cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
МацӀазул генетикияб классификация
Евразия
Хадусеб 2 хъизаналде Кавказалъул мацІалин абула (генетикияб гуреб цолъи)
НекІсиял мацІал:
Цо-цо макрохъизанал
Гьел мкрохъизанал рукІин тІубан чІезабун гьечІо гІалимзабаз.
Адам авараг
Ада́м (אָדָם, магӀна: гӀадам-инсан; אדמה, ракь ва אדום, багӀараб рагӀабигун цокьибилаб буго; Ἀδάμ, آدم), Инжилалда ва Къуръаналда — Аллагьас тӀоцеве вижарав чи, тӀолго инсанияталъул эмен гӀадин рикӀкӀулев. ХӀавал рос, Къабилил, Хабилил ва Сифил эмен. Алжаналдасан къватӀив къотӀун вукӀана, хӀарам гьабураб гъветӀалдасан пихъги кванан.
ЧӀегӀермегӀер
ЧІегІермегІер (чIегIер. Црна Гора/Crna Gora) — Европаялъул къиблаябгун-бакъбаккул рахъалдехун кколеб пачалихъ.
Жибго жиндаго чІейи щвана 2006 соналъул 3 июналъ. ГьелделъагІан гьеб гъорлъе унан Сербиялъул ЧІегІермегІералъул пачалихъияб союзалде. 2010 соналъ гьелъие щвана Евроцолъиялде пачалихъ-кандидат статус.
ЧІегІермегІералъул тахшагьар ва бищун кІудияб шагьарлъун ккола — Подгорица. Исторической и культурной столицей является город Цетине.
21 январ
21-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 21-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 344 къо (високоснияб соналъ — 345 къо).
Дохъузпара мухъ
Дохъузпара мухъ (Дукъузпара район) - Дагъистан жумгьурияталъул мухъ.
Административияб центр - Ушугъ.
Ракьхъвай
Дохъузпара мухъ буго Дагъистаналъул къилабалда.
ГIадамал
Соназда рекъон гIадамазул къадар:
2002 соналъул хъвай-хъвагIазда рекъон Ушугъ мухъалда ругел миллатал ва гьезул къадар: :
Административияб бикьи
Мухъалда жаниб уна 8 муниципалияб гIуцIцIи, 19 росуги (бицатаб хъвай-хъвагIаялдалъун хъварал руго росабазул боязул административиял марказал):
Экономика
Мухъалда буго 2 колхоз. Кинабго машинабазул нухлул халалъи 65 км бахуна, гьезда гъоркьо 22 км асфальт тIурал.
МухӀаммад ибн ГӀабдул Вагьгьаб
МухІаммад ибн ГІабдул Вагьгьаб ал-Мушаррафи ат-Тамими (гlараб. محمّد بن عبد الوهّاب المشرّفي التميمي‎), гьавуна 1703 соналъ, Гlуяйна росулъ, гIарабазул бащдабчIинкIиллъиялда. Кlудияв шаригlаталъул гlалимчи, Къуръаналъул хlафиз ва Исламалъул муджаддид. XVIII гlасруялъ тlолабго Гlарабистан ширкалдаса ва бидгlабаздаса бацlцlад гьабурав имам. Гьесул кумекалдалъун Мухlаммад ибн Сагlуд абурав ад-Диргlия шагьаралъул хlакимас гlуцlана тlолабго гIарабазул бащдабчIинкIиллъиялда бищун кутакаб пачалихъ СагІудиязул ГІарабия. Аллагьас жиндир мунагьал чураяв имам хвана 1792 соналъул 22 июналъ ад-Диргlия шагьаралда.
ТӀинди
ТӀи́нди — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Росулъ гӀумру гьабула руго тӀиндал.
Росулъ буго XVI гӀасруялъул мажгит.
Агъул мацӀ
Агъу́л мацІ — агъулазул мацІ. Гьеб гъорлъе уна Нахгун-дагъистаналъул мацІазул лезги къокъаялда.
Агъул мацІалда биччала «Вести Агула» абураб казият.
22 Январ
22-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 22-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 343 къо (високоснияб соналъ — 344 къо).
Вашингтон (округ Колумбия)
Вашингто́н (Washington, D.C. — АЦШ-ялъул тахшагьар.
23 Январ
23-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 23-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 342 къо (високоснияб соналъ — 343 къо).
Липанал
Липанал ялъуни Липан апачеял (инг. Lipan Apache ) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб апачеял миллат.
Кочубей
Кочубе́й — Дагъистаналъул Тарумасул мухъалда бугеб росу.
Тарих
Росдае кьучӀ лъуна буго 18 гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялда Каспий ралъдал рагӀалда.
1962 - 1992 соналде щвезегӀан росдал букӀана шагьар тайпаялъул поселокалъул статус.
Халкъалъул къадар
2002 соналда:
Дин
Росулъ буго 3 мажгит, цо исламияб мадраса, НикӀалай Чудотворецасул килиса ва гьатӀаналъулаб мадраса.
Хикарийяял
Хикарийяял, Хикарильяял ялъуни Хикарилья апачеял (хик. Abáachi, инг. Jicarilla, Jicarilla Apache) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб апачеял миллат.
БакътӀерхьул апачеял
БакътӀерхьул апачеял (апач. Ndee, Nnee, инг. Western Apache) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб апачеял миллат.
Пачалихъ
Пачалихъ́ — ккола жиндир хасал миллатиял, гьава-бакъалъулал, маданияталъулал, тарихиял ва сиясиял гӀорхъалаби ругеб ракь.
Пачалихъ букӀуна жибго жиндаго чӀун, жинцаго хӀетӀун букӀунебги ва гьединго цоги пачалихъалда гъоркь, гьелда барабги.
Урчиаб
Урчиаб ( Урчиаб), ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул росу.
Ракьхъвай
Росу ккола Басанилъар гІорул рагІалда, районалъул центр Унсоколо росдадаса жанубиябгун-бакъбаккулл рахъалдехун 57 км рикІкІад.
Гьинд океан
Гьиндустаналъул океан — ккола Ракьалъул размералъул рахъалъ лъабабилеб кIудияб океан, жинца ракьул лъел гъаталъул 20 % кколеб. Гьелъул площадь буго 76,17 миллион км², къадар (объем)— 282,65 миллион км³. Океаналъул бищуг гъваридаб бакІ буго Яваналъул гвендалда жаниб.
Навахоял
Навахоял (нав. Diné, инг. Navajo, Navaho) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда (Аризонаялда, Нью-Мексикоялда, Ютаялда ва Колорадоялда) бугеб Атабаскал миллат.
Гьинд океан
Шималияб рахъалда гьеб тункун буго Азиялда, бакътІерхьул рахъалда — Африкаялда, бакъбаккул рахъалда — Австралиялда; жанубияб рахъалаъан гьелъулгун гІорхъаби цо гьарула Антарктидаялъ Атлантикияб океаналъулгун гІорхъаби руго бакъбаккул рахъалъул меридианалъул 20° бугеб бакІалда; ГІодоцаралъулгун — бакъбаккул рахъалъул меридианалъул 146°55’ бугеб бакІалда. Гьиндустаналъул океаналъул бищунго шималияб бакІ буго гIага-шагарго 30° бугеб бакIалда шималияб гІатІилъиялъул, Пурсазул ралъдал квачІалда жаниб.
Мескалероял
Мескалероял ялъуни Мескалеро апачеял (инг. Mescalero, Mescalero Apache) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб апачеял миллат.
24 Январ
24-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 24-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 341 къо (високоснияб соналъ — 342 къо).
Батиров, ГӀалаудинил Мавлет
Бати́ров ГІалаудинил Мавлет (гь. 12 декабралъ 1983 соналъул, Дагъистаналъул АССР, СССР) — россиялъул эркенаб стилалъул гугарухъан, кIицIулго олимпиялъул чемпион (2004 ва 2008). Дагъистаналдаса магІарулав.
Биография
Батировасул гугариялде рокьи бачIинабуна инсуца, гьитIинаб заманаялдасаго бахъун батIи-батIиял турниразде ва къецазде гьевги вачун. ТIоцебесеб нухалъ инсуца Мавлетги гьесул гьитIинав вац Адамги спортивияб залалде рачана гьезул анкьго ва анлъго сонал ругеб мехалда. Батировас гIахьаллъи гьабураб тIоцересел къецал рукIана, Хасавюрталда тIоритIарал гIолилазул къецал, Батировас тIоцебесеб бакI ккурал. Гьеб мехалъ Мавлет Батировасул букIана анцIго сон ва гьесул цIайи букIана 22 килограмм. Гьесул тIоцевесев тренер вукIана Сайгидпаша ГІумаханов.
Россиялъул тIасабищараб къокъаялда Батиров вуго 2003 соналдаса бахъун.
ГIумру гьабун вуго Хасавюрталда. ЧIужуги лъималги руго.
25 Январ
25-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 25-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 340 къо (високоснияб соналъ — 341 къо).
26 Январ
26-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 26-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 339 къо (високоснияб соналъ — 340 къо).
Портал:Дин/ТӀасабищараб сурат/Архив
← Портал:Дин
Гьупаял
Гьупа яги натинихве, (Hupa, Hoopa, Natinixwe) — индейцазул къавм, Калифорнияялъул шамалиябгин бакътІерхьула рахъалда бугеб. Къавмалъул расмиго регистрация гьабураб цІар буго Гьупа расалъиялъул къавм абун (Hoopa Valley Tribe). 2000 соналъул рикІкІиналъул баяназда рекъон, гьупаязул къадар буго гІага-шагарго 2500 чи.
XIX гІасруялда гьупаязул букІана Калифорниялда Тринити гІоралдаса Кламат гІоралде щвезегІан ракьал. Гьупаязул къавмалъул биценазда рекъон, гьезул умумуз Гьупа расалъиялда гІумру гьабун букІун буго 4000 соналъ. Цогидаб рахъалъ, гьезул маданияталъул сипатаб багІараб кедралъул рукъзабаз, руцІун гьарурал каноэяз, хьухьун гьарурал тІагъраз, бицадул гІадатазул элементаз гьел хухрхинарулел руго АЦШ-зул шамалиябгин бакътІерхьул ралъдал рагІаллъиялъул маданияталгун, жидер бищун жанубияллъун гьел кколел. Цо-цо гІадатазул бачІин буго гІодоцараб океаналъулаб гуреб — мисалалъе, церемониязда кІи-кІиязулаб хІамам хІалтІизаюи, гІегІучазул чед гьаби.
1849 соналъ гьупаяз гІумру гьабун бугеб мухъалде месед бахъулел чагІи рачІинегІан, гьезул европаязулалгу хурхенал рукІана дагьал. 1864 соналъ АЦШ-язул хІукуматалъ гъолбасана гьупаязул къавмалъул жилерго ракьалда тІад суверенитет рикІкІараб къотІи-къай. ГІуцІана Гьупа расалъиялъул Индейязулаб резервация, гьениб жакъаги буго гьупаязул къавмалъ гІумру гьабулеб. Гьупаяхул резервация гІурхъилъулеб буго юрок къавмалъул территориягун Кламат ва Тринити гІорал цолъулеб бакІалда (Калифорния штаталъул Гумбольдталда). Резервациялъул гІатІилъи буго 365 413 км².
27 Январ
27-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 27-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 338 къо (високоснияб соналъ — 339 къо).
ХинлъимитӀа
ХинлъимитІа ( Хинтлимита), ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул росу.
Ракьхъвай
Росу ккола АваргІорул рагІалда, районалъул центр Унсоколо росдадаса шималиябгун-бакъбаккулл рахъалдехун 10 км рикІкІад.
ТӀисси
ТӀисси — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу. Росулъ буго 110 гӀанасеб азбар, ва гьениб гӀумру гьабула руго тӀиндал.
ГӀобода росдал бо
ГӀобо́да росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачун 5 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ГӀобода росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 9,61 км².
28 Январ
28-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 28-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 337 къо (високоснияб соналъ — 338 къо).
29 Январ
29-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 29-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 336 къо (високоснияб соналъ — 337 къо).
Апачеял
Апачеял (инг. Apache) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб Атабаскал миллат.
Цолъи (газета)
Цолъи (Солидарность, Единство), Шамил районалъул газета. Газета бахьизе байбихьана 1931 сональул маялда. Аваразул халкъияб хIараталъул исполкомалъул ва Шамил Имамасул цIаралда бугеб халкъияб фронталъул басма.
Шам
Жакъа къоялда жаниб, Шамалъул гIадамазул къадар бахуна 20,2 миллион чиясде. Гьезул бащдаялдаса цIикIкIарал чагIи бусурбаби - суннитал руго. ХутIараб бащдаб халкъ буго батIи-батIиял диназда, гьездаса руго: шигIаял, гIалавиял, ва насраниял.
Шамалъул тахшагьар - Димишкъ буго. Гьеб буго дунялалдаго, бищун некIсияб тахшагьар.
Административияб рикьи
Шам бикьула 14-гомухIафазаялде, щибаб мухIапазаялъул бетIер вищула, жанисел ишазул министерас. Щибаб мухIапазаялъул бук1уна жодоего хассаб парламентги. МухIапаза КъунейтIира рагъул гучалдалъун Исраилалъ 1973 соналъ бахъана Шамалъухъа.
<br/ >
Фашизм
Фаши́зм (fascismo,  — цолъи, квацІи, бухьен — абураб рагІудаса) ккола ультра-кваранаб, авторитарияб ультранационализмалъул форма, жиндие сипат-суратаб гьабулеб диктаториалияб къуваталдалъунги, зулмуяб хӀалалда оппозиция къинабиялдалъунги, жамгӀияталъул ва экономикаялъул кьварараб регламентациялдалъунги , гьелъие машгьурлъи щвана Европаялда XX гӀасруялъул байбихьуда. Гьединго фашизмалъул сипаталлъун руго рагъулаб национализм (гІадидаб бичІчІиялда), либерализмалде данде чІей , ксенофобия, реваншизм ва шовинизм, церехъанлъи, элитаялъул кверщеллъиялда ва тІабигІияб социалияб иерархиялда божи , этатизм ва, цо-цо, синдикализм, расизм геноцидалъул сиясат.
Фашизмалъул тӀоцересел багъа-бачариял раккана Италиялда ТӀоцебесеб дунялалъул рагъул заманалда, хадур тӀиритӀана цогидал европаялъулал пачалихъазде. Анархизмалдеги, демократиялдеги, либерализмалдеги, марксизмалдеги данде ккун, фашизм ккола ультра-квараназде гъорлъе гӀадатияб сиясияб спектралда.
Фашизмалъул аслиял гІаламатал
Фашистиял пачалихъазе хасиятаб буго пачалихъалъул экономикаялдаги идеалоиялдаги нухда ккезабулеб ишалъул къуват кІодолъи: пачалихъалъул корпоративизация, тІолголъи цІикІкІарал гІуцІалаби ва жамгІиял цолъалаби гьариялдалъун гІуцІулеб, батІияб пикру тІагІинарулел зулмуял къагІидаби, экономикалъулаб ва сиясатаб либерализмалъул принципал рикІкІунутІи.
Вольфганга Випперманида рекъон, аслиял фашист идеалогиялъул гІаламатл ккола :
И. В. Мазуровасул пикруялда, пачалихъияб бетІерлъи бачин хІисабалда, фашизм буго авторитаризм гуреб, тоталитаризм буго, жидеда гборкьоб кІудияб батІалъи бугеб.
Сура ТӀа Гьа
Сура ТІа Гьа буго Маккаялда жиб рештӀине гьабураб, жинда жаниб нусиялда лъебералда щуго аят бугеб.
Гьаб сураталъул аслияб мурад буго диналъул аслаби рицин ва гьел рацӀцӀад гьари. Аллагь вукӀин чӀезабиялъул далилал рицингун цадахъ гьев Аллагь жив цогояв вукӀин гьесие гӀахьалав чи гьечӀеблъиги бицунеб буго. Аварагзабазул ва гьел ритӀиялъул хӀикматги бицунеб буго. Ахират букӀин, хӀисаб мизан ва жазаъ букӀиналъулги бицунеб буго.
Аллагьасул свалат салам лъеяв аварагас Аллагьасе гьабулеб гӀибадаталъулъ яхӀ бахъи, жиндие гьабулеб къварилъи ва заралалда сабро гьаби бицулеб буго. Жинда тӀад къараб рисалат тӀубазе гьабун, Аллагь цо гьавун, гьесие гӀибадат бацӀцӀад гьабиялда уммат ахӀана хирияв аварагас, амма гьесда тӀад къан букӀинчӀо хӀал-зулму гьабун гӀадамал исламияб диналде ахӀизе.
Сураталда жаниб лъикӀго гӀатӀид гьабун бицунеб буго жив Аллагь вуго абун хьвадулев вукӀарав пиргӀавнил ва гьесул къавмалъул. Муса авараг ТӀадегӀанав Аллагьасда кӀалъаялъул, гьесда рисалат тӀад къаялъул ва Мусалги пиргӀавнилги бахӀс бицун буго.
Адам аварагасул къисаялда бакка-бахъи гьабун буго, инсанасул ракӀ хӀинкъулеб хӀалалъ къиямасеб къоялъул ва гьелъул захӀмалъабазул бицун буго:. Гьеб къиямасеб къоялъ хӀисаб мизан гьабун Аллагьасда мутӀигӀаб халкъ алжаналда иналъул, Аллагьасда гӀасилъарал гьев жидер БетӀергьан вукӀиналда инкар ккураб халкъ жужахӀалда иналъулги бицун буго. Сураталда цӀар лъун буго «сурату ТӀа-гьа»- абун. Гьеб ТӀагьа абураб цӀарги Аллагьасул свалат салам лъеяв аварагасул цӀараздаса цо цӀар буго. Гьеб хирияв аварагасул цӀаралдалъун сурат байбихьиялда жанибги аварагасул ракӀ парахат гьаби буго. Мушриказул къварилъабазда сабро гьабизе гьесие квер бакъи гьабиги буго. Сура букІана рештІун Маккаялда ва гьелда жаниб буго 7 аят.
Куритиба
Куритиба (Curitiba - Curitiba) — шагьар югалъулаб Бразилия.
Чирикауаял
Чирикауаял ялъуни Чирикауа апачеял (инг. Chiricahua, Chiricahua Apache) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб апачеял миллат.
Гьудуллъи (газета)
Гьудуллъи, Болъихъ районалъул администрация ва редакциялъул захlматалъулаб коллектив газета (1931).
Алгонкинал (миллатал)
Алгонкинал (инг. Algonquian peoples) — Канадаялда ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб миллатал.
30 Январ
30-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 30-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 335 къо (високоснияб соналъ — 336 къо).
Ас-Салам
Ас-Салам, Дагъистаналъул бусурбабазул динияб идараялъул газета.
Алгонкинал (миллат)
Алгонкинал (алгон. Omàmiwininiwak) — Канадаялда бугеб алгонкинал миллат.
31 Январ
31-абилеб Январ — григорианияб календаралда лъагIалил 31-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 334 къо (високоснияб соналъ — 335 къо).
Хъварши
Хъвáрщи — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
Хъварщи росабазул административияб центр ккола гьаб гьединго.
Ракьхъвай
Росу буго Хварша лъаралъдасан кваранаб рахъалда.
Аскоса-гІебеде руго гьал хаду рехсарал росаби: Санкьада, Акнада, Хьонохъ, ХӀамайикь (ЦӀунтӀа мухъ).
Дербендалъул ЖумгӀа мажгит
Дербендалъул ЖумгІа мажгит — Россиялъул ва Совет Союзалда рук1арал х1укуматазда бищун нек1сияб мажгит. Мажгит буго Дербенд шагьаралъул нек1сияб рахъалда.
Микмакал
Микмакал (инг. Mi'kmaq ) — Канадаялда ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб алгонкинал миллат.
Наскапиял
Наскапиял (инг. Naskapi) — Канадаялда бугеб алгонкинал миллат.
Эчеда
Росулъ гӀусру гьабула руго тӀиндал.
ГӀандигӀоралъул квегӀаб рахъалда ккола гьеб.
Канада
Канада ( ва Canada ) — Шималияб Америкаялда бугеб хӀукумат. Канадаялъул тахшагьар буго Оттава.
МахӀач МуртазгӀалиев
МуртазгIалиев ТIалхIатил МахIач (гь. 1984 соналъул 4 июналъ Къеди росулъ) — россиялъул эркенаб стилалъул гугарухъан, 2004 соналъ Грециялда, Афинабазда рукIарал XXVIII Олимпиялъул хIаязул лъабабилев призёр, кIиго нухалъ гIаламалъул чемпион ва ва ункъо нухалъ Европаялъул чемпион. Россиялъул мустахIикъав спорталъул устар. 15 тIубараб мехалъ гьев бергьана "ГIали ГIалиевский" турниралда (54 кг). Гьединго гьев вуго бищунго махщел тIокIав ва дунялалъул бищун техгикияв гугарухъан. ЗахIматаб ругъунги шун, жиндир гугарухъанасул карьера хехгого лъугIизабизе ккана.
ГIумрухъвай
Миллат — магIарулав. Гьавуна ЦІумада мухъалъул Къеди росулъ. Школа лъугIинабуна Хасавюрталда. Гьесул эмен, ТIайгибил ТIалхIат Хасавюрталъул цо училещалда устарлъун хIалтIулев вукIана. Гугаризе байбихьана 9 сон тIубаралдаса нахъе. ТIоцевесев тренер — ГIабдурахIман Мирзоев. Гьесдасан хадув гьесул гугариялъул махщелал камиллъизаруна машгьурав Россиялъул тренер МухIамад ХIусейновас. Гьесул буго кIиго тIадегIанаб образование — лъугIизабуна ДГПУялъул физкультурнияб факультет ва ДГУялъул юридическияб факультет. 2004 соналъул Россиялъул гугарухъбазул командаялда гьоркьов бищунго гІолохъанав спортчи.
Оттава
Оттава (инг. ва фра. Ottawa) — ккола Канадаялъул тахшагьар.
ХӀажимухӀамадов, Шиявдинил АхӀмад
ХІажимухІамадов, Шиявдинил АхІмад (21 апрелалъ 1990 соналъул) — россиялъул эркенаб стилалъул гугарухъан, Россиялъул чемпионаталъул призёр, европаялъул миллатазул Кубок щварав, Россиялъул спорталъул мастер.
Автомобилазул номерал
Автомобилалъул номер ккола — хІукуматалъул жиндие хассаб идараялда хъвай-хъвагІай бугеб автомобилалъул хассаб номер (гІуж). ГІадаталда гьеб хъван букІуна жинда канлъи речІчІигун данде гвангъулеб магІданалда яги пластмассалда, машинадул цебесеб ва нахъисеб рахъазда, ялъуни къвакІараб кагътидаги хъван машинадул цебесебги нахъисебги цІералда жанибхунисеб рахъалда лъун букІуна.
1 Феврал
1-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 32-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 333 къо (високоснияб соналъ — 334 къо).
2 Феврал
2-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 33-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 332 къо (високоснияб соналъ — 333 къо).
Ютерзен
Ютерзен (ˈyːtɐzən) Ракь - 11,43 km2 ГIадамазул къадар - 17 865 Районалъул тахшагьар
МахӀачхъала (аэропорт)
Уйташ аэропорт яги МахІачхъала аэропорт ккола Шураяб Цолъиялъул кІицІулго бахІарчи Амет-Хан СултІанил цІаралда бугеб — Дагъистаналъул аслияб ва халкъаздагьоркьосеб аэропортлъун.
Уйташ аэродром — ккола тІоцебесеб классалъул, ай цІакъго цебетІечІеб аэропортлъун. Гьенир гІодор чІезе бегьула самолётал Ил-76, Ту-154, Boeing 737 ) гьединго гьездаса тІадагьал ва гІиссинал самолеталги киналниги тайпаби вертолетазулги. ГІадамал роржине гурого гьеб хІалтІизабула ФСБялъул ва МВДялъул гьаваялъул хъулухъал тІоразаризеги.
2011 соналде щвезегІан, аэропорталда чІей гьабураблъун букІана «Дагъистаналъул гьавамухъал» абураб компаниялъ. Гьанжейин абуни гьениб чІей гьабун буго «РусЛайн» абулеб, Россиялда ва гьеб бахун къватІибе гІемерал сапарал гьабулеб компаниялъ.
Кул Шариф
Кул Шариф (Колшәриф мәчете, Qolşərif məçete) — Татаристаналъул ва Къазаналъул аслияб жумгІа мажгит.
Базе байбихьана 1996 соналъ, Къазаналъул ханлъиялъул заманаялда гьебго бакӀалда букӀараб, гӀемерал михӀмаразул мажгит цӀи гьабиялъул мурадалда. Гьеб мажгитги биххизабун букӀана 1552 соналъул октябр моцӀалда, ХъачІав Иван Къазаналде кӀанцӀараб мехалъ.
Кул Шариф - абун цӀар кьуна мажгиталъе, гьелъул вукӀарав ахирисев имамги кӀодо гьавун.
Закатала
Закатала:
3 Феврал
3-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 34-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 331 къо (високоснияб соналъ — 332 къо).
Славяниял мацӀал
Славянил мацӀалин абула, индоевропаялъул тайпацоял гӀагарал мацӀазде, славяниялъул мацӀалда кӀалъала 400млн гӀадан, гьел рикьула Бакъбаккулелъул, БакътӀерхунелъул, Хьелбаялъул рахъалъул славяназул тайпабазде. Славянин абураб рагӀи буго ингилисазул мацӀалдасан лъугьараб рагӀи (Slave - лагъ, цеветарав чи).
4 Феврал
4-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 35-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 330 къо (високоснияб соналъ — 331 къо).
5 Феврал
5-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 36-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 329 къо (високоснияб соналъ — 330 къо).
Инхоб
Нижер росу буго Гумбет районалда ГIанди гIурул рагIалда, тIабигIат цIакъ берцинаб жаниблъиялда бугеб…
Нугъай мацӀ
Нугъай мацІ — нугъаязул мацІ, аслияб куцалда Ставропол улкаялда, Дагъистаналда, Къарачай-Черкесалда, Астрахан областалда гIумру гьабун ругел. Россиялда нугъай мацІалда кІалъала 88,3 азар. чи (2010, хъвай-хъвагІай).
Нугъай мацІалда риччала «Шоьл тавысы» ва «Ногай давысы» казиятал.
6 Феврал
6-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 37-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 328 къо (високоснияб соналъ — 329 къо).
7 Феврал
7-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 38-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 327 къо (високоснияб соналъ — 328 къо).
9 Феврал
9-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 40-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 325 къо (високоснияб соналъ — 326 къо).
8 Феврал
8-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 39-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 326 къо (високоснияб соналъ — 327 къо).
ГьатӀан
ГьатӀан (Церковь; Κυριακη (οικια) рагӀиялдаса — « Аллагьасул (рукъ)») — насранияз жедерго диниял шартӀал тӀубалеб бакӀ. ГӀаммаб къагӀидаялъ, как балеб рукъ.
Шагьаралъул яги монастыралъул аслияб гьатӀаналда гӀадатияб къагӀидаялъ килисаян абула (ай, собор); кафедралияб килисаян абула жинда жаниб епископасул (архиереясул) кафедра бугеб гьатӀаналдакафедра правящего епископа (архиерея).
Православияб яги католикияб гьатӀан гӀадатияб къагӀидаялъ букӀуна чамалиго цоцалъ журарал бутӀабаздасан: капелла, крипта, придел.
Кирха
Лютераниял гьатӀаназда цо-цо мехалъ кирхабийилан абула.
Лютеранияб Ульмский килиса буго дунялалдаго бищун борхатаб гьатӀан — 161,5 м.
Лабазанов, Шарабудинил ГӀузаир
Лабазанов, Шарабудинил ГIузаир (гь. 1990 соналъул 17 сентябралъ Къеди росулъ) — россиялъул самбист, рагъулаб самбоялъул Россиялъул ва Европаялъул чемпионатазул призёр, Европаялъул чемпион, Россиялъул спорталъул устар.
ГIумрухъвай
Миллат — магIарулав. Гьавуна ЦІумада мухъалъул Къеди росулъ. Школа лъугIинабуна Шаваялда.
Шималияб ЦӀорол океан
Шималияб ЦІорол океа́н — Ракьул бищун гьитІинаб океан, тІубанго шималияб бащдаб шаралда, Евразиялдаги Шималияб Америкаялдаги гьоркьоб бугеб.
Океаналъул площадь буго 14,75 млн км², лъел къадар — 18,07 млн км³. Гьоркьохъеб гъваридлъи — 1225 м, бищун кІудияб гъваридлъи бахуна — 5527 метралде ва гьебги буго Гренландиялъул ралъдалъ.
ЖумгӀа мажгит (МахӀачхъала)
ЖумгІа мажгит яги Юсуф Бей ЖамигІ — Анжи-хъалаялда бугеб, Европаялдаго бищун кІудияб мажгит. Гьеб бан буго Стамбулаллда бугеб ХъахІилаб мажгиталъул сураталда рекъон.
Хушати
Хушáти яги Хушет — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
Хушати гӀумру гьабула гӀага-шагарго 200 хъизаналъ. Гьезда гьоркьо уна магӀарулалги цӀунтӀалги.
Ракьхъвай
Хушати буго тӀадмагӀарухъ, ГӀандигъойсуялдаги гӀурхъи ккун добехун бугеб гуржиязул Тушетиялдаги аскӀоб. Мухъалъул центр - Агъвалиялдасан 96 километралъ рикӀкӀад буго, гьеб нухлул 37 км ккола Хушатиса Метрада росулъ щвезегӀан — гьебги машина унарел лабаллъаби.
Тарих
1944 соналъ гьезул гӀадамал Ведено мухъалъул Агъишбатой росулъе. 1957 соналъ чачаналъан нахъе руссун рачӀараб мехалъ, гӀемерисел гӀадамал МахӀачхъалаялъул Пригородныялда гочине гьаруна, хаду-хадуб гьеб Пригородныялда цӀар бачӀана ЦӀияб Хушатиян.
Гьоболхана
Гьоболхана (ХІухь бахъиялъе чІолеб рукъ) (Гостиница) ккола — батІи-батІиял гІадамаз жиндасан мукагІатлъи босулеб, жиндир цо хважаин вугеб ва хас гьабун цо чанго номералдасан гІуцІараб рукъ. Щибаб гьоболханадул букIуна батIи-батIиял хъулухъал, рукIуна гIицIго бусен-тIала тIамун, санузелал рацIад чIезарулел, ва рукIуна квен-тIех кьеялдасан байбихьун, чвердезе хIавузалги, спорт гьабизе хасал залалги ва гьел гурелги хъулухъал цIикIкIарал гьоболханабиги.
Тарих
ТІоцере гьоболханаби раккана шагьараздаса рикIкIалъуда ругел чIчIейбугебакIазда ва аслиял болнухазул рагIалабаздаса гIебеде.
Жакъа заманаялъ халкъаздагьоркьоб тIобитIараб «отель» абураб рагIи бачIун буго франсиялъул hôtel рагIиялдасан. Гьоркьохъел гIасрабазда гьедин абулеб букIун буго шагьаралда бугеб рукъалде, гьоркьо-гьоркьоб жинда жанир машгьурал гIадамаз чIей гьабулеб, жодорго дуниял сверизе унел сапарзда ругеб мехалъ.
10 Феврал
10-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 41-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 324 къо (високоснияб соналъ — 325 къо).
Лъануб
Лъану́б — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго Лъанублъарал рагӀаӀлда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 9 км-ялъ бакъбаккудехун.
РегӀелал
МГӀ «Лъануб росу»
Шугъури
Шугъури яги (ЦӀияб) ТӀинди — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталда бугеб ЦӀумада мухъалъул Шаваялъул росабазда гъорлъ унеб росу.
Ракьхъвай
Бабаюрт мухъалъул ракьазда буго гьеб, ай Бабаюрталдасан 24 километралъ шимал-магърибалда.
Тарих
Росу бана ЦӀумада мухъалъул хъутан букӀараб бакӀалда.
ГӀадамал
2007 соналъул хъвай-хъвагӀазда борцун росулъ гӀумру гьабула вукӀана 212 чи.
1436 гьижрияб
1436 - гьижрияб сон. григорианияб календаралда гьеб ккола 2015 сон.
Дания
Да́ния (Danmark ), официалияб къагІидаялъ — Да́ниялъул Ханлъи (Kongeriget Danmark) — Шималияб Европаялда бугеб пачалихъ.
Тахшагьар — Копенгаген.
Пачалихъалъулаб мацІ — дат.
Жанубияб океан
Жанубияб океа́н  — гьеб буго Антарктида сверун ругел лъабго океаналъул (ГІодоцаралъул, Атлантикиялъул ва Гьиндустаналъул) лъималде абулеб цIар. Ва гьеб ккола расмияб гуреб куцалда «щуабилеб океан»-абун хІалтІизабулеб цІар. Гьелъул гьечIо шималияб рахъалъан, мухIканго рихьизарурал гIорхъалабиги. Гьелъие чIезабураб площадь буго 20,327 млн км². .
ГӀагараб Машрикъ
ГІагараб Машрикъ (الشرق الاوسط,, Бли́жний Восто́к, Yakın Doğu, Yaxın Şərq, ახლო აღმოსავლეთი, Æввахс Хурыскæсæн) — Цебесеб Азиялда ва Шималияб Африкаялда бугеб икълималда цІар. Гьеб икълималъе гьединаб цІар кьуна европаялъулаз жододехун гІагараб икълим букІиналъ. Гьенир гІумру гьабун ругел аслиял халкъал ккола: гІарабал, персал, эрменилял, туркал, курдал, падарал, жугьутӀал, хъузхъул ва ашуриял. ЦІикІкІунисеб бутІа ккола — бусурбаби, гьединго гьенир руго ягьудияб ва христиан диналъул вакилзабиги. ГІагараб Машрикъалдасан буго Европаялдасан ва Африкаялдасан аслияб Азиялде унеб нух.
ГІагараб Машрикъ ккола дунялалъул бищун кІвар бугеб нартбахъулеб икълимлъун.
ГӀабдуллагь ибн ГӀабдул МутӀтӀалиб
ГІабдулла́х ибн ГІабд аль-МутІтІа́либ аль-Курайши́й (عبدالله بن عبد المطلب;, — , ) — МухІаммад аварагасул  эмен ва ГІабдул МутІтІалибил вас.
Биография
ГІабдуллагь вукIана ГІабдул МутІтІалибие кутакалда вокьулев васлъун. Гьев гьедун вукIана, жиндие 10 вас гьавуни цояв къурбаналъе гьавизе вугоян. Цо чанго соналдасан, васал кIудиял гIедал гьесда ракIалда щола жиндицаго кьун букIараб къотIи. Гьев анцIасулго кинав вас къурбаналъе хъвезе вугеван можоро рехидал, гьеб ккола ГІабдулллагьиде. Къурайшиязул гIакълуялда нахъ вилълъун ГІабдул МутІтІалиб нахъ вуссуна жиндицаго гьабун букIараб къотIиялдаса ва жиндирго васасул бакIалда гьес къурбаналъе хъола 100 варани.
Цогиязда данде ккун ГІабдуллагь батIа вахъулев вукIана гIажаибаб берцинлъиялдалъун, лъикIаб, берцинаб тIабигIаталдалъун. Гьединлъидал гIемерисел руччабаз нахъе чIвазе вукIинчIо гьев ригьинги босун вачIун вукIаравани. . 569 соналъ Абдуллагьица ячана цIар рагIарай яс Амина бинт Вагьб ва гьел кIиязего гьавуна хирияв МухІаммад авараг. Кинго вас гьавилалдего ГІабдуллагь хвана.
Холеб мехалда ГІабдуллагь ибн ГІабдул МутІтІалибил букIана 25 сон. ТарихчагIазул баяназда рекъон, ГІабдуллагь вахъун вукIан бича-хисиялъе Шамалдехун, гьенивеги щвечIого нухда захIматго унтун, Мажинаялде щвараб мехалъ хвана гьев.Цоги баяназда рекъон ГІабдуллагь холеб мехалъ аварагасул букIанин хъвалеб буго 2 моцI.
13 Феврал
13-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 44-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 321 къо (високоснияб соналъ — 322 къо).
ПилистӀин
ПилистӀин яги ПилистӀин Пачалихъ (دولة فلسطين, State of Palestine) — ТӀубанго рикӀкӀинчӀеб ГӀагараб машрикъалда бугеб, гьанже гӀун бачӀунеб бугеб хӀукумат.
12 Феврал
12-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 43-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 322 къо (високоснияб соналъ — 323 къо).
Москва
Москва (Москва́) ккола Россиялъул тахшагьар. ГIаламалдаго бищун цIикIарал гIадамазул къадар бугел 10 шагьараздасан ккола.
ПилистӀин
ФилистӀин хӀукумат жугьутӀазухъе кьун, гьениб цӀияб жугьутӀазул Гlизраил хӀукӀумат гӀуцӀун буго.
Москва
Шагьар буго Москва гIоралда, Бакъбаккул-Европаялъул лабаллъиялъул бакьулъ, Окаялда ва Волгаялда гьоркьо бугеб бакIалда. Федерациялъул субъект гIадин Москваялъул гIурхъода руго Москва ва Калуг областал.
ЦӀар
Шагьаралъул цӀар гьеб тIа бугеб гIоралдасан бачIараб буго. Амма гьеб гIоралъул цIар кисан бачIарабали мухIканго жеги лъаларо.
ТӀоцересел росаби
ТIоцебе шагьар рехсолеб буго Ипатьевская летописалда 1147 соналъул 4 апрелалъул рузманкъоялъ, Юрий Долгорукияс жиндирго гьудулзаби ва цо-цо князал гьенир данделъиялде ахIараб мехалъ.
ГӀурус царство
XV гIаруялъул ахиралда Васильил Иван III заманалда Москва гIурус пачалихъалъул тахшагьарлъун лъугьана.
1605 соналъ Москваялда жанив Лжедмитрий I гьавуна. Гьерсихъан шагьаралда тIад кверщел гьабуна 1606 соналъ. ГIадамаца ахIи-хIурги гьабун гьев вухIана.
XVII гIасруялъул бакьулъ ва ахиралда Москваялда гIемер ахIи-хIур букIана: Соляной бунт, Медный бунт, Стрелецкий бунт (1682) ва Стрелецкий бунт (1698 соналъул).
Россиялъул империялъул заман
1712 соналъ Москваги тун Россиялъул тахшагьарлъун Санкт-Петербург гьабуна. 1728 соналъ, Петр II заманаялда Москваялда цIидасан босана пачаясул двор, 1732 сон щвезегIан гьанибго букIараб.
1851 соналъ Москваялдаги Санкт-Петербургалдаги махулнухлул гьоркьоблъи рагьана.
Толстой, Лев Николаевич
Толсто́й Лев Никола́евич (гьавуна 1828 соналъул 28 августалъ, Ясная Поляналда, Тульск губерния, ГIурус империя — хвана 1910 соналъул 7 ноябралъ, Астапово станциялда, Рязан губерния, ГIурус империя) — бищун машгьурал гIурус хъвадарухъабаздасан ва философаздасан цояв, дунялалдаго къуватав махшелалъун хъвадарухъанлъун жив рикIкIулев. Севастопалалда ккараб рагъалъул гIахьалчи. Публицист, динияв дагIватчи, толстовствоян абураб динияб гIаркьел баккиялъул гIилалъун ккарав философ. Петербургалъул гIелмабазул академиялъул гIахьалчи (1873), бацIадаб мацIалъул къиматав академик (1900).
ГIурус адабияталъул бетIерлъун рикIкIунев хъвадарухъан. Лев Толстойил творчествоялъ байбихьана гIурус ва дунялалъул реализм цебе тIеялъул этап.
Шамилил мухъ
Шамилил мухъ  — Россиялъул Федерациялъул Дагъистаналда гъорлӀ бугеб административиябгин территориалияб цвел ва муниципалияб гӀуцӀи (муниципалияб мухъ).
Административияб марказ — ХӀебда.
География
Шамилил мухъ буго Дагъистаналъул жанубиябгин бакътӀерхьул рахъалда. ГӀурхъи цураб буго шималалда — Хунзахъ, бакъбаккуда — Гъуниб, жанубиябгин бакъбаккуда — ЧӀарада, жанубиябгин бакътӀерхьуда ЛъаратӀа, бакътӀерхьуда — ЦӀумада ва шималиябгин бакътӀерхьудехун ГӀахьвахъ мухъазулгун. . Мухъалъул территориязул гӀаммаб гӀатӀилъи буго 892,19 км².
Демография
Мухъалда гӀумру гьабун бугеб халкъ ккола Аварал.
Москва
Москва, постсоветияб мехалъ
2000-абилал соназда кIудиял архитектуриял хиса-басиял гьаруна. Шагьар цIидасан балеб гIадаб жо гьабуна — гIемертIалабазул офисал ран, заманалда рекъарал транспорталъул инфраструктурал гIуцIцIун, элитниял рукъзал, цIияб хIалтIи-захIматалъул центр — «Москва-Сити» мухъ, ва гьединго гIемер цогидл бакIал рана, гIуцIцIана.
Шагьарал-вацал
Москваялъул шагьарал-вацал гӀемер руго. Гьезул цӀцӀикӀкӀараселги гьединаллъун рикӀкӀана 1990-абилел соназ.
ГӀуриб
ГӀури́б — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб административияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго ГӀуриб тӀалъиялда, Щулалъи ва Цеберохь мугӀрузда гьоркьоб, МахӀачхъалаялдаса 215 км-ялъ рикӀкӀад,ралъдал гьумералдаса гӀ-ш 1800 метраялъул борхалъуда. Росдал ракьазул гӀорхъи буго Текьадирелги, Гьакьадерилги, КъехӀдерилги ва Датназулги росабигун.
Халкъ
Росулъ руго 30 гӀанасеб тухум. Гьезда гьоркьор кӀудияздаса ккола: ДибирасулгӀалилал, ГӀашатилал, Гьанхъадерилал, МутӀагьирасулал, Алдухилал, ЧIанкIалал, Тидурилал, Донолал.
Тарих
Тарихалъул хъвай-хъвагIаялда рекъон ГIуриб росу гIуцIцIизе байбихьана ХVI гIасруялдаса нахъе. Росу гIуцIцIизеган росдалаз гIумру гьабун букIун буго росу сверун ругел ракьазда: Чакуда, ТIалакуриб, ГъугъдузулI, МикилI, ЛъаргIариб, ЦIантIа, ХъадаратIа, Кьвахда, КьебтIариб, ГантIута ва ц. кулабазда.
ГIурисез жигараб гӀахьаллъи гьабуна Дагъистаналда ва Россиялда рукIарал тарихиял лӀугьа-бахъиназулӀ: Надир Шагь щущад-виххизавиялъулъ 1742 с., Кавказалъул рагъулӀ 1828–1859 с., гӀурусгин турк рагъдада 1877–1878 с., гIурусгин япон рагъда 1904–1905 с., ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъда 1914–1918 с., ватӀанчилъияб рагъда 1918–1920 с.
1938 соналъ гӀурисез гIуцIцIана колхоз, гьеб 1991 саналде щвезегӀан районалъул мисалиял колхозазда гьоркьоб букIана.
КӀудияб ватӀанияб рагъул саназ советияб армиялде ахӀуна 74 гIурисев, гьезда гьоркьоса 35 тIадвуссинчIо.
1944 соналъул фебруаралда ГӀуриб росу биххизабун, цогиял росабазул гӀадамазда цадахъ гӀуриселги гочинаруна тӀагӀинабураб Ножай юрт мухъалъул бакӀалда гӀуцӀараб ГӀандал мухъалъул Гилан росулӀе. Гьел рукIана гӀурисезе бищунго захӀматал сонал. Чачаналда хвана гIемерал гIадамал, хассго гIисинлъимал. 1957 соналъ нахъруссинадал, гӀурисез цIидасан разе ккана минаби, гӀуцӀцӀизе ккана магӀишат.
Жакъа къоялдаги гIурисез мустахIикъаб гIахьаллъиги асарги гьабула районалъулги Дагъистаналъулги жамгIияб ва миллияб хIалтулӀ.
ГIалимзаби
ГIуриб машгьураб буго гIалимзабаздалъун, цIаларал гIадамаздалъун. Гьаниса вахъана Накъшубандияб ва Шазалияб тIарикъатазул устар, муршид ХӀусенил МухӀаммад Афанди (къ.с.) Дагъистаналдаги киналго ГIарабазул улкабаздаги машгьурал руго Гъази-МухIаммад катибас, Мавраевасул басмаханаялда зарбу гьарурал тIахьал. Гьиндустаналда букIараб тIолго-дунялалъул манускриптазул цебебахъиялда Гъази-МухIаммадил квералъ хъвараб къураналъе щвана тIоцебесеб щапакъат. Гьесул васасул вас ГIалимухIамад-хIажи гӀемерал саназ хIалтIана Дагъистаналъул гIалимзабазул мажлисалъул бетIерлъун. Гьанжесел гIолилал-гIалимаз кIудияб адаб ва хIурматгун бицуна Дагъистаналда ва Щумалияб Кавказалда цIар рагIарал гIалимзаби ГIабдулхIамид ва Давудил МухIамадил.
1960-70-л саназ районалъул прокурорлъун хIалтIана ватӀанияб рагъул гӀахьалчи, гӀодов таравт полковник, вукӀарав юрист Халидилазул ХӀамзатил МухIаммад, 1978–1983 с. райкомалъул тIоцевесев секретарлъун хIалтIулев вукӀана Сиражудинилазул Дибирил МухIаммад.
1968 соналдаса нахъе росулъ хӀалтулеб бугеб гьоркьохъеб школалда цIалун вахъана: ГIалилазул ТӀагьирил МухIаммадгIарип, милициялъул полковник, Шурагьиб ГОВД-ялъул бетӀерав;
Хассаб чIухIигун ГIурисез рехсола ген. Директор ОАО Унисервис|«Унисервис» ГIалиев ГIумарасхаб МухIаммадович, Дагъистаналда Ислам цебе тIезабизе жиндица кумак гьабулев машгьурав меценат. В 2003-05 с. гьес гIемерал районазда жиндирго гIарцуде рана мажгитал, ГIуриб росулъ бана кIи-тIалаяб мажгит, мебельный, швейный ва обувной цехал, росу-цоязе хIалти букIине. 2011 соналъул Май моцалъ рагьана Шейх ХӀусенил МухӀаммад Афандил цIаралда бугеб 3-тIалаяб мажгит ва мадраса МахIачхъалаялъул Сулакский посталда гIагарлъухъ. 2011 соналъул 18 Июлалда букIараб росдал мажлис-мавлидалда ГIутбатов МухIаммад ХIажи ХIабибович вищана росдал имамлъун.
Гелбахъ
Гелбахъ— Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Гьеб буго Сулахъ гІорул рагІалда, Гъизилюрт шагьаралдаса 4 км къиблаяб рахъалдехун.
Тарих
2004 соналъ росдал ракьалда бана — Гелбахъ ГЭС.
2010 сон
2010 (кІиазаралда анцІабилеб) сон — григорианияб календаралъул рузман къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2010 сон, лъабабилеб азарсоналъул 10 сон, XXI гІасруялъул 10 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 1-еб сон.
14 Феврал
14-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 45-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 320 къо (високоснияб соналъ — 321 къо).
Кукам
Кукам росулъ гIумру гьабула. Гьел ккола магIарулал. Кукам тоцIебесеб нухалъ тарихалда рехсолеб буго ХVII гIасруялда. Амма хазахъазул (гуржиязул) тарихиял хъвай-хъвагIаязда рехсолеб буго Ганготи абураб росу. Цо-цояз гьеб рикIкIуна гьеб Кукамлъун. Кукам абураб рагIи буго бол мацIалда коком.
МацӀихъ жамагӀат
МацIихъ (Mazıx) росдал администрациялда гъорлъе уна жибго МицIихъ - ( гIумру гьабула, 100% - магIарулал), КъибицIдира - (, 100% - магIарулал), Жагънаб - (, 100% - магIарулал).
МачӀада
МачӀада́ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.
Социалияб инфраструктура
РосулӀ буго гьоркьохъеб школа, РМКъ, библиотека, БагӀархъалаялъул электромеханикияб факториялъул филиал.
КӀвар-бакӀал
Комполазул ШайхмухӀамадил мовзолей — регионалияб кӀвар бугеб маданияб ирсалъул объект.
16 Феврал
16-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 47-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 318 къо (високоснияб соналъ — 319 къо).
Портал:Дагъистан
<div style="position:relative; height:118px; overflow:hidden; border:1px solid #6688AA; padding:0; background:green">
15 феврал
15-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 46-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 319 къо (високоснияб соналъ — 320 къо).
Рамаллагь
Рамаллагь (رام الله, רמאללה) - ккола ФилистІиналъул расмияб тахшагьар. Байтул Макъдисалдаса 13 км шималияб рахъалдехун кколеб шагьар.
Халкъалъул къадар бахуна 27 460 чиясде. (2007) . Гьезул бащдал ккола ГӀарабал-масихӀияллъун,хутӀарал ккола бусурбабилъун.
17 Феврал
17-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 48-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 317 къо (високоснияб соналъ — 318 къо).
Аминат бинт Вагьб
Аминат бинт Вагьб (آمنة بنت وهب; ?, Макка — 577, ал-Абваъ) — МухІаммад аварагасул эбел, Бану Зугьра тухумалъул цевехъан Вагьб ибн ГIабдул Манапил яс.
Биография
Аминат бинт Вагьб гьаюна къурайшиязда гьоркьоб машгьураб ва хIурматияб хъизаналда. Аминатил чIван-къотIараб гьаюраб къо-моцI лъалеб гьечIо.
Гьашимиязул тухумалъул цевехъан ГІабдул МутІалибица жиндирго вас ГІабдуллагьие лъадилъун ячана Аминат. Аминат къинай заманалда, гьелъул рос ГІабдуллагьица бича-хисиялъе сапар бухьана Шамалде, кинго Мадинаялде щвечIого гьев хвана. ГІабдуллагь хун кIиго моцI индал Аминатие гьавуна вас, жинда МухІаммад абун цIар лъурав. Гьеб заманаялъ къурайшиязул букIараб гIадаталда рекъон, гьитIинав МухІаммад кьуна Бану СагІд къабилаялъул гIалхул гIарабазухъе, лъикIаб тарбия щвезе ва пасихIаб мацIалда кIалъазе лъазе. МухІаммадил миллат гьабурай гIадан йикIана ХІалимат бинт Абу Зуайб.
Аварагас 5 сон бараб мехалъ Аминат захIматго унтана ва гьей хвана ал-Абваъ абулеб бакIалда. Аминат хвана гIага-шагарго 577 соналъ.
Закатала мухъ
Закатала район (Zaqatala) — Азарбижаналъул бакъ-баккул рахъалда бугеб район. Алазан гӀурул мекъаб рахъалда буго гьеб. БакътӀерхьулеб рахъалда буго аваразул Билкан район.
Административияб центр — шагьар Закатала.
Ракьхъвай
Район буго КIудияб Кавказалъул мицIиралда бакъдал рахъалда гIунтIун. БакътIерхьул рахъалда гьелъул буго КахIиб район. Бакъбаккул рахъалда Билкан район. Бакъдал рахъалда буго Алазан гIор, ва хьунал рахъалда Рутулгун ва ЛъаратIа районал.
Миллияб рикьи
Районалда аслияб къагIидаялда гIумру гьабула магIарулаз (56%). Жеги гьаниб гIумру гьабулел миллатазда гьоркьор руго падарал (азарбижанал - суннаял) (18%), къажарал (азарбижанал-шигIаял) (3%), хъалтагъал (13%), ва хъазахъал-бусурбал (инхилал) (10%).
Зумруд
Зумруд — хирияб гамачӀ ва берил минералалъул вариант (Be3Al2(SiO3)6), гъорлӀ бугеб хромалъул ва, цо-цо, ванадиялъул сатаб къадар букӀиналъ, жиндир гӀурччинаб ккьер бугеб. Берилалъул къвакӀи буго 7.5–8 Могьсил шкалаялда рекъон. ГӀемерисел зумрудазул буго борхатаб къадар гъорлӀжалазул, гьединлъидал гьезул щулалъи (бек-бекиялде къвакӀи) классификатуна аслияб къагӀидаялъ мискинаб хӀисабалда. Зумруд ккола циклосиликат.
Ферсманил классификациялда рекъон зумруд, алмасалдаги, сапфиралдаги, рубиналдаги, хризобериллалдаги, александриталдаги, къиматаб шпинелалдаги, эвклазалдаги цадахъ, ккола тӀоцебесеб тартибалъул хирияб гамачӀлън.
Изумрудалъул кудалъул бетӀераб критерий ккола гьелъул кьер, ва хадуб — тӀокӀкӀен. Идеалияб зумруд ккола токӀкӀараб гамачӀ, цохӀалалаб гвангъараб кьерги бугеб. ЧӀахӀиял дефектикъал, жидер чӀухӀаб тонги 5 караталдаса массаги бугел зумрудал алмасаздасаги хирияллъун рикӀкӀуна.
Ал-Акъсса
Мажгит ал-Акъсса, Масджид ал-Акъсса ( — рикІкІадаб мажгит) — ккола ФилистІиналъул Байтул Макъдисалда бугеб Макка Мадинаялда ругел мажгитаздаса хадуб Исламалда кІвар бугеб мажгитлъун.
ЧӀикӀаб водохранилище
Заголовок ссылкиЧlикlаб водохранилищеялда ккола окунь ччугlа
Чечевица
Чечевица
XX гӀасруялъул пиргӀавназул цояв ИстӀалинил буюрухъалдалъун, 1944 соналъул 23 февралалда чачаналги ингушалги Гьоркьохъеб Азиялде гочинариялъул «Чечевица» абураб операция байбихьана. СССРалъул жанисел ишазул нарком Лаврентий Берияца жинцаго нухмалъи гьабуна гьеб вахӀшияб тадбиралъе. ЧИАССРалъул 650-азарго чи хӀалгьабун гъуна Казах ССРалъул ва Киргиз ССРалъул гӀицӀал авлахъазде. «Спецконтингент» абун цӀарги лъун, къайи баччулеб 180 поездалда, квана-гьекъезе жоги кьечӀого, тӀубанго лъугӀизаризелъун ватӀаналдаса хъамуна нилъер мадугьалзаби. ГӀемераб заманаялъ чӀагоязда гьоркьор хутӀулаанила поездалъур хваразул жаназаби. Поезд лъалхъараб къокъал, къанагӀатал лахӀзатазда жанир гъоркье рахъизе толел рукӀун руго гьел. Амма рукъизе риччалел рукӀинчӀо. Маххул нухда аскӀоре рехун тезарулаанила.
П. Цороевас ва Т.Уцаевас «Кавказалъул харбал» басмаялда хъвалеб буго: «КӀудияб ВатӀанияб рагъул фронталъе заралги ккезабун, «Чечевица» операция гьабизе Кавказалде рехана НКВДялъул, НКГБялъул ва СМЕРШалъул 120 азарго рагъухъан. 65 вагон щибалда бугеб 180 поезд хӀадурана. Чанги росабалъ киналго гӀадамал гъурана, чӀагого рухӀаралги ккана. Ракъиялъги, рахунел унтабазги, гӀазабазги чачаназулги ингушазулги бащдаб халкъ тӀагӀана», - ян.
Геноцид
Цо-цояз абула Гитлерил рахъалде инчӀого рукӀине гочинарунин халкъалилан. ЛахӀчӀегӀераб гьереси. 1944 соналда фюрерил рухӀ щокъробе щун букӀана. Чачаналги ингушалги КӀудияб ВатӀанияб рагъдаги бахӀарчиго рагъана. Чачаназул багьадурасул хӀакъалъулъ гьадинал рагӀаби руго ЦӀадаса ХӀамзатил: «Азариде гӀунтӀун гӀалхул бандазе Бидулаб хвел кьурав Ханпаша киса?» - абун. Улкаялъул цойги миллатазулги рукӀана асиралги хияналъаралги. Би гьекъон гӀорцӀуларев, бетӀер сверарав ИстӀалинил хӀай букӀана 1944 соналда чачанал, ингушал, балкарал, калмыкал, карачаевал, Крымалъул татарал, туркал-месхетинал ватӀан тун къватӀире къотӀи.
ЧӀикӀаб
ЧӀикӀаб росу тӀерхьана Сулахъ гӀоралда сангар байдал. Гьениб лъугьана кIудияб хIор, ЧӀикIаб водохранилище.
ГӀахъуша мухъ
ГІахъуша мухъ - Дагъистан жумгьурияталъул мухъ.
Административияб марказ - ГӀахъуша.
Административияб рикьи
Мухъалда гъорлъ уна 25 муниципалияб гӀуцӀцӀи (биццатаб хӀалалъ хъван руго административияб марказазул цӀарал) :
Унсоколо
Унсо́коло ккола Дагъистан жумгьурияталъул Унсоколо мухъалъул росу, ва администратияб центр.
Этимология
Унсо́коло (яги Онсо́коло, Унсо́кули, Онсо́кули) абураб рагIи бачуна гIандимацIиязул унсо (unso) «оц» абураб рагIуде, нахъисеб рагIи, -коло, букIине бегьула яги авар, яги гIандимацIцIиязул мацIалдаса бачIараб. КIиабилеб рагIул этимология бакI гьабулеб буго гIандимацIцIиязул мацIазда цо авар мацIалдаса, цинги цо жиндерго гьезул гьеб букIин. Авараб кули́ (диал. коло́)-ги щвана гьезухъе, цинги протокавказияб *ŁwĕɫV «рахараб бакI, горен» абураб кьолбадасан бачIараб кoлo «лол, рахараб бакI гIи-боцIуе» рагIиги, гьенисан бачIараб буго авар. лол рагIиги. ГIандимацIцIиязул мацIазда рехсон, рагIул магIна ккола «оцол кули», яги «оцол лол».
Халкъалъул къадар
Жакъасел баяназда рекъон, росулI бетIербахъи гьарулел руго 6-азаргогӏанасев чи, миллаталъул рахъалъ киналго аварал (магӏарулал) руго.
Тарих
Рассиялъ Авария бахъизегIан, цинги Хьиндалазул бо биххизегIан, Унсоколо росу букIана Хьиндалазул бетIераб росу. Цере чIахIиял росаби шагьаралин рикIкIунаан, гьезда гьоркьоб Унсокологи букIана.
19 Феврал
19-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 50-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 315 къо (високоснияб соналъ — 316 къо).
20 Феврал
20-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 51-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 314 къо (високоснияб соналъ — 315 къо).
Пен-Абу
Пен-Абу, Пил (егип. транслит. pn-Abw, «Гьав Пил») — наслабазда цебесеб Египеталъул, конфедерация-илан абулеб, жиндир тахшагьарги Чени кколеб букІараб,  (н.-грек. Тинис) ялъуни Абджу (н.-егип. Абидос) пиргІавн.
БетІерлъи гьабулев вукІана гІага-шагарго 3300—3200 саназда н. щ., Негада маданияталъул  — IIIa1 и IIIa2 фазабазде данде кколеб. Гьеб заманалъул пиргІавнал гьанжесел гІалимзабаз рачуна шартІияб 00 наслуялде гъорлъе.
Пен-Абун вукІараблъи чІезабула гьесул цІаралъул Нубиялда ратарал лъалкІаз: Жебель Шайх-Сулайман (Вади-Хальфаялда аскІоса гІебеде) гІохІалъул графитиязул цоялъ, ва Кустулаялда(Qustul) ратаразги; гьединго ТІасияб Египеталда ратаразги: батизе бегьула, гьесул цІар хъван букІин Пилалъул къанида (Ху, гробница B 102).
Тинисалъул конфедерациялъул 00 наслуялъул бутІрузул цІарал ва бетІерлъи гьабиялъул тартибалъул ахиресеб реконструкцияб гьабуна германазул египтолог Г. Дрейерица (Günter Dreyer); гьев жиндирго хІисабалда аслияб мугъчІвай гьабуна Мин илагьасул колоссаздаса (Коптос) графиттияздаги U-j гробницаялъул (Умм ал-Кааб) пилалъул ракьаялъул бирказла ругел протоиероглифабаздаги.
Гьанжесеб гІелмуялда лъалеб гьечІо Пен-Абул бетІерлъиялъул хІакъалъулъ щиб букІаниги, египтологазул гьечІо цо ккураб пикру гьесул цІар битІун хъваялда ва, гьанжелъагІан рагьараб буго суал Пен-Абу хІакъикъаталда вукІанадай абураб. .
21 Феврал
21-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 52-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 313 къо (високоснияб соналъ — 314 къо).
22 Феврал
22-абилеб Феврал — григорианияб календаралда лъагIалил 53-абилеб къо. ЛъагIел сверизе хутIула 312 къо (високоснияб соналъ — 313 къо).
Кипр
Респу́блика Кипр (Κυπριακή Δημοκρατία, Kıbrıs Cumhuriyeti) — Ракьдагьоркьосеб ралъадалъул бакътIерхьудехун кколеб чІинкІиллъиялъулаб пачалихъ. 2004 соналъул 1 маялдаса байбихьун Евроцолъиялъул гIахьалчи-пачалихъ.
Республика Македония
Македо́ния Жумгьурият (Република Македонија ) — Европаялъул къилабгун-бакъбаккуда Балкан бащадчІинкІилъиялда бугеб, ралъдахъе нух гьечІеб пачалихъ. ЦМГІялда гъорле уна букІараб югосла́виялъул Македо́ния Жумгьурият гІадин. Шималалъул гІорхъода мадугьаллъи гьабула кинацаго тасдикъ гьабичІеб Косово Жумгьуриятгун ва Сербиягун, магърибалда — Албаниягун, къилабалда — Грециягун, бакъбаккуда — Болгъариягун.
Кипр
Официалияб куцалда Кипр Жумгьурияталъ жаниб бачун буго 98 % Кипр чІинкІиллъиялъул ракьал (хутІараб 2 %-алда кверщел гьабун буго Акротири ва Декелия абурал бритІаниялъул рагъул базабаз), гьединго аскІар ругел чІинкІиллъаби Агиос Георгиос, Геронисос, Глюкиотисса, Кила, Киедес, Кордилия ва Мазаки. ХІакъикъаталда 1974 соналдаса хадуб чІинкІиллъи бикьана лъабго бутІаялде: чІинкІиллъиялъул ракьазул 60 % кверщел гьабула Кипр Жумгьурияталъул тІалъиялъ (аслияб куцалда греказ гІумру гьабун бугеб), 38 % — Туркиялъул Северияб Кипралъул Жумгьурияталъ (аслияб куцалда туркаца гІумру гьабун бугеб), 2 % — БритІаниялъул яргъид гІуцІарал къуватаз. ТСКЖ рикІкІун буго Абхазиялъ ва Туркиялъ жибго жиндаго чІараб пачалихълъун.
Республика Македония
Тахшагьар — Скопье.
Пачалихъалъулаб мацІ — македон.
ГӀочӀло росдал бо
ГӀочӀло́ росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 8,69 км².