуркьичӀо жеги 12 къоялъги, гьелдаса хадуб тӀаде щвана кумек, туркал нахъе къана.
1853 соналъ Хъирималъул рагъул заманалъ, Ахалсихъ хъаладухък битӀун букӀана 18-азараб турк аскар ГӀали-пашал нухмалъиялда гъоркь, амма гьеб чӀчӀезабуна гиназ И. М. Андрониковасул 7-азараб аскаралъ, жиб аслияб къагӀидаялъ гуржи иррегуляриял рекӀараз гӀуцӀун букӀараб. Къокъаялъ бергьенлъи ккуна, жинца гӀемериселъ ГӀусманиязул империялъул Жанубияб Кавказалде тӀадекъай чӀчӀезабураб.
Архитектура
Шагьар гӀуцӀун букӀана лъабго бутӀаялдаса: шагьар, кӀалгӀа ва щулалъи. КӀалгӀа сверунккун букӀана лъабго сангаралъ ва сверун бугеб территориягун цолъизабун букӀана туннелаздалъун. Территориялда рукӀана азбар-къоно, арсенал, гӀарцухана, хӀамам ва килиса. Гуржистаналъул бетӀер ХӀажи АхӀмад-пашаца 1772 соналъ гуржи килисабазул кьучӀалда бана мажгит, Истанбулалъул Ая-Софиялъул стилалда бугеб, мадраса ва минара. Мажгит хӀалтӀулеб букӀана 1828 соналде щвезегӀан (кинабниги 76 соналъ), хадуб 1850 соналъ гӀурус пачаясул буюрухъалда рекъон гьеб буссинабуна килисаялде ва гьедин хӀалтӀана 1920 соналъ-лъагӀан (кинабниги 92 соналъ).
ГӀусманиязул кверщаликь бугеб заманалда Ахалсихъ хъала кӀодолъана, гьеб лъугьана щулияб цитаделлъун эххебе балагьараб кьурул тӀогьиб.
Сипат-сурат
Ахалсихъ хъала, 7 гектар бугеб территориягун, бикьун буго кӀиго бутӀаялде: ТӀасияб (тарихияб) ва Гъоркьияб (гьанжесеб). ТӀасияб хъалаялда руго Самцхе-Джавахет икълималъул тарихияб музей, жибги Джакъели тухум-кьолбол кӀалгӀаялда бугеб, ХӀаджи АхӀмад Пашал мажгит, мадраса, пашал хоб-рукъ, IX гӀасруялъул ортодоксалияб килиса, цитадель ва амфитеатр.
Хъалаялъул гъоркьияб бутӀаялда руго аслияб къагӀидаялъ туристазе хъулухъ гьабиялъул объектал: гьоболрукъ, ресторан, кӀиго кафе-бар, чӀагӀдал цагъур, брендазул тукаби, ва гьединго Ригьназул рукъ. Туристазе кумекалъе гӀуцӀун буго информационияб центр, рачӀаразе гуржи, ингилис ва гӀурус мацӀазда хъварал жузал ва нухмалъунтӀанчал кьолеб.
Ортодоксия
Ортодоксия яги Православие (бачІана ὀρθοδοξία рагІиялдасан) — христианлъиялъул цо мазгьаб, Римазул империялъул бакъбаккуда жиб баккараб. Католикияб килисаялъго гІадин Ортодоксияб килисаялъги жибго рикІкІуна гІицІго ГІиса МасихІица кьучІ лъун бетІерлъи гьабураб мазгьаб абун.
Ортодоксиял килисаби рикьула: Грециялъул, ГІурус, Македониялъул, Руминиялъул, Сербиялъул, Украиналъул, Албаниялъул, Болгариялъул ва Гуржиялъул килисабазде.
Гуро-гамачӀ
Гу́ро-гама́чӀ (яги Гу́рогамачI) – гендерил ГохӀдулӀ абураб рохда бугеб, мификияб тарихги бугеб, аздагьодул квачӀгIадаб кӀудияб ганчӀида лъураб цӀар.
Этимология
КIиго рагIудасан гIуцIараб ккола: гу́ро ва гама́чI. Тарихалда рекъон, бахӀарчиясда гьабгощин нухалъ аздагьойин рикӀкӀунеб букӀараб, рохьоб бихьулеб букӀараб цо рижи унгоги гамачӀ батӀана, цӀакъ аздагьода релълъараб. Воххарав гьес: «Аздагьо гуро, гамачӀ!»-ин ахӀун буго. Гьелдаса нахъе гендерица гьеб, гьабсагӀалъгицин бугеб, ганчӀида Гу́ро-гама́чӀ абула. КӀиабилеб версиялда рекъон, цо чӀужу, хӀинкъичӀого рохьойги ун, гьелда хадуб аздагьоги лӀугьун, гьелъа Курсиги цӀалун тушманги кьвагь-кьвагьун, гьелъул санал, логол къинцӀал, гьан-ракьа тирщ-тирщун арабго, нахъоги рохьоб гьелда релълъараб жо бихьидал, цогияс ахӀун буго: «Аздагьо гуро, гамачӀ!»-ин. Аздагьодул гьан ганчӀиде буссиндал.
Гьал версияби, гьайгьай, гипотезаби руго. Унгоги жеги щиб жо кколеб gúro гьеб рагӀулӀа нилӀеда лъаларо. ГӀадамаца жедее бокьухъе хӀебтӀизабула тарих (жидее гӀураб гӀакълуда рекъон, жал ругеб мехалдагигъун).
Тарих
ГанчӀил буго жиндирго тарих, хӀо версияби чанго батӀиял руго. АхӀмадил МухӀамаднабица жиндирго «Генуб. Тарихалъул нугӀзал» тӀохьода бицунеб буго гьеб тарих къокъабун гьадин: гендерил ГохӀдулӀа, сверухъгогӀадин, букIанила керчаб рохь. Генуб бицен букӀанила, гьеб рохьоб бетӀербахъи гьабулеб ццидалаб аздагьо бугин. Росдал гьеб рахъалде къанагӀат гурони чи унароанила, аралги гьаркьалги гьарулего лӀутун рачӀунаанила. Цо къоялъ борчун хвалченгун, жив гьеб «аздагьоги» чӀван гурони, нахъе вуссунарилан абун лӀугьанила цо гӀолохъанчи. Гьеб гендерида рагӀизеги гьабун, рохьовхун валагьун анила гьев. ГӀолохъанчи хӀинкъичӀого анила «аздагьо» паркъараб бакӀалде. АскӀове щваравго, гьениб батанила бецӀаб кьерзул аздагьода релълъараб сипаталъул кӀудияб гамачӀ. Воххуца, гьес, росулӀе нахъвуссунго: «Аздагьо гуро, гамачӀ!», – ан ахӀанила. Гьеб къойидаса нахъе бахӀарчиясул рагӀабаздалъун рехсанила росуцояз гьеб гамачӀги, гьелда сверухълъиги.
Цогияб версиялда рекъон, гьабсагӀалъги Генуб машгьураб, ццидалаб аздагьо «унгоги» букӀараб жо ккола. БукӀараб гӀечӀого, жеги гьелъул щват гьитӀинаб кьурулгӀанасеб букӀанила, чӀахӀиял милъралгицин рукӀанила ва кӀалзухъан цӀаги пирхулаанила. Гьеб аздагьодуца гӀакъуба кьун толарогун рукӀанила генал, рохьоре рихьи бахъизегицин ине щолароанила. Гьелъул залимлъи рекӀеда рекӀарай цо гӀадан сунхъего балагьичӀого, кьабгӀухъе анила рохьое. Гьениб цинго гьебги батичӀого, рихьи-мичӀилги къвалакьа ккун рохьоса инин лӀугьарайго, гьелда хадуб гъун буго аздагьо. ХӀинкъарай гьелъа партӀун тӀуризе хӀаракат бахъун буго, хӀо цодагь гъоркьегӀан гьей щварайго гьеб кӀудияб хъублъи́ гьелда хадуб гъун буго. Гьелда хартIан ботӀролӀе бачӀун буго Курси цӀализе. Гьеб гьелъа цӀаларабго, аздагьодуца гӀасиял гьаркьал гьаризе байбихьун буго, цинги цодагь мехалдасан гьеб кьвагьун буго – гьелъул саналги, логол хутӀ-кӀачги рос-росун ун руго рахъ балагьичӀого. Гьелъул щибаб логол къинцӀ, рортудасаго гамачӀлъун руго – цо квачӀ, кӀиго – рачӀчӀ. Гьанжегицин, гендерил бицанихъе, Генуб росдае кколелщинал бакӀазда рихьизе регьула аздагьодул логол гамачӀлъарал къинцӀал. Гьединал ганчӀал ратула тарихалъул бицен байбихьараб ГохӀдулӀа, ГъеникӀкӀалахъ, ХӀажикӀкӀалахъ, Берц-МагъилӀ, Щугъи ва гь.ц.
Гуржистаналъул президент
Гуржистаналъул президент (საქართველოს პრეზიდენტი Сакартвелос Президенти) — Гуржистаналда пачалихъалъул бетӀер. Гуржистан буго парламентияб республика ва гьелъул президентас тӀурала, аслияб къагӀидаялъ, вакиллъиялъулал ва церемониалиял функциял; унгоял ихтиярал руго хӀукуматалъул бетӀерасул кодор.
2018 соналде щвезегӀан президент вищулаан кинабниги халкъалъулаб рищияздалъун щуго соналъул заманалъ. КӀиго нухалъ гурони цого чи гьоркьов батӀияв гьечӀого президентлъун вищуларо.
1991 соналъул 9 апрелалда Гуржистаналъ СССР-алдаса чиядабачӀолъи лъазабуна. 1991 соналъул 27 маялда тӀоритӀана президентиял рищиял, жидеда Гуржистаналъул президентлъун Звиад Гамсахурдия вищарал.
1991 декабр — 1992 январ моцӀазада улкаялда дӀугьана рагъулаб инкъилаб. Гьелъул гӀуцӀунчагӀаз Гуржистаналъул бетӀерлъун лъазавурав Эдуард Шеварднадзе лӀугьана республикалъул Пачалихъияб Мажлисалъул вакиласул хъулухъалде, президентасул пост хутӀун букӀана вакантияблъун. 1995 соналъул 5 новембералда гурони тӀоритӀичӀо Шеварднадзе президентлъун вищарал рищиял. Хадув 2000 соналъул 5 апрелалда гьев кӀиабизеги вищана. «розабазул»-илан абураб революциялъул хӏасилалда Э. А. Шеварднадзеца хъулухъ тезе ккана.
4 января 2004 соналъул 4 январалда Гуржистаналъул президентлъун вищана Михаил Саакашвили. Оппозициялъул протесталъул гучаб акция къинабидал 2007 соналъул новембералда, гьес хъулухъ тезе ккана, заман щвелалде рищиялги лъазарун. Гьел тӀоритӀана 2008 соналъул 5 январвлда, гьездаги бергьенлъи ккуна Саакашвилица. Гьесул инаугурация букӀана 2008 соналъул 20 январалъ. 2013 соналъ Саакашвили къуна рищиязда, Гуржистаналъул ункъабилев президентлъун вахъана Герги Маргвелашвили.
Гуржистаналъул тарихалда ахирисел ритӀарал президентиял рищиял тӀоритӀана 2018 соналъул 28 октобералда кӀиго туралдалъун, гьезда бергьенлъи ккуна Саломе Зурабишвилица. Хъулухъалде лӀугьана 2018 соналъул 16 декембералда.
Квалификация
Гуржистаналъул президентлъун вищизе бегьула Гуржистаналъул ватӀанчи, рищиязул ихтиярги бугев, 40 соналдеги вахарав ва Гуржистаналда 15-ялдаса дагь гуреб соналъ гӀумру гьабунги вугев. Хъулухъалда вукӀине бегьуларо Гуржистаналъул ватӀанчи, цадахъго цогидаб улкаялъул ватӀанчилъиги бугев. Гуржистаналъул президент вукӀине бегьуларо сиясияб партиялъул гъорлӀчилъун.
Рищиял
Гуржистаналъул 2018 соналъул конституциялъул версиялда рекъон, 2024 соналдаса байбихьун президент вищулев вукӀине вуго щуго сонил заманалъ жинде гъорлӀе Гуржистаналъул парламенталъулги автономиял Абхазия ва Аджария республикабазул тӀадегӀанал вакилал идарабазулги, бакӀалъул жибгонухмалъиялъулал (муниципалитетазул) вакилал идарабазулги гъорлӀчагӀаз гӀуцӀараб (300 гъорлӀчи) рищичагӀазул Коллегиялъ. Цого чи Гуржистаналъул президентлъун вищизе бегьула гӀицӀго кӀиго нухалъ. 30-ялдаса дагь гурел рищичагӀазул Коллегиялъул гъорлӀчагӀазул ихтияр буго Гуржистаналъул президентасул хъулухъалде кандидат вихьизавизе. Президентасул рищиял тӀоритӀи парламенталъ тӀамула октобералде.
Импичмент
Парламенталъул депутатазул къадаралъул лъабго бутӀа гьабун цоялдаса цӀикӀкӀун бутӀаялъул ихтияр буго Гуржистаналъул президентаул импичменталъул суал лъезе. Гьез импичмент лъазабизе бегьула гьабураб хӀукму парламенталъул депутатазул лъабго бутӀаялъул кӀигоялдаса дагь гурелъ ккуни. Президентасул импичменталъул процедура гьукъун буго конституциялъ гӀорхъолӀа араб яги рагъулаб ахӀвал-хӀалалъул заманалда.
Протестантизм
Протестанти́зм яги протестантство (бачІана protestatio, onis f [protestor]-ялдасан) — гьеб ккола ортодоксия ва католицизмго гІадин христианлъиялъул лъабго кІудияб мазгьабазул цояблъун. Гьеб баккана XVI гІасруялъ Европаялда католикияб хІаракаталда данде гІуцІараб реформациялъул хІасилалда.
РогӀритӀа
РогӀри́тӀа (Starling: roʕrí-ṭa, гӀур. Рогрита) – гендерил Парсахъ бакӀикь кколеб рехун тараб кули. Гендерил Парсахъ-бакIил бакътIерхьун рахъалдехун ккола.
Гьамущи росдал бо
Гьамущи росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачун 3 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ЦӀияб Гьамущи росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 10,71 км².
Бакъбаккул Азарбижан
Ба́къбаккул Азарбижа́н ( Âzarbâyjân-e Šarqi, شرقی آذربایجان, Şərqi Azərbaycan) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Пачалихъалъул шималгун-бакътӀерхьул рахъалда буго, ва Армениягунги Азарбижангунги гӀуръи буго, гьединго мадугьалал останал ккола Ардабил, БакътӀерхьул Азарбижан ва Зенджан.
ГӀуцӀана 1950 соналъ Азарбижан останги кӀийитӀа бикьун. Население — 3 603 456 человек (2006 г.). Административияб марказ — Табриз шагьар.
География
Останалъул ракьалъул гӀеблъи буго 45 650 км². Бакъбакул Азарбижан бикьула 19 шагьрестаналда:
Халкъ
Аслияб халкъ ккола — азарбижанал (шахсевенал, афшарал ва къарадагъал рикӀкӀун), ва гьезул тӀолабго халкъалдаса къадар бахула 97%. Руго гьединго гӀисинал къокъаби: парсал, курдал, талышал, тати деалекталда кӀалъалел гӀадамал, армянал ва ассириял.
Будалаал
Буда́лаал (Starling: budálaʔa-l) – малаиктайпаял авар мифологиялда ругел рижаби. ГIемерисел мугӀрузда, парсазда, борхалъуда ругел нахъабазда бетӀербахъи гьарулел рукӀуна.
Авараз гьезие гьадинаб сипат-сурат кьола: рорхатал, хъахIал гьурмазул, жал кисанго хъахIккарал, цӀакъ къуватал чагӀи.
Мифологиялда
Аварал божула, гьел «чагIи» гьабсагӀалъги ругин абураб жоялда. Жиб-жиб росдал чагIаца бицуна, гьезул бищун борхатаб мегIер яги кьуру бугони, Будалаал гьенир рукIунин бетIербахъи гьабулел.
Этимология
РагIилIугьин жеги лъачIо, амма гьадинал персонажал дандчIвала Бакъбаккул-Ракьалда бетIербахъи гьабулел ругел чагIазулги. БолмацIалда хъвала буда́лаъ ц.ф.-да, буда́лаал гI.ф.-да.
Диалектазда
Хунз диалекталда цохIо гендерил букIин лъала болмацI-версияги, цоги метатезаги – баду́лаъ/баду́лаал. ГIандалацаги буда́лаал абула (СугъралI, Ругъжаб), БацIада буда́лагIзаби абула гI.ф.-да, буда́лагI – ц.ф.-да. Къелеб муда́лаъ/муда́лаал. ГIандиял мацIазда дандчIвала гьадинал формаби: жибго гIанди мацIалда будалол/будагIол «магIарул малаикзаби», гъодобери – будалиял, гIахьвал. будалагIал, кIкIаратI. будали, будалди, цинги цезазул будалаби, гьунз. будалалио раженли, хварш. будалла ба ва гь.ц.
Чор мухъ
Дербе́нд мухъ — Дагъистаналъул муниципалияб мухъ.
Административияб центр — Дербенд шагьар (мухъалда гъорлъе унаро).
Ракьхъвай
Мухъ ккола Дагъистаналъул къиблаяб рахъалдехун, ва севералдасан гІурхъаби цо гьарула Гъаякент мухъалъулгун, къиблаяб рахъалдасан — МухІарамхур мухъалъулгун, къиблаябгун-бакътІерхьудасан — СтIал-Сулайманил мухъалъулгун, бакътІерхьудасан — Табасаран мухъалъулгун ва Хайдакъ мухъалъулгун, бакъбаккудасанхун Каспий ралъадгун. Мухъалъул ракьаз сверун жанире рачун руго мухъалда гъорлъе унарел Дербенд ва Дагъистаналъул цIаял шагьаразул ракьал.
Мухъалъул ракьазул къадар — 920 км².
Халкъалъул къадар
2010 соналъ тІоритІарал ТІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон Дербенд мухъалда гІумру гьабулел миллатал:
Викикъамус
Викикъамус (Wiktionary) — эркенго цӀезабулеб гӀемерфункциялъулаб къамус ва тезаурус вики-моторалъул аслуялда бугеб. «Викимедиа» фондалъул проектаздаса цояб.
ТӀоцебе баккана ингилис мацӀалда 12 декабралъ 2002 соналъ.
Наджиб МахӀфуз
Наджиб МахІфуз (نجيب محفوظ, ; 11 декабрь, 1911 – 30 август, 2006) — Египеталъул хъвадарухъан, 1988 соналъ Адабияталъухъ Нобелил премия щварав. Гьев, ТІагьа ХІусейнгун цадахъ, рикІкІуна гІараб адабияталъул гьанжесел прозаиказул тІоцевесевлъун, жинца экзистенциализмалъул темаялъул цІех-рех гьабурав. 70 соналъул карьераялда жаниб, гьес басмаялде бахъана 34 роман, 350-ялдаса цІикІкІун къиса, анцІ-анцІ сценариял, Египеталъул казиятазе нус-нус авторасулаб колонка ва 5 спектакль. ГІемерисел гьесул хІалтІиби рахъана Египеталъул ва къватІисел пачалихъазул киноялда.
ЦӀияб КъотӀи
ЦІияб КъотІи (Καινὴ Διαθήκη, Но́вый Заве́т) — ккола Библиялъул кІиго бутІаялдаса цояблъун. Гьеб ккола НекІсияб КъотІиялдаса хадусеб бутІа Библиялъул.
Гуржи мацӀ
Гуржи мацІ (ქართული ენა ) — Гуржистаналъул расмияб мацІ, гуржиязул адабияталъулаб ва миллияб мацІ, гъорлъе уна Картвел мацІазде.
Гуржи мацІалъ хІалтІизабула гуржи алипбаялъул аслуялда бугеб хъвай-хъвагІи, жиб фонетикияб принципалда рекъон бараб.
Тарих
Хъвавул гуржи мацӀ цебетӀеялъул хронологиялда руго хадусел периодал :
Цо-цо гӀалимчӀагӀаз ахирисеб кӀиго период бикьуларо, щай абуни цӀияб периодалъул гуржи мацӀалъул батӀалъи буго, аслияб хӀалалъ, лексикаялда.
Гьанжесеб адабияталъулаб гуржи мацӀ цебетӀеялда кӀудияб роль хӀана Илья Чавчавадзеца, Акакий Церетелица, Яков Гогебашвилица, Важа Пшавелаца ва Галактион Табидзеца.
ЦӀунун хутӀун руго шуржи мацӀалда хъварал 10 –12 аз. гьоркьохъел гӀасрабазул манускрипта.
Хъвай-хъвагІи
Гуржи хъвай-хъвагІи баккун буго V гІасруялъул байбихьуда. Цересел гІасрабаздасаго хІалтІизарулел рукІана некІсияб гуржи хъвай-хъвагІи мргловани ( асомтаврули ); IX гІасруялдаса — нусхури ( нусха-хуцури, хуцури ; XI гІасруялдаса — мхедрули ( мхедрули-хели , саэро ) хатІ.
Гьанжесеб гуржи алипбаялда буго 33 хІарп, гьезул щибалъ кьола цо гьаракь: 5 рагьараб ва 28 рагьукъаб.
Музыкалиял алатал
Музыка́лиял ала́тал — эстетикияб къагӀидаялъ рагӀунеб музыкалияб гьаракь бахъулел алатал.
С (кириллица)
С, с — кириллицаялда гӀуцӀарал алипбаязул хӀарп. БачӀин буго сигма хӀарпалдаса.
Тарих
Кириллияб С хӀарп лӀугьараб буго грек «sigma lunata» (Ϲ, ϲ) хӀарпалдаса.
ХӀалтӀизаби
ГӀемерисел мацӀазда, жидеца кириллица хӀалтӀизабулел, — авар, булгар, украин, белорусс, гIурус, русин, серб, македон ва черногор мацӀал гӀадал, — кириллияб С хӀарпалъ бихьизабула гьаракь. Ингуш ва чачан мацӀазда бихьизабула гъоркьияб борхиялъул нахъисеб кьералъул лабиаллъичӀеб ва гьоркьохъеб борхиялъул гьоркьохъеб кьералул. Тувин мацӀалда гьеб хӀарп хъван букӀине бегьула диграф гӀадинги.
ГьоцӀалӀ росдал бо
ГьоцӀалӀ росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна 2 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — КӀудияб ГьоцӀалӀ росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 15,39 км².
Садуб
Садуб ялъуни ЦӀияб Аргъвани — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна Аргъвани росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ МелъелтӀаса 8 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун.
Тарих
Росдае кьучӀ лъуна 1971 соналъ Аргъвани росдал гӀадамаз, жал, 1970 соналъ ракьбагъарун зарал ккедал, Садумайдан абулеб бакӀаладе рахъиндал.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Басрияб КъотӀи
Басрияб къотІи (Ве́тхий Заве́т) — ккола Библиялъул кІиго бутІаялдаса цояблъун. Гьеб ккола ЦІияб КъотІиялдаса цебесеб бутІалъун. Гьеб рикІкІуна христианлъиялдаги ягьудиялдаги Муъаддасаб Хъвайлъун. Ягьудияз гьелде (Танах-ан) абула. НекІсияб КъотІиялъул тІахьал хъван рукІанин абула XIII-даса I-себ гІасрабазда нилъер рикІкІеналдаса цебе некІсиябгІибри мацІалда, Даниялил ва ГІазрал тІахьазул цо-цо бутІабиниги хутІун, жал арамияб мацІалда хъварал.
НекӀсияб гуржи мацӀ
НекӀсияб гуржи мацӀ (ႤႬႠჂ ႵႠႰႧႭჃႪႨ, энай картули) — гъоркьобгӀасрулъиялъул Гуржистаналъул адабияталъулаб мацӀ, жиб V гӀасруялда баккараб. Жакъа къоялъ хӀалтӀизабула гуржи ортодоксалияб килисаялъ литургиялъулаб мацӀ хӏисабалда ва ккола гуржи мацӀ рахьдалаблъун бугезда бичӀчӀулеблъун. НекӀсияб гуржи мацӀ цебетӀуна гьоркьохъел гӀасрабазул гуржи мацӀалде XI гӀасруялда, жиндир иргаялда гьеб цебетӀуна XVIII гӀасруялда гьанжесеб гуржи мацӀалде.
Периодизация
БатӀа гьабула кӀиго период: цебесеб некӀсияб гуржи мацӀ (V–VIII гӀасраби) ва классикияб некӀсияб гуржи мацӀ (IX–XI гӀасраби). Цебесеб некӀсияб гуржи мацӀалда бихьизабун буго кӀиго сверел: Ханмети (ხანმეტი, V–VII гӀасраби) ва Хаэмети (ჰაემეტი, VII–VIII гӀасраби), гьезие цӀарал кьун руго субъекталъе бугеб 2-б гьумералъул ва битӀараб тӀадежубаялъе бугеб 3-б гьумералъул префиксазда рекъон (кх- яги х-) — классикияб некӀсияб гуржи мацӀалда гьезие дандеккола яги префиксал х- и с-, яги гьел гьединаллъун гьезецин гьечӀо.
Текстал
Цебесеб некӀсияб гуржи мацӀалда хъварал текстазул корпус буго дагьаб ва гӀуцӀун буго диниял текстал ругел 12 тадхъваялъги, 8 кверзулхъваялъги. Классикияб некӀсияб гуржи мацӀалда хъвараб адабияталъ гъорлӀе рачуна философиялъулал ва гьисториографиялъулал хӀалтӀаби.
Хъвай-хъвагӀи
НекӀсияб гуржи мацӀалда хӀалтӀизабулеб букӀараб гуржи алипба буго «асомтаврули» (бетӀерал хӏарпал) яги «мргловани» (гургинлъараб). Алипба тӀубанго гӀадин буго идеалияб фонемикияб, жинца кидаго гӀадин цоккураб дандеккей бихьизабулеб фонемабаздаги графемабаздаги гьоркьоб. Гьабун буго грек алипбаялъул аслуялда хӏарпазул гьебго тартибгун, грек гурел фонемаби рихьизарулел хӀарпал руго алипбаялъул ахиралда. Гьединго алипбаялда гъорлӀ буго хӀарп, жидее дандекколеб лъабго грек фонема, амма гуржи мацӀалда гьечӀел: (ē, ü ва ō). Хӏарпазул хъваялъул къагӀида буго грекалдама батӀияб (грек Φ Θ Χ [pʰ tʰ kʰ] ва асомтаврули Ⴔ Ⴇ Ⴕ).
Орфография
Орфография буго цоккураб ва тартибаб — цого рагӀи кисса кибего хъвала цого къагӀидаялъ. ХӀалтӀизабула принцип «рагӀухъе хъвала», гьелъ кидаго гӀадин цо фонемаялъе дандеккола цо хӀарп. Гьоркьосарахъиял кьун руго гъоркьегӀан.
«РагӀухъе хъвай» асасалъул аслияб гьоркьосарахъи буго фонема /u/, гьелъие дандеккола диграф ႭჃ 〈oü〉. Мисал: ႮႭჃႰႨ 〈p’oüri〉 (п’ури — «чел»). Босараб буго грек мацӀалдаса, жинда /u/ гьаракь кьезе ου диграф хӀалтӀизабулеб. «Нусхури» тайпаялъул хъвай-хъвагӀиялда ⴍⴣ 〈oü〉диграф лӀугьана ⴓ /u/ хӀарплъун (гьанжесеб гуржи хъвай-хъвагӀиялда — უ). Хадуб гъорлӀе бачана релълъараб хӀарп Ⴓ, жиб некӀсияб гуржи алипбаялда букӀинчӀеб.
Хъвала кӀиго батӀияб къагӏидаялъ рагӀиялда жаниб букӀунеб позиционалда рекъон. Рагьукъалдаса хадуб — диграф ႭჃ 〈oü〉, мисалалъе: ႹႭჃႤႬ 〈choüen〉(чуэн — «ниж»), ႢႭჃႰႨႲႨ 〈goürit’i〉(гурит’и — «микки»). ႭჃ 〈oü〉диграфалъ рихьизарула /w/ ва /u/ гьаркьал хъвай-хъвагӀиялъулӀ батӀалъиги гьабичӀого. Мисалалъе: ႵႭჃႧႨ 〈khoüti〉(хути — «щуго») ва ႤႵႭჃႱႨ 〈ekoüsi〉(экуси — «анлӀго»). Цогидал позиционазда бихьизабула Ⴅ 〈v〉 хӀарпалдалъун, мисалалъе: ႧႭႥႪႨ 〈tovli〉(тоули — «гӀазу»), ႥႤႪႨ 〈veli〉(уэли — «хур»), ႩႠႰႠႥႨ 〈k’aravi〉(к’арави — «чадир»).
КӀиябго хъвай ккола аллофоникияб вариация, гьанжесеб гуржи мацӀалде гӀадина, [w] в постконсонантияб позиционалда ва цогидал позиционазда [ʋ] яги [β] гьаркьазда гьоркьоб. Гьанжесеб гуржи мацӀалда (1879 соналдаса) [w] ва [ʋ/β] гьаркьал данде ккола ვ 〈v〉 хӀарпалъе, ჃႭ 〈oü〉диграфалъул бакӀалда Ⴅ 〈v〉хӀарп хъвай гьединго дандчӀвала некӀсияб гуржи мацӀалда — ႠႣႥႨႪႨ 〈advili〉(адвили — «бигьаго»), ႷႥႤႪႨ 〈q’veli〉 (къуэли — «хӀан»). Гьоркьосабахъи — ႰႥႠ 〈rva〉(руа — «микьго»).
ИгӀрабияб суффиксалъул байбихьудасеб рагьараб i-, жиб гӀемерисеб рагьаралда хадуб бачӀунеб, рагьукъалда хадуб ккани, кьола y- хӏисабалда. Алипбаялда гьеб бихьизе гьабула — ႣႤႣႠჂ ႨႤႱႭჃჂႱႠ 〈deday iesoüysa〉 (деда-й иесу-иса, «Исусил эбел»).
Асомтаврули алипбаялда буго лъабго хӀарп, жиб гӀицӀго цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ хӀалтӀизабулеб: Ⴡ 〈ē〉, Ⴣ 〈ü〉 и Ⴥ 〈ō〉. Гьел хӀалтӀизарула грек цӀаразул ва рагӀабазул хӀарп-хӀарпккун транслитерация гьабизе, ē (эта), ü (ипсилон) ва ō (омега) хӏарпазул аналогал хӏисабалда. Хадур гьел хисана эй, уи ва оу дифтонгаздалъун. Греческое название Мисриялъул грек мацӀалда цӀар Αἴγυπτος (Айгиптос) кьола некӀсияб гуржи мацӀалда ႤႢჃႮႲႤ 〈egüp’t’e〉 (эгуип’т’э) гӀадин ва гьанжесеб гуржи мацӀалда ეგვიპტე (эгвип’т’е) гӀадин. Гуржи рагӀабазулӀ Ⴥ 〈ō〉хӀарп хӀалтӀизабулаан ахӀул бутӀа бихьизабизе: Ⴥ ႣႤႣႨႩႠႺႭ 〈ō dedik’atso〉 (о дедик’ацо — «огь чӀужугӀадан!»)
Ⴡ 〈ē〉 ва Ⴣ 〈ü〉хӀарпал, цогидаб рахъалъ, гӀемер хӀалтӀизарулаан гӀодосанго гуржи рагӀаби хъваялъе, эй ва уи дифтонгал бигьахъего рихьизаризе. Мисалалъе: ႫႤႴჁ 〈mepē〉 (мепей — «парччахӀ»), ႶჃႬႭჂ 〈ghünoy〉(гхуиной — «чӀагӀа»). Парадигмаялда рекъон хисула хъвайги: ႱႨႲႷႭჃႠჂ 〈sit’q’oüay〉 (сит’к’уа-й — «рагӀи», ном.) яги ႱႨႲႷჃႱႠ 〈sit’q’üsa〉 (сит’к’у-иса — «рагӀиялъул», ген.). Дифтонгал хъвай-хъвагӀиялъулӀ рихьизаризе бегьула тӀубангоги: ႫႤႴႤჂ 〈mepey〉 (мепей), ႶႭჃႨႬႭჂ 〈ghoüinoy〉 (гхуиной) яги ႶჃႨႬႭჂ 〈ghüinoy〉 (гхюиной, жуба-гъубараб вариант).
Нанибика
Нанибика — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна Аргъвани росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго Дибирилросу мухъалда, ДибирилросулӀ 7 км-ялъ бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Романиял мацӀал
Романиял мацӀал, цо-цо жидеда Латин мацӀал яги Нео-латин мацӀал абулел, ккола вулгарияб латиналдаса лӀугьарал гьанжесел мацӀазул тӀел. Гьел руго гьиндгин европиял мацӀазул хъизаналда италиял мацӀазул цохӀого цо цӀунун хутӀараб гъоркькъокъалъун.
ТӀолго Ракьалда романиял мацӀал рахьдалаблъун кколезул къадар буго 900 миллионалдаса цӀикӀкӀун, аслияб къагӀидаялъ Америкабазда, Европаялда, ва Африкаялъул бутӀаялда. Аслияб романиял мацӀазда гьединго кӀалъала гьел рахьдалалъун кколарел гӀемерал гӀадамалги, ва гьел мацӀал хӀалтӀизарула лингва франка хӀисабалдаги.
Континуумалда ругел мацӀал гӀадал феноменазе къвакӀараб категория кьезе захӀмалъулелъул, гьанжесел романиял мацӀазул рикӀкӀеналъе къимат кьей буго батӀи-батӀияб. Мисалалъе, Далбица рехсолеб буго 23, цоцадричӀчӀиялъул критериялги кьочӀое росун. ГъоркьегӀан кьун руго гьелги цогидалги гьанжесел мацӀал, жал чӀагоял, ва гьединго цо хвараб, далмат мацӀги:
Классификация ва гӀагарал мацӀал
Романиял мацӀазул классификация гьаби жиндир кьучӀдаго буго захӀматаб, щай гурелъул лигвистикаияб ареадул цӀикӀкӀанисеб бутӀа буго диалектияб континуум, ва цо-цо бакӀазда хӀаялде лӀугьуна политикиял цебеккунпикраби. Латин (жиб романиял мацӀазде гъорлӀе бачунареб) ва некӀсияб Италиялъул чанго хвараб мацӀазда цадахъ, гьез гӀуцӀула Гьиндгин европияб хъизаналъул италияб гӀаркьел.
МугъчӀваял
ГӀаммаб:
Фонология:
Лексикон:
Паранс:
Португал:
Испан:
Итал:
Рето-Романиял:
ГӀадамасул черх
ГӀадамасул черх ккола гӀадамасул гӀуцӀи. Эб гӀемер батӀи-батӀиял лъамелаздасан данде гьабун буго, цадахъ ххамалги, лугбиги гьабулел.
Элде гъорлъе жубан буго бетӀерги, расги, габурги, къаркъалаги, квералги, бохдулги, хӀатӀалги.
Чорхол цӀех-рех гьабула тохтурзабазги, анатомазги, художниказги.
Гилан (магӀнаби)
Гилан:
БакьулӀ Гьарадерихъ
БакьулӀ Гьарадерихъ — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна Гьарадерихъ росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.
География
Росу буго ТурамегӀералъул аххалъукь мухъалъул марказ МелъелтӀаса 14 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГӀахьалчӀи росдал бо
ГӀахьалчӀи росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачун 6 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ГӀахьалчӀи росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 12,01 км².
1404 сон
Гьаруна
''Гь. балагье: Категория:1404 соналъ гьарурал''
Хвана
''Гь. балагье: Категория:1404 соналъ хварал''
Сванетия
Сване́тия (Свáнети, სვანეთი) — Гуржистаналъул шималиябгин бакътІерхьуда бугуб мугІрузулаб вилаят, сваназул ватІан. Территориалияб ва тарихияб рахъалъ Сванетия бикьула ТІасиялдеги Гъоркьиялдеги, гьезда гьоркьоб гІурхъилъунги буго Сванетиялъул бал.
ТІасияб Сванетия
ТІасияб Сванетия (ზემო სვანეთი Земо-Сванети) буго Ингури гІурул эххедегІанлъиялда бугеб мугІрузулаб расалъи, гьелъул гІатІилъи буго 3154 км². Шималияб рахъалдасаги бакъбаккудасаги ТІасияб Сванетияб къан буго Шхара, Ушба, Тетнульди ва ц. тІогьалгун Кавказалъул бетІераб балалъ, жиндасан Хъизихъалъулги Россиялъулги гІурхъи унеб. Жанублъиялда буго Сванетиялъул бал, жиб Кавказалъул бетІераб балада цулеб ва жинца ТІасияб Сванетия бакъбаккудаса къалеб.
БакътІерхьудаса гьеб мухъ батІалъизабула Кодор къварилъиялдаса Хурум балалъ.
Верхняя Сванетия известна своими архитектурными сокровищами и живописными пейзажами. Выделяются жилые башни, сооружённые главным образом в IX—XII столетиях. Также сохранились древние каменные православные церкви.
ТІасияб Сванетия гъорлъе бачун буго ТІолгодунялалъул ирсалъул объектазул сияхІалде.
Административияб планалда ТІасияб Сванетия гІуцІун буго Семегрелгин ТІасияб Сванетия икълималъул Местии мухъалъ, гьелъул административияб марказги буго Местиа.
Тарих
1859 соналъ гиназлъи тІагІинабуна, мухъ буссинабуна Сванетиялъул хасаб приставлъиялде, Кутаис генерал-губернаторлъиялда гъорлъ.
Гъоркьияб Сванетия
Шималлъиялда Гъоркьияб Сванетия ТІасиялдаса батІа гьабула Сванетиялъул балалъ. Жанубиябги бакътІерхьудаса Эгрис балалъ гІурхъи лъола гьеб мухъалдаги Мегрелиялдаги гьоркьоб, Лечхум балалъ жанублъиялда батІа гьабула гьеб Лечхумиялдаса ва Рачаялдаса бакъбаккуда.
Административияб планалда Гъоркьияб Сванетия гІуцІула Рача-Лехчуми ва Гъоркьияб Сванетия икълималъул Лентехский мухъалъ, административияб марказ — Лентехи.
Гъоркьа Гьарадерихъ
Гъоркьа Гьарадерихъ — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна Гьарадерихъ росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго ЦагъурмегӀералъул аххалъукь мухъалъул марказ МелъелтӀаса 12 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Тарих
1944 соналъ росдал кинабго халкъ гочинабун букӀана Рильаб мухъалъул Бас-Гъордали росулӀе (Гьарадерихъ абун цӀарги хисун)
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Зузудиро
Зу́зудиро, яги ЧIегIе́рна (Xylocopa) — чӀахӀиял цо-цоккун чӀарал наял, жал тӀолго Ракьуда тӀиритӀарал. Тухумалда гъорлӀе рачуна 31 субтухумалъул гӀага-шагарго 500 на. Цогидаздаса гьел ратӀа рахъула бецӀвиолетаб кенчӀонкьераб расукъаб къаркъала ва гьебго кьерал милърал рукӀиналдалъун.