cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саккараялъул сияхӀ
Саккараялъул сияхІ ккола ганчІида бекІкІун гьабураб сияхІ, жинда пиргІавназул цІарал рехсон ругел. СияхІ батана 1861 соналъ Саккараялда, Тунари абулев Рамсес ТадегІанасесул хІакимчиясул ("киналго ханасулал памятниказда тІад хІалтІиялъул бетІерав") хоб-рукъалъуб.
СияхІалда рехсон буго 58 пиргІавнасул цІар, Анеджибидасаги КъагІадасаги (I Наслу) бахъараб II Рамсесиде щвезегІан (XIX наслу), тартиб буго гІаксаб, ай, сияхІалда тІоцебесеб цІар буго II Рамсесил. Гьединго сияхІалда гьоркьор риччан руго КІиабилеб хиси ккараб заманалъул пиргІавнал, гиксосазул ханзаби ва Ахенатенида хурхен бугел пиргІавнал. Щибав пиргІавнасул цІар хъван буго картушалда жаниб. Кинабниги 58 цІаралъул хвечІого хутІун буго 47.
СияхІалъул гІуцІи
ЦІарал рехсон руго гІаксаб хронологияб тартибалда тІасияб кьералъул кваранаб рахъалдаса гъоркьияб кьералъул квегІаб рахъалде.
ГӀалиева, ХӀамзатил Фазу
ГӀалилазул ХӀамзатил Фазу (5 декембер 1932, Гиничукь, Хунзахъ мухъ, Дагъистаналъул АССР — 1 январ 2016, МахӀачхъала, Дагъистан) — аваразул, советияй ива россиялъулай шагӀир, Дагъистаналъул халкъияй шагӀир (1969), прозаик ва публицист. Аваразул, Дагъистаналъул ва Россиялъул адабият цебетӀеялъе гӀемераб хӀалтӀи гьабурай гӀадан.
Гьелъие шапакъат гьабун щвана «Къиматалъул гӀаламат» ва Халкъазул гьудуллъиялъул кӀиго орден, Мукъадасав апостол ТӀоцевеахӀарав Андрейил орден (2002); гьединго гьелъул шапакъатазда гъорлӀ руго: Совет ракълил фондалул меседил медаль, Рекъел цӀуниялъул совет комитеталъул «Ракълие гӀоло кьеркьончӀужу» медаль ва ТӀолгодунялалъул Ракълил шураялъул юбилеяб медаль, ва гьел гурел цогидалги къватӀисел пачалихъазул къимат шапакъатал.
Цогидал мацӀазде таржама
ГӀалилазул Фазул тӀахьал таржама гьарун руго гӀурус, ингилис, герман, испан, швед, чех, пол, паранс, япон, тамил, свахили, кхмер, гьинди ва цогидал мацӀазде.
Авар алипба
Авар алипба — 1928 соналъ авар хъвай-хъвагӀи кириллицаялде бачаралдаса нахъе бугеб авар мацӀалъул хӀарпазул тартиб. Авар алипбаялда буго 45 хӀарп (школабазда малъулеб грамматикаялда рекъон 46) гъорлӀе рачун гьечӀо гӀезегӀанго полиграфал, жал гӀатӀидго хӀалтӀизарулел. Руго жеги 1952 соналъ алипбалде гъорлӀе рачине хӀукму гьабун рукӀарал, амма рилӀинаричӀел диграфалги.
Тарих
1938 соналъул 5 январалда Дагъистаналъул вилаяталъул комитеталъ лъазе гьабуна Дагъистаналъул мацIазул алипбаял кирилицалде руссине гьаби. 8 фебруаралда гьеб хӀукму тасдикъ гьабуна Дагъистаналъул АССР-лъул ЦКалъ. 10 фебруаралда цӀияб авар алипба басмалъизабуна Дагъистаналъул "ХӀакъикъат" казияталда.
Гьелдаса хадуб алипбаялда хис-бас гьабуна (тӀаде жубана Ё, тӀаса бахъана Тл диграф). 1952 соналъул декембералда Тарихалъулги, мацӀалъулги адабияталъулги институталъул (АН СССР-алъул Дагъистаналъул филиал) гIелмияб сесиялда хӀукму гьабуна авар алипбаялде тIаде ЛI, хIарп жубазе, ЦӀцӀ, ЧӀчӀ ва КӀкӀ тетраграфазул бакIалда Ць, Чь ва Ӏк диграфал хӀалтIизаризе, амма гьеб хIукму гӀумруялде бахъинабун гьечӀо жеги. 1993 соналъ гьебго суал цIидасанги борхун букIана ИЯЛИ ДНЦ РАН-алъул хъвай-хъвагIи бугел мацIазул рукIалиде ккезариялъул конференциялда, амма гьенибги жо ккечIо.
Алипба
Аслияб авар алипбаялда буго кинабниги 45 кириллицаялъул хӀарп (ЛӀ хӀарпги рикӀкӀун), гьезул 31 буго гӀадатаб, ай цогидаб гӀаламат жинда цадахъ гьечӀеб, хӀутӀараб 14 хӀарп буго жубараб, ай цогидаб ишара цадахъ бугеб (Гъ, Гь, ГӀ, Къ, Кь, КӀ, Лъ, ЛӀ, ТӀ, Хъ, Хь, ХӀ, ЦӀ, ЧӀ).
Алипбаялда бугеб 16 ишараялъул кумекалдалъул (тӀаде гӀучӀгун — Ӏ) лъугьуна:
Гьел киназго бихьизабула авар фонетикаялда бугеб кинабниги 72 гьаракь, лабиаллъаралги гъорлӀе рачун.
Микьго хӀарпалъ бихьизабула 5 рагьараб гьаракь ва йотахарал вариантал ( + рагьараб гьаракь). Алипалда гъорлӀ гьечӀел, амма къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ хъвалел хӀарпал руго Ё ва Ы. Тамахаб ишара Ь хӀалтӀизабула цогидал хӀарпазда цадахъги цогидал мацӀаздасан рачӀарал рагӀабазулъги; гьелъ гӀурус мацӀалда бихьизабулеб хӀарп тамахлъи авар адабияталъулаб мацӀалда гӀечӀо. Орфографияб рахъалъ авар рагӀаби абулеб ва хъвалеб къагӀидабазда гьоркьоб буго дагьабго батӀалъиги (ралагье: Авар орфография).
Рагьаразе хӀарпал
Авар мацӀалда рагьараб гьаракь буго щуго; гьел рихьизарула И, У, Е/Э, О, А хӀарпаздалъун. Рагьараб гьаракьалдаса авар мацӀалда я рагӀи, я гьижа байбихьуларо, гьелда цебе букӀуна рагьукъаб гьаракь, амма хъвалаго гьеб бихьизе гьабуларо (рагӀул ахиралда жибго бугеб мехалъ гурони), гӀицӀго рагьарал хӀарпал хъван тола. Мисалалъе: авар, ине, унголъи, эбел.
Е ва Э хӀарп
Е хӀарп авар хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабула лъабго батӀияб къагӀидаялъ, гьебги бараб буго гьелда сверун ругел хӀарпазда:
Э хӀарп хӀалтӀизабула гьебго /e/ гьаракь бихьизабизе, амма цадахъ гьамзагун, киданиги букӀунаро гьелда цадахъ /j/ гьаракь. ДандчӀвала рагӀабазул байбихьуда ва къанагӀат рагьарал гьаркьазда хадуб, ай рагӀабазул бакьулӀ: эркенаб, эбел, беэнаб.
Ё хӀарп
Авар рагӀабазулӀ /jo/ гьаракь бихьизабизе щибаб позициялда хӀалтӀизабула ЙО хӀарпазул дандрай: йокьулей, йорхатай, йортизе.
Ю ва Я хӀарпал
Ю ва Я хӀарпалъ бихьизабула йотахарал гьаркьал: /ju/ ва /ja/. Ю хӀарп жалго авар рагӀабазулӀ дандчӀвала гӀицӀго байбихьуда: юссине, юкъаризе; цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ дандчӀвала цогидал позицияздаги: юстиция, тюнинг, нюанс. Я хӀарп дандчӀвала гӀатӀидго батӀи-батӀиял позициязда: яс, батӀияб, гьаят.
Гьокьосабахъилъун буго цо-цо рагьукъал хӀарпаздаса хадуб йотахарал гьаркьал рихьизаризе ЙУ ва ЙА хӀарпазул дандрай хӀалтӀизаби; гьаб асасалъе мутӀигӀлъула гьединго къватӀисел мацӀаздаса рачӀарал хасал ва цо-цо гӀаммал цӀарал: Шакйамуни (Шакямуни), секйурити (секюрити), Ютйуб (Ютюб).
Ы хӀарп
Ы хӀарп Авар мацӀалъул битӀунхъваязул къамусалда кьун бугеб алипбаялда гъорлӀ хъван гьечӀо, амма школабазул грамматикаялъул тӀахьазда гьеб алипбаялда гъорлӀ бихьизабула. Авар мацӀалъул цохӀониги рагӀиялъулӀги гьеб хъваларо, ва гьелъул хӀалтӀизабиги буго цӀакъ къанагӀатаб: хъвала гӀицӀго гӀурус мацӀалъул рагӀабазулӀ, гьезул транслитерация гьабулаго.
Гьаркьилаб магӀна гьечӀел ишараби
Гьанжесеб авар хъвай-хъвагӀиялда буго кӀиго ишара, жиндир хасаб гьаркьилаб магӀна гьечӀеб: Ь ва Ӏ; гьеб кӀиябго хӀалтӀизабула цогидал хӀарпазда цадахъ полиграфазулӀ.
Ь яги тамахаб ишара хӀалтӀизабула полиграфазулӀ графикияб элемент хӀисбалда, жинца гӀадатаб хӀарпалда цадахъ гьелъул букӀаралдаса батӀияб гьаракь бихьизабулеб: Г — Гь, К — Кь, Х — Хь. Гьединго хӀалтӀизабула гӀурус рагӀабазул транслитерациялъулӀ.
Ӏ ишара яги кириллияб гӀучӀ (палочка) буго гьединго жиндир я гьаркьилаб магӀна гьечӀеб, я жибго батӀаго хӀалтӀизаби гьечӀеб ишара. Цадахъ хӀалтӀизабулел хӀарпазул байбихьул гьаракь гьелъ гьабула яги абруптивияблъун (КӀ, ТӀ, ЦӀ, ЧӀ), яги тубан хисизабула (ГӀ, ЛӀ, ХӀ). Гьеб хӀалтӀизабулел полиграфал кьун руго гъоркьегӀан.
Рагьукъазе хӀарпал
Авар мацӀалда бугеб 72 рагьукъаб гьаракь бихьизабизе хӀалтӀизабула алипбаялде гъорлъе бачараб 36 хӀарп (гьезул 14 жубараб, яги диграф) ва гъорлӀе бачинчӀеб 33 полиграф, гьенирго гъорлӀ лабиаллъарал рагьукъалги (ралагье гъорькегӀан).
Рагьукъал гьаркьал данде лъола гьезул халалъиялда яги къуваталда рекъон (фортис ва ленис). Фартисалъул (ялъуни къуватаб, ялъуни геминат) рагьукъаб буго 14, амма алипбаялда гьелъул ункъго гурони бихьизабун гьечӀо: лъабго диграф — Къ, Кь , Хъ ва цо гӀадатаб хӀарп — Щ ; хутӀарал рихьизаризе хӀалтӀизарула кӀирекъарал, ай кӀи-кӀи цадахъ хъварал хӀарпал: диграфал ва тетрагафал, амма киналго рагӀабазулӀ гуро. Жидеца хасал гьаркьал рихьизарулел рукӀаниги, гьел алипалда рихьизарун гьечӀо.
Лабиаллъарал гьаркьал гьединго рихьизарун гьечӀо алипбаялда, гьел киналго хъвала диграфал, триграфал ва пентаграфал гӀадин, В хӀарпги хӀалтӀизабун.
ГӀадатал хӀарпал (монографал)
ГӀадатал хӀарпал ккола жал цо ишараялдалъун рихьизарулел. Рагьукъал гьаркьал рихьизабизе гьединаб хӀарп авар алипбаялда буго 22:
Халалъарал гьаркьал рихьизарулел хӀарпал
ГӀадатал хӀарпаз авар мацӀалда аслияб къагӀидаялъ рихьизарула гӀадатал гьаркьал, амма руго гӀадатал хӀарпал, жидеца гӀадатал гьаркьал гурелги, фортисалъул, яги халалъарал гьаркьал рихьизарурел. Гьел хӀалтӀизарула гьелго халалъарал гьаркьал рихьизарулел полиграфаздасаги гӀатӀидго. Полиграфал хӀалтӀизабулеб къагӀидаялъухъ ралагье гъоркьегӀан.
Хадусел гӀадатал хӀарпаз рихьизарула цо гьаракьалъул кӀиго вариант (фортис ва леннис):
Диграфал
Диграфал ккола кӀиго ишараялдаса гӀуцӀарал хӀарпал, жал цо-цо гьаракь бихьизабизе хӀалтӀизарулел. Авар хъвай-хъвагӀиялд диграфал, гьединго хутӀарал полиграфалги лӀугьуна аслуялда Г, К, Л, Т, Х, Ц, Ч хӀарпазулги, гьезда цадахъ Ъ, Ь, Ӏ, В хӀарпазулги кумекалдалъун, гьединго диграфал лӀугьуна Д, Ж, З, С, Ш, Щ хӀарпазулги, цадахъ В хӀарпгун.
Алипбаялда гъорлӀ хъван гьечӀел, амма хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизарулел диграфал руго (16):
Лабиаллъарал гьаркьал рихьизарулел диграфал гьанжесел орфографиялъул асасазда рекъон хъвала щибаб позициялда (гӀемериселъ гьел дандчӀвала рагӀабазул байбихьуда, къанагӀат бакьулӀ, рагӀаби журарал ругони). РагӀулебщинаб бакӀалда гьединго хъвала кӀиго диграф: Кк (ккал, баккизе ) ва Чч : ччугӀа , биччизе , ччобори  ва ц.
ХутӀарал халалъарал рагьукъал рихьизарулел диграфал хъвала гӀицӀго хадусел бакӀазда:
ЛъабхӀарпал (триграфал)
Триграфал, ай лъабго ишараялдалъун рихьизарурал хӀарпал авар мацӀалда руго дагьал, гьел киналго руго лабиаллъарал гьаркьал рихьизаризе хӀалтӀизарулел, алипбаялде гъорлӀе рачун гьечӀо.
Гьв триграфалъ бихьизабула гъугъаб глотталияб фрикативалъул лабиаллъараб вариант; хъвала цохӀо гьве, гьвелцӀибил рагӀабазулӀ ва гьезул сигъабазулӀ;
УнкъхӀарпал (тетраграфал)
Ункъго ишараялдалъун бихьизабулеб хӀарп, ай тетраграф, буго ункъго:
Жинца велярияб абруптивияб гьаракь бихьизабулеб тетраграф КӀкӀ хъвала рагӀулебщинаб бакӀалда: кӀкӀуй, кӀкӀал , рикӀкӀине ва ц. ХутӀарал тетраграфал хъвай мутӀигӀлъула хадусел асасазе:
Пентаграфал
Щуго ишараялдалъун хъвалеб хӀарп, ай пентаграф, буго авар мацӀалда кӀиго, гьелги хӀалтӀизарула лабиаллъарал гьаркьал рихьизаризе:
КӀкӀв пентаграфалъ бихьизабула халалъараб велярияб абруптивалъул лабиаллъараб вариант, ва хъвала гьеб гьаракь рагӀулебщинаб бакӀалда: кӀкӀвазе, кӀкӀвелараб , кӀкӀвин. ЧӀчӀв пентаграфалъ бихбизабула халалъараб палато-альвеолярияб абруптивалъул лабиаллъараб вариант, ва гьеб хъвала цохӀо чӀчӀвад рагӀиялъулӀ, гьелъул сигъабазулӀ ва гьелдаса лӀугьарал рагӀабазулӀ.
Гьанжесеб авар хъвай-хъвагӀиялъул киналниги ишараби
Авар мацӀалда буго 77 гьаракь, гьел киналго рихьизабизе хӀалтӀизабула 83 графема/хӀарп, гьезул:
РилӀинарун гьечӀел диграфал ва триграфал
Авар алипбаялъе рахъарал, амма жеги рилӀинарун гьечӀел ва хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизарулел гьечӀел, амма хӀалтӀизабиялъе санагӀалъи бугел диграфал руго Ць ва Чь, жидеца ЦӀцӀ ва ЧӀчӀ тетраграфал, гьединго цо-цо бакӀалда ЦӀ ва ЧӀ хисулел. Мисалалъе: мацӀ — маць, цӀцӀе — цье; хӀинчӀ — хӀинчь, бичӀчӀизе — бичьизе. Гьелдаго релълъун Цьв ва Чьв триграфаздалъун хисула ЦӀв, ЧӀв, ЧӀчӀв хӀарпалги: цӀва — цьва, чӀва — чьва, чӀчӀвад — чьвад.
Гьединго, теориялда, бегьула хӀалтӀизабиялъе Ль диграф, жиндалъун Лълъ тетраграф ва ва цо-цо бакӀалда лъ диграф хисизе бегьулеб: релълъараб — рельараб, лъим — льим.
Диакритикал
Диакритикал ругел хӀарпал авар алипалда гьечӀо, амма хассаб литератураялда, мисалалъе, къамусазда хӀалтӀизарула хадусел:
Баку
Баку (Bakı) ккола Азарбижаналъул тахшагьар.
ХӀарп
ХӀарп ккола фонетикияб хъвай-хъвагӀиялъул графикияб символ. Киналго хӀарпаз гӀуцӀула алип. КӀалзул хабаралъул фонемабазде хӀарпал гӀемерисеб данде ккола, амма тӀубараб релъенлъи гьезда гьоркьоб къанагӀатго гурони дандечӀвалро..
Авар мацӀалде хӀарп абураб рагӀи бачӀана гӀараб мацӀалдаса (حرف).
Шипраге
Шипраге (Šiprage, Šiprage, Šiprage) — Босния ва Герцеговинаялда бугеб росу.
30 май
30-абилеб май — Григорианияб каленьдаралда лъагIалил 150-абилеб къо (високосныял сонаца 151-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 215 къо.
2 июн
2-абилеб июнь — Григорианияб каленьдаралда лъагалил 153-абилеб къо (високосныял сонаца 154-абилеб). Лъагел сверизе хутула 212 къо.
1 июн
Ишараби
МоцIрол тIоцебесеб кIиго къоялъ цIад балеб бугони — сахго моцI ракъдалаб букIине буго.
1917
Гьаруна
См. также: Категория:Родившиеся в 1917
1919
Лъугьа-бахъинал
== Гьаруна =d evs
Этник-радио
Этник-радио (Ethnic Radio) ккола 2006абилеб соналъ гIуцIцIараб интернет-проект - интернеталда передачаби транслировать гьарулел музыкалиял радиостанцияби.
Этник-радиоялда кIола сордо-къоялъ хIадинго Россиялъул цо-цо халкъазул (чувашазул, бурятазул, удмуртазул, мордваязул, мариязул, туваязул ва гь.г.ц.) бакъназухъ генеккизе.
Проект гуцIцIана Владислав Михайловас (Москва).
Дербенд
Дербенд (Дербе́нт) — шагьар чIун буго Каспи ралъдал рагIалда. МагIарул мацIалда некIсияб цIар буго ЧIор.
Паранс революция
Паранс революция ялъуни КӀудияб паранс революция (Révolution française ) букӀана Франсиялда радикалиял сиясиял ва жамгӀиял трансформациязул период, жибги байбихьараб 1789 соналъул Генералиял штатаздаса ва лӀугьӀараб 1799 соналъул новембералда Паранс консулат гӀуцӀигун. Гьелъул гӀемерисел идеяби рикӀкӀуна либералияб демократиялъул фундаменталиял принципаллъун, liberté, égalité, fraternité (эркнелъи, ращалъи, вацлъи) гӀадал лозунгал раккана цогидал революцияздаги, 1917 соналъул гӀурус революция гӀадал, ва гьез гъира базабулеб букӀана лагълъи хвезабиялъе ва рищиязе ихтияразе гӀоло гьарулел рукӀарал кампаниязе. Гьеб революциялдалъун рижарал къиматал ва институлал жакъа къоязги руго бетӀерлъулел паранс сиясаталда.
Революциялъул гӀиллабилъун, гӀаммаб пикруялда рекъон, ккола жамгӀиял, сиясиял ва экономикиял факторал, жал рорхизе кӀолеб хӀалалда букӀараб режим батичӀел.1789 соналъул маялда гӀатӀид тӀиритӀарал жамгӀиял балагьаз рачана Генералиял эстатал ахӀиялде, жал юналда Миллияб ассамблеялде хисизаруарал. Давамлъулел рукӀарал гӀадлу хвеял ахирлъана 14 юналда Бастилиялде гьужумалдалъун, гьелъ бачана Ассамблеялъ радикалиял тадбирал гьабиялде, гьезда гъорлӀ феодализм хвезаби, Франсиялда католикияб килисаялда тӀад пачалихъияб контрол билӀинаби ва рищиязул ихтиярал гӀатӀид гьари.
Хадусеб лъабго сон букӀана гъорлӀ босун сиясияб контролалъе гӀоло унеб къеркьеялъулӀ, жиндир ватӀанчилъиял гъалмагъираз ва экономикияб депрессиялъ хӀалбиххизабураб. Австрия, КӀудияб Британия ва Пруссия гӀадал къватӀисел пачалихъаз гьабулеб букӀараб дандехӀалтӀиялъ бачана 1792 соналъул априлалда паранс революциониял рагъал байбихьиялде. XVI Людовикидаса ракӀбуссиндал, 1792 соналъул 22 септембералда гӀуцӀана ТӀоцебессеб Паранс республика ва гьелдаса хадув, 1793 соналъул январалда, Людовик чӀвазе къотӀана. Юналда Парижаджа ккараб дандерахъиналъ Миллияб ассамблеялда бетӀерлъи ккун рукӀарал жирондинал хисана Максимилиан Робеспьерил нухмалъиялда гъоркь бугеб ЖамгӀияб хӀинкъибукӀунгутӀияб комитеталдалъун.
1945
1945 - високоснияб гуреб сон, грегориан календаралда рекъон байбихьула итни къоялдаса.
Паранс революция
Библиография
Ингилис мацӀалда:
Авар мацӀалъул тарих
Авар мацІалъул тарих — ккола тарихалда жаниб авар мацІалъул цебетІей ва гьеб мацІ гІуцІиялъул процесс.
Тарихалъул периодизация
Авар мацІалъул тарихалда лъабго период бихьула:
Хъвай-хъвагIай бакки
МагІарулазда гьоркьоб исламияб дин тІибитІизегІан (XIII гІасру), жедерго жиндаго чІараб ханлъи букІананиги, миллаталъул хасаб хъвай-хъвагІай букІинчІеб гІадин буго.
ГІарабазул тарихчагІазул (Ибн ал Асир, ал-МасгІуди, ат-Табари) баяназда рекъон VII гІасруялдаго Дагъистаналъул мугІрузда батІибатІиял ханлъиял рукІун руго, хІатта меседил тах бугев ханги. Долго тарихчагІазул ва ракь лъазабулел гІалимзабазул хъвай-хъвагІаязда рекъон меседил тах бугев ханасул чІел гьанжесеб Аравиялъул бакъулъ бакІ кколеб буго. БукІине бегьулеб жо буго доб ханлъиялда гІараб хъвай-хъвагІай хІалтІизабилеб букІин сверухъ ругел ракьазулгун гьоркьорлъаби щула гьаризелъунги. МагІарулазда мадугьалихъ ругел лезги, табасаран, лак ва ц. миллатазул халкъаз VII абилеб гІасруялдаго ислам босун букІана ва Халифаталда гъорлъе унаан. Дозги гІараб хъвай-хъвагІай хІалтІизабулеб букІун батила гьелго мурадазда.
МагІарухъ гІемер данчІвала батІи-батІиял гІанчІал тІад гІараб хатІги бугеб куфаялъул къагІидаялъ хъвараб. Гьениб букІанаро я накъишал я хъвараб къо-моцІ. Руго гьел къанал Аваристаналъул бакьулъ – Хунзахъги. Лъалеб жо буго куфаялъулаб хъвай-хъвагІай XIII-абилеб гІасруялдаса нахъе хІалтІизего гьабулеб букІинчІеблъи. Гьединлъидал, дол тІад гІараб хатІ бугел ганчІал ва къанал жеги цебесеб заманалда рукІарал кколел руго. Кинниги гьел хІужабаз нилъее рес кьолеб гьечІо гьеб хатІалда дол соназда магІарул рагІаби хъван рукІанин абизе, щай гурелъул доб хатІ тІолго гІараб мацІалда букІун.
Цоги рахъалъ босани Кавказалъул бакътерхьул рахъалда магІарулазул мадугьалихъ даимго рукІана грузиялъул халкъ – жидеца насранияб динги босараб ва гьелъул хъвайхъвагІайги хІалтІизабулеб. Гьел грузиялъул гиназаз замазаманалдаса хІалал рихьулел рукІана лекІал, ай магІарулал жидерго сиясатиалда гъоркье рачине ва гьаниб насранияб дин тІибитІизабизе, гьелъие гІоло жидерго дагІватчагиги ритІулаан ЛекІиялде. Цо-цо чагІаз гуржиязул хІарпалги хІалтІизарун магІарул мацІалда хъвазе хІалбихьиял гьарун рукІун ратизеги рес буго, амма гьелъие цониги хІужа жеги батичІо. МагІарулазул ракьаздани дандчІвала гуржи мацІалда хъвай-хъвагІайги тІад ругел хъанчал. Дагьаб цебе батана гьединаб цо хъанч. Академик Чикобаваца цІалараб гьеб хатІалда дос абухъе магІарул ва гуржи мацІалда буго хъван. МагІарул мацІалда хъвараб бакІалда хъанч бекун букІун кІиго рагІи цІализе кІвана «цІоб», ва «лъеги». Гьаниб «лъ» хІарп хисун буго «гь» хІарпалдалъун – гьебги анцухъезул диалекталда бугеб хІалалъ. Академик Чикобаваца абухъе гьеб памятник кколеб буго XІV абилеб гІасруялъул. Гьесул пикру буго хъваялъул хаслъаби хІисабалде росун гьабураб, амма дидани ккола гьесул хІужаби гІей гьечІел ругилан. Доб памятник (хъанч) батараб бакІ бихьизабун гьечІо. МагІаруллъиялда гьел хъанчал ракки букІине рес гьечІеб жо гуро, щай абуни гуржиялги лекІалги кидаго политикияб ва экономикияб бухьеназда рукІиндал. МагІарухъ XІX-абилеб гІасруялъул ахиралде щвезегІанги тІубарал росаби рукІиндал тархъан тарал лагъзадеридаса лъугьарал, гьелъ дозул умумуз гьел хъанчал гьарун рукІине рес буго, ай гуржиялъа рачІун гурел гьанир магІарухъго. Гьединги нилъер гІураб хІужа гьечІо гІараб хатІалдаса цебе магІарулаз гуржи хІарпазда тІад магІарул хъвай-хъвагІай гІуцІун букІанин абизе.
Нилъехъе щун буго, нахъе цІунун хутІараб магІаруллъиялъул бергьараб памятник, - гІараб мацІалда ГІандиса ГІали Мирзаца хъвараб авар нуцал Ибрагьимил вас ГІандуникІил жиндирго ирсилав Булач-нуцалие гьабураб насихІат-васият. Васият букІин лъалеб букІана жеги XIX-абилеб гІасруялдаго, амма жибго гьеб батана 1941 абилеб соналъ Хунзахъ. Гьеб хІакъикъаталдаги ГІали Мирзаца хъвараб букІин чІезабизе кІвана 1945 соналъ СалтІа росулъ гьал мухъазул авторасда гьес (ГІали Мирзаца) 1467 абилеб соналъ хъвараб «ШархІул МухІаррар» абураб тІехь батидал. Гьеб кІиябго хатІги данде ккун чІезабизе кІвана цо чияс хъвараб букІин. Гьедин нилъехъе щвана XV-абилеб гІасруялъул хъвавул памятник жинда жаниб анцІила анлъго магІарул рагІиги бугеб.
Фонетикияб рахъалъ гьел магІарул рагІаби магІарулазе хасиятал гьаркьаздалъун рихьизарун гьечІо, ай алифалда тІаде журарал хІарпалги лъун. Масала «кІ» хІарп бихьизабун буго гІараб «каф» хІарпалдалъун (ГІандуникІ - Андроник). «Ч» хІарп бихьизабун буго персазул «ч» хІарпалдалъун (Хучада, Булач), яги гІараб «джим» хІарпалдалъун (ГІалигъилиджилал). «Г» хІарп хъван буго гІараб «каф» хІарпалдалъун (джункут). «Лъ» хІарпалъул бакІалда хъван буго гІараб «лам», (бакълулал, бакълал) яги «цІ» хІарпалъул бакІалда хъван буго гІараб «зал» (гьозал). «Ц» хІарпалъул бакІалда хъван буго гІараб «сен» (нуцал - нусал). Хасаб кІвар буссинабулеб буго кІиго цІарубакІ цолъизабун лъугьараб рагІиялъ: миясугьатІан (Мия гьатІан).
Заманалъул рахъалъ кІиабилеб хъвавул памятниклъун рикІкІине ккола XVІабилеб гІасруялда Харахьиса ГІумарил вас ТІайгибил квералъ гІараб тІахьазул тІанчазул рагІалъабазда хъварал рагІаби ва калимаби.
Дагъистаналъул гІараб гІелму тІибитІизабулезда гьоркьов ТІайгиб машгьурав вуго гІараб мацІалъул магІаналъул (логика) ва цогидал гІелмабазе гІемерал баянал кьурав гІалим хІисабалда. Нахъе цІунун буго 1580 абилеб соналъул аваладла гьес хъвараб «Аль-ВафигІи шархІул аш-шафигІия» - абураб тІехь жив ТІануси вугев мехалъ. Гьеб машгьураб тІехьалъул рагІалъабазда гьес таржама гьабун гІадин кьурал рагІабазул ва калимабазул хІисаб гьабуни нилъеда бичІчІула кигІан къадаралъ гІажам алиф камиллъун букІун бугебали. ТІайгиб гьавуна 1563 абилеб соналъ хвана 1668 соналъ. ТІайгибил хъвай-хъвагІаязда нилъеда батулеб буго гьес киса-кибего «ч» хІарп хъваялъе персазул «ч» хІарп, ГІандиса ГІали Мирзаца абуни гьеб хІарп цин гІараб «дж» яги персазул «ч» гІадин хис-хисун хъвалеб буго. ТІадеги «кь» хІарп нилъеда ТІайгибица хъван батулеб буго гІараб «къ» хІарпалдалъун тІад ташдидги лъун, ГІали Мирзал абуни гьедин гьечІо.
XVII-абилеб гІасруялъул тІоцебесеб бащалъиялда (1639) машгьурав гІалимчи ГІободаса ИсмагІилил вас ШагІбан ГІарабустаналдаса тІадвуссун вачІуна ва магІарулъиялда тІоцебесеб мадраса рагьула жиндирго росулъ. Гьеб мехалде гІажам хатІалда хъвай-хъвагІай къанагІатаб жо букІинчІо. ШагІбан-къадил гІажамалда хъварал кагътазул нусхаби гурого нилъехъе щун гьечІо, гьелъ мухІканалъи чІезабизе кІвечІо ва гьаб суалалда гьоркьобе бачинчІо. ШагІбан – къадил мутагІилзабазул бищунго гІемераб хъвавул ирс нахъе тана ГІаймакиса МугІавиятил Абубакарица ва Кудалиса КІудияв ХІасаница. Гьел руго шигІриял назмаби, насихІатал. Гьел гІалимзабазул хъвараб гІажам алифалъул Харахьиса ТІайгибица хъваралдаса кІудияб батІалъиго гьечІо. Гьаниб абуни нилъеда «г» хІарп хъваялъулъ гІараб «каф» хІарпалда тІад лъабго тІанкІ батулеб буго. Гьеб къагІида хадур ругел гІалимзабаз – катибаз хІалтІизабун гьечІо.
Амма, гІажам хатІалъул гьаркьилал ва гьаркьикъал хІарпал аскІор хъваялъул камилаб хІалтІи гьабуна Дибиркъадица. Дибир-къади гьавуна 1742 соналъ Хунзахъ росулъ, ва къадаралде щвана 1817-абилеб соналъ. Гьев тІоцеве цІалана Дагъистаналда, хадув ана Персиялде, Турциялде, Шамалде. Гьесда рагІа-ракьанде щун лъалаан парс, гІараб, турк, лак ва гуржи мацІал. Дибир-къадица нахъе тана гІезегІан бечедаб рухІияб ирс. Гьес бахъана парс-турк-гІараб мацІазул къамус (словарь). Хъвана парс мацІ малъиялъе тІехь «Тибян-ул лисан литагІлим-ис-сибъян», азербайжан, гуржи ва парс мацІазул кІалъазе малъулел тІахьал дандего магІарул мацІалда таржамаги бугел. Дибиркъадица магІарул мацІалде буссинабуна дунялалдаго машгьураб Калила ва Димна къиса. Гьединго Дибир-къадица хъвана магІарул, гІараб ва парс мацІазда гІезегІанго назмабиги. Гьелдаго цадахъ Дибир-къади гІемерал соназ Аваристаналъул хан кІудияв ГІумаханил мирзалъун хІалтІана. Гьес гІажам алиф камил гьабуна гьаркьилал хІарпазе хІаракаби лъун цІалулеб хІалалда. Дибир-къадица камил гьабураб гІажам алифалдаса магІарулаз, кІудияб хис-басго гьабичІого, пайда босана хІуригатги бахъун замана хисизегІан. Имаматалъул заманаялъ абуни имам Шамилил амруялдалъун «лъ» хІарп хъвалеб цого къагІида тІаде жубана. Дибир-къадица гьеб хІарп цо къагІидаялда хъван гьечІоан. Гьеб хъвай – хъвагІаялда тІад хІалтІизе хасаб комиссия бихьизабун букІана имамас. Гьел руго Шамилил мугІалим ХІариколоса Лаченилав, КІулзебалдаса ГІали ва цогидалги. Авар миллаталъул хъвай-хъвагІай баккиялъул бицунеб бугелъул мацІазда хІалтІулев ва кавказ лъазабулев вукІарав гІурусав П.К. Усларица ва гьесул кумекчи ЧІикІаса Айдемирица XІX-абилеб гІасруялъул кІиабилеб бащалъиялда (1863 с.) гІуцІун букІараб алфавиталъул рехсей гьабичІого гІеларо. Кинниги доб Усларил алфавиталъ магІарул хъвай-хъвагІаялда щибго бакІ кквечІо, щай гурелъул гІажам хатІ машгьурлъун ва киса-кибего тІибитІун букІун.
ГІажам мацІалда XX-абилеб гІасруялъул авалалда цІакъ гІемерал тІахьал рахъана Темир-Хан-Шура (Буйнакск) М-М. Мавраевасул басмаханаялда. Киналгоязде гІунтІун дол тІахьал рукІана диналъул хІакъалъулъ хъварал. Гьебго гІажамалда Констонтинополалда (Стамбул) 1902 абилеб соналъ басмаялде бахъун букІана МухІаммад аварагасул (с.гІ.в.с.) гІумруялъул хІакъалъулъ бицунеб гьитІинабго тІехь. Гьеб хъван букІана Миякьоса ГІадул вас ГІумарица. Гьединлъидал нилъеда кІола Дибир-къадица бахъараб гІажам алиф магІарулазул миллияб хъвай-хъвагІай букІин чІезабизе.
Латин ва кириллицаялде хъвай-хъвагІай
ХІуригаталъул авалиял соназда хІалбихьиял гьарулел рукІана доб гІажам камил гьабизеян жибго алифалда жаниса гьаркьилал хІарпазе хасаб гІаламатал гьарун. Кин бугониги добго гІажам алиф 1928 абилеб соналде щвезегІан школаздаги малъана, гьеб мацІалда тІахьалги рахъана. 1928 абилеб соналъ абуни Дагъистаналъул тІолго миллатазул хъвай-хъвагІай хІукуматалъ латин алфавиталъул кьучІалде бачІана. Гьебги магІарул мацІалда данде ккечІо, щай гурелъул гьеб букІана батІи-батІиял алфавитаздаса жубан гьабураб. Школазда латин ва гІурус алфавитал малъулеб жо данде ккечІо, лъималазе захІмалъулеб букІун. 1938 абилеб соналъ тІолго миллатазул хъвай-хъвагІай бачана кириллицаялде (гьанже бугеб хъвай-хъвагІай). Гьеб букІана киналго СССРалъул миллатазги хІалтІизабулеб алфавит.
ГӀалиханил Макъсуд
ГӀалиханил Макъсуд (Максуд Алиханов-Аварский, 5 декембер, 1846, Хунзахъ, Аваристан — 3 юль, 1907, Гюмри, Россиялъул империя) — Россиялъул генерал-лейтенант (22 април, 1907), Марвалъул сверухълъиялъулав бетӀер ва Туплисалъуо губернатор. 2-б Кавказалъулаб хъазахъ дивизиялъул бетӀерав. ГӀалиханил Хъайтмазил кӀудияв вац.
Биография
Гьавуна 1846 соналъул 23 новембераллда (5 декембералда) Хунзахъ, гІурус императорасулаб армиялъул генерал-майорлъун вукІарав ХІосенил ГІалиханил ва гьесул лъади Тутунил хъизаналда. Лъимерлъуда вукІана Шамилил асирлъуда, гьениса эркен гьавидал витІана 2-б Туплисалъулаб гимназиялде.
1862 соналъ лІугьана 2-б Константинилаб рагъулаб мактабалде ва 1864 соналъ къватІиве виччана Сумалъул гусар полкалъул корнетлъун. 1868 соналъул 1 фебруаралдаса поручик, 1869 соналъул 11 фебруаралдаса штабс-ротмистр.
1871 соналдаса ротмистрасул дажараялда вукІана Дагъистаналъул вилаяталъул бетӀер гиназ Л. Меликовасул адъютантасул хъулухъалда. 1873 соналъ тІамуна Кавказалъул армиялъул бетІерав цевехъан, кІудияв гиназ НикІолайил Михаилида аскӀов хасал тӀадкъаял тӀуралевлъун. Гьебго соналъ Мангышлак къокъагун гІахьаллъи гьабуна Хиваялъулаб сапаралда, гьенив лІукъунги вукІана. Сахлъун хадув хъулухъалде тІамуна Красноводскалда.
1875 соналъул риидал ГІалиханиласул ккана дагІба-рагІи цогидав офицерасулгун, кІиялго ккана махІкамалде. ЛъагІалидасан "ццидаххиналда вукІун офицер чІваялде гьесиялъухъ" абун баянги гьабун, Авар-ГІалиханилав дажараялдасаги вахъана, киналго орденаздасаги махІрум гьавуна. 1877 соналъул септембералда гІадатав солдатлъун тІамуна 15-б Переяславалъул драгун полкалде, жиб Эриваналъулаб къокъаялда гъорлІ гӀурусгин турк рагъалъул кавказалъулаб театралда багъулеб букІараб. За отличие в Деве-Бойнуялда ккараб рагъалъулІ бихьизабураб бахІарчилъиялъухъ Авар-ГІалиханиласе шапакъатинавуна 4-б даражаялъул Рагъулаб орденалъул гІаламаталдалъун.
ЛъагІалидасан «Инженерияб журналалда» басмаялде бахъана гьесул тІоцебесеб макъала: «Деве-Бойнуялъул позициялъул хІакъалъулІ макъала».
1879 соналъ Авар-ГІалиханилав командиринавуна Нахъааспиялъулаб вилаяталде; ва генерал Ломакинил къокъагун Ахал-текеялъулаб экспедициялда гьес гІахьаллъи гьабуна Геок-Тепеялъул гьужумалда. БитІ ккечІеб гьужум лІугьаниги, гьев вачана прапорщиклъиялде. 1882 сонал Авар-ГІалиханилас, дармил карманалда гъоркь, сапар бухьана Марвалде, гьениб туркменазул чІахІабигун балъгоял гара-чІвариялги гьаруна.
1883 соналъ гьитІинабго къокъагун гьес рекогносцинабуна Парс Хорасан, рекогносцинабиялъул заманалда Кавказалъул сардараталъул тІалабалда рекъон, гьев дандчІвана Насир ад-Дин Шагьгун ва гІорхъабазул суалал гьоркьор лъуна. ЛъагІалидасан букІана Марвалде афициалияб визит, жиндир хІасилалда Марвалъул оазис Россиялъул империялде гъорлІе бачараб, живго ГІалиханил Макъсул тІамуна Нахъакаспиялъулаб вилаяталъул Марвалъул уездалъул тІоцевесе бетІерлъун. Гьесие гьединго тІадрусинаруна диван гьабун нахъе рахъун рукІарал майорлъи ва орденал. 1884 соналъ вачана подполковниклъиялде. .
Хъизан
Гьезул вукІана кІиго вас: ГІадил-хан и ХІафиз-хан.
2005 сон
2005 (кІиазаралда щуабилеб) сон — григорианияб календаралъул щамат къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2005 сон, лъабабилеб азарсоналъул 5 сон, XXI гІасруялъул 5 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 5-леб сон.
1929 сон
Гьаруна
Ралагье гьединго: Категория:1929 соналъ гьарурал
Хвана
Ралагье гьединго: Категория:1929 соналъ хварал
1961 сон
Гьарурал
Ралагье гьединго: Категория:1961 соналъ гьарурал
Хварал
Ралагье гьединго: Категория:1961 соналъ хварал
Жулам
Жулам буго, багIараб кьералъул, халатккараб, цодагьаб цIекIаб пихъ. ГъветIалдаги гьединго абула.Гьеб пихъалъул компот ва варенье гьабула.
Гьонода
Гьонода — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе кколеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 18 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьуда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Гьиндгин европиял мацӀал
Гьиндгин европиял мацӀал — мацӀазул хъизан, жиб миллияб Европаялда, Ираналъул тӀалъиялда ва Гьиндустаналъул субконтиненталъул шималалда ругел цӀикӀкӀаниссезе. Гьеб хъизаналъул цо-цо европиял мацӀал, ингилис, паранс, португал, гӀурус, дан, гьоллнад ва испан гӀадал, гӀатӀидго тӀиритӀана колониализм сабаблъун, ва жакъа къоялъ гьел мацӀазда кӀалъала чанго континентазда. Гьиндгин европияб хъизан бикьула чанго гӀаркьелалде яги гъоркь-хъизаналде, жидер микьго группа бугеб жакъа къоялде чӀаго ругел мацӀалгун: албан, армен, балтгин славиял, келтиял, германиял, гьелленияб, гьиндгин ираниял ва италиял; жеги анлӀго гӀаркьел буго хвараб.
Жакъа къоялъ бищун тӀиритӀарал руго ингилис, гьинд, испан, бенгал, паранс, гӀурус, португал, герман, парс, пенджаб мацӀал, гьезул щибалда кӀалъала 100 миллионалдаса цӀикӀкӀун чи. ГӀемерисел цогидал гьиндоевропиял мацӀазда кӀалъалезул къадар буго дагьаб, гьел мацӀалги руго тӀагӀиналъул хӀинкъи бугел.
ГӀурус мацӀ
ГIурус мацI (русский язык) ккола Россиялъул федерациялъул ва жеги цо-цо хIукуматазул пачалихъияб мацI. Славяниял мацIазда гьоркьоб бищунго тIобитIараблъун ккола гIурус мацI. ГIурус мацIалда кIалъала гIага-шагарго, гьединлъидал гьеб буго дунялалда бищун тIоритIарал мацIазда гьоркьоб ункъабилеб бакIалда.
ГIурус алфавит
ГIурус алфавиталда буго 33 хIарп.
Лингвогеография
Хъвай-хъвагІаязда рекъон постсоветияб пространствоялда Россиялдаса къватІире 2009—2012 соналъ гІурус мацІалда кІалъалезул къадар бахана :
1930 сон
Гьаруна
Ралагье гьединго: Категория:1930 соналъ гьарурал
Хвана
Ралагье гьединго: Категория:1930 соналъ хварал 8 июл — Сэр Джозеф Ворд, ЦӀияб Зеландалъул 17-абилев премьер-министер (гб. 1856).
Бочохъ
Бочохъ — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Шидиб росдал боялде гъорлӀ.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 14 км-алъ шималалиябгин бакътӀерхьудехун, СарагӀурухъ.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
СалтӀа
СалтӀа — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе кколеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 21 км-алъ бакъбаккудехун, Бакъдакули лъарал расалъуда.
Тарих
1847 соналъул 15 септембералда, 54 къоялъ халат бахъараб сверункквеялдаса хадуб, гӀурусаз гьужумалдалъун бахъун, СалтӀа росу тӀубан биххизабун букӀана.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ЦӀияб ЦӀобокь
ЦӀияб ЦӀобо́кь — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу. Уна ЦӀобокь росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго Сулахъ гӀоралъул кваранаб рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Шидиб (Шидиб росдал бо)
Шидиб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Шидиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 11 км-алъ шималалиябгин бакътӀерхьудехун, СарагӀурухъ.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Азарбижан
Къажар (Азарбижан), Къажар Жумгьурият (Azərbaycan Respublikası)
Ракьхъвай
Къажар хIукуматалъул ракьул 86 азарго кв км буго. ГIадамазул къадар хIукуматалъул хъулухъчагIаз бихьизабухъе буго 8 миллионгун бащдаб, амма унгояб къадар лъалел гIадамаз (гIалимзабаз) бицухъе 4-гун бащдалде гурони бахулеб гьечIин абула. Гьезда гьоркьоса аваразул бутIа 3% бахизе дагьаб хутIун буго. Къадарин абуни кидаго ЦIоралдаго чIаразул 130 азаргоялда бахула, къватIисел хIукуматазда гIумру гьабулелги рикIкIани 180-190 азарго ккола. Цинги Азарбижаналда гIумру гьабулел миллатазда гъоркь руго: къажарал, куралал, гIурусал, цIамгIалал, талишал, аварал.
КӀарада
КӀарада — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Шидиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 12 км-алъ шималалиябгин бакътӀерхьудехун, СарагӀурухъ.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
НухтӀаколоб
НухтӀаколоб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Шидиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 16 км-алъ шималалиябгин бакътӀерхьудехун, СарагӀурухъ.
СантӀа
СантӀа — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Шидиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 17 км-алъ шималалиябгин бакътӀерхьудехун, СарагӀурухъ.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГӀаркьухъ
ГӀа́ркьухъ — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.
Уна ГӀаркьухъ росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.
География
ГӀагарлъухъ ругел росаби ккола: шималиябгин бакъбаккуда — ХъахӀаблъарахъ ва ИмангӀалиросу, шималиябгин бакътӀерхьуда — Буртина ва Алмахъ, жанубиябгин бакътӀерхьуда — Данухъ и Аргъвани, жанубиябгин бакъбаккуда — ЧӀиркъатӀа ва ГӀашилтӀа.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Ихха
Ихха — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу. Уна Хубар росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъуд марказ Дилималдаса бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ХъахӀаблъарахъ
Хъа́хӀаблъарахъ  — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу. Уна ГӀаркьухъ росдал боялде гъорлӀе.
География
ГӀагарлъухъ ругел росаби ккола: шималалда — КӀуни, шималиябгин бакъбаккуда — Гертма, шималиябгин бакътӀерхьуда — Буртина, жанубалда — ГӀаркьухъ, бакъбаккуда — ИмангӀалиросу.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Юрий Гагарин
Ю́рий Алексе́евич Гага́рин (9 март 1934, Клушино, Гжатский (гьанже Гагаринский) район, Западный мухъ, СССР — 27 март 1968, Новосёлово росуда аскІоб, Киржачский район, Владимирский мухъ, СССР) ккола Совет ХІукуматалъул тІоцевесев космосалде воржарав чи. Гьев ккола Совет ХІукуматалъул бахІарчиясул цІар щварав чи. Киналго шапакъаталги щварав чи ккола гьев. ГІемерисел дунялалда ругел щинал шагьаразул хІурматияв шагьарцояв ккола гьев.
1961 соналда апрел моцІалъул 12 къоялда Юрий Гагарин ккана тІоцевесев космосалде воржарав чилъун. Гьев боржарав гамаги (Восток-1) битІана Байконур абулеб космосалде гуми ритІулеб бакІалдаса. 108 минут бана Гагариница космосалда, цинги гьев боржарав гама рештІана Саратов мухъалда бугеб Энгелс шагьаралда аскІоб. Гьелдаса нахъе апрел моцІалъул 12 къо рик1к1ула Космосчаг1азул Къолъун.
ТӀохъ
ТӀохъ — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Шидиб росдал боялде гъорлӀе.
Хубар росдал бо
Хубар росдал бо  — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ТӀохъ
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 12 км-алъ шималалиябгин бакътӀерхьудехун, СарагӀурухъ.
Хубар росдал бо
ГъорлӀе бачуна 2 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Хубар росу.
ТӀохъ
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Хубар росдал бо
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 51,37 км².
Кьурахарал мугӀрул
Кьурахарал мугӀрул (Rocky Mountains, гьединго Rockies) — Шималияб Америкаялда бугеб аслияб мугӀрул бал ва бищун кӀудияб мугӀрузулаб система. Кьурахарал мугӀрул тӀиритӀула 4800 км-ялъ БакътӀерхьул Канадаялъул бищун шималияб рахъалдаса битӀун жанубалде, Цолъарал Штатазул жанубиябгин бакътӀерхьуда бугеб Нью-Мексикоялде.
ИмангӀалиросу
ИмангӀалиросу — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу. Уна ГӀаркьухъ росдал боялде гъорлӀе.
География
ГӀагарлъухъ ругел росаби ккола: шималиябгин бакътӀерхьуда — ХъахӀаблъарахъ, Буртина ва Гертма, шималиябгин бакъбаккуда — ЦӀобокь, жанубиябгин бакътӀерхьуда — ГӀаркьухъ, Данухъ, жанубиябгин, бакъбаккуда — Ахакь.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Ланда
Ланда — магӀна гӀемераб термин.
Харада
Харада — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Шидиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 14 км-алъ шималалиябгин бакътӀерхьудехун, СарагӀурухъ.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
МухӀамадтӀагьирилазул МухӀамадил ГӀадилгерей
}}}
МухӀамадтӀагьирилазул МухӀамадил ГӀадилгерей (1 новембер 1956, Гьонода, Гъуниб мухъ, ДАССР, РСФСР, СССР — 5 юн 2009, МахӀачхъала, Дагъистан, Россия) — Россиялъул жанисел ишазул идарабазул хъулухъчи. Дагъистаналъул Жумгьурияталъул жанисел ишазул министер 1998 соналъул 22 маялдаса 2009 соналъул 5 юналде щвезегӀан, милициялъул генерал-лейтенант, Россиялъул Федерациялъул бахӀарчи (2009, хун хадуб кьураб).
Хъизан
Лъади Индира ва лъабго лъимер: Арсен, Диана ва ПатӀимат.
Самилахъ (магӀнаби)
Самилахъ цӀар буго:
ХӀадаколоб
ХӀадаколоб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Шидиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 16 км-алъ шималалиябгин бакътӀерхьудехун, СарагӀурухъ.
ГӀакаро
ГӀакаро цӀар буго гӀахьалаб хадусезе:
ГӀаркьухъ росдал бо
ГӀаркьухъ росдал бо  — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна 4 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ГӀаркьухъ росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 35,13 км².
МохӀоб
МохӀоб — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе кколеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 17 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
ЦӀобокь росдал бо
ЦӀобокь росдал бо  — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна 2 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ЦӀобокь росу.
Сивухъ росдал бо (магӀнаби)
Сивухъ росдал бо:
Сивухъ
Сивухъ:
ХӀинтӀида
ХӀинтӀида — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Шидиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 12 км-алъ шималалиябгин бакътӀерхьудехун, СарагӀурухъ.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Анцухъ (магӀнаби)
Анцухъ — авар топоним, анцӀнух абулеб рагӀудаса бачӀараб.
Ланда (росу)
Ланда́ — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Шидиб росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 12 км-алъ шималалиябгин бакътӀерхьудехун, СарагӀурухъ.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ХӀантӀаколоб
ХӀантӀаколоб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Шидиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 12 км-алъ шималалиябгин бакътӀерхьудехун, СарагӀурухъ.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ХӀотӀочӀиб
ХӀотӀочӀиб — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе кколеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 2 км-алъ шималалдехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Пакистан
Пакистан (پاکِستان), расмияб цІар — Исламияб Пакистан Жумгьурият, (اسلامی جمہوریہ پاکِستان) -.
Хадум
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Хадум гьен абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
Тарих
ЛӀугьана ЧӀикӀаб ГьЭС балел хӀалтӀухъабазул гьен хӀисабалда.
Шагьаралъул тайпаялъул гьеналъул статус буго 1974 соналдаса.
Демография
2010 соналъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул хӀасилалда рекъон:
Саларосу
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Саларосу росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.
География
Росу буго мухъалъул марказ Дилималдаса бакътӀерхьудехун.
Административияб гӀуцӀи
Саларосу росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 46,15 км².
Куллаб
Куллаб — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна БацӀада росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 9 км-ялъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун, ЧӀегӀергӀурул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
СилтӀа
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Къобосида
Къобосида — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна ЧӀадаколоб росдал боялде гъорлӀе.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Сивухъ росдал бо
Сивухъ росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна 2 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Сивухъ росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 4,72 км².
Къарадахъ
Къарадахъ — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Къорода росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 12 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, АваргӀурул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Сингапур
Сингапур (, Singapore; Singapura; ; சிங்கப்பூர் Ciŋkappūr), расмияб цІар — Сингапур Жумгьурият, (Republic of Singapore; Republik Singapura; ; சிங்கப்பூர் குடியரசு Ciŋkappūr Kudiyarasu) -.
Гъоркьросу
Гъоркьросу — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна ЧӀадаколоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 9 км-алъ шималалдехун.
Сараф
Сараф — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна ЧӀадаколоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 10 км-алъ шималалдехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Ахчадаб
Ахчадаб — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.
География
Росу буго мухъалъул марказ Дилималдаса шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
2010 соналъул тӀолго Россиялъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул баяназда рекъон росдал миллияб гӀуцӀи буго:
Административияб гӀуцӀи
Ахчадаб росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 94,32 км².
Жанубияб Хурасан
Жанубияб Хураса́н ( Xorâsân-e Janubi) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Административияб марказ — Бирджанд шагьар, цогидал чӀахӀиялд шагьарал — Кайен (33 аз.), Фердаус (25 аз.), Бошруйе (14 аз.).
Жанубияб Хурасан ккола 2004 соналъ Хурасан чанго бутӀаялда бикьун лъугӀарал останаздасан. Ракьалъул гӀатӀилъи — 69 555 км², халкъалъул къадар — 636 420 чи (2006), ЦӀцӀикӀарасел — парсал, гьединго руго балучал, пуштӀунал ва таджикал.
Административияб бикьи
Провинция бикьула 11 шагьрестаналда:
Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслал — росдалаб магӀишат (ролъ, пурчӀина, пампа, шафран, сани, соно, зайтун, чамастак, гӀеч, курак, багӀли, памадурал, гӀурдахӀанал, тӀугьдул), кванил, текстилияб, къохьол, химикияб промышленностал. Бирджандалда буго Хассаб экономикияб зона, шинабазул завод «Кявир Тайр».
Рихьизе бакӀал
Бирджанд буго Джума-мажгит ва Гъалехе Паин-Шагьр хъаладул риххелал.
Шидиб росдал бо
Шидиб росдал бо  — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна анцӀила цо чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Ланда росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 12,11 км².
ЛъаратӀа (ЛъаратӀа мухъ)
ЛъаратӀа — Дагъистаналда бугеб росу, ЛъаратӀа мухъалъул ва гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялъул административияб марказ.
География
Росу буго МахӀачхъалаялдаса 258 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун, ЧӀурмуталъул рагӀалда.
Тарих
КьучӀ росдале лъуна 1926 соналъ мухъ гӀуцӀиялда хурхун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Анцухъ (росу)
Анцухъ, яги Ансухъ— Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна ЧӀадаколоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 9 км-алъ шималалдехун, СарагӀор ва ЧӀурмут жубалеб бакӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ЧӀадаколоб росдал бо
ЧӀадаколоб росдал бо  — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна анкьго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ЧӀадаколоб росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 9,93 км².
Хьилиб
Хьилиб — Дагъистаналъул  ЧӀарада мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Хьилиб росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 9 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун.
Административияб гӀуцӀи
Хьилиб росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 30,31 км².
Webb’s First Deep Field
Webb’s First Deep Field («Первое глубокое поле Уэбба») — космосалъулаб телескоп «Джеймс Уэббалъ» бахъараб тӀоцебесеб сурат.
КІвар
Сураталда бахъун буго бищун некІсияб ГІалам лъикІаб расширениягун.
ЧӀохъ
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГӀарац (магӀнаби)
ГӀарац абураб терминалъул рукӀине бегьула магӀнаби:
Къорода
Къорода — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу, Къорода росдал боялъул административияб марказ.
Ккола аваразул бищун некӀсиял росабазул цояблъун. Росу гӀуцӀараб буго кӀиго бутӀаялдаса: Басрияб ва ЦӀияб Къорода. 2016 соналдего Басрияб Къорода тӀубанго гӀадин букӀана рехун тараб, гьений гӀумру гьабун йикӀана цохӀо Абакарил ПатӀмат. Гьей хвана 2019 соналъул марталда.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 12 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, АваргӀурул жаниблъиялда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Гендухъ
Гендухъ — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Гъведиш росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 5 км-алъ шималалиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Троназул хӀай (телесериал)
Троназул хӀай (Game of Thrones) — фэнтезиялъул жанралда бугеб американ телесериал, жибги Джордж Р. Р. Мартинил "ЦӀорол ва цӀадул кечӀ" романазул циклалъулд адаптациялъун бугеб. Сериал бахъун буго Дэвид Бениоффил ва Д. Б. Уайссил нухмалъиялда гъоркь HBO кабелалъулаб телеканалалъе. Сериал бахъи букӀана чанго пачалихъалда: КӀудияб Британиялда (Шималияб Ирландия), Канадаялда, Малтаялда, Хорватиялда, лда ва Магърибалда. Цолъарал Штатазда тӀоцебесеб сезоналъул премйера букӀана 2011 соналъул 17 априлалда, финалияб сезоналъул ахирисеб версия демонстратинабулеб букӀана 2019 соналъул 9 маялда. Кинабниги бахъун буго 73 эпизод, микьго сезоналде бикьараб.