cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Авар нуцаллъи
Нуцаллъи гӀуцӀи
1032 соналъ къотӀи-къай хъван буго Хунзахъ шагьаралдаги аланаздаги гьоркьоб, жалги жидерго церехъазу бетӀерлъиялда хъватӀир рахъал, Тмутараканалъул русазда цадахъ. Гьел цадахъ тӀаде кӀвнцӀана Ширваналда ва къуваталдалъул бахъана гьелъул тахшагьар Язидия, гьабсагӀат бугеб Шемахаялда аскӀоб гӀадин букӀараб. Тахшагьаралдаги цогидал бакӀаздаги хьундасеб рахъалдаса рачӀарал рагъухъабаз гъурана 10 азар. -гӀанасев чи. Гьез гьениб бан буго 10 къо, давла гьабулаго, гьелдаса хадуб нахъ руссун руго. Аваразулги, аланазулги русазулги аскаралъ, ЧӀоралъул амирасул ракьалдасан рокъоре нахъ руссунаго, хӀукму гьабун буго, гӀодоблъиялдаса инчӀого, мугӀруздасан ине. Амма Хучни росулъе щвараб мехалъ, гьезде тӀаде кӀанцӀун ЧӀоралъул бусурбаби, Мансур ибн Маймун амирасул бетӀерлъиялда гъоркь. Ва аваразулги, аланазулги, русазулги аскаралъул гӀемерав чиги чӀван вуго, гьез Ширваналдаса гьабураб давла нахъе бахъун буго.
Гьеб Дербендалда аскӀоб 1032 соналъ аваразги гӀурусазги бусурбабазде данде гьабураб рагъ хутӀун буго хундерилда гьоркьоб кӀалзул биценлъун XVIII гӀасруялде щвезегӀан, хадуб гьеб хъвана гӀараб мацӀалда ва лъугьана "Дагъистаналъул тарихалъул" бутӀалъун. Гьел биценазда буго аваразги гӀурусазги гӀарабазде данде гьабураб рагъалъул хӀакъалъулъ, жибги, биценалда рекъон, XI–XII гӀасрабазда лъугьараб, ва гӀарабалги бергьараб: «Дагъистаналда лъараб мехалъ» бусурбабазул аскар бачӀунеб букӀин, «нагӀана батаяб капурзабазул боги ГӀурусил аскарги, рохалида къварилъуда цадахъ рукӀинин къотӀиги хъван, ракӀарана шагьаралда аскӀоб, жинда ЧӀорилан абулеб, Исламалде данде чӀей гьабизе ракӀалдеги ккун, тӀадеги кӀанцӀизе ва бусурбабазу боязе заралги гьабизе».
XI гӀасруялда биххана аваразул Сарир пачалихъ (гьелъул ахирисеб рехсей буго 1067 соналъ), гьелъул бакӀалда ТӀануси / Хунзахъ тахшагьарги бугеб Авар нуцалъи лъугьана.
Нуцаллъиялда ислам тӀибитӀи
Суракъатил I заманалда ханлъи ирасалъе кьеялъул тартиб гӀуцӀана, ва гьелда рекъон тахида чӀезе лъилниги ихтияр букӀинчӀо Суракъатил наслуялъул васазулги язазулги гурони. Суракъат лъугьана шайх АхӀмадил бищун кӀудияв тушманлъун. АхӀмадида кӀвана Суракъат Нуцаллъиялдасе нахъе гъезе. Тарихияб асар «Тарихи Аргъваниялда», XVIII гӀасруялда данде гьабураб, рехсон буго Абу Муслим цин кӀанцӀанин Сариралъул хьундасеб тахшгьар Гелбахъе, гьебги бахъанини гьес, гьенив вукӀарав Суракъатил вац Кагьруги чӀванин, гьесул чӀараб бакӀги биххизабунин. Гьеб иццалда рекъон, гьеб кинабгоги ислам тӀибитӀиги лъугьун буго гьижраялъул 645 соналъ (1247–1248 санал). Гьебго иццалде мугъчӀвайги гьабун, А. Р. ШигӀадовас Хунзахъ гъазизабаз кверде босараб заман хъвана 1256 сон. «Хунзахъ-наме» абураб иццалда рекъон, Суракъатида кӀола тӀоцебесеб рагъулъ, жибги Тобот лъарал рагӀалда (гьабсагӀат ГӀараниги Хунзахъги гьоркьоб) ккараб, гъазизаби къезаризе. Амма хадуб Абу-Муслимица гьижраялъул 654 соналъ (1256–1257 санал) цебе букӀаралдаса кӀиго нухалъ цӀикӀкӀун бугеб аскар данде гьабула. Гьеб заманалде (1255 соналде гӀадин), рикӀкӀунеб буго, Суракъат хола, ва нуцаллъун вукӀуна гьесул вас Байар II. Хадуб, гьебго иццалда рекъон, Хунзахъе жанибе нух рагъула Самилахъ авалалъул гӀадамаз, гьелдаса хадуб Аваристаналъул тахшагьар Абу-Муслимица биххизабун, бухӀун чӀунтизабула, гӀадамал яги чӀвала, яги кверде росула ва исламалде руссинарула, Байар II лъутула Тушетиялде. Бищун цересел Хунзахъ ратарал гӀараб мацӀалда куфи хатӀалъ хъварал хъвай-хъвагӀаби (XII - XIII гӀ.) ратралги руго с Самилахъ авалалда. Хунздерил биценазда рекъон, тӀоцебе ислам босун буго самилаз, ва тӀоцебесеб мажгитги гьезул авалалда, ай Самилахъалда, бан буго. Гьеб хилиплъиялдаса хадуб самилазда абун буго хӀамилал абун. «Дагъистаналъул тарихалда» рекъон, Байяр II Тушетиялде лъутун хадуб, Хунзахъ бетӀерлъи гьабизе лъугьана ХӀамзатил наслуялъул шайх АхӀмадил наслуялъул Майсумбек. Абумусли лъугьагьана Аваристаналъул имамлъунги, рузманалъул цевехъанлъунги, къадилъунги (хӀакимлъунги).
«Хунзахъ-наме-ялда» рекъон, Абу-Муслим шайх — бусурбабазул гьеб заманалда бетӀерав нухмалъулев, гӀумру гьабун вукӀана хасало Таркиялда, риидал — Гъази-Гъумекиб. «Аргъвани росдал тарихалда» рекъон Абу-Муслим гуревги вукӀун вуго ГӀаюдул-Муслимги, жив хеко хварав, Абу-Муслим хун вуго гьелдаса хадуб 30 сон индал, Аваристаналъул имамлъун вугеб мехалъ. Абу-Муслимил аскаралда рукӀун руго Гъази-Гъумекисел гурелиги аваралги ва цогидалги. Суракъат хун хадуб нуцаллъиялда лъугьараб дандеккунгутӀи ва нуцаллъиялда кверщел гьабизе къварагӀаразул питна сабаблъун, батизе бегьулеб жо буго, Нуцаллъия Абу-Муслимил аскаралде кӀудияб данде-чӀей гьабунутӀи. . Щибаб аваразул росулъе цо-цо гӀалимчи витӀун хадуб, Абу-Муслимида ракӀалде ккола Гъази-Гъумекиве тӀадвуссине, амма гьелда цебе гьес бицен гьабула жиндирго наибасе ругел хӀинкъалабазул: «Балагье, божуге гьезда. Дир щаклъи буго, гьезул Аллагьасда иман лъей тӀубараб гьечӀин, гьелъул гӀаксалда — гьеб бугин щаклъигун ва кӀикуцлъигун жубараб. ЦӀодорго чӀа!». Абу_Муслимил хӀинкъи битӀараб батула. Гьебго Хунзахъ-намеялда рекъон, халкъалъе захӀмалъула цӀиял къанунал ва жалго ругьунал гӀадатал рехун тей. Суракъатил вас Байяраица хӀалбихьула жиндирго умумузул ханлъи нахъбуссинабизе, амма гӀарабаз данде чӀей гьабула. Нуцаллъиялъул тах нахъбуссинабула ригьалда вугев Баярил васас, жиндир цӀар «Дагъистаналъул тарихалда» ГӀамир-СултӀанилан бугеб, магъулазул кумекалдалъун. Хунзахъ намеялда рекъон, гьесда цӀар букӀана ГӀандуникӀ, гьеб насранияб цӀар гьес Хунзахъ нахъбуссниабун хадуб бусурбанаб цӀаралде хисун батизе бегьула. ГӀамир-султӀаница цӀумадаса ва Ариштиялдаса кӀвараб аскарги бакӀарун вачӀуна Хунзахъе къаселъухъ, гьеб заманалда Хунзахъ бетӀерлъун вукӀуна наиб ГӀамир-АхӀмад. Хадуб, Дагъистаналъул тарихалда рекъон, ГӀамир-СултӀаница, шималияб рахъалдасан тӀаде кӀанцӀун, Абу-Муслимида Аваристаналъул тахшагьар тезабула, гьелдалъул нахъбуссинаблу Хунзахъ-шагьар, ГӀамир-АхӀмад чӀвала, гьесул къотӀараб бетӀер лъола киназдаго бихьизе. Халкъалъул биценазда рекъон, авараз ГӀамир-АхӀмад чӀвала БакьайчӀи росдадаса 4 км-ялъ рикӀкӀад бугеб Карчик абулеб бакӀалда, ва хадув вукъула Хунзахъ «Самилазул хӀор» абулеб бакӀалда.
Парсал
Парсал ( [fɒːrsi-zæbɒːn], [irɒːni],  [fɒːrs], некӀс.  [pɒːrs]) — иранияб миллат, Ираналъул аслияб халкъ (батӀи-батӀиял иццазда рекъон 56 % бахъараб 63 % щвезегӀан), гӀемерал регионалиял Ираналъул, Тажикистаналъул ва Афгъанистаналъул миллатаpул этнолингвистикиям жамгӀият батӀи-батӀиял диалектаздалъун тӀибитӀараб парс мацӀ жедер рахьдал мацӀлъун рикӀкӀулеб. Парсал ккола иранияб миллаталъул бищун кӀудияб ва аслияб халкъ, жинца цо гӀаммаб шагьарияб ва росдал маданият ккураб.
Халкъалъул тӀибитӀи
Ираналда парсазул халкъалъул къадар бащалъиялдаса дагьаб цӀцӀикӀкӀараб гурони гьечӀониги (51 %, гӀ-ш. 35 млн чи), парсаз гӀумру гьабула тӀолго пачалихъалъул территориялда, амма хасго гӀемер гьел руго марказиял, жунубиял ва бакъбаккул останазда. ГӀадатияб къагӀидаялъ парсал чӀараб бакӀал ккола мугӀрузул ахалъуда гӀорал ккун ругел инсанас лъалъалел рекьарудул оазисал, жидеда гъоркьан каризал рачарал.
Активияб урбанизация байбихьухъ парсазул шагьарал рагъарула хехаб къагӀидаялъ кӀодолъизе. Гьезул гӀемерисел жакъа-къоялда руго проммышлениял марказал ва шагьарал-миллионикӀал (Тегьран, Машгьад, Карадж, Исфагьан, Шираз, Къум).
Маданиялгун-тарихиял регионал ва субэтносал
Парс этникияб массив тӀибитӀула чанго Ираналъул тарихиял регионазда, жедер халкъалъул цӀцӀикӀкӀарасаб къадар парсал ругел, ва жиб-жиб регионалда маданияталъул рахъалдаса гьезул жедерго хаслъиги батӀалъиги батиялъ гьенир гӀумру гьабулел гӀадамал рикӀкӀизе бегьула «субэтносаллъун». Гьездаса ккола:
Цогидал ираниял мацӀалгун къокъаби
Парс- ва къажар мацӀалъ кӀалъалел гӀадамал чӀарал регионазда гьоркьо руго цо-цо ираниял мацӀал ва диалектал (яги континуумал) тӀиритӀал мухъал. Гьел мацӀазда ва диалектазда кӀалъалел гӀадамазул, жедеца жедедаго гӀел гьабун, миллат хӀисабалда лъугӀарал курдал, лурал, гиланал, мазандаранал ва цогидагда балагьун, абизегӀан парсаздаса батӀалъиги гьечӀо ва гьезие жедеегоги жалго батӀаял миллаталлъунги рихьулел гьечӀо ва гьединлъидал «персал» ругилан рихьизарун руго. Гьел диалектал ккола Ираналъул некӀсиял мацӀазул хутӀелал, жал заманалдаса классикияб парс мацӀалъ букӀнилълъ къазарурал (персизация). ГӀадамаца гьел диалектал «парс мацӀалъул диалектал» хӀисабалда рикӀкӀула.
МацӀ ва адабият
Парс мацӀ — ккола бищунго некӀсияб кьучӀ баянаб тарихгун бугеб мацӀаздаса цояб. Гьелъул кьибил уна Парсалъул некӀсиял ираниял диалектазухъе, жедедаса гьелъул цересел мацӀал лъугӀарал, гьездаса ккола: гьоркьохъеб парс ва некӀсипарс мацӀал.
Чанго гьоркьосел гӀасрабазул пачалихъазда гьеб адиминистрациялъул ва рагъидул расмияб мацӀлъун букӀана. Гьезда гьоркьо рукӀана ГӀусманияб империя, Кавказ, Меседил Орда, Гьоркьохъеб Азия, Бакъбаккул Туркестан, Индия (Жунубияб Азия) ва цог.
Антропология
Антропологиялъул рахъалдаса парсал аслияб къагӀидаялда ккола индгун-иранияб расаялъул гӀадамал.
Музыка
Ираналъул музыкалияб маданият буго бечедаб ва гӀасрабаца ина букӀараб мазыкалиял гӀадатал гӀуцӀиялъул ва жинца иранияб халкъалъе бечедаб музыкалияб ирс тараб тарихияб процессалъул хӀасил.
КӀудияб ГӀурала
КӀудияб ГӀурала — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 12 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
АнсалтӀа (музыкалияб къокъа)
АнсалтІа (Ансалта; гьединго гьезда абула «Дагъистаниял Beatles» (The Dagestan Beatles)) — дагъистаналъул авар мацІалда кучІдул ахІулеб АнсалтІаса рок-къокъа, 1979 соналъ гІуцІараб ва жиндир составалда гъорлъ Руслан МухІамадов, Къурбан МухІамадов («Мы ищем таланты»-абураб республикияб конкурсалъул лауреат), Джордж Харрисон ва Ринго Старр унеб.
Тарих
Къокъа гІуцІана Руслан МухІамадовас 1970 соналъ.
Портал:Хал-шал
<templatestyles src="Халип:Портал/styles-overview.css" />
Гьаб гьумералда бакӀарун буго Википедиялъул порталазул сияхӀ.
Египеталъул тӀоцебесеб наслу
ТІоцебесеб наслу (I Наслу) — НекІсияб Египеталъул пиргІаназул наслу, II Наслуялда цадахъ Цебесеб ханлъиялъул заманалде гъорлъе кколеб. Гьеб заманалда Египеталъул тахшагьар букІана Тинис(Tjene). РикІкІуна Нармерица ТІасиябги Гъоркьиябги Египет цолъизабунин абун.
Ираналъул байрахъ
Исламияб Республика Ираналъул пачалихъияб байрахъ  — Исламияб Республика Ираналъул расмияб пачалихъияб символ; Ираналъул аслиял пачалихъиял символаздаса (Исламияб Республика Ираналъул пачалихъияб гӀаламат ва Исламияб Республика Ираналъул пачалихъияб гимнги) цояб. Тасдикъ гьабуна ИРИалъул бетIерас 1980 соналъул 29 июл моцӀалъ.
Гъодобериб (Гъуниб мухъ)
Гъодобериб — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 12 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Химия
Хи́мия (کيمياء, жибги египетлъул мацІалъул km.t (чІегІераб) абураб рагІудасан лъугьараб, гьенисанго бачІараб буго некІсияб Египталъулги цІарги; цогидал бегьулел къагІидаби: χυμος — «токІкІел», «эссенция», «лъамалъи», «тІагІам», χυμα — «маххул жубай», «биун тІей», «чвахи», χυμευσις — «жубай») буго бащун кІвар бугел ва гІатІидаллъун кколел тІабигІатлъаялъул бутІабазул цояблъун кколеб, веществабазул, гьезул гІуцІиялъул ва сокІкІиналъул, гьезул тІабигІаталъул ва хасияталъул, жалги гуцІиялда ва сокІкІиналда рарал, гьезул гуцІи хисизабулеб буссиналъул, ай химиялъулал реакциязул, ва гьединго гьел свериял мутІигІлъулел къануназул ва къануназда рекъон ккейязул гІелму. Киналго веществаби гІуцІарал ругелъул атомаздаса, жидеда химиялъулал рухьеназул кумекалдалъул молекулабилъун лъугьине кІолел, Химиялъ тІоцебесеб иргаялда тІадехун рехсарал масъалабазул хал-шал гьабула атомиябгун молекулярияб даражаялда, ай химиялъулал элементазул ва гьезул дандраязул даражаялда. Химиялъул кІудяб бухьен буго физикагун ва биологиягун, хІакъикъаталдаги гьезда гьоркьоб бугеб гІурхъиги буго шартІияб, гьезда гьоркьор ругел бакІал лъазарула квант химииялъ, химиялъулаб физикаялъ, физикияб химиялъ, геохимиялъ, биохимиялъ ва цогидал гІелмабаз.
Атом
Химикияб элементалъул, жиндир киналго хасиятал гъорлъги бугеб, бищун гьитІинаб зарралъун ккола атом. Атом гІуцІун букІуна ракІалдасан ва гьелда сверун ругел электроназул «накІкІаздасан». РакІ гуцІун букІуна палажительнияб заряд бугеб пратоназдасаги нейтралиял нейтроназдасаги. Цоцаца ккун, атомазда кІола молекулаби гьаризе.
Атом ккола бокьараб веществоялъул химиялъулаб бикьиялъул гІурхъилъун. ГІадатияб вещество (гьеб, масала, гелий гІадин, цо атомалъулаб гьечІони) бикьула цо тайпаялъул атомазде, жубараб вещество — батІи-батІиял тайпабазул атомазде.
Атомал (ай, атомалъул ракІал) химиялъулаб къагІидаялъ рикьуларо.
Рейкявик
Рейкя́вик (Reykjavík, ) — Исландиялъул тахшагьар ва бищун кІудияб шагьар. Халкъалъул къадар — 118 814 чи (2012) Гьеб ккола дунялалъул бищун севералдехун кколеб пачалихъалъул тахшагьар.
Гъазилазда
Гъазилазда — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 13 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
КӀигӀинихъ
КӀигӀинихъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул кули (росу), КъахӀиб росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 10 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Бахтика, МухӀамад-нуцалил яс
Бахтика, падар. Bikə ağa (гІага-шагарго 1762 с., Хунзахъ, Авар нуцаллъи — ?) йикІана IV МухІамад-нуцалил яс, жиндирго вац КІудияв ГІумаханица гъарабагъазул Ибрагьим-ханасе чІужулъун кьурай. Гьей ккола «Бахтикал кечІ» абураб машгьураб магІуялъул автор.
Гьаюраб заман
Гиничукьа ХIайдарбегица хъвалеб буго: «Бахуца МухIмаднуцалие гьаруна ункъго лъимал – цо васги, ункъго ясги. Цо ясалда цIар букIана ХъистIаман. Хадуй гьей росасе кьуна Жунгуталдаса ХIасанханил вас ГIалисултIанханасе. ХъистIаманица ГIалисултIанханасе гьавуна кIиго вас: ХIасанхан ва СултIанахIмадхан. МухIмаднуцалил кIиабилей ясалда цIар букIана Аймесей. Гьей кьун йикIана Гъазигъумекиса Шахмарданил вас МухIамадхание. Гьесие Аймесейица Арсланхан.
Лъабабилей ясалда цIар букIана Бахтика. 1784 соналъ, 17 сонил ригьалда кьун йиго Гъабагъалъул хан Ибрагьимханасе (1726-1806). КIикъогогIан соналъ кIудияв вукIун вуго гьев Бахткадаса. Гьеб цIех-рехалъ мекъиияблъун гьабулеб буго Б.Карапетянил «Бахтика 14 сонил ригьалда кьуна Ибрагьимханасе» абураб хъвай-хъвагIай.
Шушу ханаса росасе кьей
П.Г. Бутковас хъвалеб буго, 1786 соналъул апрелалъул ахиралда КІудияв ГІумаханас ячанин Ибрагьим-ханасул чІужу, хадуб Дербендалъул ФатагІали ханас шушаханасул яс ячине.ГIумаханица Ибрагьимханасул яц ячун йикIинчIо, гьелъул гIаксалда дос ячана ГIумаханил яц Бахтика, гьеб жо къосун гъалатI гьабуна Бутковас. Амма Бахтикал кIудияв вас Ханлар 1785-абилеб соналъ гьавунин абураб хIужа битIараб батани гьаб пикруги мекъаблъун кколеб буго. Гьенив автор мекъи ккеялъе гIиллалъун ккун батизе рес буго ГIумаханил батIияб ригьин. Гьебго 1785-абилеб соналъ гьес асир гьаруна гуржиязул гиназ Евгена Абашатдзел ясал, гьездаса цояй Дарижа (Дареджан) ГIумаханица жиндиего чIужулъун ячана. Гьеб ишги ккана Гъарабагъалда, гьеб ригьин къосун батизе рес буго Бутковас, Ибрагьимханасул яц ячанин. Бертин букIун буго маялъул ахиралда, яги июналъул тIоцересел къояз. Хунзахъе цIияй бахIарайгун ГIумахан вуссуна 1786-абилеб соналъул 27-абилеб июналда. Бахтикал Ибрагьимханасулгун букIараб ригьнадаса гьавула кIиго вас — Ханлар ва АхIмадхан, яс Султанат. 1805-абилеб соналъул хъвай-хъвагIаязулъ Ханларил букIана 20 сон, АхIмадханил — 10 сон.
1791 соналъ Ибрагьим-ханасе Агъа МухІамадиде данде рагъ гьабизе кумакалъе гьесго ахІун Гъарабагъалде щола КІудияв ГІумахан. Гьеб заманалда хIинкъигьечIолъи цIуниялъул мурадалда Бахтика ва лъимал ритIула Авариялде. Авариялда йигеб заманалда Бахтикаца ва лъималаца гIумру гьабуна ЗагIиб, гьенир ран рукIана хасалил рукъзал, гьединго рукIунаан Гьолокьги. Цо-цо Хунзахъеги щолаан. ЗагІиб тIаса бищиялъе гIиллалъунги букIана гьава-бакъ хинаб бакI букIин. Гьенир ран рукIана Бахтикае рукъзал, гьарун рукIана ахал, гIезабула Гъарабагъалъул пиринчI, хIалтIулаан Бахтикада цере тарал хIалтIухъаби.
Гьенир ругеб заманалда жаниб Бахтикал яс Султанатида ва васал АхIмадханида ва Ханларида лъала авар мацIги. Гьениб гIумру гьабуна гьез 1791 соналдаса 1797 абилеб соналде щвезегIан. Гьенир ругел гIалимзабазда цере цIалун лъималазе щола авар ва гIараб мацIалъул лъайги. ТIад юссун Шушаялде Бахтикагун лъимал уна АгъамухIамдханги чIван гьениб парахатаб гIумру лъугьарабго. 1797 абилеб соналъ хаслихъе аваразул аскаралъул ва чанго нусго жиндир рекIаразул кумекалдалъун тIад буссинабула Ибрагьимханас жиндирго Гъарабагъалда букIараб ханлъи.
ГIумаханида жиндирго яц Бахтика ахирисеб нухалда йихьула 1800 абилеб соналъ Иори гIурухъ рагъ ккун хадуб. 2000 гIан чи вугеб аскар гьес хасел тIамизе ритIула Шушаялде гьениб гьезие рукIа-рахъиналъе кванил шартIал чIезарула Ибрагьимханас. 1801 абилеб соналъул 22 марталда ГIумахан нуцал хун хадуб Гъарабагъалда ахIвал-хIал квешлъула ва лъабго соналдаса Ибрагьимханас гьеб кквезе кIвеларин гIурсазда гьарула жидерго къайимлъиялда гъоркье босе Гъарабагъ ва живгоян.
Гьебго заманалда Ибрагьимханасул васасе щола гIурусазул полковникасул чин, Гъарабагъалъул ханасул вас хIисабалда. Амма гьесдехун ГIумахан-нуцаласул чагIазул ва гIагарлъиялъул букIана рокьукъаб бербалагьи. 1806 абилеб соналъул июналда Шушаялъул риидалил хIухь бахъулеб рокъов мацIал гьариялъул хIасилалда Д.Т.Лисаневичасул егераз хучдуца чIвала Ибрагьимхан. Гьесдаго цадахъ чIвала хъизаналъул чагIиги. Инсуда цадахъ чIвала гьесулгун Бахтикал яс Султанатги, гьеб букIана Бахтикаде бачIараб кIудияб балагь. Гьеб заманалда эменгун вукIарав Ханлар лъутун ворчIула ва уна Персиялде. Амма 1807-абилеб соналъул 16-абилеб апрелалда Гъарабагъалдеги вуссун гIурус пачаясе ритIухълъиялъул гьа бала.
Гьеб заманалда Бахтикал ахIвал-хIалалъ рахIат хвезабурав аваразул нуцал СултIанахIмадханас бухьен гьабула Кавкзалда кIудиявлъун гIурусаз тарав И.В.Гудовичасгун, Бахтика ватIаналде тIад юссинайизе рес кьеян. «Бокьун букIана ункъачо ва лъимал жиндихъего рачине».
Бахтикал ва гьелъул лъималазул кверщаликь рукIана 20 росуги 948 хъизанги (578 рукъалъ гьезие магъало кьолаан, 370 кьолароан). Гьездаса 869 хъизан букIана бусурбаби, 79 — эрмениял.Гьенир ругел гIурусазул ритIунчагIаз кидаго провокациял гьарулаан, ханасул бечелъиялдаса жидеего жо тIезабизеян. Гьединал гьужумал рукIана Ханларидеги. 1827 абилеб соналда гьесул кверщаликьа бахъана 23 хъизан Шушаялда. 1822-абилеб соналъ Ермоловас хIалбихьана гьев Россиялъул хиянатчилъун вихьизавизе ва магIишат бахъизе.
Ханлар хвана цо-цо баяназда рекъон 1831-абилеб соналъ, цогидазда — 1833-абилеб соналъ. 1837 абилеб соналда Ханларида цере рукIарал эрмениязул 14 хъизаналъ хъулухъ гьабулеб букIана гьесул гьитIинав вац АхIмадхание.
АхIмадхан гьавуна 1793 яги 95-абилеб соналъ, гьес ячана Шамшадилазул Юсупханил яс Гюриджагьан, 1820-абилеб соналъ гьаюрай. Гьезул йикIана гIицIго цохIо яс, Бахтика (Бике-ага) абураб цIар бугей. Гьей ана генерал ХIасанбек Агъаларовасе росасе. Гьезулги вукIана цохIо вас — Давудхан Агъаларов-Джеваншир.
Маччада
Маччада — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
Бахтика, МухӀамад-нуцалил яс
Шушу ханаса росасе кьей
Жийго Бахтика хвараб заман мухIканго лъалеб гьечIо.
Маччада
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Бахтика, МухӀамад-нуцалил яс
Бахтикал кечІ
Бахтикал хIакъалъулъ магIарулазухъе щварал хIужаби руго халкъияблъун лъугьараб, гьелъ жинцаго гьабурабин абулеб «Бахтика» кочIолъ ругел баянал. Адабияталъул махщелчагIазул къиматалдалъун гьеб асар рагIула аваразул кIалзул гьунаразулъ бищунго тIадегIанаб даражаялъул асарздаса цояблъун. Гьелдаго цадахъ загьирлъулел руго Бахтика хIалбихьи бугей политик йикIиналъул рахъалги, гьелъул гIумруялдаса цо-цо хIужабиги.
Маччада
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Бахтика, МухӀамад-нуцалил яс
Бахтикал кечІ
Жийго Шушуханасе кьеялъе рази йикІинчІей Бахтикаца гIайибияллъун рехсолел руго вац ГIумахан ва гьесул вазир ГьоцIалъа ГIалисканди (ХIамзат имамасул эмен. Гьединго какулеб буго Бахтикаца жийго унеб Шушаги ва жиндирго росги. КочIолъ Бахтикаца магIу тIолеб буго эменги, имгIал МухIамадмирзаги гьесул вас Булачги чIаго рукIаралани жий Шушаялде йиччалароанин. Дое кьоелей йикІин бачIараб рокьукъаб хабарги, росулъ ханазабазул ссиги бихьизабулеб кочIолъ байбихьудаго руго :«Меседил гьаркьица гъалал халаго, хабар бачIанила Шушаялдаса» - абурал мухъал. Авар халкъалъе халкъияблъун лъугьараб Бахтикал кочІол буго чанго батІияб батияб къагІида, аслияблъун буго хадусеб кечІ :
КъахӀиб
КъахӀиб — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, КъахӀиб росдал боялде гъорлӀе унеб, гьелъул административияб марказлъунги кколеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 5 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун, КъахӀиблъаралъул квегӀаб рагӀалда.
Тарих
1932 соналдаса 1960 соналде щвезегӀан букӀана КъахӀиб мухъалъул административияб марказ.
Музыка
Му́зыка (μουσική, μούσα — муза-абураб рагӀиялдаса субстантияб прилагательное) — искусствоялъул вид. А. Н. Сохорасул баяналда рекъон (МЭ 3, 1976 с.), музыкаялъ «хӀакъикъат загьир гьабула ва хассаб къагӀидаялда гӀуцӀарал, тоназда ва сасаздалъун инсанасда асар гьабула». Россиялъул КӀудияб энциклопедиялъул баяналда рекъон (2013 с.) музыка буго «борхалъиялда ва заманалда рекъон гӀуцӀараб сасазул искусство». Музыкаялъул цогидал энциклопедиял магӀнабиги руго.
Музыкаялъул тарих
ГӀалимзабаз чӀезабун буго музыка жеги гӀадамал Африкаялдаса гочизе байбихьилалдего киналго къавмазда гьоркьоб тӀибитӀун букӀанин
Мокъода
Мокъода — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, КъахӀиб росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 11 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
ТӀасаколоб
ТӀасаколоб — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, КъахӀиб росдал боялде гъорлӀе унеб.
Сехъ
Сехъ — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 11 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ТӀасаколоб
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 10 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
ХӀамакӀалихъ
ХӀамакӀалихъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул кули, КъахӀиб росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 12 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Мугъдаб
Мугъдаб — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Раккурикь
Раккурикь — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, КъахӀиб росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 4 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун, КъахӀиблъаралъул кваранаб рагӀалда.
Ботулизм
Ботулизм (botulus — цӀурабакь абураб рагӀудаса )  букго къанагӀатаб ва потенциалго хвалилаб унти, жиб лӀугьинабулеб Clostridium botulinum бактерияз продукинабулеб токсиналъ. Унти байбихьула загӀиплъиялдалъун, берзул канлъиялъул гӀунгутӀиялдалъун, свакай инхӀсасиналдалъун ва кӀалъай биххиялдалъун. Гьездаса хадур рукӀине бегьула гъеж-квералъул, каранзул ччорбазул ва бох-квачӀалъул загӀиплъи. ЛӀугьине бегьула лагӀизе рачӀин, чехь гьорой ва диарея. Унтиялъ гӀемерисеб асар гьабуларо лъавуда рукӀиналъе, базабуларо сири.
Ботулизм тӀибитӀизе бегьула чанго къагӀидаялъ. Гьеб лӀугьинабулел бактериязул спораби тӀиритӀарал руго ракьулӀ гӀадинго лъелӀги. Гьез, дагьабго оксигеналъул къадаралъулги хасал температурабазулги асар ккедал, продукинабула ботулинияб токсин. Кванидаса лӀугьунеб ботулизм бахуна токсин гъорлӀ бугеб квен-тӀех хӀалтӀизабидел. Лъималазул ботулизм лӀугьуна бактерияз, бакьазда жанир гӀемерлъун, токсин продуктинабидал. ГӀемерисеб гьеб букӀуна лъималазул анлӀго моцӀ балалде, гьеб заманалдаса хадуб раккула цӀуниялъул механизмал. Ругънал ботулизм дандчӀвала гӀемерисеб инъекциялдалъун къватӀул наркотикал хӀалтӀизабулезда. Гьединаб ишалда спораби ккола ругъуналде жанире ва оксиген гьечӀелъуб гьез къватӀибе биччала токсин. Гьеб битӀахъе гӀадамаздаса гӀадамазде бахунаро. Диагноз хӀакълъула унтарасда токсин яги бактериял ратиялдалъун.
Профилактика тӀоцебесеб иргаялда буго битӀун квен хӀадури. Токсин, организм гурониги, биххула 85°C (185°F) яги гьелдаса цӀикӀкӀараб температураялда 5 минуталъ хинлъизабуни. ГьацӀулӀ рукӀине бегьула жалго бактериял, гьелъ 12 моцӀ бачӀел лъималалъе гьеб кьезе лъикӀаблъун бихьизабун гьечӀо. Сахлъизариялъе хӀалтӀизабула антитоксин. Жидедаго хӀухьел цӀазе кӀоларезе чанго мацӀалъги къваригӀине бегьула механикияб вентиляция. Антибиотикал хӀалтӀизаризе бегьула ругънал ботулизм бугони. Унтаразда гьоркьоса хола 5–10% гӀадамазул. Ботулизмалъ унтула гӀемерал хӀайваналги. также поражает многих других животных. Это слово происходит от латинского botulus, что означает "колбаса". РагӀи бачӀараб буго латиналъул botulus рагӀудаса, жиндир магӀнаги цӀурабакь абун бугеб.
Портал:Россия
<div style="position:relative; height:115px; overflow:hidden; border:1px solid #6688AA; padding:0; background:#DBF3FF">
<div style="margin: 0.5em 0 0 0em; border: 1px solid #6688AA; padding: 0.5em 1em; background-color:#EFEFEF">
<div style="margin: 0.5em 0 0 0em; border: 1px solid #6688AA; padding: 0.5em 1em; background-color:#EFEFEF; align:right; font-size: 95%;">
[ Хисизабизе]
Clostridium botulinum
Clostridium botulinum — грам-позитивияб, гӀучӀ гӀадаб, анайробияб, спора лӀугьунеб, багъардахъулеб бактерий, жинда продуктинабизе кӀолеб ботулин нейротоксин.
ХӀорода
ХӀорода — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, КъахӀиб росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 10 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Къавуда
Къавуда ялъуни Холера (χολή «ццин» ва «чвахула» рагӀабаздаса) — Vibrio cholerae абруб бактериялъул цо-цо штаммаз лӀугьинабулеб тӀеренбакьалъул загьаб, антропонозияб инфекционияб унти. Симптомал батӀайиса хис-хисизе бегьула тӀубанго гьечӀолъиялдаса гьоркьохъеб ва захӀматаб формаялде. Классикияб симптом буго лъимхӀалаб диареялъул цӀикӀкӀараб къадар, жиб чанго къоялъ букӀунеб. Гьединго рукӀине бегьула лагӀи ва ччорбазул спазм. Диарея букӀине бегьула цӀакъ къуватаб, жиндица чанго сагӀаталда жаниб черхалъул иш цӀикӀкӀараб лъадакълъиялдеги электролитазул дисбалансалдеги ккезабулеб. Гьелдалъун лӀугьине бегьула берал жанире рорт-рорти, тӀомалъул цӀорой, гьелъул эластиклъи гӀодобеккей, кверазда ва хӀатӀазда рукӀкӀ-рукӀкӀинал. Лъадакълъи букӀине бегьула гӀиллалъун тӀом хъахӀиллъиялъеги. Симптомал байбихьула кӀиго инфектун кӀиго сагӀаталдаса щуго къоялде щун заманалда жанир.
Къавуда бахинабулаб холараялъул вибрионалъул цо-цо штаммаз, цо-цо тайпабаз лӀугьинабизе бегьула дагьабги захӀматаб унти, цогиязде дандеккун. Аслияб къагӀидаялъ гьеб тӀибитӀула лъикӀал гурел лъедасаги кванидасаги, жал гъорлӀ бактериял ругел инсанасул фекалияз гъизинарурал. РелъинаричӀел ралъдал продуктал ккола унтӀи тӀибитӀизаялъул иццлъун. ГӀадамал ккола цохӀо жал рукӀин лъалел бактериязул белегьанлъун. Унтиялъул рискалъул факторазде гъорлӀе ккола квешаб санитация, гӀезегӀан бацӀадаб гьечӀеб гьекъолеб лъим ва мискинлъи. Холераялъе диагностика гьабула стулалъул тесталдалъун. Хехаб кващалъул тестги жола, амма гьеб гьедигӀан мухӀканаб гьечӀо.
Холераялде данде профилактикалъул методаз гъорлӀе рачуна санитация лъикӀлъиабиги бацӀцӀадаб лъеде рес щвейги. Жал пероралго гъорлӀе риччалел холераялде данде вакцинабаз гӀураб къадаралда цӀунула гӀ.-ш. анлӀго моцӀица. Гьезул буго тӀадеги тӀокӀлъи: жиб E. coli бактериялъ лӀугьинабулеб диареялдасаги цӀунула. Сах гьабиялъул аслияб метод буго пероралияб регьидротационияб терапия — лъамалъи хиси дагьалъ гьуинал яги цӀамгӀалал рилъунжалаздалъун. ЛъикӀаллъун ккола пиринчӀалъул лъим. Тутия тӀадежубай лъикӀаблъун буго лъималазе. ЦӀакъго захӀматаб хӀал бугони къваригӀине бегьула Рингерил лактат гӀадал интравенозиял лъамалъиял, антибиотикалги рукӀине бегьула пайдаяллъун. Кинаб антибиотикалде сенситивияб холера бугебали лъазабиялъул тесталъ кумек гьабизе бегьула дару тӀаса бищизе.
Халера, кьураб къиматалда рекъон, сабаблъун тӀолго дунялалда лъагӀалида жанив унтулев вуго 3–5 миилион чи, гьелъул гӀиллаялда лӀугьунеб буго 28 800–130 000 хвел. 2010 соналде бугеб ахӀвал-хӀалалда рекъон гьеб пандемия хӀисабалда классификатинабун бугониги, хайиразул цӀикӀкӀараб мартабат бугел пачалихъазда гьеб дандчӀвала къанагӀат. ГӀемерисел унтула лъимал. Къавуда данчӀвала эпидемия багъари гӀадинги, кидаго букӀунеб гӀадинги цо хасал икълимазда. Кидаго риск бугел районаз гъорлӀе рачуна Африка ва Жанубиябгин Бакъбаккул Азия. Унтаразда гьоркьоб хвеялъул риск букӀуна 5%-алдаса дагь, амма гьеб бахине бегьула 50%-алдеги. Сахлъизариялде рес щвечӀолъиялъул хӀасилалда хвеялъул мартабат дагьабги цӀикӀкӀуна. Къавуда рехсей дандчӀвалеб буго н. щ. V гӀасруялдаго, санскрит мацӀалда. Ингилисалда Джон Сновица 1849 ва 1854 соназда гьоркьоб холераялъул цӀех-рехел гьабиялъ эпидемиологиялъул рахъалда кӀвар бугел цебетӀелал лӀугьана. Ахирисеб 200 соналда жаниб лӀугьана анкьго цӀикӀкӀараб унти багъарин хвеязул къадар миллионазда букӀараб.
Чарахъ (Гъуниб мухъ)
Чарахъ — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 18 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Къваниб
Къваниб — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Къваниб росдал боялде гъорлӀе унеб, гьелъул административияб марказлъунги кколеб.
Портал:Россия/Анкьил сурат
Темаби: гьанжесеб, анкьалъ цебе, кӀиго анкьалъ цебе;
Къваниб
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 9 км-ялъ шималиябгин бакъбаккудехун.
Гарбач
Гарбач ялъуни атлант atlas (C1) ккола мугъзагьодалъул бищун тӀасияб (тӀоцебесеб) горбогьодалъулаб ракьа, жинца бетӀер кколеб.
Гарбач ккола бищун тӀасияб гьодиракьалъун ва ва аксисгун цадахъ (гьелда гъоркьехун бугеб) гӀуцӀула рищи, жинца гвангвараги мугъзагьодги хурхинабулеб. Атлантги аксисгу гӀуцӀун руго жидеца цогидал гӀадатад гьоодирукьбузулалдаса цӀикӀкӀараба багъардахъиялъул диапазон чӀезабулеб хӀалалда. Гьез жаваб кьола бетӀер гьанкӀезабиялъулги сверунбагъардахъизабиялъулги.
Денил мугьуралъул суратал
Денил мугъуралъул суратал — цилиндрияб мугьуралъ лъурал суратал, жал 1985 соналъ Германиялъул Археологияб институталда I Наслуялъул пиргІавн Денил хоб-рукъалъуб ратарал ва жидеда I Наслуялъул пиргІавназул цІарал ругел. Гьезул публикация гьабуна Гюнтер Дрейерица нахъисеб соналъ. Гьел суратал ккола бищун цебесеб НекІсияб Египеталъул пиргІавназул цІарал ругел сияхІлъун.
ЦІарал рехсон руго хадусеб тартибалда:
Гьеб сияхІалъ тасдикъ гьабула Нармер Тинисалда Египет цолъизабилалде цеве вукІарав ахирисев бетІер гурев, I Наслуялъе кьучІ лъурав пиргІавн вукІиналъе далил. Гьединго кІвар бугеб жо ккола гьениб Менес гьечІолъи, щай гурелъул гІалимзабаз цо ккураб хІалалда рикІкІуна Менес абураб цІар Нармерил цІаралъул хадусеб вариация бугин абун.
Портал:Россия/Анкьил сурат/14
БагӀараб майдан. Фёдор Алексеевасул артина
Портал:Россия/Анкьил сурат/13
Толгский монастырь, Ярослав область
Когьгилуйе ва БуйерахӀмад
Когьгилуйе ва БуйерахӀмад ( — Kohgiluyeh o Buyer-Ahmad) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Пачалихъалъул жунубгун-бакътІерхьуда буго. Административияб марказ — Ясудж шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьарал — Догонбадан яги Гачсаран (83 аз.), Дегьдашт (52 аз.), Ликак (13 аз.), Черам (13 аз.), Ланде (11 аз.), Башт (10 аз.). Останалъул ракь — 15 504 км². 2006 соналъ халкъалъул къадар баана — 634 299 чиясда, гьездаса гӀемерисел ккола лурал, парсал, ва кашкаял.
Тарих
Цебе Когьгилуйе ва БуйерахӀмад Парс останалъул бутӀалъун букӀана ва гьединго Хузестаналъулги (23 июн 1963 соналда щвезегӀан). Гьездаса батӀа тӀуна 13 июналъ 1963 соналъ. Ва тӀубанго батӀаяб останлъун лъазабуна 1974 соналъ.
Останалда буго 132 расмияб къагӀидаялъ регистрация гьабураб тарихияб ва маданияб асар бугеб бакӀ.
География
Останалъул тӀолго территориялда руго Загрос мугӀрул. Динаралда буго бищун борхатаб тӀанкӀ (4525 метр). Останалъул мугӀрул миккидул рохьабаз цӀун руго.
Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслял — нартул, кванил, текстилияб, хъарщидул промышленность, бича-хиси, росдалаб магӀишат, туризм. Ясудж шагьаралда буго нарталъул завод «Нэшнл Ираниан Ойл Рефайнинг энд Дистрибьюшн Компани».
Рихьизе бакӀал
Ясудж шагьаралда руго Патавех абурал некӀсиял кьоял ва Пай-э Чол хабал, Ахаманишазул заманалъул риххелал ругеб Хосрави борхалъи. Гьебго шагьаралда аскоб Парс останалда унеб нухда буго Танг-э Мейран перевал («Персиялъул каву»), гьенир Александр Македонскияс Ахаманишазул бо щущахъ бана.
Ираналъул гимн
Исла́мияб Респу́блика Ира́налъул Миллияб гимн ( / Sorude Melliye Jomhuriye Eslâmiye Irân) — Исламияб Республика Ираналъул расмияб символаздаса цояб ккола. Гимналъул автор вуго Сайед Багъери, ва музыкаялъул — ХӀасан Риягьи. Расмияб къагӀидаялъ къабул гьабуна 1990 соналъ, ва 1980 соналъ, Исламияб революция лъугӀун хадуб цо соналдаса къабул гьабун букӀараб «Даимго чӀаго букӀа, Иран!»-абураб гимн хисана.
Ираналъул пачалихълъиялъул тарихалда жаниб гьеб ккола щуабилеб гимн. 1873 соналдаса 1925 сон щвезегӀан Ираналда (гьеб заманалъ Ираналда хӀукуматалда букӀана Къажаразул династия) билъанхъулеб букӀана «Шагьасул Сахлъи»-абураб гимн. 1910—1932 сон соназда Ирана цохӀо гимн букӀинчӀо. 1933 соналдаса байбихьун 1979 соналде щвезегӀан Шагьиншагьияб Ираналъул пачалихъалъул гимнлъун букӀана «Ираналъул Империяб гимн». Исламияб революции лъугӀун хадуб, 1979—1980 соназ де-факто гимн хӀисабалда хӀалтӀизабулеб букӀана «Я Иран!»-абураб ватӀанчилъияб кечӀ. 1980 соналъ къватӀиб биччана цебесеб Ираналъул гимн — «Даимго чӀаго букӀа, Иран!». 1990 соналъ гьанжесеб гимн къабул гьабуна.
Исламияб Республика Ираналъул цебесеб гимн
Гьаб гимн гӀемерисал иранистазе ва жалго ираназда Исламияб революциялдаса хадур рукӀарал репрессияздалъун, ГӀиракъгун рагъалъул заманалдалъун ракӀалда буго.
НитӀаб
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 11 км-ялъ шималиябгин бакъбаккудехун.
Мусрухъ
Мусрухъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Ругъелда росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 13 км-ялъ жанубалдехул, КвенишгӀоралъул квегӀаб рагӀалда.
Сомода
Сомода — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Ругъелда росдал боялде гъорлӀе унеб.
ГӀурчухъ
ГӀурчухъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Ругъелда росдал боялде гъорлӀе унеб.
Сомода
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 16 км-ялъ жанубалдехул, КвенишгӀоралъул квегӀаб рагӀалда.
ГӀурчухъ
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 14 км-ялъ жанубалдехул, КвенишгӀоралъул квегӀаб рагӀалда.
ХӀенда
ХӀенда — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
ГӀурчухъ
Тарих
1944 соналъ росу биххизабун, кинабго халкъ гочинабуна ГӀандал мухъалде. БукӀахъинабуна 1957 соналъ, гӀадамал нахъруссун рачӀун.
ХӀенда
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ХӀебдиб
ХӀебдиб — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ХӀаццуноб
ХӀаццуноб — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Отто фон Бисмарк
Отто Принц Бисмарк, Граф Бисмарк-Шёнгьаузен, Гьерцог цу Лавенбург (Otto Fürst von Bismarck, Graf von Bismarck-Schönhausen, Herzog zu Lauenburg, ; 1 април, 1815 — 30 юл, 1898), гьавидал Отто Эдвард Леополд фон Бисмарк, вукӀана консервативияв герман пачалихъияв хъулухъчи, дипломат.
Абидусалъул сияхӀ (Рамсес КӀудияв)
Абидосалъул сияхІ яги Абидосалъул таблица — пиргІавназул цІаразул сияхІ, Рамсес ТІадегІанасесул хІарамалдаса. Гьединабго I Сетил хІарамалдаса сияхІалда релъараб, амма гьелдаса квеш цІунун хутІараб. Жакъа къоялъ цІунун буго Лондоналда Британиялъул музеялда, жиндие гьеб сияхІ 1837 соналъ щвараб.
СияхІ батана I Сетил хІарамалъул сияхІалдаса цебе Арабат-ал-Мафдун абулеб бакІалда, Нилалъул квегІаб рагІалда жиб бугеб. СияхІ къададаса батІа гьабуна Алискандериялда вукІарав паранс генералияв консул Жан Франсуа Мимоца (Jean-François Mimaut).
Абидос шагьаралъул хІарамалда II Рамсесица гьабун буго хъвай-хъвагІи, жинца умумузе хІурмат гьабулеб. Киналго умумузул цІар букІун буго кІикъоялда анцІиде гІунтІун, амма гьезул хвечІого хутІун буго лъебергоялдаса цІикІкІинчІеб къадар; живго Рамсесил картушалъул буго 28 такрарлъи. Умумул сияхІалда рехсон руго тІаса рищун, гьелъие гІилла лъалаеб гьечІо, таблицаяялъул байбихьи хун буго. Умумл рехсолаго, XVIII Наслуялъул пиргІавназул цІараздаса гьел рехсей унеб буго XII Наслуялъул пиргІавназде, гьеб кІиябго наслуялъул хурхен гьабиялъул хІисабалда. Хадуб буго, жал дагьалги церегІан рукІарал, 14 пиргІавнасул картуш.
Таблицаялъ кумек гьабуна Жан-Франсуа Шампольоние XVIII Наслуялъулъул пиргІавназул тартиб гьабизе ва хадуб Карл Лепсиусие Аменемхет ва Сенусрет цІарал Манефоница рехсон бугеб XII Наслуялъул пиргІавналгун данде ккезаризе. Таблицаялъул кьучІаб хІалалда хал-шал гьабуна Шарл Теодюл Девериа (Charles-Théodule Deveria) ва Эммануэль Руже (Olivier-Charles-Camille-Emmanuel de Rougé) египтологаз.
Vibrio cholerae
Холераялъул вибрион (Vibrio cholerae) буго грам-негативиял факультативиял анаэробиял бактериязул цо навгӀ, жидер форма вибрионалъул, ай кӀичӀтӀанкӀалъул бугел. Гьезул тӀабигӀияб рукӀелаб бакӀ буго бацӀцӀадаб яги цӀамгӀалаб лъелӀ, гьенир гьел бигьаго рекӀуна крабазул, каридеязул ва цогидал моллюскабазул хитиналъул панциразда. V. cholerae-ялъул цо-цо штаммал руго инсанасе патогениял, гьез лӀугьинабула хвалилаб унти — къавуда, жиб релъинаричӀел яги релъинчӀел ралъдал рухӀчӀаголъабазул гьан квиналдасан бахунеб.
V. cholerae тӀоцебе сипатинабуна Феликс-АрхимедоПушеца 1849 соналъ протозаязул цо тайпа хӀисабалда. Филиппо Пачиница битӀун баян гьабуна гьеб бактерий хӀисабалда, ва гӀелмияб цӀарги щвана гьесдаса. Къавудаялъул гӀилла хӀисабалда гьеб бактерий рагьана Роберт Кохица 1884 соналъ. Самбху Натх Деца тӀоцебе щвезабуна холераялъул токсин ва гьеб сабаблъун унти лӀугьунеблъи чӀчӀезабуна 1959 соналъ.
Бактериялъул буго рачӀчӀел цояб полюсалда ва чанго расал къотӀеллъиялъул кинабго тӀасалъиялда. Гьел гьабула респираторияб ва ферментативияб метаболизм. КӀиго серогруппа, жидер цӀарал O1 ва O139 бугел, сабаблъун багъаруна къавуда. Инфектинаби лӀугьуна аслияб къагӀидаялъ бактериял рахараб гьекъолеб лъедасан, гьединлъидал хурхарабги буго санитациялда ва гьигиеналда. ЧорхолӀе ккедал, гьеб уна бакьазул мукозияб хъалалӀе, лӀугьинабула жиб бахарала гӀадамазе диарея ва лагӀдей 2–3 сагӀаталдаса щуго къоялде щун заман иналде. Пероралиял регьидратациониял журанжали ва антибиотикал, фторхинолонал ва тетрациклинал гӀадал, ккола къавуда сах гьабиялъул тӀиритӀарал методаллъун.
Холераялъул вибрионалъул буго кӀиго горлъараб ДНЦӀ. Цояб ДНЦӀ-ялъ продукатинабула холераялъул токсие (CT), протеин, жинца лӀугьинабулеб цӀикӀкӀараб лъимхӀалаб диарея ("пиринчӀалъул лъимгун стул" хӀисабалда лъалеб). Амма ДНЦӀ-ялъ токсин битӀахъе кодинабуларо, щайгурелъул холераялъул токсиналъул ген босунинабула CTXphi-ялъ (CTXφ), рекъараб бактериофагалъ (вирус). Бактериалияб ДНЦӀ-ялъулӀе ккедал вирусалъ гьабула гӀицӀго токсин.
Биологиял хасиятал
V. cholerae гӀемерлъула планктоналъулӀ, жиб бацӀцӀадаб ва цӀамгӀалаб лъелӀ рукӀунел; гьелъул аслулъун гьединго ккола унтарал ва бактериял гъорлӀ ругел гӀадамал. V. cholerae бактериялъул геном гӀуцӀараб буго кӀиго хромосомаялдаса, тӀоцебеселъул роцен буго 2961149 п.н., гьелъул буго 2770 рикӀкӀиналъулаб рагьараб гӀурхъи, кӀиабилелъул роцен буго 1072315 п.н., гьелъулӀ буго 1115 рикӀкӀиналъулаб рагьараб гӀурхъи.
Морфология
Грамнегативияб вибрионалъул буго гӀочӀол формаги 1,5–4 × 0,2–0,4 мкм роценги бугел, рачӀтӀанкӀалъухъего гьетӀарал. Багъа-бачарула, буго монотрихиалго рекъон лъураб рачӀчӀел. ЛӀугьинаруларо спораби ва капсулаби.
Культуралиял хасиятал
Ккола Хемоорганогетеротрофлъун, факультативияб анаэроблъун. ГӀемерлъула гӀадатал регьенал сверухълъиялъулӀ, гъункарал регьенал сверухълъиязулӀ лӀугьинарула гуринал, токӀкӀарал, хъахӀилккарал колониял, жидер загӀипабгоопалесцентлъи бугел, лъамаял регьенал сверухълъиязулӀ — дагьабго хӀабургъин ва хъал. ГӀола алкалияб агаралда (элективияб сверухълъи), TCBS-агаралда (регьенаб агар, цадахъ натриялъул тиосульфатгт, цитратги, бромтимолалъулаб хъахӀилабги, сахарозаги ругел — дифференциалиябин диагностическияб сверухълъи V. cholerae-ялъе) гӀола чӀепарал, 2–3 мм диаметралда ругел тӀогьилал колониял гӀадин. Гьабула протеазаби, утилизатинарула карбогьидратал — лактоза, глюкоза, мальтоза, маннит ва сахароза, лӀугьинабула индол, продукатинабула индофенолоксидаза, декарбоксилизатинабулализин ва орнитин, лӀугьинабула сульфогьидрат.
Антигениял хасиятал
V. cholerae бактериялъул буго соматикияб О-антиген ва рачӀчӀелалъул H-антиген (цо-цояз гьединго батӀагьабула капсуларияб К-антиген). О-антигеналъул гӀуцӀиялда рекъон гьеб гьоркьбикьула 155 серогруппаялде. О1 серогруппаялъул (биовары cholerae и eltor) и серогруппы О139  V. cholerae буго къавуда баккизабунжолъун. ТӀоцебесеб серогруппаялъулӀе кколарел патогениял-гурел ва шартӀиял патогениял V. cholerae-язда абула «АГГь-вибрионал»–илан (О1 антигеналъеагглютинация гьабулареб риди). О1 сероруппаялда жаниб, А-, В-, и С-субцобутӀабазул цадахъккеялда рекъон, батӀагьабула 3 серотайпа: Огава (АВ), Инаба (АС) ва Гикошима (АВС). Ахирисеб серотайпа буго кӀиябго цебеселда гьоркьохъеб; гӀемерисез гьеб букӀинго рикӀкӀунеб гьечӀо.
Хьиндахъ (Шамилил мухъ)
Хьиндахъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Ругъелда росдал боялде гъорлӀе унеб.
Тарих
1944 соналъ росу биххизабун, кинабго халкъ гочинабуна ГӀандал мухъалъул Хьиндахъ росулӀе (Байтарки). БукӀахъинабуна 1957 соналъ, гӀадамал нахъруссун рачӀун.
Ругъелда
Ругъелда — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Ругъелда росдал боялде гъорлӀе унеб ва гьелъул административияб марказлъунги кколеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 14 км-ялъ жанубалдехул, КвенишгӀоралъул квегӀаб рагӀалда.
РосулӀ
РосулӀ — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 9 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Хамагъиб
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 9 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Хьонохъ (Шамилил мухъ)
Хьонохъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу. Уна Ругъелда росдал боялде гъорлӀе.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Портал:Авария
<div style="position:relative; height:100px; overflow:hidden; border:1px solid #edffff; padding:0; background:#edffff">
<div style="margin: 0.5em 0 0 0em; border: 1px solid #c90624; padding: 0.5em 1em; background-color:#edffff">
<div style="margin: 0.5em 0 0 0em; border: 1px solid #c90624; padding: 0.5em 1em; background-color:#EFEFEF; align:right; font-size: 95%;">
[ Хисизабизе]
Авар бодул тарих
Авар бодул тарих бикьула чанго периодалда.
Строй
Аслияб куцалда, аварал лъелал аскаразда рукIана. Амма гьезул нухмалъулев чотIа вукIуна.
Авар мацӀалъул хадурегӀел
Авар мацІалда буго гІурабго къадар хадурегІелазул, гьезул функция — бакІалъулал гьоркьолъаби рихьизари. ХІадурегІелал рукІуна цІаразда хадур, ва гьез цІаразда цадахъ гІуцІула цоккураб рагІабазул дандбай, ай хадурегІелалъулаб конструкция, жинда жаниб синтаксиял хурхенал загьир гьарулеб.
Функциял
ИгІрабиял формабазда цадахъ хадурегІелаз дагьалъги цІикІкІун загьир гьарула рагІабазул дандраязул компонентазда гьоркьор ругел манзилалъул, бакІалъул хурхенал. Мисалале: шагьаралда бугеб музей — гьаниб шагьар рагІул жинда падежалул кумекалдалъун бичІчІизабулеб буго музей шагьаралда жаниб букІин; цоги мисал: шагьаралда аскІоб  бугеб парк — гьаниб жинда игІрабалда цадахъ хІалтІизабун буго  аскІоб  хадурегІел, гьелъ бичІчІизабулеб буго парк шагьаралда жаниб гуреб, аскІаб букІин. ХадурегІелал хІалтІизаруларо аллативаздаги аблативаздаги цадахъ, хІалтІизарула локативгун ва рихьизарула бакІалъул игІрабаз жидецаго рихьизарулел сверухъбакІалъул гьоркьолъаби.
ХІадурегІелал ккола кумекалъул рагІабилъун, гьединлъидал гьел рагІабазул дандраязул жалго жидедаго чІарал бутІабилун кколаро; гьел рагІабузул дандраязде гъорлъе ккола гІицІго цІаразда цадахъ цо компонент хІисабалда.
ГІуцІи
ХадурегІелал лъугьун руго батІи-батІиял каламалъул бутІабаздаса:
ЦохІо гІоло ккола гІицІго хадурегІеллъун, хутІарал хадурегІелал формабаздалъун тІадрагІабазда релълъерал рукІуна. Гьезда гьоркьоб букIуна магIнаялъулаб батIалъи, хадурегІелал хурхарал рукІуна цІаралъул I сериялъул локативгун: тІад — ганчІида тІад, гъоркь — ганчІида гъоркь, аскІоб — ганчІида аскІоб, хадуб — гьелдаса хадуб. ТІадрагІабилъун ругеб мехалъ гьел рагIабаз бичIчIизабула бакIалъулаб магIна, ''киб? кибе? кисан?'' абурал суалазе жаваблъунги рачIуна, цогидал тІадрагІаби гIадин гьел рагIаби жумлаялда жаниб предикаталда рухьарал рукIуна.
Семантика
Жидер семантикаялда рекъон хадурегІелал рикьула лъабго тайпаялде :
СверухъбакІалъул магІна кьолел хадурегІелазул рукІуна киналниги бакІазул игІрабазул формаби (гьоркьосарахъияллъун ккола буссинабиялъул хадурегІелал: эхебе, эхеде, гІебеде, квегІиса, квараниса). Цо-цо хадурегІелал игІрабаздеги сверула, гьезул букІуна локативазул чІванкъотІараб сериязул форамаби; хадурегІелазул игІраб бараб букІуна фигІлияб семантикаялда, гьего заманалда цІаралъул форма хисуларо. Жинсияб гIаламат гъорлъ ругел хадурегIелал лъабабго жинсалдеги ва гIемерлъул формаялдеги хисула: аскIов, аскIой, аскIоб, аскIор.
Лахчайида
Лахчайида — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 11 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Муссолини, Бенито
Бени́то Ами́лькаре Андре́а Муссоли́ни (Benito Amilcare Andrea Mussolini, ; 29 юл 1883, Предаппио, Эмилия-Романья — 28 април 1945, Джулино-ди-Медзегра, Медзегра, Ломбардия) — итал журналист, публицист, пачалихъияв хъулухъчи ва сиясатчи, жинца Ниционалияб Фашист Партиялъе кьучӀги лъурав, гьелъие бетӀерлъиги гьабулев вукӀарав. Гьев вукӀана Италиялъул премьер-министерлъун 1922 соналъу Румалде маршалдаса байбихьун 1943 соналъ жив тӀасарехизегӀан, ва итал фашизмалъул Дучелъун 1919 соналъ Къеркьеялъул итал цолъи гӀуцӀиялдаса итал партизаназ 1945 соналъ жив чӀвазегӀан. Империялъул ТӀоцевесев маршал (30 март 1938). Италиялъул диктаторлъун ва фашизмалъул бетӀерав кьучӀлъуравлъун вукӀаго, Муссолиница ракӀбазабулаан ва квербакъулаан фашистиял хӀаракатазе халкъаздагьоркьосеб тӀибитӀи щвеялъе рагъда-гьоркьосеб периодалда.