cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сириялда Россиялъул Су-24 бортизаби
Хъирщигун-хвасар гьариялъул хӀалтӀаби
Су-24 самолёталъул экипаж хвасар гьариялъул хӀалтӀабазда гӀахьаллъизе бачӀана кӀиго Ми-8 вертолёт. Ракьдадасан речӀчӀараб жоялъул хӀасилалда гьелъул цоялъ тӀадаб рещтӀин гьабуна, ва рещтӀарабго мужагьидзабаз гьеб кьвагьизабуна. Гьелда вукӀарав россиялъул цо контрактгун вагъизе вачӀарав чӀвана. ХутӀарал вертолёталъул экипаж ва хвасар гьариялъул къокъа гьениса нахъе рачун ана. Гьедин бугониги РФ-ялъул тущманасдаса цӀуниялъул министерлъиялъ лъазабуна, хвасар гьариялъул хӀалтӀаби жуги унел ругин. .
Реакция
Россиялъул Президент Владимир Путиница цо чанго сагӀаьалдасан лъугьа-бахъаралде «террористазе кумек гьабулез гьодида нахъасан щвезабураб кьаби»-ян абуна. Путинил рагӀабазда рекъон, россиялъул Су-24 бортизабизе Турциялъул кинабгӀаги хӀужа букӀинчӀо. Россиялъул тущманасдаса цІуниялъул министерлъиялъ турциялъул РГЬКЪ-аз гьабуралъе къимат кьуна, гьудуллъиялъул гуреб пиша бугин абун. КватӀичӀого Россиялъул тущманасдаса цІуниялъул министерлъиялъ лъазабуна, жиб зениталъулал ракетабазул комплексалдалъун хӀадурараб ракетаби раччулеб крейсер «Москва», букӀине бугин Лазикъиялъул ралъдал рагӀалдаян. Киналниги, Россиялъул рагъул авиациялъе хӀинкъи бугел ишанал гьелъ кьвагьизаризе ругоян. Турциялъулгун киналниги рагъул бухьенал къотӀизаруна. Хадубккун гӀарадаби ралел самолётаз гьаризе ругел рагъул рорженал, россиялъул истребителалги цадахъ чӀезарун гьаризе руго.
Турциялъул Президент Ражаб Эрдогъаница Су-24 кьвагьиялда хурхун лъазабуна, киналниги пачалихъаз хӀурмат гьабизе кколин Турциялъ жиндирго гӀорхъаби цӀунизе хӀалтӀизабураб ихтияразулан. Турциялъул премьер-министр АхІмад Давудогълуца лъазабуна,Турциялъул ихтияр бугин жиндирго гӀорхъаби цӀунизе киналниги чара гьечӀел тадбирал гьаризеян. Гьелдаго цадахъ гьес абуна, гьеб самолёт бортизаби рикӀкӀине кколарин тущманлъиялъул акт хӀисабалдаян.
НАТОялъул Советалъул хъата-масан гьабураб данделъиялъул хӀасилалда гьеб рагъулабгун-сиясияб блокалъул гӀахьал-пачалихъазул вакилзабаз лъазабуна Турциялъул ракьазул жибго жиндаго чӀей цӀунизе киналго хӀадурал рукӀин, ва кинго гьез Россиялдеги Турциялдеги ахӀи бана гьеб гьоркьоб ккараб жо лъугӀизабеян.
Франсиялъул Президент Франсуа Олландица россиялъулгун-турциялъул рахъазде ахӀи бана, россиялъул Су-24 бортизаби сабаблъун кӀиябго пачалихълда гьоркьор ругел бухьенал хвезе тунгутӀиялде.
АЦШ-ялъул тущманасдаса цІуниялъул министерлъиялъул вакилас лъазабуна, гьеб катастрофа ккеялъе сабаблъун АЦШ гьечӀоян. Самолёт бортизабунин гӀицӀго турциялъул РГЬКЪ-азу F-16 самолёталъ-абун
Къванща
Къванща (латиназул мацӀалда regio temporalis) — гӀадамасул лага-черх.
Закам
Закам:
Кванирукъ
Кванирукъ (латиназул мацӀалда ventriculus) — гӀадамасул лага-черх.
Кь
Кь, кь — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
O Fortuna
"O Fortuna" ккола гьоркьохъгӀасрабазул латин голиардазулаб шигӀру, жибги Carmina Burana абун машгьураб коллекциялъул бутӀалъун бугеб ва XIII гӀасруялдаса цебе хъвараб. Гьеб буго Фортунаялдасан, грек ва рум мифологиялда рекъон жинца илагьзабазеги гӀадамазеги нухмалъулеб, къуркьи-гурхӀел гьечӀеб къисматалдасан гӀарзагъин.
1935–36 соназда, "O Fortuna" музикагъинабуна герман композитор Карл Орффица, жиндирго Carmina Burana кантатаялъул рагьулеб ва къалеб бутӀалъун кколеб "Fortuna Imperatrix Mundi"-ялъул цо бутӀа хӀисабалда. ТӀоцебесеб нухалъ гьеб лъуна Франкфурталъул операялъ 1937 соналъул 8 юналда. Гьеб рагьула хьадараб темпалда къалазул гьаракьгун ва хоргун, жиб хекко щурелалдехун унеб, бигьа гьабун къалазул ва къокъал чӀвабзазулги ссуразулги нотабазул цоккураб крескендоялде бахунеб, ахирисел халатал ва хӀал бугеб нотабазул цоялда максимумлъулел ва циндаго лӀугӀулел. Тон буго модалияб, ахирисеб ичӀго такталде щвезегӀан. Перформансалъ ккола кӀигоги бащадабги минуталдаса хадуб заман.
ШигӀруялъул Орффица гьабураб музикагъен буго асар бугеб ва хӀалӀтизабулеб буго гӀемерал цогидал хӀалтӀабазулӀ, гьеб ахӀула классикияб музикаялъул гӀеме-гӀемерал ансамбелазда ва популяриял артистаз. Гьеб рагӀизе бегьула гӀеме-гӀемерал филмазда ва телевизиониял рекламабазда, ва гьеб лӀугьана популярияб маданияталъул элементазул аслияздаса цояблъун, жинца драмаялъул ялъуни катастрофаялъул ситуциялъулаб рекӀел хӀал гьабулеб. "O Fortuna" бетӀерлъана Халкъияб Классикияб Харталъул (инг. "The People's Classical Chart") сияхӀалда 2009 соналъ, Цолъараб Къиралаталда ахирисеб 75 соналда жаниб бищун машгьураб классикияб музика хӀисабалда.
Бенедиктбоерналъул манускрипт
"O Fortuna" ккола гьоркьобгӀасрулъиялъул латин голиардикияб шигӀру XIII гӀасруялда хъвараб, жиндир авторлъиги лъалареб. Гьеб буго къисматалъул илагьалдасан гӀарзагъин, Carmina Burana абун цӀар араб коллекциялъулӀ бугеб.
Орффил лъейи
Карл Орффица лъай-хъвай гьабуна коллекциягун 1934 соналъ ва хӀалтӀана либреттоялда латин ва грек мацӀазул энтузиаст Мишель Гьофмангун шигӀрабазул 24 тӀаса-бищизе ва гӀуцӀа-кӀутӀизе. Жиндирго Carmina Burana Орффица композинабуна, либреттоги хӀалтӀизабун, 1935–36 соназ. ТӀоцебесеб нухалъ гьеб лъуна Франкфурталъул операялда 1937 соналъул 8 юналъ. Кантата гӀуцӀун буго щуга къотӀелалъулӀ бугеб 25 хӀаракаталдаса, композиционияб аслуялда буго "O Fortuna", жиб тӀоцебесеб хӀаракатлъун баккулеб ва такрарлъулеб къоло щуабилелда, кӀиябго къотӀелалда тӀацӀар буго "Fortuna Imperatrix Mundi".
Текст
Harper's журналалда Скотт Гьортоница хъвана, шигӀруялъул тексталъ гъоркьмухъгъинабулеб бугил, гьеб хъвараб заманалда кигӀан дагьал гӀадамазда "жидерго къисматалда тӀад кинаб букӀаниги контрол ихӀсасунеб букӀараб", гьебго заманалда гьелъулӀ "рагӀулеб бугин гӀумруялде гӀишкъу, гьаб пакъираб инсанасулаб рукӀунлъиялъул кьолел гьуинал лахӀзатазул къимат гьабизе, гьездаса лазат босизе бугеб гъира" абун.
Музика
Орффил гъира базабун буго музика хъваялъе жибго шигӀруялъги, гьоркьобгӀасрулъиялъул Rota Fortunae яги Фортунал гьоко симболалъги, жиб Фортуна илагьалъ бокьухъе сверизабулеб, цоял гӀадамал гӀазаб чӀамизе тӀамун, цогидазе бечелъи батизабун. Rota Fortunae дандчӀвалеб буго шигӀрабазул мажмугӀалъул Codex Buranas абун лъалеб варианталда. Музыкалияб аккомпанемент такрарлъи релълъинабулеб буго гьокоялъул гириялда.
"O Fortuna" байбихьула хьадараб темпалда къалазул гьаркьгун ва энергетикаб хоргун, жиб хекко щуриялде буссунеб, бигьа гьабун къалазул ва къокъал чӀвабзазул ва ссуразул нотабазул цоккураб крескендоялде бахунеб, ахирисел халатал ва хӀал бугеб нотабазул цоялда максимумлъулел ва циндаго лӀугӀулел. Дирижер Марин Олсопица хъван буго гьеб "байбихьулин кинабго къуваталдалъун ва бугеб хӀалалдалъун, хадуб лъалхъичӀого дагьлъулин ричӀчӀалъе бугеб цеккунлъазабияб такрарлъиялде, жиб кулминационияб лӀугӀелалде щолеб" абун. Тон буго модалияб, ахирисеб ичӀго такталде щвезегӀан тоналияб центералда сверун бараб. КочӀол ахирисеб гьижа хисула тонлъиялдаги эмоционалияб сипаталда рекъон, D миноралдаса D мажоралде.
Олсопица ааралъе сипат гьабулеб буго "спектакл" гӀадин, жинца киналго ихӀсасахде асар гьабулеб, мухӀканаб категоризациялъулъ ургъунгу гӀинги тӀамичӀого. Дэвид Клемил рагӀабазда рекъон, "музикаялъ магӀна кьолеб буго Фортунал гьоко эхеде свериялъул, тексталъ — гӀодобе свериялъул".
Ресепшен
Carmina Burana букӀана битӀ ккараблъун жиб тӀоцебесеб нухалъ Франкфурталъул операялда 1937 соналъ лъуралдаса нахъе, гьелъ квербакъи гьабуна Орффил карйера цебетӀеялъе, ва гьеб лӀугьина гьесул бищун цӀар араб хӀалтӀилъун. "O Fortuna", цӀарккун абуни, лӀугьана популярияб музикаялда бищун лъалел комползицияздаса цояблъун. 2009 соналъ, гьелъ бетӀергъинабуна BBC-ялъул бищун машгьурал класскиял треказул сияхӀ, BBC Radio 2 каналалъул программинабиялъул бетӀерас гьелде абуна "даимаб музикалияб асар, жиб хӀалеб, лъолеб ва бокьулеб букӀин давамлъулеб бугеб 70-ялдаса цӀикӀкӀун соналъ, жиб хъваралдаса хадубги". Нидерландазул радиоялъул документалияб филмалъ баян гьабулеб буго гьелъул хоразул, кӀудияб оркестразул комбинацияз, алатазул интересиял комбинацияздалъун, тӀубураб ритмалдалъун, ва гьединго гьеб кин ахӀулеб ва ракӀалда чӀолеб къагӀидаялдалъун. Гьортоница абулеб буго гьеб бугин "бриллиянтаб хӀалтӀи", жиндир "батизе бегьулеб жо, цӀакъ машгьур гьабиялъ, къвагӀида хвезабураб", жиб хӀалтӀизабулеб "гӀемерисеб мелодия гӀадин, кинаб букӀаниги кӀвар бугеб къагӀидаялъ жиндирго кутакаб ругьелалдаса батӀа гьабун".
Оксфордалъул музикаялъулаб ва рекламаялъулаб баянтӀехьалда Клемица гьоркь мухъ цӀалеб буго шигӀруялъул инсанасул къеркьей ва къисмат гӀадал темаби гӀемериселъ машгьураб хӀалтӀизабиялдаса ратӀа гьарун рукӀиналда. Мисаллъун гьес босун буго музика Applebee's-алъул рекламаялда хӀалтӀизаби, гьениб рагӀаби хисизарун руго цӀияб рекламаялъул акциялъе рекъон кколедухъ, гьебги аранжиналде мугъчӀвайги гьабун гӀицӀго гьелъул магӀна "эпопеялъул" халкъалде бичӀучӀухъе букӀиналъ ("эпикияб иш"). "O Fortuna-ялъул" рекламаялда ва популярияб маданияталъул цогидал формабазда хӀалтӀизаби, батизе бегьулеб жо, байбихьана 1981 соналъул Экскалибур фильмалъул тӀубан жиндилӀ тӀубан кечӀ хӀалтӀизабун бугб трейлер къватӀибе бачӀиналдаса.
Закам (Закатала район)
Закам жамагIаталде гъорлъе уна жибго Закам росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
20 Декабр
20-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 354-абилеб къо (високоснияб соналъ — 355-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 11 къо.
КӀКӀ
КӀКӀ, кӀкӀ — МагӀарул мацӀалъул алфавиталъул хӀарп.
КӀ
КӀ, кӀ — МагӀарул мацӀалъул алфавиталъул хӀарп (, гӀака мацӀалда: ПӀеж).
Иудаизм
ЖугьутІ дин яги Иудаи́зм (Ἰουδαϊσμός) — буго динияб, националияб ва этикияб малъи ва дунялалда балагьи, жугьутІ халкъалда гьоркьоб ГІиса авараг гьавилалде 2 азарго соналъ цебе жиб бижараб. Жакъа гьеб ккола дунялалъул монотеизмиял жакъа къоялда щвезегIан хутIарал диназдаса бищун некIсияб динлъун.
21 Декабр
21-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 355-абилеб къо (високоснияб соналъ — 356-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 10 къо.
Л
Л, л — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Гелбахъ мухъ
Гъизилюрт мухъ (Чир-юрт якъ) (1944 с. щвезегӀан Кумторхъала мухъ) — Дагъистаналъул муниципалияб мухъ.
Административияб центр — Гъизилюрт шагьар.
Тарих
Мухъ гӀуцӀана 1944 соналъул 5 июлалъ ДАССР-аялъул ТӀадегӀанаб Советалъул Президиумалъул хӀукмоялдалъун Хъумторхъала мухъалда цӀарги хисун, Гъизилюрт росулъе мухъалъул центрги бахъун. 1863 соналъул 1 февралалъ РСФСР-ялъул ТӀадегӀанаб Советалъул Президиумалъул амруялдалъун мухъ биххизабуна, гьелъул ракьал кьуна Хасавюрт мухъалъе. 1966 соналъул 30 декабралъ кьураб амруялдалъун цӀидасан гӀуцӀана. 1992 соналъул 18 сентябралъ ДАССР-аялъул ТӀадегӀанаб Советалъул Президиумалъул хӀукмоялдалъун, мухъалъул бакъбаккул рахъалда ругел ракьаздалъун гӀуцӀана Хъумторхъала мухъ.
Халкъ
2010 соналъ тӀобитӀараб тӀолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагӀаялъул хӀасилалда мухъалда руго (Гъизилюрт шагьар рикӀкӀинчӀого) :
22 Декабр
22-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 356-абилеб къо (високоснияб соналъ — 357-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 9 къо.
Росу
Ро́су (gen. ро́сдал, pl. ро́саби) – цо хасаб бакӀалда гIадамац данделъун, рукъзал ран гӀуцӀцӀараб, къайи тIибитIулеб ва гьениб магӀишат-яшав гьабулеб бакӀ.
Дурусго
НилIехъе щварал лъаязда рекъон, МагIарухъ (Аварлъуда букIа, ГуржиялI букIа) цере чIахIиял росаби гIуцIцIизегIан гIадамац бетIербахъи гьабулеб букIун буго тухумалккун, кьалбалккун, тайпабиккун. Цо-цо, кIи-кIи гIагарлъи ракIарарал росумахIал бакIал (мархьаби, кулал) данделъизе ккана, цоги чIахIиял росумахIбакIал яги росаби тIанде кIанцIизе байбихьараб мехалъ. Данделъун, гьеза гIуцIцIулеб букIун буго росу. Гьеб мехалъ гурони гьезда чIахIиял росабазде данде къеркьон бажарулароан.
БакIазда (мусдузда), кала́зда, росабазда лъолаан цIарал: — росу гIуцIцIараб бакIалда рекъон (масала, Хъе́рукь, Ге́нуб, Гъогъо́лI, Росно́б) — гьел гIуцIцIарал чагIазда хурхун (масала: ХIажи́кIкIал, ГIиса́лпажихъ) — гьенир тIибитIарал хIалтIабазда, махщалида яги гIемер гьабизе ккараб хIалтIуда рекъон (масала: СугъралI) — букIине бегьула гьенир рукIарал лIугьа-бахъинал – росу бухIи, тIадекIанцIи (масала: КIкIу́яда).
Жеги этимология ричIчIичIел, яги уйин чIчIезабичIел чанги росаби руго (масала, Ху́нзахъ, ГIанди́, Гъуни́б).
Авараз бакIицIарал кидалгогIан гIуцIцIула локативаздалъун (бакI/мес рихьизарулел суффиксал). Щибаб локативалъ кьола жиндирго магIна. Авар локативал рукIуна кьочIохъ: Ге́ну-б («гени букIунеб/бижулеб бакIалда»), Щу-гъи́ («рахараб щобазда бугеб бакI»), Ху́нза-хъ («ху́ндерихъ»), Гьара́дери-хъ («бодухъ кколеб бакI»), ТIеле́кь («тIелалда гъоркь кколеб бакI»), ЦIу́ма-да («цIумида гIагарлъуда, борхалъуда кколеб бакI») ва гь.ц.
МагIарул росаби рикьула роха́базде (яги ава́лазде). ЧIахIиял росабалI рукIунаан: росубакьулIбакI (годекIан, гIадамал тирулел бакIал, тукаби), хIавузал, хIорал, бо бакIарулеанаб бакI ва гь.ц. Гьанже шагьаразухъего батIи-батIиял жал раккана. РосабалI ругел рукъзалазукь, гъоркьтIулбузда, рукIунаан бокьал. Цо-цо бакIазда бугъунгьалбадерие тарал берцинго гьарурал рукъзал.
Гъодобери (Болъихъ мухъ)
Гъодобери — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна Гъодобери росдал боялде гъорлӀе ва ккола административияб марказлъун.
География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 9 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Акнада
Акнада — Дагъистаналда ругел цо чанго росабазул цІар:
ХӀалаб
ХӀалаб яги Алеппо ккола Шамалъул шималияб рахъалда бугеб к1удияб шагьар. ХӀалаб рик1к1уна, Сириялъул икътисадияб тахшагьарлъун ва бича-хисиялъул рахъалъ цебе т1ураб шагьарлъун.
Ль
Ль, ль — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
ХӀалаб
Г1емерал г1асрабаз, ХӀалаб бук1ана бищун к1удияб шагьарлъун, цебе бук1араб К1удияб Сирия абулеб х1укуматалда ва гьединго ГӀусманиязул халифаталъул лъабабилеб к1удияб шагьурлъунги, КъустӀантӀинийалдаса ва Каиралдаса хадуб.
Черх
Къаркъала (латиназул мацӀалда Corpus ; ) — гӀадамасул лага-черх.
ХӀетӀе
ХӀетӀе — гӀадамасул лага-черх.
ВагӀза
ВагӀза гӀаммаб къагӀидаялъ — кинал рукӀаниги идеяби, лъай, хӀакъикъат яги божи рагӀи, кӀалъай, хитӀабалдалъун тӀибитӀизаби.
23 Декабр
23-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 357-абилеб къо (високоснияб соналъ — 358-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 8 къо.
Хъузхъул
Хъузхъул, гуржиял ай картвелиял (ქართველები) — ккола Кавказалде абадиялъго гIумру гьабулел миллатазда гьоркьоса цояб. Къадар — 5 миллион, гьезда гьоркьоса 3,5 миллион Хъизихъ хIкуматалда гIумру гьабула.
24 Декабр
24-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 358-абилеб къо (високоснияб соналъ — 359-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 7 къо.
Ургьисала
Ургьисала яги БагӀаржо (латиназул мацӀалда ren) — гӀадамасул лага-черх.
Акнада (Гъизилюрт мухъ)
Акнада — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.
Тарих
Гьенир гІумру гьабун ругел (магІарулал), 1957 соналъ чачанал сибиралдаса тІад руссун хадуб, Дышне-Ведено росулъа гьенире гочиналъул хІасилалда лъугьараб росу буго гьеб. МагІарулал Чачанистаналде гочинарун рукІана 1944 соналда ЦІумада мухъалъул Акнада, Ангида ва Ашша росабалъан.
Халкъ
БацІцІадаб магІарулазул росу.
Авар тӀадрагӀи
ТӀадрагІиялъ авар мацІалда баян гьабула фигӀлуялъ бихьизабулеб иш лӀугьараб куц, заман, бакІ ва гьеб лӀугьиналъе гІилла-мурад. Жумлаялда жаниб тІадрагІи букІуна хІаллъун, ва гьеб хурхун букІуна предикаталда: жакъа дун цудунго вахъана — гьаниб цудунго абураб тІадрагІиялъ бихьизабун буго иш лӀугьараб заман, ва гьеб вахъана абураб предикатгун бухьараб буго. ТІадрагІиялъе жаваблъун рачІуна кин? кибе? киб? киса(н)? ''щай? щиб гІиллаялъе гІоло? щиб мурадалда?'' гІадал суалал.
ТІадрагІиялъул букІунаро рагІи хисиялъул формаби, амма авар мацІалда руго цо-цо тІадрагІиял, жидер данде ккезариялъул суффиксал ругел: аскІо-б, аскІо-в, жани-б, це-б-е, хаду-б, гьани-б (чанго бакІалъул тІадрагІи хІалтІизабула заманалъул магІна кьезеги). ГІемерисел бакІалъул тІадрагІабазул дифференциация гьабула локативалъул, аллативалъул ва аблативалъул формабазде: жани-б, жани-б-е, жани-са, жани-сан.
ГІуцІиялъул рахъалъ авар тІадрагІаби рикьула кІиго тІелалде: асляздеги лӀугьараздеги. Аслиял ккола жал цоги каламалъул бутІаяздаса жал лъугьинчІел, ай жал гӀодосанго тӀадрагӀабилъун кколел: сон, метер, жакъа, сах, лъикІ, хъахІ, берцин ва гь. ц. Гьездехун рекІинабизе бегьула кутаклъизабулеб бутІа -го: сон-го, метер-го. Аслиял тІадрагІабаздаса лӀугьуна цогидал каламалъул бутІаби:
ТӀадрагӀаби лӀугьунеб къагӀида
Авар мацӀалда тӀадрагӀиял лӀугьуна хадусел къагӀидабаздалъун:
МагӀнаялъул рахъалъ классификация
Авар мацІалъул тӀадрагӀаби рикьула хадусел тайпабазде:
ТӀадрагӀи жинсгун формаялда ва хӀалатазда рекъон свери
ГӀесериселъ жидер рагӀи свериялъул формаби гьечӀониги, авар тӀадрагӀабазул буго цогидал мацӀазул тӀадрагӀабазул гьечӀеб хасаб тӀабгӀ: сифаталго гӀадин, цо-цо тІадрагІаби, жинсалде ва цолъул яги гІемерлъул формалде балагьун, хисула, амма тІадрагІабазулӀ бачІуна -р, сифатазда гІадин -л бачІунаро: хадув, хадуй, хадуб, хадур.
Гьединго руго цо-цо тӀадрагӀаби, жидер лӀугьунеб лъабго хӀалатияб форма, ай чӀовул, рачӀул ва ратӀалъул хӀалатазул:
Лъ
Лъ, лъ — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Авар тӀадрагӀи
ТӀадрагӀаби цогидал каламазул бутӀабазде ссвери
Аслиял тІадрагІабаздаса лӀугьуна цогидал каламалъул бутІаби:
Лъ
Старлингхъваялда рекъон – ʎ. Гьаб хIарпица бихьизабула кIалзул хьолболIан бахъулеб гъугъаб гьаракь. Авар мацIалъул рагIабалI буго цоккун бахъулеб ʎ-ги, цинги кIиккун бахъулеб ʎ:-ги. Авар мацIалъул алфавит рекъезабунгутIиялъул балагьалъ киб кидин гьеб хъвалебали жеги-жегицин гIемерисел аваразда лъаларо.
Масала: лъар [Starling: ʎar] абураб рагIулIа гьеб тамахабун цIалула, хIо лълъим абураб рагIулIа гьеб къвакIизабун цIалула.
Гьебго балагь сабалъун, гьаб хIарпица бихьизабула гьаздаго релъараб, хIо батIияб рижи бугеб гьаракь – ƛ: (цебе гьалъие лI-хIарп гIуцIун букIана, хадуб нахъеги босана). Масаладуе бачина гъобго ʎar абураб рагIиги, цинги ƛ:ar абураб рагIиги. ТIоцебисеб – гьитIинаб гIор, кIиабилеб – хIайваналда букIунеб бегIераб хIункеро. Хъвавуда гьезул батIалъи бихьизабизейин абун гьел хъвала гьадин: лъар – лълъар, хIо гьеб мекъаб жо буго.
Диалектазда, цохIо Гьанцухъ диалектги, цо-цо Бакълъухъ сверелаздаги гурони, лI-гьаракь гьечIо. Гьеза гьелъул бакIалда лълъ абула. Хунз диалекталда, болмацIалдаго гIадин, лI-гьаракь хIалтIизабула.
Къ
Къ, къ — кирилликияб диграф, Авар мацIалъул алипбалъул 15-б хIарп. ХӀалтӀизабула гьединго Шималияб Кавказалъул ва цо-цо тюрк мацӀаздаги.
Авар мацӀалда
Авар мацӀалда Къ диграфалъ щибаб позициялда бихьизабула увулярияб абруптивияб аффриката (фортис):
Цогидал мацӀазда
Диграф хӀалтӀизабула абазин. , агъул, адигъ , даргин , ингуш , гъабардгин черкес, къарачайгин балкъар, хъиримтатар, лъарагӀ, тум, лезги, , рутул, табасаран, хъалтагъ ва чачан мацӀазда. Бихьизабула яги  гьаракь. АсатӀин мацӀалда гьеб диграфалдалъун бихьизабула гьаракь.
Хъазах мацӀалда диграф хӀалтӀизабулаан практикияб транскрипциялъул «казновица» системаялда Қ хӀарп бихьизабизе.
Самаркъанд
Самаркъанд (Samarqand́, Самарканд) — ккола Узбекистаналъул кІиабилеб кІудияб шагьарлъун ва дунялалдаго некІсиял шагьаразул цояблъунги. КІиазарго гІанасеб соналъ, гьеб букІана КӀудияб хӀариралъул нухда, Китаялдаги Европаялдаги гьоркьоб цІакъ кІвар бугеб бакІлъун, гьединго гьеб кколаан гьоркьохъел гІасрабазул Шаркъалъул гІелмуялъул иццлъунги. XIV векалъ гьеб лъугьана Тимуриязул Тухумалдаса Тамерланил ханлъиялъул тахшагьарлъун.
Шагьар буго ралъдадаса 702 метраялъ борхалъуда. Шагьаралъул тарихияб центр ккола — Регистан майдан.
Сократ
Сокра́т (Σωκράτης; c. 470–399 НЩ) — Атеназдаса грек философ, жив рикӀкӀунев БакътӀерхьул философияялъул кьучӀлъунчилъун ва эргъелалъун этикияб традициялъул тӀоӀцевесев моралалъулав философлъун. Сократ вукӀинчӀо цониги тексталъул авторлъун, гьев лъала аслияб къагӀидаялъ гьев хун хадур рукӀарал классикиял хъвадарухъабазул харбаздасан, хасго гьесул цӀалдохъабазул, Платонил ва Ксенофонил. Гьел биценал хъван руго диалогал гӀадин, гьезулӀ Сократица ва гьевгун гаруда ругез цехӀ-рехел гьабулеб буго жо-жоялъул ва гьесул суал–жаваб формаялда; гьез аслу лъуна сократикияб диалог абураб литературияб жанралъе. Сократил хӀакъалъулӀ рекъонккел гьечӀел абелаз гьесул философиялъул реконструкция лӀугьинабула бажарулареб жолъун, ситуация лъалеб буго сократилаб проблема абун. НЩ 399 соналъ, гьесде намусикълъиялъулги гӀолила къосинариялъулги гӀайиб гӀунтӀизабуна. ЦохӀо къоялъ халатбахъараб диваналдаса хадув гьев чӀвазе къотӀана. Ахирисеб къо гьес тӀамун туснахъалъуб, гьениса лӀутиялъе гьабулеб квербакъиялдаса инкраги гьабун.
КӀаркьен
КӀаркьен (латиназул мацӀалда bucca) — гӀадамасул лага-черх.
25 декабр
25-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 359-абилеб къо (високоснияб соналъ — 360-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 6 къо.
Н
Н, н — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
ЛӀ
ЛӀ, лӀ — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб диграф.
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Щибаб позициялда ЛӀ диграфалъ бихьизабула гъугъаб алвеоларияб латералияб аффрикаталъул халалъараб вариант (фортис) —.
Гьеб гьаракь хадусел бакӀазда дандчӀвалелъул, ЛӀ диграф хӀалтӀизабула:
М
М, м — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
КӀаркьадул ракьа
КӀаркьадул ракьа яги ГӀанабазул ракьа (латиназул мацӀалда Os zygomaticum, Os jugale) — гӀадамасул лага-черх.
26 декабр
26-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 360-абилеб къо (високоснияб соналъ — 361-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 5 къо.
П
П, п — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Хандакъалъул гъазават
Хандакъалъул гъазават (гIараб мацIалда غزوة الخندق), Гьижра гьабун хадуб щуабилеб соналъул шаввалалъ букIана хандакъалъул гъазават.
Гьеб гъазаваталде капурзаби рахъинариялъе сабаблъун ккана Бану Назир тухумалъул церехъаби. Бану Назир тухумалъул жугьутIазул къокъа ана Маккаялъул мушрикуназухъе ва гьел ахIана Аллагьасул Расуласулгун рагъ гьабиялде.
Чачан мацӀ
Чачан мацІ (но́хчийн мотт) — нах мацІазул цо мацІ, чачаназул миллияб мацІ.
Письменность
Чачан алипба:
ХӀацӀу
ХӀацӀу (латиназул мацӀалда saliva) — гӀадамасул лага-черх.
28 декабр
28-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 362-абилеб къо (високоснияб соналъ — 363-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 3 къо.
Т
Т, т — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Мегеж
Мегеж (латиназул мацӀалда barba) — гӀадамасул лага-черх.
ТӀ
ТӀ, тӀ — МагӀарул мацӀалъул алфавиталъул хӀарп.
Тегьраналъул заман
Тегьраналъул заман, Ираналъул стандартияб заман — сагІтил рачел UTC+3:30. Тегьраналъул заман хІалтІизабула Ираналъул территориялда. БакІалъул заман 52° 30’ мередианалда ххал ккун реъезе гьабула (Тегьраналъул гІеблъи — 51° 30' в. д.).
Хъваршиса Загъалав
Хъваршиса Загъалав (Загалав Хваршинский; гьав. 15 январалъ 1943 с. — хв. 5 ноябралъ 2018 соналъ ЦӀияб Сасикь) — Хъварши росулъа исламалъул гIалимчи. Имам Шамилил гьудул ва гьев имамлъиялда тасдикъ гьавурав шайих.
Загъаласул эбел-эмен
Биценалда рекъон, гьесул кӀудияв эмен КъурбангӀали вачӀун вуго гьанжсеб ЛъаратӀа мухъалъул Гьиндиб росулъа Хъваршиве мутагӀиллъун. Гьенив цӀалулаго чӀужу ячине заман щвараб мехалъ гӀагарлъиялъ гьесда ригьин гьабизе инсул росулъе тӀадвуссаян абулеб букӀун буго, амма гьев разилъун гьечӀо. Гьенисаго чӀужу ячараб къагӀида, гьесие кватӀичӀого гьавун вуго вас, гьесда цӀарги лъун буго Загъаян абун.
Хъварши росулъ вукӀун вуго жиндир ресги гӀадамазда гьоркьоб къимат-къадруги, бугев цо чи. Гьесул йикӀун йиго росулъго цӀар арай цӀакъ берцинай яс. Росдал ругел гӀолохъабазул рокьи ккун букӀун буго гьей ясалъухъ ва кьеян гьаризе гӀемер чагӀи рачӀунаанила гьелъул инсухъе. Загъаласул инсуцаги ритӀун рукӀун руго гьей кьеян гьаризе гӀадамал. Кьеян гьарун рачӀаразда гьес абун буго гуржиялъеги ун давлаги босун вачӀарасе кьелилан. Загъаца чабхъен гьабун буго Гуржиялъе ва гьениса давла гуребги цо бечедав чиясул жеги балугълъичӀей ясги хъамун йиго. Росулъе тӀадвуссарав Загъаца цоги нухалъ ритӀун руго гӀадамал дой яс гьаризе, гьелъул инсуца жиндирго рагӀи ккун буго.
ЧӀужу ячун хадуйги, Загьаца дой Гуржиялъа жинцаго хъамун ячӀарай яс рокъой хьихьулей йикӀун йиго. Гьелъ жиндиего бокьун босула ислам. Берцинаб гӀамалалъул, иман бугей яс йикӀун йиго гьей. Цо заманалдаса гьелъул эбел-инсуда лъан буго гьей гьений йигеблъи. Гьелъухъ гьез кьолеб букӀун буго кколеб мухь ва нахъе ячӀаян гьарун буго гьелда. Амма яс разилъуларо, динги лъан гьей гьел гӀадамазда гьоркьой ругьунлъун йикӀуна.
Балугьлъараб мехалъ Загъаца жиидиего кӀиабилей чӀужулъул ячуна бусурманлъарай гуржияй. Гьелъ гьесие гьавула вас ва гьесда лъола КъурбангӀалиян кӀудияв инсул цӀар.
Гуржияй эбелалъ какиги чурун гурони Загъаласда керен хахизабелеб букӀун гьечӀо. Гьединай иман бугей гӀадан йикӀун йиго гьей.
Халкъалда гьоркьоса дагьал чагӀазда гурони лъалароан Загъаласул хӀакъикъияб цӀар КъурбангӀали бугеблъи. ТӀолгодагъистаналда гьев машгьурлъун вукӀана Загъалавдибир абураб тӀокӀцӀаралдалъун. Загъаласул йикӀун йиго кӀиго яцги, амма херал чагӀазда гьезул цӀарал ракӀалде щвечӀо. Дир мугӀалим мунагьал чураяв ГьаракӀуниса НурмухӀамадил МухӀамадхӀажиясда лъалеб букӀун буго Загъаласул эбелалъул тухумалъул цӀар, гьес ракӀчӀей гьечӀого абуна Абашидзе батилин кколин.
У
У, у — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Хъваршиса Загъалав
ГӀелмуялде тӀоцересел галаби
ТӀоцеве Загъалав лъида цеве цӀалулев вукӀаравали лъаларо. Гьесие цӀализе цӀакъ захӀмалъулсб букӀун буго, хадуб гьес хӀукму гьабун буго цӀалиги рехун тун инсул рокъове вуссине. Жиндирго гьалмагъзабазе къо-лъикӀги гьабун, кигӀан гьезие бокьичӀониги, гьес Хъварши росулъе сапар бухьун буго. Рокъове вачӀунаго, кигӀан заман гьес нухда бахъарабали лъаларо, гьев щун вуго Сасикьдерил кьода гӀагарлъухъ бугеб "ЗакӀикь" абулеб нохъоде ва сордо базе гьенив рештӀун вуго.
Гьеб нохъода букӀун буго лъим тӀинкӀулеб бакӀ. Загъалас гьениб гьитӀинабго гвенд гьабун буго. Хадув, гӀодов кӀусун вукӀарав гьев кьижун ккун вуго ва ворчӀилалде доб гвенд лъадал цӀун батун буго. Гьеб мехалъ гьесда ракӀаде ккун буго гьаб гьадигӀин дагьго тӀинкӀулеб лъадал къатӀраялъ гӀемер заман иналде гвенд цӀун бугин, щибаб къоялъ цо-цо рагӀи лъазабуни, ункънусгогӀанасеб рагӀи лъазехъин бугин жиндаги цо соналдасайин абун. Гьеб пикруги ботӀролъе бачӀун Загъалас нигат гьабун буго нахъвуссине. Гьениса эбел-инсухъеги щвечӀого цӀализе тӀадвуссун вуго. АнцӀгогӀанасеб соналъги цӀалун росулъе вачӀараб мехалъ эбелалда лъан гьечӀо жиндирго вас ватӀа вахъизе.
Шамилилгун гьудуллъи ккей
Загъалав цӀализавурал киналго гӀалимзабазул цӀарал нилъеда лъаларо. Амма мухӀканго лъала гьев ГъазимухӀамадидаги Шамилидаги цадахъ ГьаракӀуниса машгьурав гӀалимчи ва мударис СагӀид-афандихъ "жамигӀул жавамигӀ" цӀалулев вукӀараблъи. Гьелъул хӀакъалъулъ хъван буго Гьигьалъ росулъа Агъвалив вукъун вугев гӀалим ХӀусайнияв МухӀамадица.
ЦӀумадисезул херал чагӀаз бицуна ГьаракӀунир цадахъ цӀалулаго Загъаласулгун Шамилил тунка-гӀуси камулеб букӀун гьечӀилан. Щайгурелъул Шамил вукӀун вуго сундулго рахъалъ жиндаса бергьине цониги мутагӀил виччаларев вас. Загъалав гьесдаса гӀемер кӀудиявги вукӀун вуго. Цо нухалъ Шамилица цадахъ цӀалулел мутагӀилзабазе кьун буго цо суал, нужеда лъараб мехалъ жиндие жаваб кьеянги абун. Цояс гьебсагӀатго абун буго жинда лъалин абун ва битӀараб жаваб кьун буго. Цадахъ цӀалулезул гьедигӀаи лъай гьечӀеблъиги гьалев Шамилида бичӀчӀун буго гьеб жаваб дов мутагӀиласда Загъалас бицараблъи. Гьеб бицараб щайилан Загъаласе бадибчӀвай гьабун буго Шамилица ва гьесие рахӀат толеб букӀун гьечӀо. Гьесул гъалмагъир чӀалгӀарав Загъалас хӀукму гьабула цӀалиги рехун тун, жиндирго гӀагараб росулъе вуссине. Мадрасаялда жанире мутагӀилзаби руссараб мехалъ, Шамилида Загъалав гьенив вихьун гьечӀо. Гьес гьикъун буго гьалмагъзабазда гьев кив вугевилан. Гьез бицун буго гьев вихьичӀого гӀемер заман бугин абун. Гьеб иш жиндирго мугӀалимасда лъалилан намуслъарав Шамилица хӀукму гьабула гьесда хадув вахъине. Дида бицухъе, Шамил Загъаласда хадув гъун вуго "ТӀалукъоно" магӀарда. Гьениб Шамилица абун буго щай мун лъутулеван? Гьесдехунги вуссун Загъалас абун буго: "Шамил дуе Аллагьас кьураб къуваталда дир дагӀба гьечӀо, дуца щай дие Аллагьас кьураб гӀелмуялдехун дагӀба базе кколеб?" Гьесухъги гӀенеккун, Шамилица гьесие рагӀи кьола жакьа къоядаса нахъе вацал гӀадин рукӀине.
Резул пардав
Резул пардав (латиназул мацӀалда cornea) — гӀадамасул лага-черх.
Хъваршиса Загъалав
Шамилилгун гьудуллъи ккей
ГьаракӀуниб Загъалас цогидал мутагӀилзабаздаса цебе лъугӀизабун буго цӀали. Цо чанго соналдаса СагӀид-афандиясухъ цӀали лъугӀарав Шамилица абун буго гьанже лъихъе жив цӀализе иневин абун. Загъалавдибирасухъ ун лъикӀин абун буго СагӀид-афандица. Хадув Шамил цӀализе гьесухъе анин бицуна.
Бенгал мацӀ
Бенгал мацІ, Бенгали, жиндирго Бангла абураб эндонимги бугеб (বাংলা ), ккола Гьинд-Арияб мацІлъун, жинда тІоцебесеб иргаялда жаниб Жанубияб Азиялда, хасго Гьиндустаналъул субконтиненталъул бакъбаккул рахъалда ругел бенгалиял кІалъалеб миллияб мацІлъун буго Бангладешалъе ва Гьиндустаналъул штат БакътІерхьул Бенгалалъе. Бенгал мацІалда кІалъелзул гІурагІан къадар буго Трипуралда ва Ассамалъул Барак Расалъиялда. Гьеб ккола Бангладешалда расмияб ва бищун тІибитІараб мацІ ва Гьиндустаналъул 22 мацІалдса Гьинд мацІалда хадуб кІиабилеб бищун тІибитІараб. Жиб рахьдал мацІлъун гІага-шагарго 228 миллион чиясе ва кІиабилеб мацІлъун жеги 37 миллион чиясе кколеб букІиналъ, Бенгал мацІ буго щуабилеб бищун тІибитІараб рахьдал мацІлъун ва киналниги жинда кІалъалезул къадралъул рахъалъ бищун тІиритІарал мацІазул анкьабилеблъун.
Хъваршиса Загъалав
Ригьин гьаби
Загъалас жиндирго росулъ гьабун буго ригьин. Гьес ячуна Узданай абулей яс. Гьезие гьавула вас ва гьесда цӀарги лъола ТӀалхӀат абун. ТӀалхӀат вукӀуна эменго гӀадинав гӀараб цӀаларав гӀалимги гӀадамазда гьоркьоб рагӀи билълъарав чиги. Шамилил рагъазул ва гьелда хадуб лъугьараб восстаниялъул тарих хъварав, бергьарав гӀалимчи Ангъидаса Халил-афаядияс хӀежалдаса ТӀалхӀатихъе хъвараб зигараялъул кагътидасан нилъеда лъала гьев ГӀанди вилаяталда гӀурусаз наиблъун тун вукӀин. ТӀалхӀатил вукӀана ичӀго вас. Бищун кӀудияв ГерейханхӀажияв гӀемер заманаялъ Болъихъ дибирлъунги вукгӀун вуго. ТӀалхӀатил лъабго вас хӀежалде арал чаг1и гьениса нахъ руссунаро. Загъалав шайихасул кӀиабилей чӀужу йикӀана Гьаквариса. Гьелъ гъесие гьаюла яс. Гьелда цӀарги ХӀава букӀана. Загъалас дибирлъи гьабула батӀи-батӀиял росабалъ: Хъваршиниб, ТӀиндиб, Гьигьалъ, КӀванкьада Санкьада дивирлъи гьабизе байбихьаралдаса гӀадамаз гьесда Загъалавдибирин абулаан.
Нью-Йорк
Нью-Йорк, гьединго Нью-Йорк Шагьар (New York, New York City, NYC) ккола Цолъарал Штатазда бугеб бищун халкъ гӀемераб шагьар.
Хъваршиса Загъалав
Дибирлъи ва мугӀалимлъи
ТӀиндив дибирлъун хӀалтӀулаго гьес гьениб рагьула мадрас. Гьеб мадрасалда гьесухъ цӀалулел рукӀун руго батӀи-батӀиял росабалъа 150 мутагӀил. Гьесул гьелгощинал мутагӀилзабазда гьоркьоса бищун цӀар аравлъун лъугьана Гьигьалъа ИмаммухӀамад. Гьев цӀалун лъугӀараб мехалъ Загъалас абун буго:
Бенгал мацӀ
Бангладешалъул расмияб ва де факто миллияб мацІ буго гьанжесеб стандартияб бенгали. Гьеб ккола миллаталъул лингва франкалъун, бенгалиязул 98% тІоцебесеб мацІалда гІадин эркенго кІалъала гьеб мацІалда. Гьиндустаналда бенгали мацІ расмияблъун буго БакътІерхьул Бенгалиялда, Трипуралда ва Ассам штаталъул икълим Барак Расалъиялда. Гьеб буго Бенгал бугъазалда ругел Андаман ва Никобар ЧІинкІиллъабазда бищун тІибитІараб мацІ, ва гьелда кІалъалезул гІурагІн къадар буго цогидал штатаздаги, гьездаго гъорлъ Дели, Чгьатисгарх ва Джархканд. Бенгал мацІалда кІалъала гІезегІан къадар бугеб бенгали диаспора (Бангладешалъул диаспора ва Гьиндустаналъул бенгалиял): Пакистаналда, Цолъараб Пачалъиялда, Цолъарал Штатазда ва ГІагараб Машрикъалда.
Шималияб Хурасан
Шима́лияб Хураса́н ( Xorâsân-e Šemâli, Xorasana Bakur) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Пачалихъалъул шималиябгун-бакъбаккул рахъалда буго. Административияб марказ — Боджнурд шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьараздаса ккола — Ширван (83 аз.), Исфараен (52 аз.), Джаджарм (26 аз.), Герме (25 аз.), Ашхане (19 аз.), Фарудж (11 аз.). Шималияб Хурасан — ккола 2004 соналъ Хурасан остан бикьун лъугӀарал 3 провинциялдаса цояб. Ракьалъул гӀатӀилъи — 28 434 км², халкъалъул къадар — 811 572 чи (2006). Останалъул аслиял миллатаздаса ккола курдал, туркменал, хурасаниял тюркал ва парсал.
Хъваршиса Загъалав
Дибирлъи ва мугӀалимлъи
Гьес абухъего, ИмаммухӀамад вахъана кӀудияв гӀалимчилъун. Ахираб заманалда Аргъваниса Шамхалги гьевги тӀамун рукӀун руго Шамилил наибзабилъун. Дагъистан гӀурусаз кверде босараб мехалъ гьев хӀалтӀула Болъихъ ва Бакълъухъ участкабазул наиблъун.
Шималияб Хурасан
Административияб бикьи
Провинция бикьула 7 шагьрестаналда:
Хъваршиса Загъалав
Дибирлъи ва мугӀалимлъи
ИмаммухӀамадица данде гьабуна чанго тӀехьги. Рехсон телин гьаниб гьезул цо-кӀигоялъул цӀар. "Гъараибул гьимян" ва "Кашафул гъумум". Гьев унтараб мехалъ гьесде раккизе рачӀунел рукӀун руго гӀемерал гӀадамал. ИмаммухӀамадица гӀумруялъ данде гьабураб цо тӀехь гьесул рокъоса бикъун ун буго гьесулго гӀагарав чияс. Гьелдаса нахъе гьев гӀакълу хисун лъугьун вуго. Гьигьалъа ХӀусайнияв МухӀамадица гьеб тӀехьалдаса къокъ гьабун бахъараб лъебергогӀанасеб гьумер буго дихъ. Гьелда тӀад хъван буго гӀемер нилъеда лъалареб нилъер магӀарул ва чачан халкъалъул рагъазул тарих. Гьелъул хӀакъалъулъ мухӀканго дица бицина цойги нухалъ. Жакьа къокъ гьабун бицина гьелда жаниб хъван бугеб Шамил Загъалав шайихас тасдикъ гьавиялъул хӀакъалъулъ бугеб бицен.
Шималияб Хурасан
Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслал — росдалаб магӀишат (ролъ, пурчӀина, гандури, пампа, памадурал, кӀартуп, чакаралъул чӀалкӀутӀан, писташкаби, багӀли), кванил, къохьол, текстилияб, металлургияб, нартгун-химикияб промышленностал, энергетика, бича-хиси, транспорт, бокситал рахъи.
Хъваршиса Загъалав
Загъалас имам тасдикъ гьави
ЧӀиркъатӀа росулъ Шамил имамлъун вищула гьенир данделъарал гӀемерал гӀалимзабаз ва Дагьистаналъул церсхъабаз. Гьелдаса нахъе Шамилица гӀурусазулгун цо чанго рагъги гьабула. Иргадулаб данделъи букӀуна Харахьиб кӀудияб мажгиталда. Гьениб Шамилица гӀуцӀула Дагьистаналъул вакилзабазул мажлис ва гьездаса Шамилица тӀалаб гьабула жиндие тӀубараб къагӀидаялъ хӀукму къотӀеян. Гьеб данделъиялда букӀараб халкъалъул пикру бикьула. Цояз абула хункарасул изну гьечӀого имам вишизе бегьуларин, цогидаз абула къурайшияв тезе кколин имамлъунин. Гьеб мехалъ Шамилица тӀадеги вахъун абуна: "Ле, кӀудиял гӀалимзаби, дида бихьулеб буго гьаб нужер данделъи, щибго хӀасил гьечӀого лъугӀизехъин букӀин. Дида лъикӀаблъун бихьула, нужецаги къабул гьабуни, гьаб заманаялъул кӀудияв мужтагьид Хъваршиса Загъалав ахӀизе ва гьесде гьаб нилъер ишги тӀамун, гьес гьабураб хӀукмуялда нилъги разилъизе. Шамилил рагӀиялада киналго тӀад рекъола. Шамилица кагъатги хъван Загъаласда хадув чи витӀула Харахьиве вачӀаян гьарун. Загъалав шайих вачӀине вугеблъи лъараб мехалъ, батӀи-батӀиял росабазул ва миллатазул гӀемераб халкъ бакӀарула Харахьибе.
Шималияб Хурасан
Экономика
Боджнурд шагьаралда буго турбабазул завод «Наварде Бахар». Исфараеналда — турбабазул завод «Лулегостар».
Хъваршиса Загъалав
Загъалас имам тасдикъ гьави
КватӀичӀого вачӀарав Загъалав шайихас цевеги вахъун абула: "Ле, кӀудиял гӀалимзаби, гьеб масъалаялъул аслуялдасанго нуж мекъи ккун руго. Нужер халиф ккун буго нужеца хункарасе къотӀи гьабулеб гӀадин. Хункарасе гуро гури нужеца къотӀи гьабулеб бугеб. Хункарасул кумек щолареб бусурбанаб халкъалъ жидерго тӀалаб гьабулев цо бетӀер вищизе ккола". Загъалав шайихасул гӀадат букӀун буго гьакӀкӀан кӀалгун велъулеб. Велъизеги велъун гьес нахъеги абула: "Аллагьас тӀадаб гьабун буго лъабго бусурбан чи нухда вугони цояв гьезул бетӀерлъун теян. Гьединаб магӀнаялда аварагасул хӀадисги буго. Нилъее киса щвелев къурайшияв имамлъун тезе? Нилъ руго гьаб заманалда нилъедаго гьоркьоса имам тезе тӀадал чагӀи". Цинги Загъалав шайихас тӀадеги вахъун, Шамилил кверги ккун, гьесдехунги вуссун абула: "Гьаб мажлисалда ругел вакилзабазул вакиллъиялдалъун дица мун имамлъун тезе хӀукму гьабулеб буго", - ян.
Имамасе насихӀат
ДугӀа-алхӀамалдаса хадуб гьес абула:
Цинги Загъалав шайихас Шамилие бицуна умавиязул халифлъилъул ва ГӀабасиязул халифлъиялъул. Умавиязул-зулму цӀикӀараб мехалъ гӀабасияздалъун гьезул зулму тӀаса ин. Гьелда гьоркьор ккарал жал: ХӀажатилги ибн Зубаирилги лъугьарал жал, халифлъи къваригӀун васас эмен чӀваялъул, инсуца вас чӀваялъул, вазирас живго чӀваялъул. Хадуб бицуна Багъдадалъул халифаталъул, татаразул Гьулагуханасул хӀакъалъулъ, къарамитӀазул пачалихъ лъугьунелъул гьабураб чӀвай-хъвеялъул. Гьелда хадуб бицуна Египегалда черкессазул пачалихъ лъугьиналъул, гьезул хӀакимзаби Буркъакъидасан Туманбейиде щвезегӀан. Цинги рехсола вагьабияталъул питна, фатишидазул пачалихъалъул лъугьарал жал.
Загъалав шайихас гьеб дугӀа гьабулаго Шамил гӀодула, имамасул гӀодиялъухъе тӀолго данделъараб халкъги гӀодула.
Гьедин Загъалав шайихас имамлъун тасдикъ гьавула Шамил. КӀочон тун вукӀана гӀемераб мехалъ Шамилил бишун хириявлъун вукӀарав мужтагьид. Гьеле гьелъие нугӀлъи гьабулел Игьалиса Чупаласул рагӀаби:
Хвел
Имам Шамилилги Загъалав шайихасулги хвалил хӀакъалъулъ гӀараб тӀахьазда хъван ругел мухъал:
Загъаласул зияраталда жаниб бугеб зонодаги бихьизабун буго имам Шамил хвараб тарих. Хъваршиб росдал хераз бицанихъе, Загъалав шайих хвараб къоялъул маркӀачӀул какда цебе къилбаялъул рахъалда бугеб магӀардасан баккун "Божи" кӀкӀалахъ гьесул хур бугеб бакӀалда нур речӀчӀун буго. Гьенив вукъула жамагӀаталъ кӀудияв шайих.
Шималияб Хурасан
Рихьизе бакӀал
Боджнурд шагьаралда уна интересаб чуязул ярмарка. Провинциялда руго некӀсиял хъулби ХӀасанабад, Къайсар, Солак ва Фагхатдеж, Шайих ГӀали Исфарайенил хоб, Баба Тавакул ва Султан Сайид ГӀаббасил зияратал, Сари-Гол ва Салук заповедникал, Ноширван, ГӀибадатгагь, Бидагъ, Конегарм ва Сайид Садекъ нохъаби, минералияб ицц Айюб.
29 декабр
29-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 363-абилеб къо (високоснияб соналъ — 364-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 2 къо.
Египеталъул президент
Египеталъул Президент (رئيس جمهورية مصر العربية) ккола Египеталъул хъулухъ тІубалев пачалихъалъул бетІер. 1952 соналъул инкъилабалдаса хадусел Египеталъул конституциялъул батІи-батІиял вариантазда рекъон, президент ккола ЯргъидгІуцІарал къуватазул тІадегІанав нухмалъулевлъунги, Египеталъул хІукуматалъул хъулухъ тІубаялъул гІаркьелалъул бетІерлъунги. ГьабсагІаталда президентлъун вуго ГІабдульфаттахІ ас-Сиси, жив хъулухъалда 2014 соналъул 8 июналдаса вугев.
30 декабр
30-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 364-абилеб къо (високоснияб соналъ — 365-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 1 къо.
Х
Х, х — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Лъамел
Лъамел (/ɬːämˈel/; cellula, "гьитӀинаб рукъ" ) ккола чӀаголъиялъул формабазул аслияб структуралияб ва функционалияб цобутӀа. Щибаб лъамел гӀуцӀун букӀуна мембранаялъ жаниб бачараб цитоплазмаялдаса, жинда гъорлӀ протеинал ва нуклеял цӀекӀлъелал гӀадал гӀемерал биомолекулабиги ругеб.
Лъамелазе щвезе бегьула хассал функциял, гьезда жанир тӀуразе бегьула репликация, ДНЦӀ-ялъул репарация, протеиналъул синтез гӀадал батӀи-батӀиял масъалаби. Лъамелазул букӀине бегьула специализация ва рагъардахъизе кӀвей. Жидер роцен цӀакъ гьитӀинаб букӀиналъ, лъамелал рорцуна микрометрабаздалъун.
ГӀемерисел гъветӀ-хералъулал ва рухӀчӀаголъабазулал лъамелал, жидер роцен 1-ялдаса 100 микрометралде щвезегӀан ругел, рихьизе кӀола гӀицӀго канлъулаб микроскопалъукь. Электронияб микроскопиялъ кьола дагьабги цӀикӀкӀараб бихьизе реслъи, лъамелалъул цӀакъ деталияб структура бихьизабула. Организмаби классификатинарун рукӀине бегьула цолъамелал (жидер цохӀо лъамел бугел, бактериял гӀадал) яги гӀемерлъамелал (гъветӀ-херги хӀайваналги гъорлӀе рачун) гӀадин. ГӀемерисел цолъамелал организмабазул классификация гьабула микроорганизмаби гӀадин. Гъвет-хералъулги хӀайваназулги лъамелазул къадар букӀуна батӀи-батӀияб гьезул навгӀазда рекъон; гӀага-шагарго рикӀкӀун буго инсанасул къаркъалаялда 37 trillion (3.72×1013) лъамел букӀин. Гьездаса гӀага-шагарго 80 миллиард ккола гӀадалнахалде.
Этимология
Лъамел абураб термин буго лъамизе, ай къотӀизе, батӀа гьабизе абураб пигӀлуялдасса бачӀараб.
КъватӀисел регӀелал
Ингилисалда:
Мингечаур
Мингечаур Азарбижаналъул бакътIерхьул рахъалда бугеб шагьар. ГIуцIана 1960-л соназда Мингечаур ГЭС балаго, гьелъул хетарухъаби хIебтIолеб бакI хIисабалда.
Герек
Гере́к (Ελλάδα / Ελλάς, Elláda / Ellás), расмияб цІар — Гере́калъул Жумгьури́ят (Ελληνική Δημοκρατία , Ellīnikī́ Dīmokratía) — Бакъдасеб Европаялда бугеб пачалихъ. 2010 соналъул рикІкІеналда рекъон халкъалъул къадар букІана 11,3 миллион чи, ракь — 131 957 км².
Тахшагьар — Апин. Пачалихъалъулаб мацІ — герек мацӏ.
ХХ
ХХ, хх — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Хъ
Хъ, хъ — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Ясбер
Ясбер (латиназул мацӀалда pupilla) — гӀадамасул лага-черх.
עין
Бер
Бер (латиназул мацӀалда oculus) — гӀадамасул лага-черх.
Хь
Хь, хь — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Хунзахъ тӀалъи
Хунзахъ тІалъи — Хунзахъ мухъалда бугеб тІалъи, жиб Дагъистаналда ругел тІалъиязул бищун гІатІидаб ва кІудияб. ГІатІилъи гьелъул буго 250 км². ТІалъи гІуцІараб буго къвакІараб гамачІ-къоноялъ, бутІаккун къвакІараб гачигамачІалъ. Рельефалъул рахъалъ гьеб буго гьетІи бугеб, бакІ-бакІалда гохІахараб ритІел.
Бугеб бакІ
Хунзахъ тІалъи буго Жанисеб Дагъистаналъул бакьулъ бакІалда, ралъдал гьумералдаса тІалъиялъул борхалъи буго 1700–2200 м. Гьелъул халалъи буго 25 км, гІеблъи — 8–10 км; гІаммаб къагІидаялъ тІалъиялъул гІатІилъи буго 250 км2.
ТІалъиялъул рельеф буго гІодобе буссараб ритІел, гьитІинал гохІалги, балкабиги, гІиссинал кІкІалабиги ругеб. Хьундасебгун-бакъбаккул рахъалда тІалъиялъул гІорхъилъун буго ТІанусдерил бал, жибги Макьасде щвезегІан бугеб, бакъдасебгун-бакъбаккул рахъалда рахъалда — ГІакаро. Бакъбаккул рахъалдехун кколеб бакІалда тІалъиялъул гІурхъилъун буго 100–1200 м. борхалъуда бугеб ЦІолокь каньон, ГІарани хъаладухъа байбихьун Шамилил мухъалъул Гьолокь росдаде щвезегІан, 22 км халалъиги бугеб. Гьениб тІалъиялдаса чвахулеб Тобтилги Тиронлъаралъулги лъугьуна чвахубакІал (чвахиялъул борхалъи 70 ва 120 м).
Геология
Хунзахъ тІалъиялъул ракьал аслияб къагІидаялъ ккола лъикІ жо бижулеб бечедаб щелоч гъорлъ бугел мугІрузул чІегІер-ракьаллъун. РорхалъудегІан ругел чІегІер-ракьазда гъорлъ щелочалъул къадар дагьлъула ва гумусалъул къадара бахуна 7 проценталде.
Климат
Гъуниб тІалъиялде данде ккун, Хунзахъ тІалъиялда климаталъул шартІал руго кьварарал, лъагІалил гьоркьохъеб температура бащалъула 6,60. ГІазу-цІадал къадар бащщалъула 532 мм (гьебго борхалъиялда бугеб ТІасияб Гъуниб, гьоркьохъеб температура бащалъула 8,1°, гІазу-цІадал къадар — 507 мм).
Хунзахъ тІалъиялда рукІуна гІезегІан къуваталъул гьурал, цо-цо мехалда 8 балл къуваталда ругел. Хунзахъ тІалъиялда гьединаб хасаб климат букІиналъе гІиллалъун ккола тІалъи рагьараб букІин, хасго бакъбаккудаса ва бакътІерхьудаса, ва гьелдалъун  щибаб рахъалдасан гІадин гьавадул массаби рачІин.
Гидрология
ТІалъиялда ругел лъаразул чІахІияллъун рикІкІине бегьула Тобот, Хундерил лъар, Илъа-лъар; гьел киналго лъар чвахула ЦІолокье, гІизаІан кІудияб борхалъудаса. ЦІадал райда, гьел лъарал гІемерго кІодолъула.
ТІалъиялъул бакътІерхьун рахъалдаги буго дагьабго гьитІинаб лъар, жиндир чвахиялъул борхалъи 50 метраялдаси бугеб.
Шотода росдата цебе буго гІадамасул квералъ гьабураб хІор, жанибе биччан буго ччугІа.
ТІабигІат
ТІалъиялъул тІабигІат цІакъго бечедаб гІечІо. НекІсиял рохьал хутІун гьечІо. Хурдузул данде чІвала харибакІазул, ва мугІрузул хурдур: шалфей, рехъеб, чебрец, харибакІазул ва мугІрузул лъабгІин, люцерна ва цогидалги.
ХІайванал
ХІайваназулги гІемерал тайпаби данде чІваларо. Рахьхахулезул гІемерисеб данде чІвала гІанхвара Радде (Дагъистаналъул эндемик). Цо-цо данде чІвала гІанкІал, цурдул, гІондокьал, цо-цо — бацІал.
ХІанчІазул тайпабазул ратула альпазул чІегІерхІанчІи, гІалхул маккал; данде чІвала чІоролаби, мокъокъал ва чанахъанхІанчІазул чанго тайпа.
ХӀ
ХӀ, хӀ — МагӀарул мацӀалъул алфавиталъул хӀарп.
ЦӀецӀ
ЦӀецӀ (латиназул мацӀалда glandula) — гӀадамасул лага-черх.
Ц
Ц, ц — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Хвенех
Хвенех (латиназул мацӀалда palatum) — гӀадамасул лага-черх.
ЦЦ
ЦЦ, цц — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Имам ГъазимухӀамад
Имам Гъази-МухӀамад (Гази-Мухаммад) — Генуса имам Гъази-МухӀамадил тарихалдасан макъсуд буго гьес капурзабазулгун рагъги гьабун дагъистаналъул ва чачаналъул бусурбабазда гьоркьоб динул-ислам кинаб къагӀидаялда билълъанхъизе гьабулеб букӀарабали лъай.
Гьeв кӀудияв Аллагьасул вали, кӀудияв диналъул мужадид, бусурбабазул бахӀарчияв, гӀелмияв имам, Дагъистаналъул Генуб росулъ загьирлъараб гвангъараб шаригӀаталъул ва тӀарикъаталъул нур, ахирги жив бацӀцӀадаб нияталда гӀурусазда данде вагъулаго шагьидлъун хварав.
Гьесул тарих данде гьабизе цохӀого цо Генуса ХӀасанилав-дибир ургъун вуго. Гьес хъван буго гьаб багьа тӀадегӀанаб баянаб тарих. Гьев живгоги Генуса устар, шайих ГӀабдуллагь-хӀажиясул заманалда вукӀарав чи вуго. Амма нижеда жиб лъалареб гӀиллаялъе гӀоло гьесул гьaб багьа тӀадегӀанаб тӀехьалъул йа тӀаралъи-мукъадиматниги йа ахир-хатиматго гуреб имамасул гъазаватазулги ва хасго гъосул халил шагьидлъиялъул хӀакъалъулъги хъван бажарун гьечӀо.
Ялъуни гьеб данде гьабун тӀубазегӀан живго хун ун ватизе ккола. Ялъуни данде гьабулеб заманаялда цо щибниги гӀиллаялдалъун живго хвeзегӀан тӀубазе гьабун бажаричӀого букӀине бегьула.
Гьаб соналъул – 1369-леб гьижрияб – авалалда, дица генуса ГӀалил ГӀабдуллагьан абулев, лъикӀав, хутӀаразул хутӀарав, иман щулияв, жиндаса баракат щолев гӀалимчи, гьев имамасул цебесеб наслуялъул чи, гьесда ГьаракӀуниб кьезеги гьабун, босун гьениб ккун дица гьеб кинабго насху гьабун хъвана, ГьаракӀуниса дир гӀагарал чагӀазул цояв, нижер дибир жакъасев ГьаракӀунив вугев нижер кӀудияв имам, ва дир устарасул Пахрудин-апандиясул кваранаб квер Хабсури абулев чиясул кумекалдалъун.
БакьайичӀиса ЧӀанкӀа
БакьайичӀиса МухӀаммадгӀалил ЧӀанкӀа, гьединго ЧӀанкӀа абунги жив лъалев (1866, БакьайичӀи, Дагъистаналъул вилаят, Россиялъул империя — 1909, Вади-ФатӀима, ХӀижаз, ГӀусманияб империя) — аваразул кӀудияв шагӀир-классик, авар адабияталъе кьучӀ лъуразул цояв. АнцӀгоялдаса цӀикӀкӀун соналъ гIараб гIелмуялъе, хIисабалъе ва гьединго адабияталъе цӀаларав, ЧӀанкӀаца хасаб кӀвар кьуна адабияталде; ва жинцаго хъварал гурелги, гьес мажмугӀазде росана гӀеме-гӀемерал халкъиял кучIдулги.
ЦӀар
ШагIирасул гIумруялъул ва хъвадурухъанлъиялъул бицунаго кIвар бугеб суалалъул цояблъун ккола гьесул цIар. Гьев шагIир, лирикчи лъала Тажудин гIадинги, ЧIанкIа гIадинги. ГIалимчи С. ХIайбуллаевас жиндир "МагIарул адабияталъул Тарих" абураб тIехьалда хъвадарухъан Гъ. ГъалбацIовасул рагIабиги кьучIалъе росун хъвалеб буго гIалимчи ИсхIакъил МухIамихъе рачун рукIанин кIиго вас гIелму лъазабизе, гьезул цояв ЧIанкIа, цоявги ТIинчIав рукӀун руго. МухIамие рекӀее гӀун гьечӀо гьезул цIарал, гьелъ жинцаго ургъун, кьун руго цӀиял цӀарал гьезие: ЧIанкIае — Тажудин, ТIинчIасе – Жамал абун. Гьедин хутIун буго ЧIанкIае Тажудин абураб цIар, амма жив гьавураб росулӀ гьесда гIадамаца эбел-инсуца кьурабго цIар абулаан ва абулеб буго.
Биография
Тажудин гьавуна 1866 соналъ БакьайчIи росулӀ, МухӀаммадгӀалил ва Хъатунил хъизаналда. 8–9 сон бараб мехалъ (1874) эменги хун бесдал хӀутӀана Тажудинги гьесул яцалги — Хажаги, Аваристаналда магӀихъан хӀисабалда машгьурай, Патучги; гӀезаруна гьел эбел Хъатуница захӀматаб къо бихьун.
АнцӀгоялдаса цӀикӀкӀун соналъ цӀалана Тажудин гӀелмуялъе чӀахӀиял гӀалимзабазда цеве Унсоколов, Рихьунив, ГӀашилтӀа, ЧӀикӀав. Цогидал мутагIилзабазулго гIадин захIмалъиялда бахъана гьесул цIалиги. ЦIалул заманалъ гьес лъай босана гIараб гIелмуялъул, хIисабалъул, ва гьединго адабияталъул. Ахирисеб лӀугьана гьесие бищунго рекIее гIураблъун ва жиндилӀ рокьи бижараблъун. Тажудиница данде гьаруна гIемерал халкъиял кучIдул, жиндиего гьезул гьарун рукӀана кверзулхъваял мажмугIал.