cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хумейни, РухӀулла
Васигат
2008 соналъ аятулла Хумейнил машгьураб «Васигат» Россиялда расмияб къагIидаялъ экстремистияб адабиятлъун рикIкIана (21.02.2008 соналъ гьабураб Пензаялъул областалъул Городищенский районалъул судалъ гьабураб хIукмуялда рекъон) ва 2.06.2008 соналъ Россиялъул Федералияб регистрациялъул хъулухъалъ федералияб экстремистиял материалазул сияхӀалде гъорлъе жубана. Гьеб хIукму сабаблъун цо-цоял исламиял диниял сверабаца критика борхана.
Адабияталда
Гьесул цIар гьединго Владимир Высоцкиясул «Лекция о международном положении, прочитанная человеком, посаженным на 15 суток за мелкое хулиганство, своим сокамерникам»-абураб кочIолъги рехсон буго.
Россиялъул конституция
Гьеб буго жугьут1аз хъвараб, жиндиего бигьа бук1ине россиялъул хазина бикъизе ва урусалазда х1ур бичазе бер биччазе. Гьаб заманалъ Россия ккола сырьевой придаток магърибалъул Америка бук1а гьеб яги Европа.
Жувайрия бинт ХӀарис
Жувайрия бинт ХІарис (جويرية بنت الحارث;, ? — , ) — МухІаммад аварагасул лъади, муъминзабазул эбел.
Хорватия
Пачалихъ цебе бук1араб Югославиялъул. Тахшагьар Загреб. Г1емерисезул дин католик.
Канадаялъул хундуз
Канадаялъул хундуз (латиназул мацӀалда Castor canadensis) — Castoridae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хундуз.
ГӀужрукъ
ГӀужрукъ (латиназул мацӀалда Erinaceidae spp.) –  Erinaceidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
Нахгин дагъистаниял мацӀал
На́х-дагъи́станиял ма́цІал (гьединго бакъбаккулкавказалъулал) — Шималияб Кавказалда тӀибитӀараб мацІазул къокъа (Дагъистан, Чачан, ГӀалгӀай), ва дагьабго Азарбижаналда ва Гуржиялъ, гьединго батӀи-батӀиял пачалихъалда ругел диаспорабазда гьоркьоги. Гьел мацӀазда кӀалъалезул къадар батӀи-батӀиял рикӀкӀеназда рекъон 2,6 миллионалдаса 4,3 миллион чиясда бахула. Гьезул цо-цо мацӀазда чанго нус чи гуронани кӀалъаларо.
ГӀалиев, МухӀамадил ГӀадалло
ГІадалло ГІалиев (гь. 1932 соналъул 15 февралалъ, Шамилил мухъалъул ГІурада росулъ - хв. 2015 соналъул 30 августалъ МахІачхъалаялда) - Дагъистаналъул ва магӀарул шагӀир, хъвадарухъан. Прозаик ва публицист. Дагъистаналъул ва Ичкериялъул халкъазул конгрессалда Шамил Басаевасул наиб.
ГІумрухъвай
ГІадалло гьавун вуго 1933 соналъул октябрь моцIалъ, амма халкъалда гьоркьоб тIобитIараб къо-моцI рагIула гьесул паспорталда мекъи хъварал баянал.
Дагъистаналъул тарихчи ГІаламуддин Шайхилавияс ГІадалоца бицун гьесул рокъоб хъвараб, шагIирасул гIумрухъваялдаса цо бутIа буго гьаб рагIалдехун бугеб сураталда. Гьениб хъван буго:
8 мухIаррам 1434 соналъул Хамиз сордо, ГIурадаса ГIадаллол рокъоб. Барзик ГIабдуллагьил (гIага-шагарго 1796 с. гьавурав) вас ГIалил вас МухIамадгIалил вас ГIалил вас МухIамадил вас ГIурадаса Гьидалъев ГIадалло, гьавуна кьучIаб баяналда рекъон 1933 соналъул октябрь моцIалъ, амма паспорталда хъван бугеб тарих мекъи буго. Гьаб кинабго буго жиндирго ГIадаллол кIалдисан хъвараб. Гьабги хъвана ГIадаллол рокъоб ГIаламуддин Шайхилавияс
Машгьурлъана магӀарул шигӀруялъул классик ва гьанжесеб Дагъистаналъул сиясатияб гІуцІиялъул критик гӀадин. Гьесул хӀисабалда гьелъ дагъистаналъул халкъалда тӀад босун буго деэтнизациялъул ва деисламизациялъул курс. КъахІибалъул гьоркьохъеб школа лъугІизабун хадуб (1949 с.), гьев Дагъистаналъул педагогияб институталъул заочнияб бутӀаялде лъугьуна. Байбихьулелал классазул мугІалимлъун хӀалтӀана. Черхалъе захӀматал ругънал ккезарунилан 5 соналъ жанивги тӀамуна. Амнистиялдалъун (Сталин хвеялъул хӀисабалда) къватӀиве виччана. Школалъул гӀелалда байбихьана кучӀдул ва асарал хъвазе. «БагІараб байрахъ» газеталде хӀалтӀизе ахӀун вукӀана. 1957 соналъ Москваялда М.Горькиясул цӀаралда бугеб адабияталъулаб институталде лъугьана цӀализе. Гьеб лъугӀизабун хадуб, 1965 с. «Знание» ЖамагӀаталъул референтлъун, «Лачен», «Гьудуллъи» журналазул, «Исламалъул нух», «Кьоял» газетазулги редакторлъун хӀалтӀана. 1990 соналъ Дъагъистаналъул Хъвадарухъабазул Союзалъул магӀарул секциялъе бетӀерлъи гьабуна. 1992 соналъ сиясатиял гӀиллабаздалъун СССРалъул Хъвадарухъабазул Союзалдасан къватӀив ана ва Дъагъистаналъул Хъвадарухъабазул Союзалда хӀалтӀи тана.
Творчествоялъул аслиял хӀалтӀаби
20 ялдасан цӀцІикІкӀун асарал музыкаялда росун руго. Гьаб заманалда къватӀибе бахъизе буго гьесул 7 томалда ругел сочинениял.
Къваниб росдал бо
Къваниб росдал бо  — Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГӀалиев, МухӀамадил ГӀадалло
Аудиохъваял
ГӀадаллоца бицуна буго магӀарул халкъалъул, мацӀалъул, тарих ва маданияталъул.
Къваниб росдал бо
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 17,62 км².
Бис
Бис (латиназул мацӀалда Capra cylindricornis) — Bovidae хъизан кӀудияб гӀалхул цӀцӀе.
ГӀанкӀ
ГӀанкӀ (латиназул мацӀалда Lepus) — Leporidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
БецагӀункӀкӀ
БецагӀункӀкӀ (латиназул мацӀалда Talpidae spp.) –  Talpidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
Пил
Пил (латиназул мацӀалда Elephantidae spp.) — Elephantidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Африкаялъул пил
Африкаялъул пил (латиназул мацӀалда Loxodonta africana) — Elephantidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Авар мацӀал
Ава́р ма́цІал яги Ава́р-гІанди́-це́з ма́цІал — ккола нах-дагъистаниял мацІазул гІаркьел. Жинда гъорлъ ракІарула рикь-рикьарал авар, гІанди ва цез диалектал. Гьезда гьоркьоса авар ва гІандисезул мацІал цІцІикІкІун релъинал рукІиналъ гьел авар-гІандисезул мацӀазул къокъаялда гъорлъ журала ва цез мацІал батІаго рикІкІула. С. А. Старостиница лак мацІги гьезда гьоркьоб жубала.
Чачан Википедия
Чачан Википе́дия (Нохчийн Википеди, Чеченская Википедия) — чачан мацІалда бугеб энциклопедиялъул цо бутІа. Гьаб заманаялде щвезегІан гьениб хъван буго макъала.
Шава росдал бо
Шава росдал совет — Дагъистаналъул ЦІумада мухъалда бугеб административияб бутІа ва муниципалияб гІуцІи, жиндир росдал поселениялъул статус бугеб. Гъорлъе бачуна щуго росу, административияб марказ — Шава росу.
Халкъ
Шаваялда киналго руго магIарулал, амма къанагІатго цоги миллатазул чагІиги рукІизе бегьула. ГІемерисел руго ЦӀумада мухъалдасан гочарал гІадамал. ГӀадамазул къадар: 2433 чи.
Португалия
Португал (Portugal), расмияб цІар — Жумгьурият Португа́л, (República Portuguesa ) - бищунго магърибалда бугеб европаялъул пачалихъ.
Азиялъул пил
Азиялъул пил (латиназул мацӀалда Elephas maximus) — Elephantidae хъизан гӀалхул ялъуни рукъалъул кӀудияб хӀайван.
Советияб Союзалъул Социялизмаялъул Республикаби
Советиял Социализмаялъулал Республикабазул Союз, къокъго СССР, Советияб Союз — пачалихъ, жиб букІараб 1922 соналдаса 1991 соналде щвезегІан Бакъбаккул Европаялъул, Шималияб, Гьоркьохъеб ва Бакъбаккул Азиялъул ракьазда букІараб.
Халкъ
СССРалъул халкъ — 284 млн чи (1989 )
ЦІцІикІун лъазе балагье:
Турхъалиб мухъ
Хъумторхъала мухъ (Хумторкъали якъ) — Дагъистаналда бугеб муниципалияб мухъ.
Административияб центр — Къоркъмазхъала росо.
География
Мухъ буго Дагъистаналъул северияб рахъалда ва гьелъ гІорхъи цо гьабула: къиблаялдасан Шурагьиб, севералдасан — Дибирил, бакъбаккудасан ва къиблаялдасан — МахІачхъалаялъул Киров, бакътІерхьудасан — Гъизилюрт мухъазулгун. Ракьазул къадар — 1270 км².
Халкъалъул къадар
2010 соналъ тІобитІараб тІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон:
РитӀучӀ
РитӀучӀ (латиназул мацӀалда Cervidae spp.) — Cervidae хъизан гӀалхул кӀудияб ялъуни гьитӀинаб хӀайван.
АчӀария
Аджария яги ГIачIаристан (აჭარა, Ačʼara) - Кавказаялда хlукуматl.
ТӀидиб росдал бо
ТӀидиб росдал бо  — Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — ТӀидиб росу.
Тарих
ТӀидиб росдал бо гӀуцӀана ДАССРалъул ЦИКалъул Президиумалъул 1929 соналъул 6 октобералдаса буюралдалъун ГӀуруада росдал бо гьитӀин гьабиялдалъун.
ДАССРалъул ПВС-алъул 1947 соналъул 8 фебруаралдаса буюралдалъун ТӀидиб росдал боялде гъорлӀе бачана тӀагӀинабураб Ракьуб-ГӀахьвахъ росдал боялъул территория.
ДАССРалъул ПВС-алъул 1954 соналъул 22 новембералдаса буюралдалъун ТӀидиб росдал боялде гъорлӀе бачана ГӀурада росдал боялда букӀараб НакӀкӀикь росу. .
Росдал боялъул статус ва гӀорхъаби чӀезарун руго Дагъистаналъул Жумгьурияталъул 2005 соналъул 13 январалдаса № 6 "Дагъистаналъул Жумгьурияталъул мунципалиял гӀуцӀабазул статусалъул ва гӀорхъабазул хӀакъалъулӀ" абураб къануналдалъун. .
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 87,77 км².
ГӀурада росдал бо
ГӀурада росдал бо  — Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — ГӀурада росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 65,79 км².
Полинезиялъул кӀудияб гӀункӀкӀ
Полинезиялъул кӀудияб гӀункӀкӀ (латиназул мацӀалда Rattus exulans) — Muridae хъизан гӀалхул кӀудияб гӀункӀкӀ.
КӀудияб гӀункӀкӀ
КӀудияб гӀункӀкӀ (латиназул мацӀалда Rattus) — Muridae хъизан гӀалхул гьитIинаб хӀайван.
Коби
Ко́би (Коби, Къоб ) — ккола Россиялъул Чачан жумгьурияталъул Шелковской мухъалъул росу. Кобиялъ марказ хIисабалда Коби росдал совет гIуцIула.
Шамаха
Шама́ха (Şamaxı, Шемахы́, Шемаха́ ) — ккола Азарбижаналъул шагьар ва Шамаха мухъалъул административияб марказ.
Коби
Ракьхъвай
Коби буго Шелковской мухъалда, Чачаналъ. Росу буго мухъалъул марказ Шелковская станицаялдасан магърибалдехун ва гьелдаса 4 км гуро рикІкІад гьечIо. Росулъан аскIоса уна Шималияб Кавказалъул маххул нух (чIолеб бакI «23 км»).
Тарих
Кобиялъул гIадамал цере православиял рукIана, ва гьатIан къояца аскIо бугеб Шелковская станицаялда унел рукIун руго, жедерго росулъ гьатIан гьечIеблъи сабаблъун.
ГӀункӀкӀ
ГӀункӀкӀ (латиназул мацӀалда Mus) — Muridae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
Умм Салама бинт Абу Умайя
Умм Салама бинт Абу Умайя (أم سلمة هند بنت أبي أمية;,  — , ) — МухІаммад аварагасул лъади, муъминзабазул эбел.
Гуржи Википедия
Гуржи́ Википе́дия (ქართული ვიკიპედია) — гуржи мацӀалда бугеб энциклопедиялъул цо бутІа. Гьаб заманаялде щвезегІан гьениб хъван буго макъала.
Тарих
ТIоцебесеб макъала хъвана 25 февралалъ 2004 соналъ.
РайхӀана бинт Зайд
РайхІана бинт Зайд (ريحانة بنت زيد بن عمرو; ?, ? —, ) — МухІаммад аварагасул лъади, муъминзабазул эбел.
ВахӀшиял хӀайванал
ВахӀшияб хӀайван (Carnivora spp.) — ккола Carnivora отрядалъул гӀалхул кӀудияб яги гьитӀинаб хІайван.
Курагь мухъ
КъурахІ мухъ (Кьурагь район) — Дагъистаналда бугеб муниципалияб мухъ.
Авария
Авария, Аваристан — авар миллаталъул тарихияб ватІан, жакъасеб Дагъистаналъул бакътІерхьуда бугеб регион, авар мацІ тІибитІиялъул ареал.
Курагь мухъ
Административияб центр — КъурахІ росо.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ тІобитІараб тІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон:
Пабло Пикассо
Па́бло Руи́с Пика́ссо,  (Pablo Picasso, ; 25 октобер 1881 – 8 април 1973) — испан суратчи, скулптор, гравюрист, керамикист ва театрадул дизайнер, жинца гӀумрудал цӀикӀкӀанисеб заман Парансиялда тӀамурав. XX гӀасрудал бищун асар цӀикӀкӀарал артистазул цояв, гьев лъала кубизмалъул хӀаракаталъул цояв кьучӀлъунчилъун, констуктинаьураь скулптура ургъарав чилъун, коллаж ургъаразул цоявлъун, жинца церетӀезарурал ва цӀех-рехел гьабурал гӀатӀидго батӀи-батӀиялъу стилаздалъунги. Гьесул бищун машгьурал хӀалтӀабазда гьоркьор руго прото-кубистияб Les Demoiselles d'Avignon (1907), ва рагъуде дандеяб Guernica (1937) абурал суратал, жидеда бихьизабураб драматикияб момент, Герман ва Итал къуватаз Герникаялде бомба балеб Испан ватӀанчилъидулаб рагъул заманалда.
ЦӀияб ЧӀикӀаб
Ракьхъвай
Росу буго Гъизилюрталдаса 19 км бакъбаккудехун, «Кавказ» федералияб нухда. Севериябгун-бакътІерхьуда гІорхъи цо гьабула КІулзеб росдалгун, къиблаябгун-бакъбаккуда Маххулиц росдалгун.
Тарих
Росу гІуцІана 1957 соналъ, Ножай-Юрт мухъалъул Галайти росулъа рачІарал гІадамаз.
Транспорт
Росдада жанисан ккола Ростов-Баку маххул нухлул бутІа ва федералияб нух «Кавказ».
Ункъракь
Ункъракь — гьанжесел Дагъистаналъул (ЦӀумада мухъ), Чачаналъул (Шарой, Итум-Хъала) ва Гуржиялъул (Туш) ракьазда букӀараб тарихиябгун-географияб область, Сариралъул ва Авар нуцаллъиялъул тарихияб бутӀа, росабазул жамагӀат.
Тахшагьар - Къеди.
География
Ункъракьалда гьоркьоре уна ЦӀумада мухъалъул Къеди, Силди, Гьакъоб, Гъоркьхъваршини, ТӀаса Хъваршини, Сасикь, Метрада, Цихалахъ ва Хушати росаби. Районалъул цогидал росабазда данде ккун гьезул хаслъи буго - гьел киналго росаби болмацӀалда кӀалъалел, ай жидерго цоги мацӀ гьечӀел рукӀин. Макъалаялъул авторас бихьизабухъе, гьел росабазул хӀакъалъулъ цӀакъго дагьаб гурони материал газет-журналазда хъваларо (гьениса хъвадарулел чагӀи гьечӀолъиги батила гьелъие гӀилла). Кинниги гьел росабазул тарих цӀалдолезда, хасго гьел росабазул гӀадамазда лъай мурадалда, СайгидахӀмад АхӀмаднабиевас батӀи-батӀиял тӀахьаздаса, архивазда ругел хӀужабаздаса, гӀурусалдаса буссинабун хъван буго гьаб макъала. Гьенирги цо-цо цоцазде дандекколарел бакӀалги руго, рукӀаниги х1акъикъат лъаялъе мунпагӀат  букӀинин гьел рахъулел руго.
«Ункъракь - цӀакъ борхалъуда буго, гьелдасан тӀадегӀан Аллагь вуго» - ян хъван буго «Кавказ» журналалда 1849 сонадда. ЦӀакъго рикӀкӀад, цӀакъго борхалъуда букӀиналъ Ункъракьалъул жамагӀат чияда бачӀеблъун ва жибго жинда чӀараблъун букӀана. Борхалъуда Аллагьасда гӀагарда рукӀиналъ батилин гьез Ислам жидерго г1умруялъул къанунлъун бищарабилан хъван буго добго журналалда. ХӀакъикъаталдаги гьел росабазул гӀадамал церего рукӀана шаригӀатги тӀарикъатги лъикӀ лъалел, гьелъул тӀалабалги кколеб куцалъ тӀуралеллъун, гьанжеги руго. Гьедин рикӀкӀад рукӀиналъ гьел росабазул гӀадамал 1844 соналде щвезегӀан имамзабигун гъазаваталда гӀахьаллъиялъулги цӀакъго мукъсанал гурони хӀужаби гьечӀо. Гьеб соналъ, Къедиги Гьакъоги рукӀарал нуцалзаби тӀагӀинаридал, танила гьенив Шамилица наиблъун  Сасикьа Хатил МухӀамад. Гьесул 150 рекӀаравги 320 лъелавги мурид вукӀанин хъван буго церегосел тӀахьазда.
Ункъракьалъул росабиги цоги бакӀалдаса рачӀун чӀарал магӀарулаздасан лъугьарал руго. Гьезул гӀорхъаби: бакъбаккудасан хъвар щалгун ва тӀиндалгун, югалъул бакъбакку дасан гуржиялгун ва цӀунтӀалгун, югалдасан ва югалъул бакътӀерхьудасан гуржиялгун, севералдасан чачаналгун ва севералъул бакъ баккудасан ч1амалазулгун руго. Гьездаго гъорлъ руго батӀияб миллаталъул лъугьарал тухумалги. Масала: Цихалахъ росу Чачаналдаса бид виххун Цихалди росулъа вачӀарав чияс ккураб бугин абула. Буго Сасикь  Табасараналдаса вачӀарав чиясдасан лъугьараб тухумги, - Гуржиялъа вачӀарав чиясдасан лъугьарабги, гьединго руго цогидал росабалъги.
ГӀанхвара
ГӀанхвара (латиназул мацӀалда Spermophilus ялъуни Citellus) — Sciuridae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
ГӀангур
ГӀангу́р (Starling: ʕangúr, лат. Canis aureus) — Canidae хъизаналъуб ккезабураб гIезагIан кIудияб чан (гIалхул хIайван).
Гьелде цоги чакъа́л абула.
Авар миллат бугеб территория
Авар миллат бугеб территория ккола жакъа къоялъ авараз гӀумру гьабун бугеб ракь, гьеб буго Бакъбаккул Кавказалда. Аваразул гӀемерисез (киназдулго 85 %) гӀумру гьабун буго жидерго тарихияб ватӀаналда — Аваристаналда, жиб жакъасеб Дагъистаналъул бакътӀурхьун рахъалде кколеб, аваразул жеги 6 проценталъ гӀумру гьабулеб буго Россиялъул цогидал икълимаздаги. Россия тун къватӀиб гӀумру гьабун буго аваразул 9 %, аслияб къагӀидялъ ЦӀоралда (Азарбижаналъул жанубияб бакътӀерхьуда) ва Туркиялда.
Аварал ккола Дагъистаналъул киналниги 52 муниципалияб гӀуцӀиялъул 23 гӀуцӀиялда цӀикӀкӀанисеб халкълъун. Гьел гӀуцӀиязулги 14 ккола ккола аваразул тарихияб территориялъун. Гьединго аваразул тарихияб территориялъун ккола Азарбижаналда гъорлӀ бугеб ЦӀор.
Бакълъул мухъ
• Аргъвани росдал бо
• * Аргъвани
• * Садуб
• Гьарадерихъ росдал бо
• * БакьулӀ Гьарадерихъ
• * Гъоркьа Гьарадерихъ
• * ТӀаса Гьарадерихъ
• * Игьали
• * Кунзахъ
• * ЦӀаналӀ
• МелъелтӀа росдал бо
• * Басрияб Сивухъ
• * МелъелтӀа
• * ЦӀиликь
• * ЦӀияб ЦӀиликь
• ЦӀунди-Шабдухъ росдал бо
• * ИчичӀали
• * ЦӀунди
• * Шабдухъ
• Гъоркьа Инхо
• Данухъ
• Ингиши
• КилалӀ
• ЛъаратӀа
• ТӀаса Инхо
• ЧӀиркъатӀа
• ЧӀикь
КъахӀиб росдал бо
КъахӀиб росдал бо  — Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — КъахӀиб росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 39,43 км².
Цер
Цер (латиназул мацӀалда Vulpes vulpes) — Canidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван.
Америкаялъул нухрагӀункӀкӀ
Америкаялъул нухрагӀункӀкӀ (латиназул мацӀалда Neovison vison) — Mustelidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб нухрагӀункӀкӀ.
Лезгин Википедия
Лезги́н Википе́дия (Лезги Википедия) — лезги мацӀалда бугеб энциклопедиялъул цо бутІа. Гьаб заманаялде щвезегІан гьениб хъван буго макъала.
Тарих
БутIа гIуцIана 2012 соналъ.
Тум Википедия
Лак Википе́дия (Лакку мазрал Википедия) — лак мацІалда бугеб энциклопедиялъул цо бутІа. Гьаб заманаялде щвезегІан гьениб хъван буго макъала.
НухрагӀункӀкӀ
НухрагӀункӀкӀ ялъуни Европаялъул нухрагӀункӀкӀ (латиназул мацӀалда Mustela lutreola) — Mustelidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
ГъалбацӀ
ГъалбацӀ (латиназул мацӀалда Panthera leo) — Felidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван.
Испан мацӀ
Испан мацӀ ( яги, кастил мацӀ) — Гьиндгин европияб хъизаналъул романияб мацӀ, жиб кӀалъаялъулаб латиналдаса Иберияб бащдабчӀинкӀиллъиялда лӀугьараб. Жакъа къоялъ гьеб буго глобалияб мацӀ жинда рахьдал мацӀалда гӀадин кӀалъалезул къадар 500 миллионалдаса цӀикӀкӀун бугеб, аслияб къагӀидаялъ КӀиябго Америкаялда ва Испаниялда. Испан мацӀ буго 20 пачалихъалъул официалияб мацӀлъун. Гьеб буго дунялалда бищун тӀиритӀарал рахьдал мацӀазул кӀиабилеб мандарин чин мацӀалдаса хадуб; дунялалда бищун тӀиритӀарал мацӀазул ункъабилеб ингилисалдаса, мандарин чиналдаса ва гьиндустани (гьинди-урду) мацӀаздаса хадуб; ва дунялалда бищут гӀатӀид тӀибитӀараб романияб мацӀ. Испан мацӀалда кӀалъалезул бищун цӀикӀкӀараб къадар буго Мексикаялда.
Мария ал-КъибтӀийя
Мария ал-КъибтІийя (مارية القبطية; ?, ? —, ?) — МухІаммад аварагасул лъади, муъминзабазул эбел.
Ругъелда росдал бо
Ругъелда росдал бо  — Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — Ругъелда росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 147,64 км².
Авар фонология
Авар фонология — авар мацӀалъул стандартияб абулеб къагӀида яги акцент. Гьаб макъалаялда хал гьабулеб буго стандартияб авар мацӀалъулъ фонологиялъулаб системаялъул. Авар мацӀалъул сверелазул фонологиял хаслъиял ралагье Авар мацӀалъул свералал макъалаялда.
Рагьарал
Рагьараб фонема авар мацӀалда буго щуго:, , , ,. Гьезул цобутӀаби данде лъеял мухӀканго загьирлъула кӀиго параялъул хутӀизегӀан: —  ва  —  параязул цобутӀаби данде лъей кидаго гуро мухӀканаб букӀунеб.
РагӀул байбихьуда рагьарал рацӀцӀадго дандчӀваларо, гьеб позициялда гьезда цебе букӀуна глотталияб ккураб рагьукъаб (яги плозив, яги жибго гьамза), жиндир гьеб бакӀалда, цо-цо лингвистаз рикӀкӀухъе, фонетикияб магӀна букӀунареб, мисалалъе: эбел , анкьго , ине. Амма гьамза мухӀканго загьирлъула рагӀабазул бакьулӀ, кӀиго рагьараб аскӀобе ккун, гьиатус лӀугьинчӀого букӀиналъе: рии, роол (ген.), беэнаб. Гьединго гьиатус лӀугьинчӀого букӀиналъе, гьамза гуребги, хӀалтӀизабула зирараб палаталияб аппроксимант : цӀияб, лъабгоял , дие. Гьеб къагӀида гӀемерисеб дандчӀвала морфемабазул рацӀцӀиялда.
Рагьаразул классификация
Рагьаразе классификация гьабула чанго батӀияб къагӀидаялъ. Артикуляция лӀугьунаго кӀутӀбузул позициялде балагьун, авар мацӀалъул рагьарал рикьула лабиаллъараздеги (кӀутӀбузулал) лабиаллъичӀездеги (кӀутӀбузулал-гурел). Лабиаллъарал ккола,. КӀутӀбузул позициялъул рахъалдаса, гьезде данде лъола кӀутӀбузулал-гурел:, ,.
Артикуляциялда мацӀалъул гьоризонталалда рекъон бугеб позициялъ баянлъизабула цебесеб кьералъул ва  рагьаралги нахъисеб кьералъул  ва  рагьаралги данде лъей. Гьезде данде ккуна буго гьоркьохъеб кьералъул.
Вертикалалда рекъон мацӀалъул позицияллъ баянлъизабула тӀасияб борхиялъул ва  рагьаралги гъоркьияб борхиялъул  рагьарабги данде лъей. Гьеб кӀибго борхиялда гьоркьор руго тӀасияб-гьоркьохъеб борхиялъул рагьарал: ва.
Палатализация ва назализация
Адабияталъулаб авар мацӀалъе палатализация хасиятаб гьечӀо, амма гьеб дандчӀвала цӀоралъулаб сверелалда позиционияб палатазизация хӀисабалда. Мисалалъе: адаб. тӀад — цӀор. кӀ´ад , адаб. бетӀер  — цӀор. бикI´ер , адаб. дуца  (эрг.) — цӀор. духьхь´а , адаб. гени  — цӀор. г´ени   ва ц.
Назализация авар адабияталъулаб мацӀалъе буго дагьго хасиятаб, дандчӀвала дагьалго рагӀабазулъ: у, у(н)гьи. Аслияб хӀалалъ, назализация дандчӀвала гьаркьазул къагӀидаби кьолел рагӀабазулъ: гьа, хIе (хӀама хъамизе абулеб).
Телави
Телави, Телавур (თელავი ) буго Гуржистаналъул КІахети вилаяталъул аслияб шагьар ва административияб марказ, жибги Алазаналъул расалъиялда бугеб. Гьелъул халкъалъул къадар бахуна гІага-шагарго 19 629 чиясдде (2014 соналде бугеб хІалалда рекъон). Шагьар буго Цив-Гомбори балалъул аххакь, ралъдал гьумералдаса 500–800 метраялъул борхалъуда.
Авар фонология
Кьабизаби
Авар мацӀалъул кьабизабиялъе хасиятал сипатал руго хадусел: хьвадарулеб (динамикияб) букӀин, эспираторияб букӀин, гӀезегӀан мухӀканго загьираб ва рагӀул цоккураб гьижаялде тӀаде кколеб букӀин. Кьабизаби кидаго тӀаде ккола рагӀиялъул тӀоцебесеб яги кӀиабилеб гьижаялде; ва киданиги рагӀул байбихьудаса бугеб кӀиабилеб гьижаялдаса добегӀан унаро: на́ку, кере́н, бéрцинаб, квара́наб, гьабу́ларо, у́на.
Телави
Тарих
Телавиялда тІоцересел археологиял рателазе дата гьабула Мазгарул гІасруялдалъун. Телвиялъул цІунун хутІарал бищун цересел сипат-суратазул цояб буго II гІасруялда греказул географчи Клавдий Птлолемеяс хъвараб: гьениб рехсолеб буго Теледа абураб цІар (Телавиялде регІел). XVIII гІасруялда Телави байбихьана лІугьине кІвар бугеб ва кІудияб сиясияб ва административияб марказлъун. Телавиялъул хІакъалъулІ интерес бугеб информация буго X гІасруялъул гІараб географчи Аль-Мукъаддасил хъвай-хъвагІаязда; гьес Телави рехсон буго гьеб заманалъул Кавказалъул Туплис, Шамхор, Ганжа, Шамах ва Ширван гІадал кІвар бугел шагьаразда цадахъ. Халкъалъул бицунаго, Аль-Мукъаддасица баян гьабун буго, гьеб аслияб къагІидаялъ насранияб дин ккураб букІанин абун. X–XII гІасрабазда Телави букІана цин КІахетиялъул пачалъиялъул, хадуб КІахети-Гьерети пачалъиялъул тахшагьарлъун. Гуржи пачалихъалъул Меседил гІасру–йилан абулеб заманалда (XII–XIII гІасраби) Телави лІугьана Гуржи пачалихъалъул бищун кІвар бугел сиясиял ва экономикиял марказазул цояблъун. XV гІасруялда цолъараб Гуржи пачалихъ биххидал, Телавиялъул роль гІодобе ккезе байбихьана ва ахиралда гьеб лІугьана даран-базаралъул ва устарлъиялъулаб гІадатаб шагьарлъун. Телавиялъе цІидасанги сиясияб кІвар щвана XVII гІасруялда гьеб КІахетиялъул пачалъиялъул тахшагьарлъун лІугьиндал. 1762 соналде гьеб лІугьана цолъизабураб Бакъбаккул Гуржистаналъул Картли-КІахети пачалъиялъул кІиабилеб тахшагьарлъун (Туплисалдаса хадуб).
Авар фонология
Кьабизаби
Кьабизабиялъул хьвадари (динамика) загьирлъула рагӀи хисулелъуб, ва гьелъул хӀасилалда рагӀулӀ лӀугьуна батӀи-батӀиял хиса-басиял. Кьабизаби лъабабилеб гьижаялде тӀаде бачӀунеб бугони, кьабизабиялда цебесеб рагьараб тӀагӀуна (синкопа): бетӀе́р (ном.) — ботӀро́-л (ген.), кагъа́т (ном.) — кагъти́ца (ген.), гомо́г (ном.) — гонги́ца (ген.) ва ц.
Телави
Россиялъул кверщаликь
1801 соналъ, Россиялъул империялъ Картли-КІахети кверщаликье босун хадуб, Телавиялъул букІараб тахшагьаралъул статус тІагІана. XIX гІасруялда шагьаралъе кьуна Тифлис губернатлъиялъул уездалъул марказалъул статус. Гьеб периодалъ шагьаралъул экономика гІуцІун букІана индустриялъул гьитІи-бикъинаб бутІабаз (къехь белъин, чиниялъул продукция, чІагІа гьаби ва ц.), даран-базаралъ ва росдал магІишаталъ. XIX гІасруялъул ахиралда шагьаралъул халкъалъул къадар букІана гІ.-ш. 12 000 чи.
Авар фонология
Кьабизаби
РагӀиялъул гӀемерлъул форма лъугьунелъул, кьабизаби тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде ккани, тӀагӀуна кӀиабилеб гьижаялъул рагьараб: гама́чӀ — га́нчӀал; гIере́къ — гIе́ркъал, лъеле́хь — лъе́лхьал ва ц.
Кьабизабиялъ хасаб роль хӀала рагӀиялъул хъвалсараб аслу лъугьиналда, мисалалъе, аблаутияб хисунккей, рагӀулъ кьабизабиялъул бакӀалда бараб гьечӀониги, цадахъ регӀула кьабизаби хьвадигун: тӀехь (ном. ц. ф.) —  тӀахь -а́л (ном. гӀ. ф. — тӀохь-а́л (ген.), гъе́ду (ном. ц. ф.) —  гъуд -у́л (ном. гӀ. ф.) —  гъад -и́л (ген.).
Телави
География
Телави буссараб буго Цив-Гомбори баладе жанубиябги жанубиябгин бакътІехьул рахъалъ, шималияб ва шималиябги бакъбаккул рахъалъ гІурхъилъула Алазаналъул расалъигун.
Авар фонология
Кьабизаби
Кьабизабиялъ хӀала батӀи-батӀиял релъарал рагӀабазул магӀна батӀа бахъиялъул роль: рагъи́ (цӀар.) — ра́гъи (масд.), лъикӀлъи́ (цӀар) — лъи́кӀлъи (масд.), рикьи́ (цӀар) — ри́кьи (масд.).
Телави
География
Алазаналъул расалъиялдаса шималияб рахъалда бугеб КІудияб Кавказалъул бал бихьула кинабго Телавиялдаса гІадин.
Авар фонология
Кьабизаби
Кьабизабиялъул бакӀалда бараб чӀедерал ва гӀатӀидал рагьарал данде лъей ккола батӀи-батӀиял категориалиял формаби лӀугьиналъул къагӀидалъун: рухье́н (цӀар) — ру́хьин (масд.), къотIе́л (цӀар) — къо́тIи (масд.), рате́л (цӀар) — ра́ти (масд.). Кьабизабиялъул бакӀ ккола гьел рагӀабазул статус мухӀкан гьабиялъул критерияздаса цояб. Жубараб рагӀиялъул кӀиабилеб компоненталъул кьабизаби тӀагӀуна, щай гурелъул гьеб кӀиабилеб гьижаялдаса хадуса букӀине бегьуларо, мисалалъе: на́хъарукъ, бетӀе́рчIахъад, бетӀе́ргьанчи. Цогидал мацӀаздаса рачӀарал лъаб- яги цӀикӀкӀун журарал рагӀабазулъ кьабизаби бачӀуна кӀиабилеб къотӀелалде тӀаде: теле́пон, гене́рал.
Телави
География
Гьанжесеб заманалъ Телавиялъул бухьен буго Туплисгун кІиго автомобилияб нухалдалъун. Бищун лъикІаб нух буго КІахетиялъул росдалаб рахъалдасан, ва гьелъул халалъи буго 156 км, гьелдаса къокъаб буго Гомбори баладасан бугеб нух. Гьелъул халалъи буго 96 км, амма хІалтІизабиялъе гьеб буго санагІалъи гьечІеб ва чІедераб, 2014 соналдаса унеб буго гьеб нухалъул реставрация.
Авар фонология
Рагьукъал
Халалъиялъул ⟨ː⟩ ишараялдалъун рагьукъазе транскрипция гьабиялъул анализалъул буго кӀиго батӀияб къагӀидаю. Халалъи ккола батӀабахъилъул бутӀалъун, амма гьединго гьеб ккола артикуляциялъулаб къуватлъунги, гьединлъидал рагьукъал гьанир баян гьарун руго фортис ва ленис хӀисабалда. Фортис аффрикатал, ай къуватал аффрикатал халатал руго фрикативияб бутӀаялда, мисалалъе (tss), контуралъул плозивияб бутӀаялда гуреб, итал мацӀ гӀадазда геминатиял аффрикатазда гӀадин  (tts). Лейверица (1994) анализ гьабулеб буго, мисалалъе, гьаракьалъе кӀисегментияб аффрикативиябгин фрикативияб тартиблъи кинниигин.
Рагьукъазул классификация
Авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал рикьула кӀиго тӀелалде: обструэнтал (хъуй-бугел) ва соноратал. Жиндирго иргаялда обструэнтазул аслияб система бикьула жеги лъабго системалде: 1) окклюзивазул лъабилаб система; 2) аффрикатазул ункъилаб система; 3) спирантазул лъабилаб система.
Телави
География
Жиндир берцинлъиялъухъги, тарихиял гІарасазухъги, гьоболлъиялъухъги Телави буго Гуржистаналда машгьураб туристикияб бакІлъун.
Авар фонология
Соноратал
Сонориял рагьукъал, ай жал гьаракьалъул тракталда хӀухьелалъул турбулентияб чахи гьечӀого лӀугьунел, руго хадусел:, , , , ,.
Анаптиксис
Анаптиксис, яги тӀаде рагьараб гьаракь бачӀин, загьирлъула жибго рагьараб бачӀиналдулъунги рагьукъалда цадахъ гьижаялъулъ гьеб ккеялдалъунги рагӀи хисулелъуб: оц — оц-о-ца (эргатив), АхIмад — АхIмад-и-ца (эргатив) ва ц.
Телави
Сиясат
Телавиялъул муниципалияб мажлис (гуржи: თელავის საკრებულო) буго Телавиялда вакилаб идаралъун, жакъасеб къоялъ гьенив гъорлІ вуго 33 чи. Мажлис регулярго данделъула кодексалда хис-басалъул, коммуналиял, шагьаралъул бюджеталъу, шагьаралъул хІукуматалда хадуб халкквеялъул гІадинал суалал тІураялъе. Телавиялъул мажлисалде рищиял гьарула ункъго соналдаса ункъго соналде. Ахирисел рищиял рукІана 2017 соналъул октобералда.
Авар фонология
Аблаут
Аблаут (рагьарал хиси) — форма яги рагӀи лӀугьунаго, рагӀи хисулаго: '/': налъ и — налъ у ца (эргатив); '/': т и ризе — т е резе (гӀахьалаб заман); '/': кь и ли — кь о лоца (эргатив); '/': т у нкизе — т е нкезе (гӀахьалаб заман); '/': н у с — н о соца (эргатив); '/': хleтl e — хIатI и ца (эргатив); '/', к е ту — к у тул (гӀем. ф.); '/': п е р — п о роца (эргатив); '/': б е че — б а чица (эргатив); '/': чохтI о — чахтI и ца (эргатив); '/': гь о ло — гь а лица (акт. игӀр.); '/': бугъ а — бугъ и ца (эргатив); '/': хъ а ла — хъ у лби (гӀем. ф.); '/': гI а штIи — гI о штIоца (эргатив) ва ц.
Рагьаразул элизия
Элизия, яги рагьарал тӀагӀин, загьирлъула рагӀи хисулаго, форма ва рагӀи лӀугьунаго, кьабизаби лъабабилеб гьижаялде тӀаде ккеун, кӀиабилеб гьижаялъул рагьараб тӀагӀиналдалъун (кӀижурарал рагӀабазул хъвалсараб аслуялъул кӀидаго ккола кьабизабиялъулаблъун): буру́тI — буртIи́ца (эргатив), гомо́г — гонги́л (ген.), кагъа́т — кагъти́ца, гlepeтl — гIертIица (эргатив) ва ц.
Рагьаразул ассимиляция
Ассимиляция, яги цо гьаракь цогидалда релъин, авар мацӀалда дандчӀвала прогрессивиябги регрессивиябги ассимиляция хӀисабалда.
Прогрессивияб ассимиляция, яги цебе бугеб гьаракьалъ хадуб бугелде асар гьаби, лӀугьуна:
Регрессивияб ассимиляция, яги хадуб бугеб гьаракьалъ цебе бугелде асар гьаби, лӀугьуна:
Хъвалсараб аслуялъулъ ва гӀемерлъул формаялъул ассимиляиялъул данде кколел формаби кидаго гуро рукӀунел, ва гьеб процесс лӀугьуна гӀицӀго цолъул формаялъул хъвалсараб аслуялъулӀ, гӀемерлъул формуялъул рагьараб абуни хисуларо: гIус — гIосо́л (ген.) — гIуса́л (гӀем. ф.), гIучI — гIочIо́л (ген.) — гIучIа́л (гӀем. ф.), рукъ — рокъо́б (лок. V) — рукъза́л (гӀем. ф.), ракI — рекIе́л (ген.) — ра́кIал (гӀем. ф.), цIа — цIе́л (ген.) — цIа́ял (гӀем. ф.), лъим — лъел (ген.) — лъи́нал (гӀем. ф.), ва ц.
Цо-цо букӀине бегьула гӀемерлъул формаялда ассимиляцияги, цолъул формаялда — диссимиляцияги загьирлъи, гьениб байбихьулаблъун рикӀкӀуна хъвалсараб аслуялъул формаби: гьоко́ — гьаки́л (ген.) — гьака́л (гӀем. ф.), сордо́ — сарди́л (ген.) — сарда́л (гӀем. ф.), чӀорто́ — чӀарти́л (ген.) — чӀарта́л (гӀем. ф.), ва ц.
Редукция
Авар мацӀалда редукциялъул, ай кьабизабуларел рагьаразул гьаркьилаб тӀабигӀат хисиялъул даража буго дагьа-макъаб, гӀаммго абуни, редукция буго къадаралъулаб. Гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб кьабизабуларел гьижабазда редуцилъула загӀипго: р а хIáт, х а ли́ч а , рачéл, вáчI а н а . Цогидал рагьаразеги лӀугьуна гьединалго загӀипал хиса-басиял, жидеца гьезул фонологияб статусалъе асар гьабуларел: къебéд, керéн, векéрухъан, тIокъó, бусéн, бигьáро ва ц.
Сингармонизм
Сингармонизм, ай кьералдалъул ва лабиализациялдалъун загьирлъулеб прогрессивияб ассимиляция, авар мацӀалда загьирлъула ахиралда бугеб рагьараб кьибилалда бугеб рагьаралда релъиналдалъун: кечI — кочIол (ген.) — кучӀдул; цер — царал (ген.) — цурдул, ва ц.
Рагьукъазул ассимиляция
Ассимиляция ' > ' лӀугьуна мацӀалъул цересел ва нахъисел рагьукъазда цебе рагӀи ва форма лӀугьунагоги, рагӀи хисулелъубги: гъа м ас — гъа н сил (ген.), га м ачI — ганчIил (ген.), та м ахьу — та н хьил, чIи м их — чIи н хал (гӀем. ф.); цо-цо мехалъ гьел гьаркьал хисичӀогоги хутӀула: ханжар — хонжроца (эрг.) ва ц.
Лабиализация
Лабиализация, яги артикуляциялъулъ кӀутӀби цебе цутӀи, буго авар мацӀалъе гӀемер хасиятаб ва дандчӀвала кидаго рагӀабазул байбихьуда (журарал рагӀабазулӀ гьоркьобги букӀине бегьула): гвай, гвенд, квар, кквезе, квер, кӀвар, свак, ххвел, хъвазе ва ц.
Делабиализация
Делабиализация, яги лабиализация тӀагӀин, лӀугьуна рагӀи хисулаго лабиалиял рагьукъазда хадур лабиалиял, яги гургинлъарал рагьарал ва  рачӀиналъ: кlветl — кIутIби (гӀем. ф.); гъветI — гъутIби (гӀем. ф.), гъотIоца (эргатив) ва ц.
Рагьукъазул элизия
Элизия, яги гьаракь тӀагӀин, лӀугьуна ', ', ', ' рагьукъазе рагӀи хисулаго, форма ва рагӀи лӀугьунаго: рехъен — рехъаби (гӀем. ф.); бусен — бусадул (ген.); хIалтIухъан — хIалтIухъаби (гӀем. ф.), лъим — лълъел (ген.) — лъадаца (акт.), гӀaтӀид (тӀадрагӀи) — гӀатӀилъи (цӀар); къебед — къебелъи, щулат(го) (тӀадр.) — щулалъи (цӀар) ва ц.
Эпентезис
Эпентезис, яги тӀаде рагьукъаб гьаракь бачӀин, загьирлъула гӀицӀго рагьарабгун цадахъ, ай гьижа хӀисабалда, рагӀи хисулелъуб: рахь — рахь-да-ца (эргатив); моцI — моцI-ро-ца (эргатив); бер — бер-зу-ца (эргатив) ва ц.
Адабият
ГӀурусалда:
ЦӀиркъ
ЦӀиркъ (латиназул мацӀалда Lynx) — Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Абхаз Википедия
Тарих
БутӀаялъул хIалтIи байбихьана ва тIоцебесеб макъала хъвана 2008 соналъ
ГӀамир-СултӀан I (аваразул нуцал)
ГІамир-СултІан I (XIII гІ. тІоцебесеб бащалъи) — Байсар нуцаласул вас, жинца умумузул тах Суракъатил наслуялъухъе нахъбуссинабурав.
Абу-Муслим хун гІага-шагарго 30 сон индал, ГІамир-СултІаница бакІарула аваразул аскар ва Хунзахъ жиндирго рукІарал балъгоял рахъкколезул кумекалдалъун тІаде кІанцІула гъазиязде. Гьездаго гьоркьов вукІуна Аваристаналъул амир ГІамир-АхІмад ибн Чупан. Гьел яги гъурула, яги нахъе гъола, ГІамир-СултІан лъугьуна Аваристаналъул нуцаллъун, гьедин Суракъатил наслуялъухъе нахъбуссуна нуцаллъиялъул тах, халкъалъ дагь-дагьккун Ислам тезе байбихьула.
«Тарих Дагъистан» абулеб Дагъистаналъул тарихияб хроникаялда рехсон буго: «... Гъумекиб ва Хайдакъалъул бутІрузда гьоркьоб букІараб ракълил матІу бекула ЩайтІаналъул хІаракат бахъиялдалъун. Шагьидзабазул амирасул (ХІамза) ирсилазул Хайдакъалъул бетІергьабазул гьеб хІинкъараб мехалъ нахъе рукІарал МухІамад-ханасдаги, Ашир-ханасдаги ГІамир-ханасдаги рукІел батула Аваристаналъул бетІергьабазухъ ва гьезул рахъ кколеллъун рукІине тІаде босула... Гьенир гьездаги Гъумекиб бетІерадаги гьоркьор лъугьуна вахІшиял рагъар... Аваразул ханас кагъатги ва, бищун кІалъазе пагьму бугезда гьоркьоса рищун, чапарзаби ритІула Каутар-шагьасухъе, тюрказул улкаялде... ва цебе лъола цолъиялъул ва гьудулъиялъул суал, мадугьалъиялъулги тушбабазде данде гьарурел рагъазда цоцазе кумек гьабиялъул шартІазул къануназдаги рекъон», гьеб къотІи-къай щула гьабула гІагарлъи гІуцІиялдалъун — Каутар-шагьас жиндирго вас Кей-Кадие ячуна аваразул нуцаласул берцинай яс ва ахирисесул яц кьола Саратание, аваразул нуцаласул васасе... Ва гьеб къотІи-къай тІубазе «...Каутар-шагь тюрказул аскарги бачун уна Гъумекиве бакъбаккул рахъалдаса», ва «Авар вилаяталъулги» Хайдакъалъулги аскар бакътІерхьул рахъалдасан. Гьедин, гьеб хроникаялда рекъон, Саратанил эмен, ГІамир-СултІан, Исламалъул гъазиязухъа нуцаллъи бахъун хадув, кватичІого, къотІи-къай гьабун, цолъула магъулалгун ва Хайдакъалъул ханзабигун, ва гьез кьаби щвезабула гъазиязул централдаго — Гъази-Гъумекиб. Гьелъул хІакъалъулъ хроникаялъ рехсолеб буго: «гьел рачІана талат къоялъ, тІоцебесеб рамазаналъ Нажмужинил къоязда... Саратаница ва Каутарица чІунтизабуна ГІумекиб... ва гъумекалъул киналниги амирзаби, жалги ХІамзал ирсилал, щущала дунялалъуд батІи-батІиял рахъазде».
ГІамир-СултІанил ирс босула гьесул вас I Малик Саратница.
Евразиялъул цӀиркъ
Евразиялъул цӀиркъ (латиназул мацӀалда Lynx lynx) — Felidae хъизан цӀиркъ.
Испаниялъул цӀиркъ
Испаниялъул цӀиркъ (латиназул мацӀалда Lynx pardinus) — Felidae хъизан цӀиркъ.
БагӀараб цӀиркъ
БагӀараб цӀиркъ (латиназул мацӀалда Lynx rufus) — Felidae хъизан цӀиркъ.
Кабардин-черкес Википедия
Кабардин-черкес Википе́дия (Адыгэбзэ Уикипедиэ) — кабардин-черкес мацӀалда бугеб энциклопедиялъул цо бутІа. Гьаб заманаялде щвезегІан гьениб хъван буго макъала.
Тарих
БутIа гIуцIана 2015 соналъ.
Вена
Австриялъул тахшагьар
Панда
Панда :
Ци
Ци (Ursidae) – Ursidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван.
ХӀираъ нохъо
ХІираъ - Маккаялдаса 3,5 км араб бакІалда бугеб нохъо.
ТӀелекь росдал бо
ТӀелекь росдал бо  — Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — ТӀелекь росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 7,87 км².
КӀудияб панда
КӀудияб панда (латиназул мацӀалда Ailuropoda melanoleuca) – Ursidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван.
ХъахӀаб ци
ХъахӀаб ци (латиназул мацӀалда Ursus maritimus) – Ursidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван.
ГьитӀинаб панда
ГьитӀинаб панда яги БагӀараб панда (латиназул мацӀалда Ailurus fulgens) – Ailuridae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Словения
Бук1араб Югославиялъул пачалихъ тахшагьар Любляна
Варшава
Варшава (Warszawa) — Полшаялъул тахшагьар. 2014 соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀаязда рекъон росулъ гӀумру гьабула 1 735 000 чияс.
Пуду
Пуду (латиназул мацӀалда Pudu) – Cervidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
Къарачай-Черкес
Къарача́й-Черке́с Жумгьурият — Россия Федерациялда гъорлъе унеб жумгьурият
Тахшагьар - Черкесск.
Мазама
Мазама (латиназул мацӀалда Mazama) – Cervidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Овидий
Публий Овидий Насон (Publius Ovidius Nasō, ; 20 март 43 НЩ, Сулмона — 17/18 НЭ, Томис) — румав поэт, Августил хӀакимлъиялъул заманалда вукӀарав. Гьев вукӀана Вергилил ва Гьоратил мехцояв, гьезда цадахъ жив гӀемерисев латин литератураялъул лъабго канонияв поэтлъун рикӀкӀунев. Империялъулав гӀалимчи Квинтилианица рикӀкӀунаан гьев ахирисев латин рокьулав элегист вукӀанилан. Овидий жиндир гӀумрудалӀ халкъалда гьоркьов цӀакъ цӀар рагӀарав поэт вукӀаниги, Август императорас гьев регӀана Томисалде, ЧӀегӀер ралъдахъ бугеб Дакия провинциялде, ва гьениб гьес тӀамуна ахирисеб анцӀго, хвезегӀан.
ГӀумру
Овидица жиндирго гӀумрудал хӀакъалъулӀ хъвалеб буго цогидал румал поэтаздаса цӀикӀкӀун. Гьесул биографиялъул хӀакъалъулӀ информация щвараб буго гьесул поэзиялдаса, хасго Тристаялдаса (Tristia 4.10), жинда жаниб гьесул гӀумрудал кьун буго халатаб автобиографияб баян кьураб. Цогидал иццаз гъорлӀе рачуна КӀудияв Сенекаца ва Квинтилианица кьураб баян.
Хьиндахъ росдал бо
Хьиндахъ росдал бо:
Братислава
Словакия пачалихъалъул тахшагьар
Гъаргъадан
Гъаргъадан яги Носорог (латиназул мацӀалда Rhinocerotidae spp.) – Rhinocerotidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Египеталъул президентазул сияхӀ
Египеталъул президентасул хъулухъ гӀуцӀун буго 1953 соналъ. Президент ккола Египеталъул пачалихъалъул бетӀерги, Египеталъул яргъидгӀуцӀарал къуватазул тӀадегӀанав бетӀерав цевехъанги. ГьабсагӀат президентлъун вуго ГӀабдульфаттахӀ ас-Сиси, жинца улкаялъе нухмалъи хӀакъикъаталги 2013 соналъул пачалихъияб инкъилабалдаса ва официалго жив 2014 соналъ вищарав.
ГӀаммаб информация
Египеталъул тӀоцевесев президентлъун вукӀана МухӀаммад Наджиб, жив 1952 соналъ Египеталда революция гьабурал эркенал офицерзабазул багъа-бачариялъул церехъабазул цояв, ва президентлъиялде лъугьарав 1953 соналъул 18 июналда, Египет жумгьуриятлъун лъазабураб къоялъ. Гьелдаса нахъе президентлъи гьабуна щуго чияс: Джамал ГӀабдуннасирица, Анвар ас-Садатица, ХӀусни Мубаракица, МухӀаммад Мурсица ва ГӀабдульфаттахӀ ас-Сисица. ТӀаде жоялъе, Суфи Абу ТӀалиб президент хӀисабалда хъулухъалда вукӀана Садат чӀваялдаги гьесда хадусев вищиялдаги гьоркьов, ГӀадли Мансур президент хӀисабалда вукӀана 2013 соналъул пачалихъияб инкъилабалда президент Мурси тӀасареххун хадув.
Революциялдаса хадув, 2011 соналъул 11 февралалда ХӀусни Мубарак хъулухъалдаса гӀодов чӀчӀедал, хъулухъ хутӀун букӀана вакантияблъун, пачалихъалъул бетӀерасул ва хӀукуматалъул бетӀерасул ишал тӀуралев вукӀана яргъидгӀуцӀарал къуватазул тӀадегӀанаб мажлисалъул вакиль, фельмаршал МухӀаммад ХӀусейн Тантави.
Вергилий
Пу́блий Верги́лий Маро́н (Publius Vergilius Maro, ; 15 октобер 70 НЩ, Андал, Мантуялда гӀагарлъухъ, Цизалпияб Галлия — 21 септембер 19 НЩ, Брундизий, Италия), — некӀсияв румав поэт, жив Августил периодалъ вукӀарав. Гьес хъвана латин литератураялда бищун машгьураб лъабго поэма: Эклогал (яги Буколикал), Георгикал, ва эпос Аенеидал.
Египеталъул президентазул сияхӀ
ГӀаммаб информация
МухӀаммад Мурси хъулухъалде лъугьана 2012 соналъул 30 июналъ, 23–24 маялъ ва 16–17 июналъ рукӀарал президентасул рищиязда жив вищун хадув. Гьев тӀасареххана 2013 соналъул 3 июлалъ Египеталъул яргъидгӀуцӀарал къуватаз, пачалихъияб инкъилабалъул хӀасилалда, гьев тӀасареххияле гӀоло рукӀарал массивиял протестаздаса хадув. Мурси хисун президент хӀисабалда вачӀана ГӀадли Мансур, Египеталъул ТӀадегӀанаб конституционалияб махӀкамаялъул бетӀер. ГӀадли Мансурица гьа бана ТӀадегӀанаб конституционалияб махӀкамаялда цебе 2013 соналъул 4 июлалда.
Вергилий
Гьавуна рес бугеб хъизаналда, гӀолохъанлъуда вахъана Медиоланалде. ЛӀугьа-бахъиназдалъун бечедаб гьечӀеб жиндирго гӀумрудал цӀикӀкӀанисеб Вергилица тӀамуна Неаполалда ва гьелъул сверухъ, мех-мехалъ Румалдеги щун. КучӀдул хъвазе байбихьана НЩ 50-абилел соназдаго. НЩ 39 соналъ басма гьабуна гьесул гӀухьбузузлал кучӀдузул мажмугӀ, Буколикал, жиндир кӀудияб битӀ букӀараб ва жинца автора жиндирго эпохадул цӀакъ машгьурав поэтлъун лӀугьинавураб.
Египеталъул президентазул сияхӀ
ГӀаммаб информация
ГьабсагӀа вугев президент ас-Сиси хъулухъалде лъугьана 2014 соналъул 8 июлалъ, 26–28 маялда рукӀарал президентасул рищиязда бергьун хадув. Гьев кӀиабизеги вищана 2018 соналъул 26–28 марталда рукӀарал рищиязда.
ТӀогьохъ росдал бо
ТӀогьохъ росдал бо  — Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — ТӀадтӀогьохъ росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 19,77 км².
ЧӀегӀераб гъаргъадан
ЧӀегӀераб гъаргъадан (латиназул мацӀалда Diceros bicornis) – Rhinocerotidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
КъатӀар
КъатІар ккола дунялалдаго — 3-еб пачалихълъун тІабигІияб газалъул нахърателалъул рахъалъ, дунялалда 6-еб пачалихълъун жиндица тІабигІияб газ къватIисел улкабазде кьолеб ва бищун гIемераб нарт къватIисел пачалихъазде экспорт гьабулеблъунги (21-еб бакI дунялалдаго). Гъорлъе уна ОПЕК организациялда.
Гъоркьияб борхиялъул цебесеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб
Гъоркьияб борхиялъул цебесеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб ккола рагьарал гьракьазул цо тайпа, жиб цо-цо кӀалъалел мацӀазда хӀалтӀизабулеб. Гьеб буго микьго кардиналияб рагьараб гьаракьалдаса цояб, жиб цо мацӀалъул рагьараб гьаракьаже дурусго данде ккезе кколареб, аслияб къагӀидаялъ, фонетикияб роценалъул системаялда байбихьул бакӀлъун бугеб.
МацӀал
ГӀемерисел мацӀазда буго гъоркьияб борхиялъул лабиаллъичӀеб рагьаралъул цо чанго форма. Гъоркьияб кьералъул цохӀо гурони рагьараб гьаракь гьечӀел мацӀазда, гьеб рагьаралъул ишара a хӀалтӀизабизе бегьула, щай абуни гьеб аслияб латин алипбаялда гьеб буго гъоркьияб борхиялъул рагьаралъе цо бугеб ишара букӀиналъ. Гьедин бихьизабуралъ гъоркьияб борхиялъул цебесеб кьералъул рагьаралдасаги гӀемер кьола гъоркьияб борхиялъул централияб рагьарб. ХӀакъикъаталдаги, цо кӀудияб батӀалъи гьечӀого букӀинеги бегьула. (Балагье Акустикаялде).
Динго
Динго (латиназул мацӀалда Canis lupus dingo) – Canidae хъизан гӀалхул кӀудияб гьой.
ХъахӀаб гъаргъадан
ХъахӀаб гъаргъадан (латиназул мацӀалда Ceratotherium simum) – Rhinocerotidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Манул
Манул (латиназул мацӀалда Otocolobus manul яги Felis manul) – Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Гепард
Гепард (латиназул мацӀалда Acinonyx jubatus) – Felidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван.
Пума
Пума (латиназул мацӀалда Puma concolor) – Felidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван.
Рихьард Вагнер
Вилгьелм Рихьард Вагнер (Wilhelm Richard Wagner, ; 22 май 1813, Лейпциг — 13 фебруар 1883, Венеция) — герман композитор, театралъулав директор, полемикист ва дирижёр, жиндир тӀоцебесеб иргаялда жаниб операздалъул (яги, жал "музикалиял драмаби" хӀисабалда лъалел хадусел гьесул хӀалтӀабаздалъун) цӀар арав. Ккола операдул кӀудияв реформатор, жинца кӀудияб асар гьабурав эвропияб музикалияб култураялде, хасго опериял ва симфоникиял жанрабазде.
Гиничукь
Гиничукь — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб Хунзахъ росдал советалде гъорлъе кколеб.
TransAsia гьавамухъазул 235 рейс
Тайбэялда ATR 72 самолеталъул катастрофа яги TransAsia гьавамухъазул 235 рейс — ккола 2015 соналъул 4 февралалда тайваналъул TransAsia Airways авиакомпаниялъул ATR 72 самолёталъул, Тайбэялда ккараб катастрофа. БакIалъулаб TransAsia Airways авиакомпаниялъул ATR-72-600 самолет букIана, B-22816 борталъул номералда гъоркь, Суньшань аэропорталдаса Цзиньмэнь аэропорталде жанисеб, 235 рейс гьабулеб. Гьаваялде бахъун заманго иналде, гьеб мухъда хIалтIизабизе кIвечIо, ва хеккого борхалъи дагьлъизе байбихьана. Ахиралда гьеб бортана автомобилалъул нухалда аскIоб бугеб гIемераб гъваридаб гьечIеб Цзилун гIорулъе.
Puma yagouaroundi
Ягуарунди (Puma yagouaroundi) – Felidae хъизаналъул гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван.
Колоколо
Колоколо (латиназул мацӀалда Leopardus colocolo) – Felidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Шималияб Кавказалъул Легион
Шималияб Кавказалъул Легион (Nordkaukasische Legion) — КӀиабилеб дунялалъул рагъул заманалда букӀараб ва германияз гьабураб рагъул гӀуцӀел, гьелда гъорлӀ рукӀана Шималияб Кавказалдаса эмигрантал, рагъда асирлъарал ва нацистазул рахъалде арал.
Тарих
Германияз, жидерго матлабалги гӀадахъ росун, 1942 соналъул "Бакъбаккуда бакӀалъул кумекалъулал аскарал гӀуцӀелазул хӀакъалъулӀ хӀал"–алда киналго кавказиял лъазаруна Гермениялъул ихтиярал ращадал цададахъчагӀилъун. Германияз кавказиязе гьарулел рукӀана киналго санагӀалъиял; Дрезденалда рагьун букӀана Рагъул муллабазул школа, гьенир хӀадур гьарулел рукӀана аскаразда диниял ишал тӀураялъе гӀадамал, цо-цо гьел рукӀунаан рагъул гӀуцӀелазул командирзабилъунги. Кавказиял ругел рагул гӀуцӀелазда Исламалъул тӀалабал цӀунулел рукӀана кколеб хӀалалда: рационалда рукӀунароан болъонил гьан, хъалянал, алкогьо; как базе заман щведал гьарулаан сагӀтилал лъалхъиял.
YouTube
YouTube абула «Ютуб» яги «Ютьюб» (YouTube) — гьеб ккола видеоял жанире разе гIуцIцIараб интернет-хъулухълъун. Гьеб хIалтIизабулезе рес буго гьенибе видео рехизе, рехаралъухъ балагьизе, гьениса видео къватIибе цIазе, жиндирго гьалмагъзабазулгун видеоял гIахьал гьаризеги. ХIалтIизабизе бигьаяб букIиналъ YouTube лъугьана кутакалда машгьураб видеохостинглъун, ва гьеб ккола дунялалдаго лъабабилеб бакIалда бугеб сайтоъун, жинда жанире лъугьунезул къадаралъул рахъалъ. . 2012 соналъул январ моцIалда, къойида жаниб гьелде раккаразул къадар бахана 4 млрд. чиясде.
Муъминзабазул улбул
МухІаммад аварагасул руччаби яги муъминзабазул улбул (أمهات المؤمنين) — МухІаммад аварагасл  лъудби.
Хадижа бинт Хувайлид
Хадижа бинт Хувайлид (خديجة بنت خويلد; 555—619) —
Савда бинт ЗамгІа
Савда бинт ЗамгІа (سودة بنت زمعة —
ГІаиша бинт Абу Бакр
ГІаиша бинт Абу Бакр —
ХІафса бинт ГІумар
ХІафса бинт ГІумар —
Зайнаб бинт Хузайма
Зайнаб бинт Хузайма (زينب بنت خزيمة; 595—626) —