cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хунзахъ хъала
Тарих
1859 соналъ Бакъбаккул Кавказалъул театралда рагъ лӀугӀидал, гӀурус пачалъиялъ аваралги Дагъистаналъул цогидал халкъалги кверщаликь кквезе байбихьана щулалъаби разе. Гьезул цояблъун лӀугьана жиндир заманалъул киналниги тӀалабазеги рекъараб щулияб ГӀарани хъала. Хъала базесеб бакӀ тӀаса бищун букӀана гьеб бакӀ тӀабигӀаталъулго щулалъиги, Авар территориялда бакьулӀги, мугӀруздаги гӀодоблъиялдаги гьоркьоб транзиталда тӀад контрол гьабизе рекъарабги букӀиналъ.
Хъала базе байбихьилалде, 1862 соналъ бана стратегияб кӀвар бугеб нух, жинца Шурагьибги тӀолго Авариялъул центр ва тахшагьар Хунзахъги рекӀинабураб. Гьеб нух рикӀкӀунеб букӀана гӀурус пачалихъияб кӀвар бугеблъун ва хӀалтӀизабулаан гӀурус оккупантчагӀаз жидерго яргъидгӀуцӀарал къуватал магӀарулазул къеркьеялде данде рехизе. Кавказалъул рагъ лӀугӀун бахъиндал, сверун ругел регионаздаса къваригӀарабщинабги бачӀун, базе байбихьана жибго хъала.
Хъала бан бахъана 1867 соналъ. Гьеб бан букӀана анцӀила ичӀабилеб гӀасруялъул гӀурус фортификационияб архитектураялъул киналнги асасазда рекъон. Хъалаялда аскӀоб букӀана гьабун парк, жиндир кӀалтӀа "Солдатазеги гьабзазеги жанире рачӀине бегьуларо" абун хъвараб, щай абуни гьеб рикӀкӀунаан офицерзабазулаблъун.
1871 соналъул септембералда хъалаялде вачӀана гӀурус пача Александр II. Гьесда дандчӀвай гьабуна 15-б Кавказалъул линияб баталйоналъул хӀурматияб хъаравулалъ ва жибго хъалаялъул гарнизоналъ. Александр II сордо бан чӀана хъалаялда пачаясул хъизаналъул чагӀазе букӀараб кӀитӀалаяб минаялъув. Нахъисеб къоялъ гьев ана Болъихъе.
Хъалаялда батӀи-батӀияб заманалда хъулухъ гьабулел рукӀана Кубан пластун полкалъул хъазахъал, Нор-Баязет полк, хасаб Кром лъелазул полк, ЧӀегӀер-ралъдал эскадралъул матросал, жал гьенире ритӀун рачӀун рукӀарал 1606 соналъ лейтенант Шмидтил командаялда гъоркь дандерахъиналда гӀахьаллъи гьабиялъухъ.
1918–1921 соназ ватӀанчилъиялъул рагъул заманалда хъалаялда рукӀана Дагъистаналъул рекӀаразулаб полк, ИсмагӀил-бейил бетӀерлъуда гъоркь туркал, 284 полкалъул 39 ва 32 дивизия, Атал Муслимил нухмалъиялда гъоркь партизаназул къокъа. Рагъдаса хадуб хъалаялъул рагъулаб кӀвар тӀагӀана.
Совет хӀакимлъиялъул заманалда хъалаялда жанир рукӀана мухъалъулаб азархана, руччабазул школа, лъималазул рукъ, рагъулаб комиссариат ва цогидал гӀуцӀаби.
Хадуб хъала рикӀкӀана Россиялъул маданияб ирсалъул объектлъун.
Жакъа къоялъ хъалаялда жанир руго Хунзахъ школа-интернат, рагъулаб комиссариат, паалихъалъул рукъзал (гӀадамазул хасал), Россиялъул гӀурхъадухъаб рагъулаб бутӀабакӀ. 2019 соналдаса нахъе планалда буго хъалаялъе 1 миллиард сумма кколеб реконструкция гьаби.
Адабият
ГӀурус мацӀалда:
Копт мацӀ
Копт (бохарияб диалекталда: ϯⲙⲉⲧⲣⲉⲙⲛ̀ⲭⲏⲙⲓ timetremənkʰēmi ва cагІидияб: ⲧⲙⲛ̄ⲧⲣⲙ̄ⲛ̄ⲕⲏⲙⲉ tməntrəmənkēme) ккола шималияб Афро-Азиялъул мацІазул хъизаналъул Египеталъул мацІалъул ахирисеб хІокІлъун, жинда Египеталда XVII гІасруялде щвезегІан кІалъалел рукІарал. Н. щ. II гІасруялдаса египтяназ байбихьана жиб грек алипбаялъул тІаде грек мацІалда рукІинчІел египеталъулал гьаркьал рихьизаризе демотикаялдаса анлъго-анкьго хІарпги жубан гьабураб копт алипба хъвадариялъе хІалтІизабизе.
Копт мацІалъул буго чанго диалект, гьезул бищун машгьураллъун ккола ТІасияб Египеталъул сагІидияб мацІалъул свериги Мемфисалъул мацІалъул свериги, жиб Гъоркьияб Египеталда Нилалъул Дельтаялъул бакътІерхьун рахъалда лъугьараб.
Копт ва Демотик мацІал цун хурхарал руго жиб Египеталъул гьиероглифазда хъвалеб букІараб хадусеб египеталъулаб мацІалда.Адабияталъулаб мацІ хІисабалда копт мацІ тІегьалеб букІана н. щ. II гІасруялдаса XIII гІасруялде щвезегІан, Цебесеб модернияб периодалде копт мацІ кІалъалеб мацІ хІисабалда хисана гІараб мацІалъ, амма XIX гІасруялдаса копт мацІ чІаго гьабизе хІал бихьи гьабулеб буго. Гьелъул динияб мацІалъул свери жакъа къоялъги хІалтІизабула
Жакъа къоялъ копт мацI хІалтІизабула литургияб мацІ гІадин Копт ортодоксалияб килисаялъ, ва цо-цо коптазул хъизаназдаги цоцада гьоркьоб кIалъалеб мацI хIисабалдаге.
КъватІисел линкал
[[Категория:Грек алипба]
Гвадалахара (Мексика)
Гвадалаха́ра (Guadalajara ) — Мексикаялда бугеб шагьар. Халиско штататлъул марказ. КьучІ лъуна 1542 соналъ. Шагьар буго БактІурхьул Годоцарабокеаналъулаб икълималда, машгьур буго БакътІерхьул жавгьар (La Perla del Occidente) ва Розабазул шагьар (Ciudad de las Rosas) хІисабалда. Гвадалахараялъул агломерация халкъалъул къадаралъул рахъалъ буго Мексикаялда кІиабилеб.
Халкъалъул къадар
По данным Мексикаялъул статистикаялъул ва географиялъул миллияб институталъул баяназда рекъон 2015 соналъ Гвадалахараялъул халкъалъул къадар букІана 1 460 148 чи, тІубараб агломаерациялда — 5 миллионалдаса цІикІкІун. Шагьаралда ва гьелда сверухъ гІумру гьабун буго штаталъул халкъалъул 70 %.
Туш
Тушети (თუშეთი) — тарихияб ва географияб мугӀрузулаб вилаят, жибги Гуржистаналъул шималиябги бакъбаккуда.
Вилаят, цадахъго Тушетиялъул миллияб парк, бихьизабун буго на включение в список ЮНЕСКО-ялъул тӀолгодунялалъулаб ирсалде гъорлӀе хъваялъе.
Географияб чӀел
Административияб рахъалъ Тушетиялъ ккола КӀахет иклъималъул ХӀамитӀа муниципалитеталъул шималияб рахъ. составляет северную часть.
Вилаят буго ГӀанди-гӀоралъул ва гьелде гъорлӀе кколеб Пирикит ва Гомецар Алазаналъул тӀасалъиялда бугеб мугӀрулаб котловина.
Тушети жанубалда батӀагьабула КӀахетиялдаса БетӀераб Кавказалъул балалъул бутӀаялъ бакътӀерхьуда КӀудияб Барбало тӀогьалдаса (3294 м) бакъбаккуда Шавиклде тӀогьалде (3578 м) щун. Жиндасан 1980-л соназ гьабураб Пшавели — Омало шагьранух унеб Абано гьабурлъиялъ (2850 м) бухьинабула гьанжесеб Тушетиялъул бищун кӀудияб росу Омало мухъалъул марказ ХӀамитӀагун.
Шималалдаса вилаят батӀа-гьабула Россиялъул Чачаналдаса Сулахъгин Терекалъул балалъ (Хьолбохъ балалъул бакъбаккул бутӀа) бакътӀерхьуда Тебулосмта тӀогьалдаса (4492 м) бакъбаккуда Диклосмта тӀогьалде (4285 м) щун. БакътӀерхьуда цӀороца рацарал мугӀрузда нахъа буго Арчило гӀоралъул расалъи, жиб тарихияб Хевсурети вилаяталде гъорлӀе кколеб. Бакъбаккуда, ГӀанди-гӀурумухъккун эххебе руго гьанжесеб Дагъистаналъул ракьал (ЦӀумада ва ЦӀунтӀа мухъ).
Халкъ
1840-л соназде вилаяталъул халкъ цолъараб букӀана ункъго жамагӀаталде: Гометцари, Чакма, Пирикити ва Цова (мосокӀазул).
Заман бахъанагӀан халкъалъул цо бутӀа бахъана жанубалде, КӀахетиялда. В 1950-л соназ халкъалъул гӀемерисел рахъинаруна Алазаналъул расалъиялдк: тушиял-гуржиял Квемо Алвани росулӀе, мосокӀал — Земо Алванире.
Жакъа къоялъ гӀадамаз гӀумру гьабун буго Тушетиялъул анцӀ-анцӀ росулӀ, амма хасалил заманалъ гьел росаби чӀороголъула гӀадамалги КӀахетиялде рахъун.
Маданият
ГӀадатазухъе, тушисел руго гӀухьби. Тушетиялъул гуда хӀан ва цӀакъаб квас букӀана машгьураб ва экспортинабулаан Европаялде ва Россиялде. Жакъа къоялъги гӀи-боцӀи хьихьи буго Тушетиялъул экономикаялъул цебесеб гӀаркьеллъун. БакӀалъул гӀухьби рии тӀрбитӀула Тушетиялъул мугӀрузул районазда, амма хасало гӀумру гьабун рукӀуна гъооркьегӀан ругел Земо Алвани ва Квемо Алвани росабалӀ.
Ракь (планета)
Ракь (символ: ) — Бакъудаса лъабабилеб иргаялда бугеб планета. Пятая по размеру среди всех планет Бакъул системаялъул планетабаздал гьоркьоб щуабилеб кІудияб планета. Гьединго гьеб ккола ракьул къокъаялъул планетабазда гьоркьоб бищун кІудияб диаметр, масса ва гъунки бугеб планеталъун.
Гьелде цо-цо бакІалда Дунял, ХъахІилаб планета - абураб цІарги хІалтІизаьула. Гьеб ккола жакъа заманалде щвезегІан инсанасда лъалеб цого-цояб Бакъул системаялъул планеталъун, жинда тІад гІумру бугеб.
ХӀурухъ
ХӀурухъ — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Магъар росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 11 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун, РисгӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Монтеррей (Мексика)
Монтерре́й (Monterrey) — Мексикаялъул Нуэво-Леон штаталъул тахшагьар ва бищун кІудияб шагьар. Монтерреялъ аггломерация кІодолъиялъул рахъалъ ккола лъабабилеблъун Мехикоялдасаги Гвадалахараялдасаги хадуб.
Монтеррей ккола шималияб Мексикаялъул бетІераб экономикияб, транспортияб ва маданияб марказлъун. GaWC-алъул глобалиял шагьаразул рейтингалда гьеб рикІкІун буго бета-шагьарлъун.
ЦӀулда
ЦӀулда — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна СуметӀа росдал боялде гъорлӀе.
Этимология
Росдал цIар лӀугьун бугин абула «цIул» абараб рагIудаса, гьелде тIаде бакIалъул суффикс «-да» жубан. Бицуна гьенир сверухъ некIсияб заманалда ризал рохьал рукIанила ва гьединлъидал росдал гIадамазул гьеб мехалъ аслияб пишалъун букIана цIулал устарлъи.
Тарих
Капуразул хIабахъ (хабалахъ) абараб бакIалда археологазда ратун руго IX-XIV гI. хутIелал – шегI ва гь.ц. Гьеб бакI ккола ЦIулдаса Гьонлъоб колоде унеб нухлул башдаб манзилалда, нухалъул тIасаб рахъалда, лъарахъа 30 галиялъ тIадегIан.
Росу унаан Къарахъ болмухъалде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 10 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, Къарал-гIоралъул квегIаб рагIалдаса 500 метралъ тIадегIан.
Жанисеб гӀуцӀи
Росу бикьула щуго бутIабазде – гъоркьехунал абун лъалаан ГIуртIа (КIвекьабазухъ, ТIутIраб рохенал; Тамарилал тухумалъул рукъзал рукIараб бакI) ва Росухъ (Оцилал) авалал, тIадехунал абулаан КIкIалануб (бикьула ТIаса- ва ГъоркьакIкIалануб ва ГьинтIа рохеназда; аслияб къагIидаялъ гьенир руго Гелчилал тухумалъул рукъзал) ва ТIалабазда (ХIайдарбегилал, ГIокьилал) авалазда. ГудекIаналда (гьаниб «ГулекIалда») рукIана ГIалилазул рукъзал. ЦIирарал рукъзал ва школалдаса гIуна цIияб цебехун хурзал рукIараб ХъутуртIа авал.
ЦIулдагун цо жамагIаталде гъорлъе уна 1,5 км-алъ гьелдаса рикIкIад бугеб Гьонлъоб росдал агьлуги. НахъезигIан гьезул ракьал рикьичIого рукIана, Гьонлъоб букIана цIулдасезул рукъзалги, ракьалги. Бицуна гьенир 2 тухум бугилан абун. ГьабсагIат гьениб буго 8 цIараки.
Кулаби
Хасало гIи букIунаан ГIорхъануб, гьенир ругел нухъабазда жаниб къан.
Бищун некIсияб мажгит букIун буго ТIабалазда абараб, росдада тIад бугеб авалалда. КIиабилеб мажгит бан буго ТIасакIкIалануб авалалда. Рохьаз сверун ккураб бакI букIана гьеб, мажгитги цIа ккун бухIана. Лъабабилеб мажгит 1689-б соналда бан буго гьанже бугеб росдал годекIаниб.
Демография
1828-б соналда ЦIулда 181 цIараки букIун буго (Хрисанф), амма 1830-л соназул ахиралде 150 цIараки ва 2 си бихьизабулеб буго (Мочульский).
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Тухумал
РосулӀ буго 6 тухум:
Мажгитал
Бищун некIсияб мажгит букIун буго ТIабалазда абараб, росдада тIад бугеб авалалда. КIиабилеб мажгит бан буго ТIасакIкIалануб авалалда. Рохьаз сверун ккураб бакI букIана гьеб, мажгитги цIа ккун бухIана. Лъабабилеб мажгит 1689-б соналда бан буго гьанже бугеб росдал годекIаниб.
Гьилиб
Гьилиб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьилиб росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.
Алпал
Алпал (Alpes ; Alpen ; Alpi ; Alps ; Alpe ) — бищун борхатаб (4809 м) ва бищун гӀатӀидаб мугӀрул балазул система, жиб тӀубанго Европаялда бугеб ва тӀибитӀараб гӀага-шагарго 1210 км-алъ микьго Алпиял пачалихъаздасан (бакътӀерхьудаса бакъбаккуде): Парансиялдаса байбихьун, Швейцариялдасан, Монакоялдасан, Италиялдасан, Лихтенштейналдасан, Австриялдасан ва Германиялдасан Словениялде.
Алпазул кӀамури тӀибитӀула Ракьдагьоркьоб ралъадалъул бакътӀерхьул рагӀалде бугеб Ниццаялдаса Адриатикаялда бугеб Триесталде ва Паннонияб бассеналъул байбихьуда бугеб Вйен щвезегӀан. МугӀрул лӀугьана анцӀ-анцӀ миллион соназда жанир евразияб ва африканияб тектоникиял къаналлъаби цоцалӀ тункиялъул хӀасилалда. образовались за десятки миллионов лет в результате столкновения африканской и Евразийской тектонических плит. Гьеб вакъигӀаталдалъун лӀугьараб цӀикӀкӀараб къокълъел сабаблъана тӀадекъаялдалъун ва сокӀкӀиналдалъун ралъдал седиментариял гьецӀаби Монблан ва Маттергьорн гӀадал тӀогьазде рорхиялъе.
Алпазул бищун борхатаб тӀогьлъун ккола Монблан, жиб парансгин итал гӀорхъода бугеб; гьелъул борхалъи буго 4809 м. Алпазул регионалда буго 128 тӀогь, жиндир борхалъи 4000-ялдаса цӀикӀкӀун метр бугеб.
Гус, Ян
Биография
Гус гьавураб заман мухӀканго чӀезабун гьечӀо. Цо-цо баяназда рекъон гьев гьавуна 1369 соналъ, яги 1373—1375 соназ Гусинец абураб шагьаралда мискинаб хъизаналда. Гьесул фамилиялъул магӀна ккола «хъаз» ва гьесул гьудулзабаз гьесда гьедин абулеб букӀун буго.
РакӀалде щвей
Тарас Шевченкоца гьесул хӀакъалъулъ «Еретик» абураб поэма хъвана.
Музей Гуса
Констанцаялда буго Гусил мемориалияб музей. .
ХӀебда
Инфраструктура
РосулӀ буго централияб азархана, поч, школа, спорталъул школаби, хӀалхьиялъул парк, тукаби.
Сарир
Сарир (Серир) — аваразул мугӀрузул Дагъистаналда букӀараб гьоркьохъел гӀасрабазул пачалихъ, VI - XI гӀасрабазда жиб букӀараб. Гьелъул хӀакимзабазул дин букӀана христианлъи.
ЦӀар
Гьелъул цӀар бачӀана гӀарабаца гьенив вукӀарав хӀакимасде абулеб букӀараб цӀаралдасан: «сахӀиб ас-сарир» — «тах-бакӀалъул хважаин».
Ракь
Жиндир бищун цебе тӀураб заманалда Сариралде гъорлъе унаан Дагъистаналъул мугӀрузул рахъги гӀодолъиги, ва гьединго мадугьалъихъ ругел ракьалги (Черкессалъа бахъараб Дербендалде щвезегӀан).
Сариралъул — Дербендалдаса хьундасебгун бакътӀерхьул рахъалда лъабго бахиналъ — букӀана 12000 росу. Сариралъул ханасда цӀар букӀана Пилан-шагь, ва гьев вукӀана христианияв. Цо-цо тарихчагӀаз абухъе, Сасанидазул наслуялъул ахирисев хан Ездигерд, гӀарабаз жив къезавидал, лъутун вуго Хорасаналде, ва амма жиндирго меседил тах ва гӀемераб бечелъи Бахрам-Чубин абулеб тухумалъул хӀакимгун Ездигердица нухарегӀун буго Кавказалъул мугӀрузде. Гьев Бахрам-Чубиназул хӀакимас, хадуб Саририн жинда цӀар лъураб ракь босун, гьеб тахги ва кинабниги ракьги, мулкги тун буго жиндирго наслабазе. Гьижраялъул VI-леб гӀасруялда (1107 ва 1205 саназда гьоркьоб) вукӀарав машгьурав шагӀир Низамица гьеб цӀар, ай Сарир абулеб, бачӀанин рикӀкӀун буго Кей-Хосровил тахалъулги тажалъулги цӀаралдаса, жалги гьенир (ай Сариралда) нохъабазда рахчун ругел.
Цогидаз абула, Сарир абураб цӀар бачӀанин гьеб бакӀалъул ханзабазул меседил тахида гӀодор чӀезе бугеб итяралдаса. Сариралъул ханас жиндирго кверщаликь ругел халкъазул бакьарав чи лъугьинавулев вукӀун вуго лагълъун, ва гьес чабхъенал гьарулел рукӀун руго хазаразул ракьалде. Сариралда аскӀоб букӀана Зирехгеран, гьабсагӀат бугеб Кубачи, жаниб гӀумру гьабун ругел — бусурбаби, христианал ва жугьутӀал. Сариралдаса хьундехун букӀана Гъумекиб, жиб Хайтакъалдаса бакътӀерхьудехун бугеб. Амма хадуб, Бакихановас рехсолеб буго: Гун (Хун) абулеб рахъ бугин МугӀрузулаб Гъумекиб ва Авар, ва гьезул хан вугин Пилан-шагь, гьес ханлъи гьабулеб буги Гъумекибги, ГӀахъущаги, Аваралдаги. Гелбахъ — Сариралъул хьундасеб тахшагьарилан жинда абулеб букӀараб — Бакихановасда рекъон, букӀун буго Сариралъул цояб рахълъун, жинда жаниб Агран шагьар бугеб, жибги Сулахъалъул кваранаб рагӀалда букӀараб, Гъизил-Яралда (Гъизляралда) букӀараб Сурхаб щулалъи, Кичимаджар хъала — Эндиреялдаса тӀадехун, Чумлуялда букӀараб, Улумажар хъала (Татартоп) — гьабсагӀат ГьитӀинаб Кабардаялда бугеб михӀмар. Гьенибго Бакихановас хъвалеб буго, Сариралъул ханасе Терекалъул байбихьи бугеб бакӀалда рукӀарал гӀарцул магӀданал рахъулеб бакӀги Аграналда пугеб пахьул магӀдан бахъулеб бакӀги кколеб букӀанин; Сулахъалъул квегӀаб рагӀалда Чирурталдаса тӀадехун ругел рухӀарал иццаазде гьанжеги абулин Гелбахъалъул лъиналин, ва гьеб цебе рехсарабщинабги, Семендерги, Кейванги (Индираялдаги Таркиялдаги гьоркьоб) ва Сулахъалъул кваранаб рагӀалда бугеб Балхги гъорлъе унин Туман-шагьил ракьазде.
Сарир лъугьин
Сарир пачалихъ хӀисабалда баккана V гӀасруялда. Биценазда гьеб хурхинабун буго персазул ханзабазул тах мугӀруде бачӀиналда. Цо-цо баяназда рекъон, Сариралъе кьучӀ лъурав чилъун рикӀуна персазул рагъул цевехъан Бахрам Гур; цогиязда рекъон — бакӀалъул ханлъун чи танин персазул шагь Хасров Ануширваница. Сариралъул бутӀрузул букӀана меседил тах, ва гьеде гьабулеб букӀараб цӀар буго авараншагь. ГӀарабазул Ибн Рустаца (X гӀ.)баян кьолеб буго, Сариралъул ханасда цӀар бугин «Авар» (Auhar) абун..
VI гӀасруялда Хьундасеб Кавказалдасан Европаялде рачӀана аварал — гьоркьохъеб Азиялдаса гочарулеб халхъ (гӀемерисех рикӀкӀуна гьел рукӀанин монголазул гӀагараб халкълъул), жидеца цебесеб заманалда «сино-кавказоязалъулал» халкъал ракӀарараб (цо ккураб пикру гӀалимзабазда гьоркьоб гьеб рахъалъ гьечӀо). Гьел аваразул цо къокъа чӀана Дагъистаналда, гьез лъуна Сариралъе байбихьи ва гьелъул къуватаб пачалихъ лъугьинабуна, гьелдалъун гьес кьучӀги лъуна магӀарулазул миллаталъе. Гьеб теориялъул рахъ ккураллъун руго Й. Маркварт, О. Прицак, В. Ф. Минорский, В. М. Бейлис, М. Г. Магомедов, Т. М. Айтберов.
X гӀасруялъул гӀарабазул тарихчи МасгӀудиясдасан бачӀана:«ГӀарабаз Иран бахъидал, ахир тӀаде гӀунӀана сасанидазде, сасанидазул хан Йездигерд гӀарабаздаса лъутана, жиндаго цеве гьес витӀана божарав чи Сариралде жиндирго бечелъигун ва меседил тахгун. Хан чӀавана, гьес витӀарав божарав чи вахчана мугӀрузулаб Дагъистаналда. Сариралъул ханас жиндаго абизе лъугьана СахӀиб-ас-Сарир абун, ай меседил тахалъул хважаин, гьесул кверщаликь ругел гӀадамазде сарирал абун. Сариралъул ханасул букӀана бахъун бадарулареб къуватаб хъала, цӀарги ал-Ал (Аркас) бугеб, гьениб жаниб цӀунун букӀана кинабго гьесул хазина. Тахшагьарлъун букӀана Хумрадж (Хунзахъ). Улкаялда букӀана 12000 тухум, жалги батӀи-батӀиял жанияблъиязде риххарал, ва ханас жиндиего бокьарав чи лагълъун гьавулаан. Сариралъул ханасда абулаан „Авар“-илан. Гьев вукӀана насранияв, пачалихъалъул хутӀарал гӀадамал рукӀана хъанчие лагълъи гьабулел, гьез лагълъи гьабулаан „бакъвараб бетӀералъе“. Сариралъул рукӀана батӀи-батӀиял халкъал. Сариралъул гӀоръи цураб букӀана хазаразулгун, ва гьелгун Сариралъе гӀемер рагъал гьарулаан».
Сарир буго гӀаммаб цӀар. ГӀарабаз Сариралъул хӀакъалъулъ хъвалеб мехалда, Сариралда гъоркь букӀана Дагъистаналъул гӀемерал ракьал, ва гьенир рукӀана гӀемерал халкъал (гьездаго гьоркьор Европаялде арал аваразул хутӀаралги, хазаралги). ГӀарабазул ракьал Дагъистьан сверун кӀодолъидал, Сариралъул ракьал гьитӀинлъулел рукӀана. Гьелъул хӀасилалда Сариралъулхъ хутӀана цохӀо гьабсагӀат ругел магӀарулазул мухъазулги ва цо-цо гьезда мадугьалихъ ругел мухъазулги ракьал. Сарир абураб цӀар магӀарулазе чияраб кколаро, буртияз гьабсагӀатги абула магӀарулазда сулиял (ай магӀарулал) абун, гьебги Сарир абураб рагӀиялъул гӀагараб ккола.
Сарир VII–XI гӀасрабазда
В VII–VIII гӀасрабазда Сариралъ Хазар каганаталъул рахъ ккуна гьелъ гӀарабазде данде гьабулел рагъазулъ. Гьебго заманалда Сариралъул кколаан Эрети ва Тушети. ГӀарабаз мекъса рикӀкӀунаан Сарир, насранияб хӀукумат хӀисабалда, Византиялда бараб букӀанилан.
737 соналъ гӀарабасул аскар Марван ибн МухӀамадил бетӀерлъиялда гъоркь Сариралде тӀаде кӀанцӀана. Сариралъ къуватаб данде чӀей гьабуна; лъагӀалица тӀаде кӀанцӀаразде данде рагъ гьабуна. ГӀарабаз, сверун ккун, босана Гъумекиб бугеб хъала. Хадур гьел рачӀана Сариралъул тахшагьаралде. Ал-Куфиясда рекъон, Марваница битӀун лъагӀалица сверун ккуна Сариралъул ханасул хъала, ва гьелдаса хадуб Сариралъул ханасда (Абухисрода) тӀад лъуна магъало кьей.
1928 соналъ сиясатаб тӀадкъаялдалъун Хунзахъе щварав гӀурус офицер Хринсафил хъвай-хъвагӀиялда буго: «гьаб шагьаралда» (ай Хунзахъ) ислам тӀибитӀизабуна 790/91 соналъ Аб­дулмуслимица ХӀамзатил «яргъил къуваталдалъун». ГӀарабалда бугеб «Абулмуслимил Тарихалда» гьединго рехсон вуго Абулмуслимги Хунзахъги. Гьелда рекъон, VIII гӀасруялъул машгьурав сиясатчи ГӀабдурахӀман Хорасани, тарихалда живги Абулмуслим цӀаралдалъун рагӀарав, вачӀун вукӀун вуго Бакъдасеб Дагъистаналде, ва гьениб гьес ислам тӀибитӀизабулеб букӀун буго. Гьесул хӀалтӀи цебе бачун буго гьесул лъималазги, лъималазул лъималазги. Абулмуслимил наслуялъул цо гӀаркьел рещтӀун буго Гъумекиб, цогияю — Аваралда, ай Хунзахъ.
«Дербенд-наме»-ялда рекъон в 733/34 соналъ халифасул вац Маслама ибн ГӀабдулмалик, Гъумекибги, Хайдакъги Табасаранги кверде босун хадуб, тӀаде уна гӀахъущдериде ва «аваразде, жидер тахшагьар Хунзах бугел». Мас­ламаца, гьеб иццалда рекъон, гьезда тӀад бергьенлъ босула, хвалчадалъун исламалде руссинарула, гьезул ракьазда мажгитал рала ва, гьенир къадиялги тун, живго Шамалде нахъвуссуна.
Сариралъул ханас байбихьула тӀолго Кавказалда жиндирго рахъ кколе чагӀи ралагьизе. Гьедин, Тифлисалъул амир ИсхӀакъ ибн ИсмагӀил (830—853) вукӀана Сариралъул ханасул яс ячаравлъун ; гьезул данделъиялъе гьабун букӀана динал батӀиял рукӀаниги. IX гӀасруялъул бакьулъ Сарир тӀубанго батӀалъула ГӀабасиязул халифаталдаса. Гьебго заманалда Сариралде гъолъе уна Филан абураб вилаят, гьелъ «сахӀиб-ас-Сарирасе» щола «филаншагь» абураб титул. . 851 соналъ Ширваншагь тӀаде кӀанцӀула Сариралъул ханасде. 912 соналъ Дербедалъул амирас Ширваншагьида цадахъ гьабула чабхъен Шанданалде, гьелъие кумек гьабуле букӀана сариралъул ханас. 968 соналъ Ибрагьим бин Марзубаница кверде босула Ширван ва буюрухъ кьола Дербендалъул амир АхӀмадие мукӀурлъеян. Сариралъул ханасги Дербендалъул амир ГӀабдул-Маликицаги, Ширваналде тӀаде кӀанцӀун, къуваталдалъун босула Шабаран ва гьеб бухӀула.Ширванги чӀунтизабун, аварал цо къоялъ цере лъугьуна Дербендалде ва, гьениб гъалмагъирги гьабун, нахъруссуна мугӀрузде. Зама-заманалда жанисел рагъа-рачариялниги, къватӀисан Ширваналъул рахъалдасан хӀинкъи бугем мехалъги, Дербендазул амиразизе рахчизе бакӀ щолаан Сариралда.
Хадуб Дербенд лъугьуна Ширваналъул рахъ ккураблъун ва ал-Бабалъул халкъалъ гьенир ругел аварал гъурула. 971 соналъ Сариралъул ханас чабхъен гьабула Дербендалъул имараталде. Дербендалда аскӀаб авараз дербендалъул амир щущахъ виххизавула, азаргоялдаса цӀикӀкӀун чиги чӀвала. 1032 соналъ Тмутараканалъул Мистиславица гьабула чабхъен Ширваналде, ва гьев лъугьуна Сариралъул ханасул тушманлъун, щайгурого Мистилавгун вагъизе хӀадур вукӀуна Дербендалъул амир Мансур, живги Сариралъул хан Бухт-Йищо II дурцлъун вукӀарав. Аварал, аланалгун къотӀиги хъван, гьелгун цадахъ тӀаде кӀанцӀула Ширваналде, гьужум гьабун бахъула гьелъул тахшагьар Шемаха. Аваразги аланазги 10 къоялъ тала гьабула, 10000-ялдаса цӀикӀкӀун чиги чӀван, бечедаб давлагун жидерго ракьалде нахъруссуна.
1064 соналъ, Ширваналъ гьусун, Сариралъул хан Пиружа цӀидасанги тӀаде кӀанцӀула Дербендалде.
Гьединго Сариралъул хазабаца бергьенлъиялъулал рагъул сапарал гьарулаан хазаразул ракьалдеги. Ал-МасгӀудияс хъвалеб буго: «Сариралъун ханас рагъал гьарула хазаралгун ва гьезда тӀад бергьенлъи босула, щайгурого гьел руго гӀодоблъиялда, гьев вуго мугӀрузда. Сариралъул ханзаби лъугьунаан Ширваналъулги Дербендалъулги ишазде гьоркьобе ва гӀахьаллъи гьабулаан рагъузулъ.
Хазаразулги гӀарабазулги Каваказада къуват загӀиблъидал, Сарир лъугьуна цогиязда бачӀеб къуватлъун; X гӀасруялде ккола Сариралъул бищун къуватаб заман. Сариралъул ханасде гӀарабазул иццазда абулеб буго «хакан ал-джибал» яги мугӀрузул ханилан. А. П. Новосельцевас хъвалеб буго: «бищун кӀудияв мугӀрузулаб Дагъистаналъул бетӀер вукӀана сахӀиб-ас-Сарир». Сарир букӀана мугӀруздаги гӀодоблъиялдаги бугеб пачалихъ. Аланиягун гьоркьолъаби, хазаразде данде чӀезе гьарурал, щулат гьарулаан ригьиназдалъун. Сариралъул ханлъи, ХӀ. В. ХӀажиевасдаги В. М. Бейлисидаги рекъон, букӀана тӀолго Дагъистаналъул пачалихълъун. Якубияс хъвалеб буго, Арраналда 4000 росу бугин, ва гьезул гӀемерисел Сариралъул ханасул ругин. Профессор А. Д. Данияловасда рекъон, Ширван ккола Сариралъул некӀсияб ракьлъун.
Сариралъулги Аланиялъулги цоцада цурал гьоркьолъабазул бицуна гӀемерал иццаз. МасгӀудияслул баян кьеялда рекъон, Сариралъул ханас Аланиялъл хангун наслуяю бухьен гьабун буго, цоцазул яцалги рачун. Аланиягун букӀараб бухьен бихьизе бегьула ономастикаялда, хасго аваразул бутӀрузул (жидер улбул гӀемерисеб аланиялъул ханзабазул ясаллъун рукӀунел рукӀарал) цӀаразда. Масала, кӀиго нухалъ данде чӀвалеб ХIII – XIV гӀасрабазул Авар нуцалзабазул цӀар — Сиртан (яги Саратан) гьединго даде чӀвала аланазул нартазул эпосалда Сырдон, Ширда хӀисабалда. Гьедин Урусманг абураб цӀар, жибги аваразул аристократазда гьоркьоб XV – XVI гӀасрабазда тӀибитӀун букӀараб.
Шамалъул тарихчи Абу-ль-Фидаца (1273 – 1331) баян кьолеб буго: «Матрахиялдаса бакъбаккудехун чвахулеб буго ал-Ганам гӀор, жибги ас-Сарир абураб улка къотӀун чвахулеб. Ас-Сариралъул батӀераб шагьар буго мугӀрузда, жибги мацӀазул мугӀрузда бугеб. ал-Ганам гӀор буго кӀудияб, хасало гьеб цӀорола, ва юк баччулел хӀайванал гьелдасан доррехун уна. Гьеб чвахула ал-Хазар ралъдалъе...». Ал-Ганам гӀор (гӀараб. – «Куйдул гӀор») В.Ф.Минорскияс Сулахъгун цогьабула, И.Г.Коноваловас рикӀкӀуна гьеб гӀор Кума бугилан. Лъалеб жо буго: ХII гӀ. ва ХIII гӀ. байбихьуда Сариралъул гӀорхъабазда жаниб букӀана Дагъистаналъул ракьал, Сулахъ букӀана аваразул пачалихъалъул жанисеб лъел нухлъун. Сулахъ лъарагӀлъиялде лъушьунеб бакӀалда букӀана Сариралъуд хьундасеб тахшагьар — некӀсияб Гелбахъ шагьар. Гьеб букӀана Сариралъул щулалъилъун, ва гьенисан Сариралъул хӀакимлъи тӀибитӀулаан хьундасеб гӀодоблъиялде, жибги гӀемерисеб Сариралъул гӀадамазул кулияз ккураб. Гьединго Гелбахъалда щолаан тущбабазул тӀоцебесеб кьабиги, масала, ХIII гӀасруялда гъазияз цин къезавула нуцаласул вац Кагьру, жиндир чӀей бугеб бакӀ Гелбахъ букӀараб, ва гьелдаса хадуб Хунзахъги босула.
Гелбахъ археологияб комплексалда гъорлъ букӀана некӀсияб шагьаралъулги, росабазулги, щулалъи цӀуниялъе рарал гӀуцӀабиги ва хобалги. ГьабсагӀат гьеб тӀерхьун буго Гелбахъ ГЭСалъул хӀорниб. Чирурталъул некӀсиял хабзал рукӀана Сулахъалъул кваранаб рагӀалда ва цебе заманалда Хьундасеб Дагъистаналъул авлахъазул рахъалдаса цӀунун букӀана къуватаб къедалдалъун.
Сарир биххи
Сариралъул хӀакъалъулъ ахирисеб рехсей ккола 1067 соналде. Сарир биххизе байбихьана пачалихъалда жанир рукӀарал насранияздаги, бусурбабаздаги, жугьутӀаздаги, хъанчи лагълъи гьабулездаги гьоркьор лъугьарал жанисел ва къватӀисел рагъал сабаблъун. XI гӀасруялда Сариралдаса ратаӀалъана бакътӀерхьуда ругел ракьал (гьабсагӀат ругел Болъихъ, ЦӀумада ва ГӀахьвахъ мухъал).. Е. М. Шиллингил баяназда рекъон: ГIандигIоралъул квегӀаб рагӀалдаса добехун ругел ракьал кколеллъун рикӀкӀунаан ЖугьутӀ-ханасе, кваранидехун ругел ракьал рукӀана Суракъатил I. Батизе бугу, Хазария биххизабидал Сариралде лъутун рачӀарал жугьутӀал гьенирго чӀун руго, ва Сарир биххидал гьелъул бакътӀерхьул рахъ ккун буго. Сариралъул ракьалда лъугьана аваразул боял, гьабсагӀат бугеб Хунзахъ мухъалда, Сариралъул ракӀлъун букӀараб, лъугьанаАвар нуцаллъи, жибги Сариралъул битӀараб ирсилаблъун кколеб.
Пачалихъияб низам
Сариралъул низам букӀана ханлъияб. Ханасул кверщеллъи кьолаан ирсалъе. Сариралъул аскаразулъ рукӀана аза-азар чи. ТӀадегӀанал гӀадамазул рукӀана тӀарханал ва батрикал (патрициял). Ханзабазул рукӀунаан мухьдахъ ккурал бодул къокъаби.
ЖамгӀияб гӀуцӀи
Жакъа къоялъ ругел иццазда рекъон, VI-X гӀасрабазда МугӀрузул Дагъистаналда байбихьана цебесеб феодалияб социум. ЖамгӀияб гӀуцӀиялъул аслияб бут8алъун букӀана гьитӀинаб хъизан. Халкъалъул тӀадегӀанал чагӀилъун рукӀана ханзаби, рагъул церехъаби ва цогидал нухмалъиялъул гӀадамал. Феодалаздаса гъоркьегӀан хӀокӀазда рукӀана рагъухъаби, гьезул церехъаби, росалабазул бутӀрул — раисал ва диналъул хъулухъчагӀи.
Бусурбабазул пачалихъазда раис кколаан бакӀалъул халкъалъул бищун хӀурматиял хъизаназдаса рищарал чагӀи, жидеца администрациялдаги халкъалдаги гьоркьочилъи гьабулел рукӀарал: администрациялъул тӀадкъайял тӀуралел, шагьаралъул, росабазул гӀадамазул цӀаралдасаги хӀалтӀулел. "Ширваналъул ва ал-Бабалъул тарихалда" бицен гьабун буго "нусго Сариралъул раисазул". Раисалин абулел чагӀазда бакӀалъул мацӀазда абулеб букӀараб цӀар лъалеб гьечӀо.
Сигънагъи
Сигъна́гъи (სიღნაღი) — Гуржистаналъул бакъбаккуда бугеб гьитӀинаб шагьар. КӀахети вилаяталде гъорлӀе кколеб Сигънагъи муниципалитеталъул административияб марказ.
Кизики абулеб тарихиябгин географияб вилаяталъул марказ. Шагьар буго мугӀрул парсалда, кьерзабахъ, гьетӀ-гьетӀарал къватӀаз хурхинарурал.
Гьиинаб шагьар букӀаниги, Гуржистаналъул чӀагӀа бахъулеб регионалъул бакьулӀ букӀиналъги, берци-берцинал пейзажал, мина-картал, чӀчӀедерал гамачӀ ккурал къватӀал рукӀиналъги Сигънагъи гьабула популярияб туристикияб рахълъун
ГӀодобе балагьараб гохӀда бугеб Сигънагъи рагьула Алазаналъул расалъиялде, гьениса рихьула КӀудияб Кавказалъул мугӀрулги.
Этимология
Шагьаралъул цӀар бачӀун буго рукӀел, хандакъ–илан магӀна бугеб некӀсияб тюрк сигъинак (sığınak, sığınacaq)  абураб рагӀудаса.
Тарих
Сигънагъи бугеб вилаяталде тӀоцере гӀадамал рачӀана палеолиталда. Кинабниги тарихалда жаниб, Сигънагъи вилаят гьенир рукӀарал гӀадамазда лъалеб буго Камбечовани яги Кисики цӀаралда гъоркь. ГӀумру гьабулеб бакӀ хӏисабалда Сигънагъи тӀоцебе рехсон буго XVIII гӀасруялда. 1762 соналъ II ГьерекӀлица Сигънагъиялда бана хъала территория аваразул чабхъеназдаса цӀунизе.
1770 соналъул халкъалъул къадар хъваялда рекъон, Сигънагъи гӀумру гьабун букӀун буго 100 хъизан, аслияб къагӀидаялъ базаргаби ва устарзаби. Гуржистан 1801 соналда Россиялъул империялъул кверщаликье ккедал, Сигънагъиялъе расмияб хӀалалъ кьуна шагьаралъул статус ва 1802 соналъ гьабуна Туплисалъул губернаторлъиялъул Сигънагъи уездалъул марказлъун. 1812 соналъ Сигънагъиги хутӀараб Гуржистаналда цадахъ данде бахъана гӀурус хӀакимлъиялде. Кавказалъул рагъул заманалда Сигънагъи рикӀкӀунеб букӀана кӀвар бугеб бакӀлъун, щай гурелъул гьеб букӀана Имаматалде гӀагарлъухъ.
Шагьар хекко кӀодолъулеб букӀана, халкъ цӀикӀкӀунеб букӀана, Совет хӀукуматалъул заманалда Сигънагъи букӀана росдал магӀишаталъул центерлъун. Совет заманалдаса хадусеб Гуржистаналда экономикияб кризисалъ кӀудияб асар гьабуна шагьаралъе. Амма реконструкциялъе Гуржистаналъул хӀукуматалъ байбихьун буго кӀудияб проект, гьелъие финансал чӀчӀезарулел руго къватӀисел организациязги; проект буссараб буго цебетӀолеб бугеб туризмалъул интересаздеги инфраструктураялъе модернизация гьабиялдеги.
География ва климат
Шагьаралъул гӀатӀилъиялъ ккола 2,978 га, гьелъул 24,3 % ккола мина-картаз. Сигънагъи буго Туплисалдаса жанубиябгин бакъбаккуда гӀ.-ш. 113 км-ялъ рикӀкӀад. Сигънагъиялъул мухъ шагьаралда цун буго бакъбаккул ва жанубиябгин бакътӀерхьул рахъ. Шагьар буго Гомбори балалъул бакъбаккул цересел парсазда, Алазан ва Къарби гӀоразул расалъиязда гьоркьоб лъимбикьуда, бачӀин тӀокӀам росдал магӀишаталъул ва ахихъанлъиялъул регионалда. Ралъдал гьумералдаса гӀ.-ш. 790 метраялъул борхалъуда шагьаралдаса рагьула КӀудияб Кавказалъул мугӀрузде ва Алазаналъул расалъиялде шаклу. Сигъагъиялда буго тамахаб ракьдагьоркьобралъдалаб климат. Хасел буго рекъахъе квачараб, рии букӀине бегьула багӀарараб. Бищун борхатаб гьоркьохъеб температура июлалда букӀуна 24,3°C, бищун гӀодобегӀанаб температура  январвлда букӀуна 0,2°C. ЛъагӀалил гьоркьохъеб гӀазу-цӀадал къадар багъардахъула 602,1-ялдаса 949,7 мм-ялда гьоркьоб, бищун цӀикӀкӀараб гӀазу-цӀад букӀуна ихдалил моцӀаздаги роол байбихьудаги.
Маданият
Сигънагъиб ва гьелъул сверухълъиялда буго чанго тарихиял ва маданиял гӀарасал, жал 1975 соналдаса нахъе пачалихъалъул хасаб цӀуниялда гъоркь бугеб. Шагьар сверун буго къед XVIII гӀасруялъул щулалъиялъул хутӀелалгун Жибго шагьаралда жаниб буго кӀиго гуржи ортодоксалияб килиса — цояб мукъаддасав Гергие, цогидаб — Стефание. КӀвар бугеб монастер Бодбе буго Сигънагъиялдаса 2 км-ялъ рикӀкӀад, IV гӀасруялъул Гуржистаналъул апостол, мукъаддасай Нинода хурхараб букӀиналъ, гьеб ккола зияраталъул бакӀлъун.
БакӀалъулаб этнографияб ва археологияб музей, 1950-л соназда бараб, 2007 соналъ цӀигьабун ва лӀугьинабун буго гьанжесеб цебебахъиялде — Сигънагъиялъул музей. Гуржистаналда Сигънагъи машгьур буго «Рокьул шагьар» хӏисабалдаги, гӀемерисел уна гьенире бертин гьабизе.
Гьочоб
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 14 км-алъ бакътӀерхьудехун, КъаралуазулгӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Уганда
Угáндалъул Жумгьурият (инг. Republic of Uganda, суахили Jamhuri ya Uganda) ккола бакъбаккул Аффрикалдаги бугеб Миллатазул Гьудуллъиялде гъорлъеги кколе х1укумат
Хьундасеб рахъалда гІурхъи цояб буго Бакъдасеб Судангун, бакътІерхьудехун — Демократияб Жумгьурият Конгогун, бакъдасеб рхъалда — Руандагун ва Танзаниягун, бакъбаккуда — Кениягун. Угандалъул бакъдасеб-бакъбаккудехун буго Виктория хIор. Ралъадале нух гІечІо.
Кьохъ
Кьохъ — Болъихъ мухъалъул росу.
География
Росу буго ГІандигІурул кваранаб рагІалда Болъихъа бакъбаккудехун 20 километраялъул манзилалда.
Къум (остан)
Къум ( — Qom; Qum) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останалдаса) цояб. Административнияб марказ — Къум шагьар. Провинция гӀуцӀана 1995 соналъ Тегьран останалъул бутӀаялдаса. Ракь — 11 526 км². 2006 cоналъ халкъалъул къадар бахулеб букӀана 1 046 737 чиясда, гьездаса шагьаразда гӀумру гьабулел — 91,2 %. Аслиял миллатал — парсал, азарбижанал ва лурал.
География
Климат буго бакъвараб, пустынияб. ЦӀадал дагьал гурони раларо. Останалда буго кӀиго цӀамул хӀор — Дерьяйе-Немек ва Намак.
Тарих
Къум жеги ислам бачӀилалдего букӀана кӀудияб шагьар. Гьанир ратарал археологиял рателал руго нелъер эраялда цебе 5-абилеб азарсоналъул.
КӀиабилев халип ГӀумарица бахъана Къумалъул марказ. 644—645 сс. Къум жиндирго контролалде босана Абу Муса АшгӀарица, гьеб заманаялъ гьенир гӀемер дагӀбаби лъугӀулел рукӀана гӀарабаздаги бакӀалъул гӀадамаздаги гьоркьоб.
Гьединго Къумалда халипасдаса рахчун рукӀана гӀалавидал. Ал-Мамуница 825 соналъ шагьар сверухъ ккуна, ва шагьар бихизабуна гӀемер чиги чӀван.
831 соналъ Къумалъул гӀадамал халипасда данде рахъана, амма гьеб багъа-бачари халипасул аскараз хехгого тӀагӀинабуна. ГӀицӀго Буидазул заманаялъ гурони Къум гӀалавидазул хӀукмуялда гъоркь ккечӀо, гьеб заман рикӀкӀула Къум цебетӀураб заман.
Административияб бикьи
Къумалъул провинциялда (остан) жаниб цо гурони шагьрестан унаро, гьебги бикьула 5 мухъалда (бахш).
Къум жакъа
Ираналда Исламияб революция бергьун хадуб Къум лъугӀана дунялалъулго шигӀизмалъул марказлъун.
Иранияб календарь
Иранияб календарь яги Бакъул гьижра — астрономияб бакъул календарь Ираналда ва Афгъанистаналда хӀалтӀизабулеб.
ГьамищтӀа росдал бо
ГъорлӀе бачун 3 чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ГьамищтӀа росу.
Иранияб календарь
Анкьил къоял
Иранияб календаралда рекъон анкь байбихьула щаммат къоялъ, рузман къо выходной къо ккола.
ГьамищтӀа росдал бо
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 4,24 км².
ГъогъолӀ
Гъогъо́лӀ, Гъогъолъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб ГъогъолӀ росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Гьандихъ
Гьандихъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу. ГӀуцӀула гьеб цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
КӀижани
География
Росу буго Болъихъа шималиябгин бакъбаккудехун 15 км-ялъул манзилалда.
Гьандихъ
География
Росу буго мухъалъул шималалда, ЗоногохӀ балалъул аххакь, ралъдал гьумералдаса 1772 м борхалъуда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 8 км-ялъ шималиябгин бакъбаккудехун.
История
Росуялъул тӀоцебесеб реххсей буго 1431 соналъ. Биценазда рекъон, росуялъе кьучӀ лъун буго Хунзахъа вачӀарав чияс.
Инфраструктура
РосулӀ буго гьоркьохъеб школа. 1986 соналъ рагьана «Дагэлектроавтомат» факториялъул филиал.
МигӀарсо
МигІарсо — Болъихъ мухъалъул росу.
Инфраструктура
Газификация гьабуна 2019 соналъул маялда.
Мугурухъ
Мугурухъ — Дагъистаналъул  ЧӀарада мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Мугурухъ росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 9 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 24,12 км².
ТӀандо
ТІандо — Болъихъ мухъалъул росу.
Цимади
Цима́ди (Starling: c:imá-di, гIур. Цемада) – Генуб росу бугеб бакIалдаса бакъбаккухъе кколеб гIезагIанго кIудияб расалъи.
ГъеникӀкӀал
Гъени́кӀкӀал (гIур. Гиндука́л) – Генуб бугеб ахазул кӀкӀал.
Къо
Ракьалда къо ккола сордо-къоялъул период, жиндир заманалъ кьураб бакІалда ритІарал бакъул чІораздалъун тІабигІияб канлъизаби букІунеб. Къо байбихьула бакІалъулаб упукъалдаса, ай Ракьалъул бакъалде буссараб бащдабсфераялъул бокьараб бакІалда тІаде бакъ борхидал ва халат бахъуна гьеб тІерхьинегІан. РитІарал бакъул чІорал ругелъул бегьула бакъалъул хьвадиялда хадуб хал кквезе жинкца къоялда жаниб бигьа гьабун унеб рагІад рехулеб бакъул сагІаталъул кумекалдалъун.
Къоялъул халалъи бараб букІуна хал гьабиялъул бакІалъул географияб гІеблъелалда ва лъагІалил гІужалда. ЛъагІалида жаниб къоялъул халалъи хиси букІуна Ракьалъул экваторалъул ритІел эклиптикаялъул ритІелалдаса гІага-шагарго 23,4 градусалъ гьетІараб букІин сабаблъун. Бакъуда сверун Ракьалъул лъагІалилаб свериялда Бакъалъул бихьулеб позицияб хъурщун уна зобалазул сфераялъул жанубияб бащдабсфераялдаса шималиялде ва гьелдалъун хисула упукъалда тІад бакъул къалъулаб борхалъи.
Нил
Нил (النيل, Ан-Нил; Nile, Iteru яги Ḥˁpī, Ⲫⲓⲁⲣⲱ p(h)iaro — буго Африкалда бугеб гІор, Дунялалда халалъиялъул рахъалъ бищун кутакал гІоразул системалъул цоябги жиб кколеб. «Нил» абураб рагІи бачІараб буго грек мацІалда гьеб гІеб гІоралда абулеб букІараб «Нейлос» (некІ. грек. Νεῖλος) цІаралдаса.
ГIор Бакъбаккул Африкаялъул мугIрул ритIелалдасан бабихьун чвахула Ракьдагьоркьосеб ралъадалъе, 24 азар. км² гIатIилъи бугеб Дельтаги лъугьун. Нилалъул гӀурукӀалалда лъагӀалил гьоркьохъеб лълъел харж буго 2900 м³/сек. ТIасияб чвахиялда Нилалъулъе чвахула чIахIиял гIаркьелал — Ал-Гъазал (квегIаб), Асва, Ал-Асфар, ХъахIилаб Нил ва ГӀатӀбара (кваранал). Атбара кваранаб гIаркьелалъул чвахиялдаса гъоркьегIан байбихьун, Нил чвахула ахирисеб 3000 км-ялъ тIокIалб цониги гIаркьелги гьечIого.
Нил гIурул лъел система рикIкIуна дунялалда бищун халатаблъун. ГIурул жаниблъиялъул гIатIилъи буго 3349 аз. км². Байбихьи буго Руандаялда, гьебги буго Рукарара лъар, жибги Кагера гIурулъу чвахулеб. Лъел чвахиялъул ин лъагIалида жаниб хисардула. Гуми хьвадулел бутIабазул гIаммаб халалъи буго 3,2 аз. км. Нилалъул лъим хIалтIизабула лъалъадизеги токалъул энергия гьабизеги. Нилалъул Дельтаялдаги гIурумухъалдаги гIумру гьабун буго Египеталъул тIолго халкъалъ, ва гьенибго буссинабун буго тIолго экономикаги. ЧIахIиял шагьараллъун руго Къагьир, Асуан, Ал-Искандерия, Хартум .
ЛъагӀел
ЛъагІел ккола планетарияб лагаялъул, мисалалъе Ракьалъул, орбиталияб период, жинда жаниб гьеб жиндирго Бакъалда сверун бугеб орбитаялда хьвадулеб. Гьединго лъагІел ккола заман борциналъул системаялъулаб гуреб цобутІалъун.
Календаралъул лъагІел буго Ракьалъул орбиталияб периодалъул къоязул гІага-шагараб къадар, жиб гьеб календаралда рикІкІараб. Грегорианияб, яги гьанжесеб календаралъ цо календарияб лъагІел бихьизабула гІаммаб сон хІисабалда, 365 яги 366, халатаб сон бугони, къоги жаниб бачараб, гьединго Юлианияб календаралдаги; ралагье гъоркьегІан. Грегорианияб календаралъе календарияб лъагІелалъул (гьоркьохъеб лъагІел) гьоркьохъеб халалъи, 400 сонил цо халатаб цикл сверидал, кколеб буго 365 2425 къо. .
Астрономиялда Юлианияб лъагІел ккола заманалъул цобутІалъун; гьеб баян гьабула 86 400 секундалъул 365 25 къо хІисабалда (СИ-ялъул кьучІаб цобутІа) — кинабниги дурусго 31,557,600 секунд цо Юлианияб астрономияб соналда.
БагӀараб ралъад
БагІáраб ралъад (Ἐρυθρὰ Θάλασσα Эритра Таласса, البحر الأحمر Bahr el-Ahmar, ים סוף Yam Suf, Red Sea) буго Индиялъулаб океаналъул жансеб ралъад, жибги Африкалдаги ГІарабистаналдаги гьоркьоб тектоникияб жаниблъиялда бугеб. Хьундасеб рахъалда ралъадада цун буго Синаялъул бащдаб чІинкІиллъи, кІиго ралъдал мацІ — Суэцалъул ва Акаба ралъдал мацIал. Хундасан БагІараб ралъад жубала Ракьдагьоркьосеб ралъадгун; бакъдасеб рахъалъ Баб-аль-Мандеб ралъдал къварилъиялдалъун жубала ГІаденалъул ралъдал мацІгун. БагІараб ралъад ккола Дунялалъул океаналъул бищун цІамгІалаблъун, гьединго цІохІо бугеб жинде гъорлъе цониги гІор чвахулареб ралъадлъун,.
Щугъи
Щугъи́ (Starling: š:u-ʁí, гIур. Щуги) — Хьиндаллъуда бугеб тӀогь, ккола гьанжесеб Онсоколо мухъалде. Буго Генуса хьундабгин-бакъбаккудехун.
Этимология
Унгойин абун чIчIезабураб этимология гьечIо, амма гендерида ва цIалунчагIазда гьениб бихьулеб буго щоб абураб рагIи нахъ -гъи абураб компонентги рекIинабун. Старостинил реконструкциялъа кьолеб буго жаваб, щиб кколебали гьеб -гъи. Гьеб кколеб буго локатив, бакI бихьизабулеб падеж, амма -гъи-локативалъ бихьизабулеб буго рахараб жаниб ккараб бакI, кин кколеб жибго Щугъиги. СверутIа-сверун расалъуда руго борхалъаби. Щугъи гьанже абула жибго могIродаги, магIарда бугеб расалъудаги: цоцаздаса ратIа рахъизе гьезде абула Щугъи́-мегIе́р ва Щугъи́-раса́лъи. Гьалда рекъон, Щугъи́ ккола «щобида бугеб рахараб бакI/расалъи».
ГьентӀа
ГьентӀа́ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе кколеб.
ЛъарагӀ
Лъара́гӀ (Starling: ʎaráʕ) – гIатIидаб, тIибитIараб, жинда мугIрул гьечIеб, цодагьал гьетIа-борхи (гохIал) букIине бегьулеб ракьул тIала.
Авар мацIалда лъагIруда цоги абула: гIатIи́ракь, би́тIи (яги битIе́л), ри́тIи (яги ритIе́л), тIиби́тIи, цIа́нбитIи, би́тIаракь, торгIо́н (диал.), торгIо́гьил (диал.) ва гь.ц. Гьал рагIабац бихьизабула ракьул цIанбитIараб форма букIин, гьенир рорхатал мугIрулги, парсал ва кьураби гьечIеблъи.
Этимология
Гьаб рагIул этимология жеги кьун гьечIо. Старлингхъвайида рекъон, гьаб хъвала ʎaráʕ-ан абун. РагIул хвалисаб кьучI ккола лъагIру́- (лок. лъагIру́-да, лъагIру́-хъ, хаслъ. лъагIру́-л, кьов. лъагIру́-е ва гь.ц.).
Аваргин гӀандисезулал мацӀал
Ава́ргин гІанди́сезулал мацІал ккола нахгин дагъистанияб хъизаналъул аваразул мацІазул гъоркьгІаркьелъун. Лъугьун буго нилъер заманалъул V гІасруялда (гьелдаса кватичІого) протоцІунтІисезулаб мацІ батІалъиялдалъун. Аваргин гІандисезулаб гъоркьгІаркьел бикьула жибго авар мацІалдеги гІандисезулал мацІаздеги. Бищун тІибитІараблъун буго авар мацІ, жибги болмацІлъун кколеб (лингва франка), гьелда кІалъалезул къадар бахуна кинавниги 1 000 000 чиясде, гьениб гъорлъе ккола гІандисезулал мацІазда кІалъалев 60 000 чи, жидее авар мацІ адабияталъулаблъун кколел.
Хъерукь
Хъе́рукь (Starling: q:éru-ƛ̣:, гIур. Херутль) – Щугъи-магIарда гъоркь бугеб бакI.
Этимология
ЛIугьана хъе́ру «кIудияб кьурулIа яги магIарда бугеб гамачI; щобил къед» абураб рагIудасан, нахъа кь-локативги («гIодоб, гъоркьа») рекIинабун. МагIна ккола «хъе́руганчIикьа кколеб бакI».
Сипат-сурат
Хъе́рукь бакI ккола гендерил Цимади бакIалда, Щугъи-могIрол бакьулIеб кьуру́къед. Хъерукь буго ризаб жубараб рохь. Гьенире рахуна Иргьанс-Нухаздасанги, Цимадире унеб нухдасанги. Цебегоялдаса нахъе гендерица гьениса бачуна иццулъим. Гьанже гьелъа лъалъала ГъеникӀкӀалахъ ругел ахал цо чанго (гIемерисел цIолбоахал). ХутIаралщинал ахал лъалъазе гьеб лъим гIоларо, гьединлъидал гендерица хIалтIизабула цо Цимадисан чвахулеб бугеб лъарал лъеца цIезабураб хIор, цинги Авар-гIорухъан насосалъ кьабараб лъимги.
Хъерукь ратулаанила цере цил лъалкIал, гьединлъидал гьаниса чанахъаби хехго къватIире рахъунаанила гьеб гIодоблъезе. Цебегоялдаса нахъе гендерие цияз гIакъуба кьолеб гьечIо.
Саратан I
Саратан — XII гІасруялда вукІарав Аваристаналъул нуцал; Суракъатил эмен.
Гьесул хІакъалъулъ информациялъул ицц буго МухІамад Рафиясул «Дагъистаналъул Тарих». Гьениб Авар нуцалзабазул наслуялъул халатаб сияхІалда СаратІанил умумузул беІералда рехсон вуго ГІарацхан I (батизе буго, жиб «меседил тахил бетІергьан» абун букІараб Сариралъул ханасул титулалъулгун хурхен бугеб цІар).
Саратан вукIана XII гІасруялъул тІоцебесеб бащалъиялда. Гьесие магъало кьолаан кинабго Дагъистаналъги, Черкесалъа бахъараб Шамахалде щвезегІан ругел ракьазги. Гьесул ирс босана Суракъатица.
ТӀасутӀа
ТІасутІа — Болъихъ мухъалъул росу. ГъорлІе ккола Болъихъ росдал боялде.
Минерал
Геологиялда ва минералогиялда, минерал яги минералазул тайпаби ккола, гӀатӀидаб магӀнаялда, къвакӀараб химикияб итӀнел, жиндир гӀезегӀан мухӀканго баянаб химикияб гӀуцӀи ва хасаб кристалияб структура бугеб ва тӀабигӀаталда бацӀцӀадаб формаялда дандчӀвалеб.
Минералалъул геологияб баянкьеялъ гьоркьоса рахъула гӀицӀго чӀаголъабазулӀ дандчӀвалел итӀнелал. Амма цо-цо минералал гӀемериселъ ккола биогениял (калцит гӀадал) яги химиялъул рахъалъ органикиял итӀнелалъун (меллит гӀадал). Гьеб гуребги, рухӀчӀаголъабаз гӀемериселъ синтезинарула инорганикиял минералал (гьидроксилапатит гӀадал), жал мугӀрул магӀданазда дандчӀвалел.
Минерал абураб концепт батӀа гьабула гьецӀоялдаса, жиб бокьараб боккелаб геологияб материаллъун кколеб ва жиндир гӀураб къадаралда жаниб гӀахьалго цохӀаллъиги бугеб. ГьецӀо букӀине бегьуа гӀуцӀун минералалъул цо тайпаялдаса, яги букӀине бегьула кӀиго яги цӀикӀкӀун жал сверухълъеналада батӀи-батӀиял фазабазде рикьарал батӀи-батӀиял минералазул аггрегатлъун.
Цо-цо тӀабигӀиял къвакӀарал, жидер мухӀканаб кристаллияб структураги гьечӀел опал яги обсидиан гӀадал итӀнелазда абизе рекъараб буго минералоид–алилан. Химикияб итӀнел тӀабигӀаталда батӀи-батӀияб кристаллияб структураялда дандчӀвалеб батани, щибаб структура рикӀкӀуна минералазул хасал тайпабилъун. Гьедин, мисалалъе, кварц ва стишовит ккола батӀи-батӀиял минералаллъун, жал цохӀого итӀнелалдаса гӀуцӀарал — силициялъул диоксидалдаса.
Халкъаздагьоркьосеб Минералогиялъулаб Ассоциация (инг. International Mineralogical Association, IMA) ккола минералазул тайпабазул баянгьабиялъул ва номенклатураялъул киназго рикӀкӀараб идаралъун. |2021 соналъул январалде бугеб хӀалалада рекъон, IMA-ялъ рикӀкӀуна минералазул 5,780 официалияб тайпа ва 5,981 церелъурал яги традициониял.
ЦӀар кьурал минералазул тайпабазул химикияб гӀуцӀи чанго хисизе бегьула гъорлӀе дагьа-дагьал журанжал ккей сабаблъун. Тайпаялъул хасал вариетазул рукӀине бегьула жидерго киназго рикӀкӀарал яги официалиял цӀарал. Мисалалъе, аметист ккола фиолетияб вариетлъун кварц минералалъун. Цо-цо минералазул рукӀине бегьула минералалъул структураялда эквивалентиял бакӀал кколел кӀиго яги цӀикӀкӀун химикиял элементазул цоккурал-гурел пропорциял; мисалалъе, макинавиталъул формула кьола гӀадин, магӀнаги  бугеб, гьениб x буго 0 ва 9 тархазда гьоркьоб бугеб хисарулеб къима. Цо-цо цоккураб-гуреб гӀуцӀи бугел минералал цӀикӀкӀаниселъ яги дагьалъ рикьула хасал тайпабазде, минералазул группабиги гӀуцӀун; мисалалъе, гьедин рикьула силакатал, оливиналъул группа.
Аслияб хмикияб гӀуцӀи ва кристаллияб структура гуребги, минералазул тайпаялъул сипат гьабиялде гӀемериселъ гъорлӀе рачуна гьелъул гӀаммал физикиял хасиятал: гьабит, къвакӀи, кунчӀи, каркари, кьер, хӀучч, щулалъи, регъел, фрактура, бикь-бикьи, хасаб бакӀлъи, магнетизм, флуоресценция, радиоактивлъи, ва гьединго гьелъул тагӀам яги махӀ ва цӀекӀлъелгун реакция.
Минералазул классификация гьабула кӀулиял химикиял компонентазда рекъон; кӀиго аслияб системалъун буго Данал классификация ва Штрунцил классификация. Силикат минералаз гӀага-шагарго 90%-алъ гӀуцӀула Ракьалъул хъаллъи. Цогидал кӀвар бугел минералиял группабаз гъорлӀе рачуна жалгоял элементал, сулфидал, оксидал, гьалидал, карбонатал, сулфатал ва фосфатал.
Этимология
Минерал абураб рагӀи буго бачӀараб minerale абураб рагӀудаса, гьебги minera, магӀдан абулеб рагӀудаса.
Къазвин (остан)
Къазви́н ( — Qazvin; Qəzvin) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Пачалихъалъул шималгун-бакътӀерхьул рахъалда буго. Административияб марказ — Къазвин шагьар. Провинция гӀуцӀана 1996 соналъ Зенджан останалдасаги батӀа тӀун. Ракь — 15 549 км², халкъалъул къадар — 1 143 200 чи (2006), гӀемерисел (52.50 %) руго азарбижанал , гьединго руго парсал (40.90 %) ва татал.
ДахӀадал мухъ
ДахІададал мухъ (1928 соналдса байхъун 19.04.1930 с. Урари мухъ)  — Дагъистаналъул муниципалияб мухъ.
Административиябй центр — Уркарахъ росу.
Ракьхъвай
Мухъалъул ракьазул къадал — 145 азар. га, гьелдаса росдал магІишаталъул — 102 азар. га.
Население
Миллатал: даргинал — 36 044 чи яги 98,19 % (гьездаго гъорль кубачиялги), гІурусал — 30 чи яги 0,08 %, магІарулал — 11 чи яги 0,03 %, лакал - 300 чи яги 0,82 %. Кубачияз гІумру гьабула Кубачи росулъ, амма Шадни росулъ гІумру гьабулел руго лакал.
2010 соналъ тІобитІараб ТІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагаялъул баяназда рекъон :