cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
СахӀара
СахІа́ра (الصحراء الكبرى, Эс-СахІраъ-ль-Кубра; Sahara) буго Ракьалда бугеб бищун кІудияб багІарараб салул авлахъ ва гІатІилъиялъул рахъалъ кІиабилеб Антарктикияб цІорол авлахъалдаса хадуб. СахІара буго Африкаялъул континенталъул шималияб рахъалда. БакътІерхьудаса бакъбаккуде халалъи буго 4800 км, шималияб рахъалдаса жанубияб рахъалде — 800–1200 км; гІатІилъи буго гІ.-ш. 8,6 млн км² (Африкаялъул гІатІилъиялдаса 30 %, Бразилия пачалихъалдаса цодагьаб кІудияб гІатІилъи). БакътІерхьудаса СахІара чурула Атлантикияб океаналъ, шималияб рахъалда ккола Атласалъул мугІруз ва ракьдагьоркьосеб ралъадалъ, бакъбаккуда — БагІараб ралъадалъ. Жанубияб гІурхъилъун ккола гІемер багъари гьечІел некІсиял дюнаби (16° ш. гІ.), гьездаса жанубияб рахъалда буго Сахель — Суданалъул саваналде щвелалде бугеб регион. .
Хьаргаби
Хьаргаби ( Гергебиль), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу, ва мухъалъул административияб центрлъун.
Ракьхъвай
Росу ккола МахІачхъалаялдаса 106 км жанубгун-бакътІерхьул рахъалдехун, Гъазигъумухъ Гъойсу Къарагъойсугун жубалеб бакІалда, 665 м борхатлъиялда ва Шурагьиб маххул нухалъул станциялдаса 100 км жанубияб рахъалдехун.
Тарих
КьучІлъуна ХIII гІ.
Машгуьрал росулъасел
Хьаргабиса Идрис-Имам Шамилил Наиб,имаматалда жаниб бищун г1олохъанго наиблъи щварав. ГIабдурахIман ГIусманов-Дагъмедакадемиялъул ректор.
Росдал бо
Росдал чІчІейбугебакІ — Россиялъул муниципалиял гІуцІиязул цо тайпа, жинца жаниб бачунеб цо яги цІикІкІун ракьал чІчІейбугебакІазул (гьиназул, росабазул, гІалахазул ва гьел гурелги росабазул гІумру гьабулел бакІазул). Росдал чІчІейбугебакІ гъорлъе уна муниципалияб мухъалда.
ТӀануси
ТӀа́нуси — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. ТӀануси росдал боялъул административияб марказ.
География
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Туркменистан
Туркменистан  — Гьоркьохъеб Азиялда бугеб пачалихъ. ГІурхъи цояллъун ккола Афгъанистан ва Иран жанубияб рахъалда, Хъазахъистан ва Узбекистан шималияб рахъалда, ва Каспий ралъад гъарбияб рахъалда. Гьеб ккола ЦМГІ-ялда гъорлъе унеб пачалихълъун 1992 соналъул 2 марталдасан байбихьун. Тахшагьар — ГІашкъабад.
ЦӀорол мегӀер
ЦӀорол мегӀер (Диклосмта́; Дукълуо-Лам) — ккола КӀудияб Кавказалъул машрикъ рахъалда ГӀазулаб щобалъул балалда бугеб мегӀер. Гьеб буго Буртиялдаги Дагъистаналдаги Гуржиялъдаги гьоркьоб бугеб тӀабигӀатияб гӀурхъи. Топонимия: (Дукълуо-Лам) таржама «ГӀазулаб щоб».
Цо-цояца гьелда ГьакъомегӀериланги абула.
МегӀералъул чамалиго тӀогь буго, гьездасан бищун рорхатал ккола:
Цогидал мугӀруздасан батӀа гьабула хадур рехсарал габурлъияца:
МегӀералда цӀер чӀварал бакӀал гӀемер руго. ИчӀго кидаго букӀунеб цӀералъул гӀаммаб площад буго — 5,1 км². Гьеб цӀер лъугӀизе лъим баӀуна Хуландой, Черо ва Гьакъо лъараз.
Росаби
МегӀералъул ракьанлъабахъ руго росаби: гуржиязул — Дикло (къилабгун-бакътӀерхьудахун) ва Ибцохи (къилабалдехун); къиялазул (чачаназул) — Хуландой (шималалдехун); магӀарулазул — Хушати (къилабалдехун) ва Гьакъо (бакъбаккудехун).
Валюта
ГӀарац — ккола бича-хисулеб бакІалда, аслияб къагІидаялъ хІалтІизабулеб цолъи. Гьеб щибаб хІукуматалда батІи-батІияб букІуна. Масала, Россиялда хІалтІизабулеб гІарцуде абула Россиялъул гъурущ - абун, 100 кепекалдасан жиб данде гьабураб, Америкалда бугелде доллар абун ва гь.ц.
Сасикьа МухӀамадил ГӀабдурахӀим
МухӀамадил ГӀабдурахIим МухIамадов (Магомедов Абдурахим Омарович; гьав. 15 январалъ 1943 с. — хв. 5 ноябралъ 2018 соналъ ЦӀияб Сасикь) — исламалъул дагӀватчи ва хъвадарухъан. ГӀадамазда гьев лъала жиндир тӀахьаздалъун ва жеги лъикӀ Хирияб Къураналъул таржамачи гӀадин.
ГӀумрухъвай
Гьавуна 1943 абилеб соналъул 15 январалъ ЦӀумада мухъалъул Сасикь росулъ. 1957 абилеб соналъ гьеб росдал школалъул анкьго класс цӀалун лъугьизабуна "щуйилал" къиматазда ва цӀализе лъугьана МахӀачхъалаялда букӀараб медучилищаялда. Рокъосан санагӀалъи букӀинчӀого цӀали лъугьичӀого 1959 абилеб соналъул ахиралда академияб отпуск босун рокъов вачӀана.
Гьелда хадув Силди, Гьакъоб, Хъварши, Сасикь медпункталъул заведующийлъун хӀалтӀана.
1963-1964 соназ Хасавюрталда букӀараб профтех училищаялда цӀалана ва гьебги "щуйилазда" лъугьизабуна.
1964 соналъ ЦӀияб Сасикь вачӀана ва гьенивги медпункталъул заведующийлъун хӀалтӀана. 1967-1968 соназ совхозалъул учётчик бухгалтерлъунги вукӀана.
Исламияб гӀелму
1968 соналъ 25 сонил гӀумруялде вахарав чияс бай бихьана гӀараб мацӀ ва исламияб гӀелму цӀализе. Сасикь рукӀарал: ГӀисал МахӀмуд, ГӀалил СагӀаду, Аюбил ХӀайбула, ХӀажиясул Сайфудин гӀадал цӀаларал чагӀазда цебе. Хадуб Хуштадасан кӀудияв МухӀамадсайид, Кьохъа СултӀанмухӀамад, МелъелтӀаса Сулайман ва цойгидалги гӀалимзабаздаса лъай босана. Дагьаб мехалъ Сириялде ун гьенир ругел гӀалимзабаздасанги мунфагӀат босана. ГӀараб гӀелму цӀализе байбихьараб къоялдасан нахъе, жинда лъараб жо цойгидазда малъизеги бай бихьана. Гьелъул хӀасилалда лъеберилъаги арал гьесул рукӀарал мутагӀилзаби, цӀаларал чагӀилъунги рахъун, росабалъ мажгитазул имамзабилъунги, мадрасазда мугӀалимзабилъунги хӀалтӀулел руго. ГӀелму цӀалиялда цадахъ ГӀабдурахӀимица яхӀ бахъана бусурбабазе чара гьечӀел мажсжидал мадрасаби разеги.
ЦӀияб Сасикь росулъги изну кьураб гьечӀониги, какал ралеб гьитӀинаб масжид букӀана. 1988 соналъул ахиралда росдал жамагӀатги цадахъ лъугьинабун, гьезие нухмалъиги гьабун, байбихьана цӀияб масжид базе. Гьеб букӀана Дагъистаналдаго цӀияб балеб тӀоцебесеб масжид. Хадур лъугьун хӀукуматалъул хӀалтӀухъабиги рукӀана квал-квал гьабулел. Ункъо моцӀ гӀанасеб мехалда жаниб масжид бан лъугӀана ва жакъаги гьеб росдал аслияб масжидлъун буго. Гьелдасан хадубги росулъ кӀиго мадраса баялъе нухмалъи гьабуна, жеги цойги авал-мажгитги бана.
2007 соналъ живги, жиндирго хъизанги хӀалтӀун ясал цӀалулеб мадраса ва авал-мажгит бана.
Къуръаналъул ва цогидал таржамаби
1984 соналъ бай бихьун, ГӀабдурахӀимица ункъо соналъ тӀад хӀалтӀун Къуръаналъул тафсир Жалалазул таржама гьабуна, гӀараб мацӀалда тӀад гӀуцӀараб гӀажам хӀарпаз, квералъги хъван. (лъабго том) Гьелъул мурад букӀана, мутагӀилзабазе тафсир лъаялъе кумек гьаби. Гьелда гӀадамазул бугеб хӀажалъи бихьун 1989 соналдасан байбихьун балъго зарбуялдаги кьабун, щуазарго тӀехь къватӀиб биччана ва гӀадамазухъе щвана.
2002 соналъ жинцаго компютер хӀалтӀизеги лъазабун, гьебго таржама гӀурус хӀарпаздалъунги хъван, гӀемерал цойги тафсиралъул гӀалимзабазул тафсираздасанги мунпагӀат босун, цойги таржама гьабуна. (кӀиго том). Гьел тӀахьал цо нухалъ Дагъистаналда зарбуялда рахъана, гьел хӀажалъи бугелщиназе гӀечӀелъул, цойги нухалъ Сириялдаги рахъана. Гьел тӀахьал магӀарулазул киналгоязде гӀагарун росабалъ гӀадамазухъ руго. ЖубачӀого рес гьечӀо: жакъа ГӀабдурахӀимица таржама гьабураб къуръан СагӀудиязул ГӀарабиялъ кьабун ва гьел тӀахьал гьенире арал магӀарул хӀажизабазе чӀобого рикьула руго. Къуръанги гьанже батизе бегьула хӀарамалъул мажгиталда.
2005 соналъ машгьурав гӀалим Ан-нававияс данде гьабураб " риязу свалихӀина" абураб тӀехьалдасан хӀадисал тӀаса рищун, гьезие тафсир (комментария) гьабун, магӀарулазе анкьнусго гьумер бугеб цойги тӀехь къватӀибе биччана. Чанго гьитӀинаб тӀехь, ва чанго шаргӀияб масъала зарбоялда рахъана. ГьабсагӀат зарбоялда кьун буго гӀурус мацӀалда Къуръаналъул лъабго ахираб жузалъул тафсир. Гьеб буго цойги мацӀ бицунел лъимал цӀалулеб мадрасалъе хӀадурараб тӀехь. Гьединго гӀурус мацӀалда хӀадурун буго ва кватӀичӀого къватӀибе бачӀине буго Фикъгьиялъул масъалаби жанир ругеб тӀехь. Гьеб цӀакъго хӀажатаб хӀалтӀи буго мадрасазе ва киналго бусурбабазе. Гьесул тӀахьал цойгидазул гӀадин гӀисинал барашюраби гурел ругел, гьел руго чӀахӀиял, тӀад гӀемераб хӀалтӀабиги гьарурал, гӀелму цӀалулезеги, гьелда рокьи бугезеги кӀудияб пайда-хайир кьолел.
ЖамгӀияб хӀалтӀи
1978-1980 соназ гьев хӀалтӀана Сасикь росдал "Рекъел" колхозалъул бухгалтерлъун.
1992-1993 соназ гьев вукӀана динияб идараялъул муфтиясул заместителлъун ва гӀалимзабазул советалъул бетӀерлъун.
1994 соналъ бетӀерлъи гьабуна Хасавюрталда рагьараб Имам Гъазалил цӀар кьураб Исламияб институталъе. Бицун хӀал кӀолареб гӀадаб квер бакъана ГӀабдурахӀимица Дагъистаналда Ислам цебетӀеялъе. Инкъилаб ккезегӀан цебе ЧӀохъа МухӀамадмирза Мавраевасул басмаханаялда рахъарал гурел, тӀокӀаб хаду тӀахьал риччазе рес кибе букӀараб. БукӀарабги гӀелмуги, Къуръаналги тӀагӀун лъугӀун гурищ рукӀарал Дагъистаналда. Коммунистазул замналдаги, Тафлисалда, Бакуялда унги балъго рахъизарун, Къуръаналги гӀажамги, гӀарабги тӀахьалги рачӀунаан гьес бусурзабазе. Гьеб сабаблъун хӀукуматалъул идарабазул данде ккунгутӀиги букӀунаан гьесул.
ГӀабдурахӀимица тарбия кьун гӀезабуна анцӀго лъимер. Чанго нухаллъ хӀежги борхана гьес.
Хвана 2018 соналъул 5 ноябралъ ЦӀияб Сасикь.
Расмияб мацӀ
Расмияб мацӀ — ккола кинаб бугониги пачалихъалда, киналниги халкъазда гьоркьоб хІалтІизабулеб ва жиндалъун пачалихъалъул аслияб къанун (конституция) хъвалеб мацІ. Расмияб мацІалде гьединго абула пачалихъияб мацІ - абун.
Цо-цо пачалихъазда, гьеб расмияб мацІ цоялдаса цІикІкІун букІуна, масала: Дагъистаналда расмияблъун рикІкІуна 14 батІи-батІияб мацІ.
14 апрель
14-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 104-абилеб къо (високоснияб соналъ — 105-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 261 къо.
Гъоркьгьаквари
Гъоркьгьаква́ри — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
Халкъ
Гьез жодоцаго абухъ, гьабсагІаталъ 1050 гІанасел гъоркьгьакварисал руго, цогидал: ЦІедакь, КІочІалиб, Гьигьихъ, Къавулъ, ЦІунди - росабалъ ругелги рикІкІун.
Тарих
Гъоркьгьаквари гІумру гьабула вукІанилан абула Имам Шамилил кІудиэме - ДенгамухІамад. Гьев къебедлъунги вукІун Генуб хІалтІизе арав доваго чІанила.
1996 соналъ ТІадгьакварисалгун цадахъ гьаквари росабазул 1500 сон тІубаялъул гІид гьабуна.
Мухъахъ
Мухъахъ (Muxax) жамагIаталде гъорлъе уна жибго Мухъахъ росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
15 апрель
15-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 105-абилеб къо (високоснияб соналъ — 106-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 260 къо.
Шагьаралъул бо
Шагьаралъул чІчІейбугебакІ — Россиялъул муниципалиял гІуцІиязул цо тайпа; шагьар яги шагьаралъул тайпаялъул гьин, жодода жаниб бакІалъулаб нухмалъи тІобазабулеб гьеб бакІалъул агьлуялдалъун ва (яги) рищиязул ва гьеб гуребги бакІалъуо нухмалъиялъул органаздалъун. Жал шагьаразул округаллъун кколарел, шагьаразул чІчІейбугебакІал гъорлъе уна муниципалиял мухъазда.
ТӀобарал ихтияразул пачалихъалъул бутӀа
Федера́циялъул икълим, федерациялъул бутІа, constituent state,, ккола — федеративияб пачалихъалъул цо бутІалъун.
Гьеб бутIаялде батIи-батIиял пачалихъазда батIи-батIияб куцалда абула цIарал: штат, ракь, республика, область, федералияб округ, край, кантон, провинция, федералияб кІваралъул шагьар
ЛъагӀелухъ росдал бо
ГъорлӀе бачуна 3 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ЛъагӀелухъ росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 8,45 км².
КӀикӀуни
КІикІуни ( Кикуни), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Хьаргаби росдадаса 3 км шималиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун ккола.КIикIуни росу ккола райрналда халкъалъул къадаралъул рахъалдасан кIиабилеб росу,ай тах-росу Хьаргаби росдаса хадуб.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 3224 чияс (1519 бихьинчи ва 1705 чІужугІадан). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.
Бехе Тала
Бехе Тала жамагIаталде гъорлъе уна жибго Бехе Тала росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Арктика
А́рктика (ἄρκτος — «эбелаб ци»,  — «КІудияб Эбелаб Ци - абураб созвездиеялда гъоркь бугеб», «шималияб») — Ракьалъул цого-цояб физикиябгун-географияб мухъ, жиб Шималияб полюсалда цураб ва Евразиялъулги Шималияб Америкаялъулги рагIаллъаби жинца жаниб бачунеб, гьединго цIикIкIунисеб бутIа Шималияб ЦІорол океаналъул ва гьелъул чIинкIиллъабиги (Норвегиялъул ралъдал рагIалда ругелниги хутIун) жаниб бачунеб, гьелда тIадеги Атлантикияб ва ГІодоцараб океаназулги рагIаллъиялда ругел ракьал жинца жаниб бачунеб мухъ. Площадь — гIага-шагарго 27 млн км²; цо-цо мехалъ Арктика гIицIцI гьабун тола жанубияб рахъалда бугеб Шималияб полярияб горги рехсон (66° 33′ ш. гІ.), гьеб кIагIидаялда борцани гьелъул площадь букIунаро гIицIцIго 21 млн км² гурони.
УхӀудалъул гъазават
УхIудалъул гъазават (гIараб мацIалда غزوة أحد)
Лаваша мухъ
Лаваша мухъ - Дагъистан жумгьурияталъул муниципалияб мухъ (район).
Административияб марказ — Лаваша.
Росаби
Районалда жаниб 9 магӀарулазул росу буго. Гьезда гьоркьор: Урма, КъулецIма, ТIарада ЧIугIли, ХахитIа, Гъоркь ЧIугIли, ХъахIаб-росу, Кутиша, Чуни ва УхIлиб. Гьел росабалъ гIумру гьабула 16 азарго чияс, ТIадежоялъе Лаваша росулъ 500-гIан магӀарулас гIумру гьабула.
Ракьхъвай
Мухъалъул ракь буго - 830 км².
Миллияб рикьи
Аслияб хIалалда мухъалда жаниб гIумру гьабула даргиназ (75%). ТIолабго мухъалда жаниб магӀарулазул къадар процентазда бихьизабуни 25% ккола, ай тIолабго мухъалъул гIадамазул къадаралдаса ункъил бутIа.
Малаик
Малаик (гIараб мацIалда ملاك)
ЦIарцIар ккун малаикзабазда ракI кин чIезабилеб. Дуца ракI чIезабизе ккола Аллагьасул гьал хадур рехсарал малаикзаби рукIиналда. Жабраил – вахIюгун вачIунев; Микаил – ризкъаби рикьулев; Исрапил – Суралъе пулев; ГIизраил – рухIал росулев. Гьал руго чIахIиял малаикзаби. Гьединго ракI чIезабизе ккола, инсанасул гIамал хъвалел Ракъиб-ГIатид, хабалъ хIисабсуал гьабулел Мункар-Накир, алжанжужахI хьихьизе тарал, ГIаршалда сверун тIаваф гьабулел, ГIарш баччулел ва гьел гурелги цогидал малаикзаби рукIиналдаги.
Дуда малаикзаби рукIин сундалъун лъалеб? Гьел рукIин лъала КъуръанхIадисалъ бицун, Къуръан-хIадисалда хIакъаб гурого жо букIунарелъул.
Бадруялъул гъазаваталда загьирлъана чIахIиял мугIжизатал. Хирияв аварагас (жинда ссалат-салам лъеяв) цебесеб къоялъго рихьизаруна мушрикунал чIвазе ругел бакIал, бусурбабазе бергьенлъи щвезе бугиланги бицана; БетIергьанас азарго малаикги витIун бусурбабазе квербакъана; асхIабзабазда жидеца кьабилалде чанги капурчиясул бетIер тIаса къотIулеб бихьана, ай малаикзабаз кьабун ва гь.ц. Бусурбабазул дугIаялъе жавабги гьабун, тIоцебесеб хIалбихьиялда аскIоб, лъабго нухалъ капурзабаздаса дагьал ругел бусурбабазе, гIицIго гьезул ракI парахалъизе рещтIинарурал малаикзаби. Щайгурелъул бергьенлъи Аллагьас кьола, малаикзаби – сабабал ккола, бергьенлъи букIинабизе гьезда жидедаго кIоларо.
Бехе Чардахъ
Бехе Чардахъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго Бехе Чардахъ росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
КъибицӀдира
КъибицIдира ккола Закатала районалда МацIихъ жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Жагънаб
Жагънаб ккола Закатала районалда МацIихъ жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Дунялалъул океан
Дунялалъул океа́н — гидросфераялъул аслияб бутIа, гьелъул площадалдаса 94,2 % жинца кколеб, Ракьалъул гьоркьоса къотIа гьечIеб, кинго ччобораб гуреб Ракьалъул лъел гъат, жинца материкалги чІинкІиллъабиги сверун кколеб, ва жиб батIа бахъулеб цIамул гIуцIцIиялъул гIаммлъиялдаса.
Континентаз ва чІахІиял архипелагаз бикьизабула дунялалъул океан ункъго кIудияб бутIаялде (океаназде): Цо-цо мехалъ гьездаго цадахъ, щуабизе рикІкІуна: Океаназул чIахIиял икълимазде абула ралъадал, ралъдал квачIал, ралъдал къварилъаби ва гь.ц. Океанал лъазабулеб гIелмуялде абула океанология абун.
Къудукь
Къудукь ( Кудутль), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Хьаргаби росдадаса 10 км шималиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун ккола.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 541 чияс (264 бихьинчи ва 277 чІужугІадан). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.
Шотода
Шото́да, ялъуни ШототӀа — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу.
Кудалиб росдал бо
Кудалиб росдал бо  — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Шотода
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Шотода росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
Россиялъул Федерациялъул икълимал
Россиялъул Федерациялъул субъект яги къокъго федерациялъул субъект ккола — Россиялъул Федерациялда тІасияб даражаялъул ракьул бутІаялде абулеб цІар. 1993 соналъул Россиялъул конституциялда рекъон Россия ккола федеративияб пачалихълъун ва данде гьабун буго жодор хІукъукъал ращадал икълимаздасан.
Шотода
География
Росу буго Хунзахъ тӀалъиялда, мухъалъул марказ Хунзахъа бакътӀерхьудехун, Шотодалъарал рагӀалда.
Кудалиб росдал бо
Административияб марказ — Кудалиб росу.
Бадруялъул гъазават
Бадруялъул гъазават (гIараб мацIалда غزوة بدر)
Бадруялъул дарсал
Бадруялъул гъазават ккелалде бусурбаби къватIире рахъиналъе сабаблъун букIана къурайшиязул Шамалдаса бачIунеб караваналда тIад кверщел гьабизе бокьи.
Гьеб букIана бусурбабазде данде рагъулел капурзабазул боцIиялда бетIерлъи гьабизе бугеб ихтияралда рекъон ва бусурбабазухъа бахъун араб яги Маккаялда тезе ккараб боцIиялъул бакIалда букIине гьабураб сапар. Хадубккун БетIергьанас гьеб сверизабуна жеги тIадегIанаб амруялде. Ай Аллагьасул нухда дагIват гьабиялде ва дин тIибитIизабиялде.
Гъазават гьабилелде, нилъеда бихьулеб буго, Аварагас (жинда ссалат-салам лъеяв) асхIабзабазулгун мушавара (гIакълу дандбай) гьабураб куц. Жидер хIакъалъулъ вахIю бачIинчIел киналниги ишазулъ ТIагьаяс (жинда ссалат-салам лъеяв) асхIабзабазулгун гIакълу дандбалаан.
Гьелъие гIоло бусурбаби тIадрекъана киналниги, жидер хIакъалъулъ Къуръан-хIадисазулъ хIукму бачIинчIел ишазулъ, мушавара гьабизе ккей шаргIияб кьучI букIиналда. Бадруялде мушрикуналгун рагъизе иналде Абубакр-асхIабасулгун ГIумар-асхIабасул рахъалъан разияб жаваб щваниги, гьелдаги гIей гьабичIого, ансаразул пикру гьикъана Аварагас (жинда ссалат-салам лъеяв).
Гьелъул хIикматги букIана ТIагьаясе ансарияз, Мадинаялда жанив гьев вугони, цIунизе къотIи гьабун букIин гIакъабаталда.
Расуласе (жинда ссалат-салам лъеяв) лъазе къваригIун букIана гьеб къотIиги ккунищ гьел чIолел ялъуни гьезул кидаго исламги Аварагги (жинда ссалат-салам лъеяв) цIунизе БетIергьанасе гьабураб къотIийищ бугебали. Ансарияз кидаго БетIергьанасе ва Гьесул Расуласе (жинда ссалат-салам лъеяв) мутIигIлъизе хIадурал жал рукIин лъазабуна.
Кудалиб росдал бо
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 21,17км².
Шотода
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
Шотода росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 2.04 км².
ЦӀияб Силди
ЦІияб Кироваул — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Гьеб буго Сулахъ гІорул квегІаб рахъалда, Гъизилюрт шагьаралдаса 4 км севергун-бакъбаккулрахъалдехун.
Тарих
Росу лъугьана ХХ гІасруялъул бакьулъ, ЦІумада мухъалъул Силди росулъан гочун рачІарал гІадамаз гьениб чІей гьабиялъул хІасилалда.
ГӀашкъабад
ГІашкъаба́д (Aşgabat) — Туркменистаналъул тахшагьар, пачалихъалъул бищун кӀудияб административябгун-сиясияб, гІелмиябгун-маданияб центр. ГІашкъабад ккола Туркменистаналъул цогидазда бачӀеб аминистративиябгун-ракьалъул цолъилъун.
Тарихияб цІар
Шагьаралъул цІар бачІана персиязул рагІабаздасан عشق' (гІишкъ — «рокьи») ва آباد (абад — «гІумру гьабулеб бакІ», «шагьар»).
Россиялъул империялъ Туркменистан бахъаралдаса хадуб, шагьар официалияб куцалда Россиялда гъоркье ана 1881 соналъул 21 сентябралъ Персиялъулгун гьабураб Ахалалъул къотІи-къаялда рекъон, ва гьелда цІар букІанаАсхабад. Гьеб цІар хутІана 1919 соналде щвезегІан.
1919 соналъ шагьаралда цебе букІараб хисун цІияб Полторацк абун цІар лъуна, революциялъул жигарчи ва Туркестаналъул Жумгьурияталъул совнархозалъул председатель П. Г. Полторацкий кІодо гьавун.
1927 соналъул 27 октябралъ шагьаралъе щванаГІашкъабад абураб цІар.
Халкъалдагьоркьосеб аэропорт СабихӀа Гёкчен
Халкъалдагьоркьосеб аэропорт СабихІа Гёкчен (Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı) (IATA: SAW, ICAO: LTFJ) — Туркиялъул Истамбул шагьаралда бугеб халкъаздагьоркьосеб аэропорт. Аэропорталъе кьун буго Туркиялда тІоцее рагъул пилотлъун яхъарай чІужугІадан СабихІа Гёкченил цІар. Ататюрк аэропорталда сапар гьабулезул къадар цІикІкІиндал, гьениб хІалтІи бигьалъиялъул мурадалда бана СабихІа Гекченил цІаралда бугеб аэропорт. Гьеб ккола Европалъул бищун хІалуцарал аэропотазул цояблъун.
Аэропорт буго Истамбулалъул азиялъул рахъалда, шагьаралъул централдаса 35 километралъ жанубиябгун-бакъбаккул рахъалдехун.
СабихІа Гёкчен аэропорт ккола — порт приписки бюджеталъулаб Pegasus Airlines авиакомпаниялъ хъвай-хъвагІай гьабураб, гьелъул аслияб чІейи гьабулеб портлъун.
Тарих
2007 соналъул июналъ, «Turkish conglomerate Limak», «India's GMR group» ва «Malaysia Airport Holding Berhad» компаниязе изну щвана ва гьезулгун къотІи-къай хъвай ккана, аэропорт къачІазе ва гьелъул хІал лъикІалдехун сверизабизе. 2008 сон бакьулъ щвараб мехалда байбихьана халкъалдагьоркьосеб терминал гІатІид гьабиялъул хІалтІаби, цІияб терминалин абуни гьеб бана 2009 соналъ.
Терминалал
СабихІа Гёкченил цІаралда бугеб аэропорталда буго кІиго кІудияб гуреб терминал. 2009 соналъу 31 октябрялъ рагьана цІияб терминал, 200 000 кв. метр площадь бугеб ва 16 гьаваялъул кьояздалъун къачІараб. Терминалалъул квегІаб бутІаялда гьабун буго жанисел рейсазул терминал ва квараналда буго къватІисел рейсазул терминал. Роржун рачІарал пассажирал къватІире рачІуна тІоцебесеб тІалаялдасан ва роржине пассажирал уна кІиабилеб тІалаялдасан. .
РекІунезул рикІкІен
(*)Баянал росана: DHMI.gov.tr
Транспорт
Шагьаралъул № E10 автобусал уна Къадикей районалде. Нухда бала 40 минут (экспрессалъ) ва 1 сагІат (гІадатияб автобусалъ). Автобусал къватІире рахъуна щибаб 10-40 минуталдасан. Автобусы компании «Havataş» компаниялъул автобусаз рейсал гьарула авэропорталдаса Къадикей районалде, багьа 8 лир (май 2013) ва Такъсим районалде , багьа 13 лир (май 2013). ГІарац бакІарула автобусалда жаниб контролерас - компаниялъул хІалтІухъанас, рекІине изну бугоян абурат талонги нилъехъе кьун. Къадикей районалдаса Истамбулалъул доб цояб ралъдал рагІалде рекІине ккола гамида, шагьаралъул центералде ине кканани.
Иман
Иман (гIараб мацIалда إيمان‎), диналъул тIоцIебесеб аслу. Иманалъул анлъго рукну буго. Гьезул цонигиялда ракI чIезабичIони, гьев чи бусурманчи вукIунаро, ахираталдаги гьесие абадияб гIазабгIакъубаги букIуна.
ТIоцебесеб – Аллагьасда ракI чIезаби; кIиабилеб – Гьесул малаикзабазда ракI чIезаби; лъабабилеб – Гьесул тIухьдузда ракI чIезаби; ункъабилеб – Гьесул илчизабазда ракI чIезаби; щуабилеб – Къиямасеб къоялда ракI чIезаби; анлъабилеб – Гьесул къадаралда ракI чIезаби, лъикIаб букIа квешаб букIа кинабго Аллагьасул рахъалдаса бугилан абун.
Аллагьасда ракI чIезаби
Аллагьасда кинха ракI чIезабилеб. Аллагьасда ракI чIезабула Гьесие къого тIадаб, къого букIине рес гьечIел, цо дурусаб сифат бугилан абун.
Аллагьасе рукIине тIадал къоялго сифатал: Ватизе тIалъи, авал гьечIолъи, ахир гьечIолъи, сундего хIажалъуларев вукIин, сундаго релъунгутIи, жив цо вукIин, сундуего хIалкIолъи, кинабго бокьи, кинабго лъай, даимаб чIаголъи, кIалъай, кинабго рагIи, кинабго бихьи, сундаго хIал кIолевлъун вукIин, кинабго бокьулевлъун вукIин, кинабго лъалевлъун вукIин, даим чIагоявлъун вукIин, кIалъалевлъун вукIин, кинабго рагIулевлъун вукIин, кинабго бихьулевлъун вукIин.
Гьал къоялго сифатал ккола гIакълуялъги хIакъаб диналъги Аллагьасе рукIин тIад гьарулел Аллагьасул аслиял сифатал.
Гьал гурелги Аллагьасул 99 берцинал цIаралги руго, Гьесда гурого хIакъикъат лъаларел рикIкIун хIал кIоларел гIемерал камилал сифаталги руго Гьесул, тIадегIанал цIаралги руго.
Аллагьасул малаикзабада ракI чIезаби
Аллагьасул малаикзабазда кин ракI чIезабилеб. Малаикзабазда ракI чIезабила гIаммаб куцалдаги, цIарцIар ккунги, Къуръан-хIадисалъ абухъе, гьел рукIин хIакъаб бугилан абун.
ГIаммаб куцалда малаикзабазда ракI чIезаби: Дур ракI чIезе ккола Аллагьасул малаикзаби рукIиналда нуралдаса рижарал, рацIцIадал, хириял, Аллагьасул амруялдаса лахIзаталъ таруларел, амру гьабурабщинаб жо гьабулел, Аллагь рехсон чIалгIунарел, жидер рикIкIен Аллагь гуресда лъаларел, кваналарел, гьекъоларел, кьижуларел, бихьинлъицIулъи гьечIел, зобракь цIурал, хвезеги ругел, хун хадуса тIадеги рахъинаризе ругел, Аллагьасул лагъзал гьел ругилан абун.
Аллагьасул тIухьдузда ракI чIезаби
Аллагьасул тIухьдузда кин ракI чIезабилеб. Дур ракI чIезе ккола Аллагьасул рахъалдасан (вахIю) Жабраил малаикас русулазухъе тIахьал, тIанчал, хъарщал рещтIанилан. Гьезул бищун аслиял тIахьал ункъго руго: Таврат – Мусахъе, Забур – Давудихъе, Инжил – ГIисахъе, Къуръан – МухIаммадихъе рештIарал ругилан абун.
Аллагьасул тIухьдуз халкъалда малъула хIакъаб дин, инсан дунялалда хьвадизе кколеб битIараб нух. Къуръан ккола Аллагьасул ахирисеб тIехь, цересел тIахьазул кинабго магIнаги жаниб лъураб, къиямасеб къо чIезегIан лъидаго хисизабизеги кIолареб Аллагьасул бищунго кIудияб мугIжизат.
Аллагьасул илчизабазда ракI чIезаби
Аллагьасул русулазда (илчизабазда) кин ракI чIезабилеб. Дуца ракI чIезабизе ккола Аллагьас гIадамазда гьоркьоса тIасаги рищун, жидехъе вахIюги рещтIун, халкъ Аллагьасул диналде ахIизе ритIарал Аллагьасул бищунго хириял лагъзал гьел ругилан абун. Гьезул тIоцевесев Адам ккола, ахирисев МухIаммад ккола. Цересел русулал хассал бакIазде, хассал гIадамазде, хассаб заманалда ритIарал рукIана, МухIаммад Авараг тIолабго халкъалъухъе, киналго бакIазде къиямасеб къо чIезегIан витIарав ахирисев Аварагги расулги ккола.
ЦIарцIар ккун ракI чIезабизе кколел аварагзаби руго гьал Къуръаналда цIарал рехсарал аварагзаби: Адам, Идрис, НухI, Гьуд, СалихI, Ибрагьим, ЛутI, ИсмагIил, ИсхIакъ, ЯгIкъуб, Юсуф, ШугIайб, Аюб, Зулькифли, Муса, Гьарун, Сулайман, Давуд, Ильяс, АльясагI, Юнус, Закаря, ЯхIя, ГIиса, МухIаммад, киназдаго Аллагьасул салат салам лъеги.
Къиямасеб къоялда ракI чIезаби
Къиямасеб къоялда кин ракI чIезабилеб. Дуца ракI чIезабизе ккола хвараб къоялдаса байбихьун хабалъ хIисаб-суал гьабиги, къиямасеб къоялъ халкъ тIаде бахъинабиги, Исрафилас Суралъе пуйги, махIшаралда халкъ данде гьабиги, гьезул гIамал бихьун гьенир гIетIулъ тIерхьинги (хассал гIадамал хутIун), Аллагьас хIисаб-суал гьабиги, квараниса квегIиса гIамал хъварал кагътал кьейги, лъикIал квешал гIамалал цIадирабазда лъейги, шафагIатги, сиратIги, жужахIги, гьелда жанир ругел гIазабал гIакъубабиги, алжанги, гьелда жанир ругел нигIматалги, хIавз-кавсарги, ва гьел гурел цогидалги Къуръан-хIадисалъ бицухъе хIакъаб бугилан абун, гьениб хIакъаб гурого жо букIунарелъул. Ахираталда хвел абураб жоги букIунаро, гьеб абадияб, тIаса ин гьечIеб рукъ буго.
Иманалъул пайдаби
Аллагьас инсанасе кьурал нигIматазул бищунго кIудияб нигIматлъун ккола хIакъаб иман лъей. Иман гьечIев капурчиясдаса талихI къараб жо дунялалъул рухIчIаголъабазда жаниб щибниги гьечIо. Цогидал рухIчIаголъабазул унтиги, балагьги, гIазабги, талихI къейги хвараб къоялъго тIаса уна, иман гьечIев капурчиясул абуни, хIакъикъияб унтиги, балагьги, гIазабги, талихIкъейги хвараб къоялда байбихьула ва абадиялъ тIаса инчIого хутIула.
ГӀараб хъвай-хъвагӀи
ГӀараб хъвай-хъвагӀи ккола гӀараб ва Азиялъулги Африкаялъулги парс, уйгъур, курд, панджаби, синдгьи, балохи, пашто, лур, урду, кашмири, рохинжа, сумали ва мандинка ва цогидалги гӀадал мацӀал хъваялъе хӀалтӀизабулеб хъвай-хъвагӀиялъул система. XV гӀасруялдаса 1928 соналде щвезегӀан гӀараб хъвай-хъвагӀи хӀалтӀизабулаан авар мацӀалъеги (гӀажам). XVӀ гӀасруялде щвезегӀан, гӀараб хъвай-хъвагӀи хӀалтӀизабулаан испан мацӀалда цо-цо текстал хъвазеги. 1928 соналъ реформа гьабизегӀан, гӀараб хъвай-хъвагӀи букӀана турк мацӀалъеги хӀалтӀизабулеб.
ГӀараб хъвай-хъвагӀи буго жиб хӀалтӀизабулел пачалихъазул гӀемерлъиялъул рахъалъ кӀиабилеб бищун хӀалтӀизабулеб хъвай-хъвагӀиялъул система ва лъабабилеб жиб хӀалтӀизабулел гӀадамазул къадаралъул рахъалъ, латин ва син хъвай-хъвагӀабазда хадуб.
ГӀараб хъвай-хъвагӀи гьабула кваранидаса квегӀиде курсив стилалда, жинда жаниб хӀарпал гьезул рагӀиялда жаниб букӀунеб бакӀалде, цебе-хадур ругеб цогидал хӀарпазде балагьун ункъго батӀияб къагӀидаялда хъвалеб. ХӀарпазул кьучӀаб форма хисуларо. ГӀемерисеб, хӀарпаз рихьизарула яги гӀицӀго рагьукъал, яги рагьукъалги цо чанго рагьарабги гьаркьал, гьедилда рекъон гӀараб хъвай-хъвагӀи ккола яги абжадлъун, мисалалъе, гӀараб алипба, яги хӀакъаб алипбалъун, мисалалъе, цӀияб авар гӀажам. Гьеб гуребги, гӀараб хъвай-хъвагӀиялда гьечӀо бетӀерал хӀарпалги.
ГӀараб хъвай-хъвагӀи хӀалтӀизабулел мацӀал
ГӀараб хъвай-хъвагӀи дандеккезабун буго гӀараб мацӀалъе гуребги, цогидал батӀи-батӀиял мацӀазеги, гьенирго гъорлъе рачӀуна жал самиял мацӀаллъун кколарел парс, малай ва урду мацӀал. Гьединал дандеккезарияз гъорлъе рачине бегьула хисизарулал яги цӀиял хӀарпал, жидеца гӀараб фонологиялда гьечӀел гьаркьал рихьизарулел. Мисалалъе, гӀараб мацӀалда гьечӀо гьаркьикъаб билабиалияб плозив ( гьаракь), гьединлъидал гӀемерисел мацӀазда гьеб гьаракь бихьизабизе хӀалтӀизабула хасаб хӀарп, батӀи-батӀиял мацӀазда гьелъие хӀалтӀизабун букӀине бегьулаб батӀи-батӀиял хӀарпалги. Гьел модификациял рикьула кӀиго тӀелалде: тӀоцебеселде гъорлъе рачӀуна гьинд, тюрк ва парс мацӀал, жидее парс модификациял хӀалтӀизабулел, кӀиабилеб тӀелалде гъорлъе уна Гьиндонезиялъул мацӀал, жидер тенденция джави мацӀалде релълъенлъизе бугел.
Боснияб, курд, кашмираб ва уйгхур хъвай-хъвагӀабазда рагьарал хӀарпал хъвачӀого бегьуларо. Гьединаб къагӀидаялда, гӀараб хъвай-хъвагӀи хӀалтӀизабун букӀине бегьула абжадалдаги, гьединго абугидаялдаги.
Беретросу (Закатала район)
Беретросу жамагIаталде гъорлъе уна жибго Беретросу росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Внуково (аэропорт)
Вну́ково — ккола халкъалдагьоркьосеб аэропортлъун, Москваялъул ва Москва областалъул аслияб щуго аэропорталъул цояблъун.
Хучада
Хучада — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.
Эхеди Чардахъ
Эхеди Чардахъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго Эхеди Чардахъ росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Хучада
Тарих
1944 росдал гӀадамал гочинаруна ГӀандал мухъалъул Дагъбаш (Зандакъ) росулӀе. 1957 гӀемерисел нахъруссана букӀараб росулӀе.
Рамазан ГӀабдулатӀипов
ГІабдулатІи́пов ХІажи́мурадил Рамаза́н (гь. 4 августалъ 1946 соналъул, Гъебгъуда р., ЛъаратІа мухъ, Дагъистаналъул АССР, РСФСР) — россиялъул сиясатчи ва пачалихъияв жигарчи, Дагъистан Жумгьурияталъул 3-ев БетІер.
2011 соналъул 4 декабралдаса бахъун 2013 соналъул 28 январалде щвезегІан Пачалихъияб думаялъул 6 ракІариялъул депутат «Цолъараб Россия» партиялдасан.
Философиял гІелмабазул доктор, профессор, РТІГІА-ялъул академик, философиялъул, маданияталъул, тарихалъул, геометриялъул, химиялъул ва миллатаздагьоркьосел бухьеназул специалист ; дипломат.
ГІумрухъвай
Гьавуна ЛъаратІа мухъалъул Гъебгъуда росулъ 1946 соналъул 4 августалъ. Гьев вукІана колхозалъул председатуласул хъизаналда ичІабилев лъимерлъун. Миллат — магІарулав.
1963 соналъ анкьгосонил школа лъугІизабун хадуб, лъугьана цІализе Буйнакскалъул медицинаялъул училищеялде, ва гьеб лъугІизабуна 1966 соналъ. Цюмилюх росдал медпункталъул бетІерлъи гьабулевлъун хІалтІана, цинги ЛъаратІа мухъалъулаб больницаялъул фельдшергун-акушерасул пункталъе бетІерлъи гьабуна. 1966-елдаса 1970 соназде щвезегІан хъулухъ гьабуна Советияб Армиялда, СССРалъул яргъид гІуцІарал къуватазда.
1972 соналъ лъугьана КПССалде (нахъе ана 22 августалъ 1991 соналъул). 1974 -елдаса 1975 соназда вукІана ЛъаратІа райкомалъул комсомолазул секретарлъун.
1975 соналъ заочно лъугІизабуна Дагъистаналъул университеталъул тарихалъул факультет. Хадуб цІалана А. А. Ждановасул цІаралда бугеб ЛПУ-ялъул философиялъул факультеталъул аспирантураялда. 1978 соналъ цІунана кандидатасулаб диссертация «Личность в системе национальных отношений развитого социалистического общества».
Диссертация цІунаралдаса хадуб хІалтІана ЛПУ-ялъул философиялъул факультеталъул ассистентлъун ва дарсал кьолевлъун. 1987 соналъ бетІерлъи гьабуна Дагъистаналъул педагогикаялъул институталъул философиялъул кафедраялъе.
1988 соналъ ГІабдулатІипов ана Москваялде, ва гьенив лъугьана ЦК КПСС-алъул миллиял бухьеназул бутІаялъул консультантлъун
Сиясатияб хъулухъ
1990 соналъ вищана РСФСРалъул халкъияв депутатлъун Буйнакскалъул миллиябгун-бакIалъулаб рищиялъул № 93 бутIаялдасан ва лъугьана «Суверенитет и равенство» абураб депутатазул къокъаялде. 1990 соналъул 13 июналъ вищана РСФСРалъул ТІадегІанаб Советалъул Миллатазул советалъул председателлъун ва гьеб хъулухъалда хутIана 1993 соналде щвезегIан.
Дагъитаналъул БетІер
2013 соналъул 27 январалъ гьес лъазабуна, сон «буюрухъ хъванин» Россиялъул Президентас жив Дагъистаналъул бетІерасул ишал тІоралевлъун тезеян; гьебго къоялъ Россиялъул президентасул администрациялъ гьеб хабар инкар гьабуна. Гьебго соналъул 28 январалъ Кремлалъул пресс-хъулухъалъ къватIибе кьуна Россиялъул президентасул хIукмо, гьебго къоялъул къо-моцI жинда хъвараб, Рамазан ГІабдулатІипов Дагъистан Жумгьурияталъул ишал тIоралевлъун вихьизавураб.
2013 соналъул 8 сентябралъ гьев вищана Дагъистан Жумгьурияталъул президентлъун. Гьесие гьаркьал кьуна Дагъистан Жумгьурияталъул халкъияб собраниялъул 88-ялдаса 86 депутатас.
Инсанасул магӀлумат/doc
Гьаб шаблон хІалтІизабизе бегьула кинал ругониги гІадамазул магІлуматал хъвазе. КІвар кье, руго гьединго цІакъго данде кколел шаблоналги, масала:
Эхеди Тала
Закатала районалда буго Эхеди Тала росу.
БитӀди Тала
Закатала районалда буго Битди Тала росу;.
16 апрель
16-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 106-абилеб къо (високоснияб соналъ — 107-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 259 къо.
Азадугъли
МухӀарамхур (Азадоглы, Азадугъли) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ МухӀарамхуралдасан 25 км шималгун-бакъбаккудехун ва Самуралъул ГьитӀинаб гӀаркьелалъул квегӀаб рахъалда.
17 апрель
17-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 107-абилеб къо (високоснияб соналъ — 108-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 258 къо.
Африка
А́фрика (Africa)— Евразиялдаса хадуб дунялалъул кІодолъиялъул рахъалъ кІиабилеб континент; хьундасеб рахъалъ Африка ккураб буго Ракьдагьоркьосеб ралъадалъ, БагІараб ралъадалъ — хьундасебгун бакъбаккул рахъалда, Атлантикияб ралъадалъа бакътІерхьудаса ва Гьиндустаналъул океаналъ бакъбаккудаса ва бакъда рахъалдасан. Африкаян гьединго абула дунялалъул бутІаялъул цоялде, жинде гъорлъе Африка метерикги ва гьелда аскІор ругел чІинкІиллъабиги унеб. ЧІинкІиллъаби рикІкІинчІого, Африкаялъул гІатІилъи буго 29,2 млн км², чІинкІиллъабигун цадахъ — 30,3 млн км²-ялде гІагарун ; гьелдалъун, Африкаялъ ккола дунялалъул гІаммаб тІадрахъалъул 6 %-ги ва ракъдаллъиялъул тІадрахъалъул 20,4 %-ги. Африкаялда буго 55 пачалихъ.
Африкалъул континент къотІула экваторалъ ва гІемерал гьава-бакъалъул зонабаз; гьеб ккола цІохІо бугеб континент, жибги шималияб субтропикияб зонаялдаса бахъараб жанубияб субтропикияб зонаялде щвезегІан бугеб. Гьоркьоса къотІулареб гІазу-цІадалги лъалъалъулги — гьединго цІоромугІрулги ва мугІрузул системаялъул лъел горизонталъулги — гІунгутІи букІиналъ, гьава-бакъалъул тІабигІияб рекъезаби ралъадазул ва океаналъул рагІаллъиязда хутІизегІан гьечІо кибиниги.
Маданияталъулал, экономикаялъулал, сиясаталъулал ва жамгІиял суалал лъазаби тІубазабула африканистика гІелму.
18 апрель
18-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 108-абилеб къо (високоснияб соналъ — 109-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 257 къо.
Шеки
Шеки́ (Şəki) — шагьар, Азарбижаналъул Шеки мухъалъул центр. Буго КІудияб Кавказалъул мугІрузул хІатІакь. 1968 соналъул 15 марталде щвезегІан шагьаралда букІана Нуха́ абураб цIар.
19 апрель
19-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 109-абилеб къо (високоснияб соналъ — 110-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 256 къо.
Домодедово (аэропорт)
Домоде́дово — халкъалдагьоркьосеб аэропорт, Москва ва Москва областалъул анлъго аэропортаздаса цояб. 2012 соналъ гьабураб цІех-рехалда рекъон гьеб ккола Россиялъул бищун хІалуцараб аэропортаздаса цояблъун гьединго гьеб гъорлъе уна Европалъул бищунго хІалуцараб къого аэропорталъул сияхІалде. . Гьелъул расмияб цІар буго — «Москва (Домодедово)».
Рамазан ал-БутӀи
МухІаммад СагІид Рамазан ал-БутІи (محمد سعيد رمضان البوطي, гьав. 1929 соналъ) — гьаб гІасруялъул гІалимчи, Сириялдаса. суннитав, ашгІарит.
Аллагь
Аллагь (الله) - Жиндие вати, вукІин тІадав, киналниги рецц-бакъазе Жив мустахІикъав, кинабниги махлукъат Жинца бижарав, Жив гурого тІокІав лагълъи гьабизе кколев чт гьечІев ТІадегІанав халкъалъул магІбуд, БетІергьан.
Аллагьасда ракI чIезаби
Аллагьасда кинха ракI чIезабилеб. Аллагьасда ракI чIезабула Гьесие къого тIадаб, къого букIине рес гьечIел, цо дурусаб сифат бугилан абун.
Аллагьасе рукIине тIадал къоялго сифатал: Ватизе тIалъи, авал гьечIолъи, ахир гьечIолъи, сундего хIажалъуларев вукIин, сундаго релъунгутIи, жив цо вукIин, сундуего хIалкIолъи, кинабго бокьи, кинабго лъай, даимаб чIаголъи, кIалъай, кинабго рагIи, кинабго бихьи, сундаго хIал кIолевлъун вукIин, кинабго бокьулевлъун вукIин, кинабго лъалевлъун вукIин, даим чIагоявлъун вукIин, кIалъалевлъун вукIин, кинабго рагIулевлъун вукIин, кинабго бихьулевлъун вукIин.
Гьал къоялго сифатал ккола гIакълуялъги хIакъаб диналъги Аллагьасе рукIин тIад гьарулел Аллагьасул аслиял сифатал. Гьал гурелги Аллагьасул 99 берцинал цIаралги руго, Гьесда гурого хIакъикъат лъаларел рикIкIун хIал кIоларел гIемерал камилал сифаталги руго Гьесул, тIадегIанал цIаралги руго.
Аллагьасе рукIине ресго гьечIел сифатал: ВатунгутIи, авал букIин, ахир букIин, сундехун бугониги релъенлъи гьаби, сунде бугониги хIажалъи, жив цо гьечIолъи, гIажизлъи, бокьунгутIи, лъай гьечIольи, хвей, кIалъангутIи, рагIунгутIи, бихьунгутIи, сунданиги хIал кIоларев гIажизавлъун вукIин, щибниги бокьуларевлъун вукIин, щибниги жо лъаларевлъун вукIин, чIагояв гьечIолъи, кIалъаларевлъун вукIин, щибниги жо рагIуларевлъун вукIин, щибниги жо бихьуларевлъун вукIин.
Гьал киналго сифатаздаса Аллагь вацIцIадав вуго. Гьал гIунгутIабаздаса Аллагь вацIцIадав вукIин гIакълиял хIужабазги чIезабула, хIакъаб диналъги бицуна. Гьал гурелги ТIадегIанав Аллагьасул камиллъиялда, кIодолъиялда, тIадегIанлъиялда данде кколареб щинаб жоялдаса Аллагь вацIцIадав вуго. Аллагь хисуларо, Гьесие заманабиги хисуларо, Гьес заманаби хисизарула, Гьесие бакI, заман, рахъ гьечIо, вагъари, чIей, ватIалъи, хурхи, лугбал рукIин, бутIабаздаса гIуцIи, бутIабазде викьи гIадал ва гьел гурелги рижарал жалазул киналго гIаламатаздаса вацIцIадав вуго Аллагь. Аллагьасул хIакъалъулъ кинаб сипат сурат ракIалде бачIаниги гьелдаги релъарав гьечIо ТIадегIанав Аллагь. Гьев цо вуго заталъулъги, сифатазулъги, ишазулъги. Гьесул бугеб хIакъикъат, кIодолъи, камиллъиялда Жив гурого щивниги нахъ гIунтIуларо. Аллагь дунялалда вихьуларо, ахираталда муъминзабазда вихьула.
Гьесул бихьи, рагIи, лъай, хIалкIолъи, чIаголъи, кIалъай ва цогидал киналго сифаталги церегосел авал гьечIел нилъер сифатазда кинабгIаги рахъалъ релъенлъи гьабуларел руго.
Аллагьасе цо дурусаб сифатги буго, гьеб ккола Жиндие гьабизе бокьараб жо гьабиги, гьабизе бокьичIеб жо гьабичIого тейги.
Аллагь вукIин сундалъун чIезабулебин абуни, гьаб нилъеда сверун гIажаибаб, хIикматаб ва камилаб куцалъ бижун бугеб тIолабго гIаламалъ чIезабула. СагIаталъ бицуна гьеб гьабураб устар вукIин, машинасамолеталъ бицуна гьеб ургъарав инженер (конструктор) вукIин. Зоб, ракь, бакъ, моцI, цIваби, мугIрул, гIорал, ралъадал, гIадамал, хIайванал, хурдул, атомалдаса бахъараб галактикабазде гIунтIун кинабго жоялъ бицуна гьеб бижарав, гьелъул низам гIуцIцIарав, гьеб хьвадизабулев, гьеб ц1унулев Аллагь вукIин. Гьадинаб гIаламги бихьулеб букIаго Аллагь вукIиналда божуларев чи ккола жиндирго гIакълу жинцаго гьереси гьабулев, гьелдаса пайда босуларев чи.
Ярагъ-Къазмаляр
Ярагъ-Къазмаляр (Яраг-Казмаляр, Ярагъ Къазмаяр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Росу буго Самур гӀоралъул шималияб рахъалда, байданлъиялда.
Тарих
1928 соналъ Ярагъ-Къазмаляр росу Самур гӀоралъул лъеца гъанкъизабун букӀана. Гьелъул хӀасилалда росу цоги, хӀинкъи дагьаб гӀадинаб бакӀалда босана.
ГӀадамал
Росулъ яшав гьабула 2 983 чияс (2011).
Экономика
Росулъ буго кӀиго завод:
Росдал бетӀер
2011 соналдасан нахъе росдал бетӀерлъун вуго Казахмедов Казахмед Небиевич.
Таможенный пункт
Росда аскӀоб буго кӀудияб Россиялъулги Азарбижаналъулги гӀорхьода гьоркьо бугеб таможниялъул пункт — «Ярагъ-Къазмаляр».
ГӀаймаки
ГӀаймаки — Дагъистаналъул  Хьаргаби мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб ГӀаймаки росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
ГӀаймаки росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 39,90 км².
Самилахъ росдал бо
Самилахъ росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна 2 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Самилахъ росу.
Хьит
Хьит — хӀатӀида ретӀулеб жо, гьелъ нилъер хӀетӀе унтизе биччаларо къватӀахъ хьвадулеб мехалъ.
Хьит ккола ратӀлил цо элемент.
Тарих
Хьитазул тарих байбихьула жеги тӀасияб палеолиталда. Хьитазул цебегӀанасеб тарих лъазабиялъе археологаз ва антропологаз цӀакъ кӀвар кьола.
Хьитазул стандартал
SB, S1—S5
A — Антистатичность обуви. E — Поглощение энергии ударов в пяточной части. FO — Маслобензостойкая подошва. P — Сопротивление проникновению и стойкость от проколов нижней части обуви. HRO — Стойкость подошвы к повышенным температурам (+300 °C/мин). CI — Стойкость к пониженным температурам. HI — Стойкость к повышенным температурам. WR — Водостойкость всей обуви. WRU — Водостойкость верха обуви. M — Защита плюсны стопы. CR — Защита верха от порезов. SRC — Защита от скольжения.
Орхан I
Орха́н I Гъази́, Урхан (, Orhan Gazi, Birinci Orhan; 1281—1362) — ГІусманиязул тухумалдаса ТІадегІанаб ГІусманияб пачалихъалъул Улубей, гІусманиязул империялъул кIиабизев цевехъан, 1326 соналдаса 1362 соналде щвезегIан хIукмуялда вукIарав. Орханица хIукму гьабулеб заманаялъ гIуцIцIана гIемерал шартаIал, гьитиIинаб букIараб гІусманияз кверщел гьабулеб ракь гучаб пачалихъалде сверизабиялъе. 1327 соналъ кьабана тIоцебесеб гІусманиязул гIисинаб гIарац (акче), власть османов в Анатолиялда гІусманиязул кверщел гьаби лъалебго гучлъана, пачалихъияб гIуцIцIи ритIухълъана, гьединго армия букIаралдаса гIемерго гучлъана. Гьединго Орханица тIоразаруна осуществил первые турецкие завоевания в Европаялда тIоцересел ракьазда кверщел гьаби.
20 апрель
20-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 110-абилеб къо (високоснияб соналъ — 111-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 255 къо.
Гьаруна
Шахрулабазанов, ГIабдурашид МухӀамадкамилил (1986) - дагъистаналъул бизнесмен.
Билбилахур-Къазмаляр
Билбилахур-Къазмаляр (Бильбиль-Казмаляр, Билбилахуьруьн Къазмаяр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Росу буго Ялама гӀоралъул квегӀаб рахъалда районалъул марказ МухӀарамхуралдасан 28 км шималгун-бакъбаккудахун.
ГӀадамал
Росулъ яшав гьабула 2 042 чияс (2010).
Шарджа (аэропорт)
Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Шарджа (مطار الشارقة الدولي) ГІЦИратазул Шарджа шагьаралъул аэропорт.
21 апрель
21-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 111-абилеб къо (високоснияб соналъ — 112-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 254 къо.
ИхӀсан
Ихсан (гIараб мацIалда احسان ), диналъул лъабабилеб аслу.
ИхIсан ккола дуца дурго БетIергьанасе лагълъи гьаби дуда Гьев вихьулев гIадин, дуда Гьев вихьичIониги, Гьесда мун вихьулев вугелъул. Гьединаб хIалалде инсан вачIине ккани, кидаго Аллагь рехсон, Аллагь ракIалда чIезавун черхалъул гьава-нафсалда данде къеркьон, батIи-батIиял гIибадат тIагIат гьабиялда тIад чIей гьабун киналдаго инсан куцалеб тарбият букIине ккола. Гьеб тарбияталда тасаввуфилан яги тIарикъатилан абула. Гьеб тарбият кьезе инсанасе рухIияв устарги чара гьечIого къваригIуна. Гьеб тарбият гьечIони инсанасул иманги исламги, жиндир хIакъикъатги гьечIеб цIараллъун хутIула. Гьеб тарбият тIадаб букIиналъе нугIлъи гьабулел гIемерал Къуръаналъул аяталги Аварагасул хIадисалги руго, гьелда агьлусуннаталъул киналго хIакъал имамзабиги гIалимзабиги тIад рекъарал руго.
3 июн
3-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 154-абилеб къо (високосниял сонаца 155-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 213 къо
ЧӀалда
ЧІалда (Чалда), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу.
Мурад I
Мура́д I (, Birinci Murat; 1319 яги 1326—1389) — гІусманиязул султІан, жинца бетIерлъи гьабурав 1359 соналдаса бахъун 1389 соналде щвезегIан. Мурадил заманаялъ гІусманиязул пачалихъалъул ракьал гIатIилъана Анатолиялде ва Балканалъул бащадаб чІинкІтллъиялде щвезегIан, гьединго пачалихъ цебе бачиналъул системаялда жанир лъугьана хиса-басиял. Мурад — ккола гІусманиязул тIоцевесев хIакимлъун, жинца султIанасул титул къабул гьабурав.
ЧӀалда
Росдада аскІоб балеб бугеб ГьоцІалъ ГЭС.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Хьаргаби росдадаса 12 км шималиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун ккола.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 302 чияс (156 бихьинчи ва 146 чІужугІадан). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.
4 июн
4-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 155-абилеб къо (високосниял сонаца 156-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 213 къо.
Самур (МухӀарамхур мухъ)
Самур (Самур, Самур) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Росулъ буго маххулнухлул станция.
Ракьхъвай
Росу буго Россиялдаго цохӀого-цо бугеб субтропикиябгун-лианалъулаб рохьалда аскӀоб.
Росдал ракь — гӀага-шагарго 23 км².
ГӀадамал
Росулъ яшав гьабула 3400 чияс (2013). 2012 соналъул хъвай-хъвагӀаязда рекъон росулъ гӀумру гьабула вукӀана 3 417 чи. Амма 2013 с. гьеб къадар бортана 3400 чиясда. . Киналго самураздасан 99 % ккола куралал, ай лезгинал.
Ярукъвалар
Ярукъвалар (Яруквалар, Ярукьвалар) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
ГӀадамал
Росулъ яшав гьабула 433 чияс (2010).
5 июн
5-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 156-абилеб къо (високосниял сонаца 157-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 213 къо.
Эхеди Тала жамагӀат
Эхеди Тала жамагIаталде гъорлъе уна жибго Эхеди Тала, Лагадухъ, ЧIинчIар ва Чудулоб росаби. ТIолабго гьаб жамагIаталъул росабалъ гIумру гьабула. Гьаб росдал кьучI лъун буго VI-б гIасруялда. Росдал цIаралъул магIна буго Эхеди (тIасияб, тIарада) Тала. Тала абураб рагIиги ккола тIал (ялдасан) лъугьараб.