cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эрдогъан, Ражаб ТӀайип
Сиясатияб хъулухъ
1994 соналъ Истамбулалъул мэрлъун вищана. 1996 соналъ ЛъикІлъи гьабиялъул Партиялъ гІахьаллъи гьабуна исламияб цолъи гьабиялда, кинго рагъул инкъилабалдаса хадуб 1997 соналъ гьеб гьукъана, живго Эрдогъан 4 моцІги цІан туснахъ гьавуна, халкъазда гьоркьоб рагъ-муч багъаризабулеллъун хІукуматалъ рикІкІарал пикрабазе гІоло.
2001 соналъул июлалда Эрдогъаница гІуцІцІана РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партия, 2002 соналъ парламенталъулал рищиязда жиб бергьараб. Туснахъ гьавун вукІиналъ Эрдогъание квал-квал гьабуна премьер-министрлъун вачІине, кинго ГІиракъалда данде рагъ байбихьидал, АЦШялдехун гьетІараб турказул тІадчагІаз изну кьуна пачалихъалъул аслиял законал хисизе ва гьелдалъун Эрдогъан вачІана правительствоялъул бетІералде. Турциялъ хІукму гьабуна жиндирго рагъул къуватал рехизе, аслияб куцалда курдаз гІумру гьабулеб ГІиракъалъул шималияб рахъалде. Эрдогъан ккола Турция Евроцолъиялде лъугьиналъул рахъ кколевлъун.
2009 соналъ гІахьаллъана Давосалда букІараб Дунялалъулго икътисадалъул данделъиялда, гьениб гьесде кутакалда гьужум гьабуна жугьутІазул президент ШимгІон Пересица, ФилистІиналда данде ГІизраилалъ гьабулеб рагъул рахъги ккун. .
Гъуниб
Гъуниб — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Гъуниб мухъалъул росу ва тахросу .. ГIадамазул къадар — 3700 чи. (2002 сон). Росулъ киналго магIарулал руго.
ЦIар
Гъуниб абураб цIар бачIун буго цебесалаб Гъуниб росулъа ва гьебги Гъуни-мегIералъул цIаралда.
Ракьхъвай
Гъуниб буго Гъуниб тIалъиялда, 172 км МахӀачхъалаялдаса рикӀкӀад ва 1500 м гьелдаса эхеде.
Гьава-бакъ
Хунзахъ тIалъиялъул гьава-бакъалда данде Гъуниб дагьаб хинаб буго.
ГӀидалъул как
ГІидалъул как ( — байрамалъул как) — ккола бусурбабаз Къурбан ва Къал биччан гІидаз балеб как, жибги машгьураб ал-гІидайн абун (عيدين). ГІидалъул как балеб кІиго байрам буго исламалда:
Исламалъул мазгьаабазда бан гІидалъул как бай букІуна суннатаблъун яги тІадаблъун. ХІанафияз гІидалъул как бай важиблъун (тІадаблъун) рикІкІуна. Маликил ва шафигІил мазгьабазда гІидалъул как ккола суннату-муаккадалъун, ай, гьабизе цІакъго лъикІаблъун, амма хІанбалил мазгьабалда — фарзлъун.
ГІидалъул как балеб замана байбихьула, бакъ баккаралдаса 30 минут араб мехалда. Гьеб ккола зухІадул какил заман. ГІидалъул какил заман лъугІула къалъул какил заман щварабго.
ХІужаби
<references group="прим."/>
Денкташ, Раъуф
Раъуф Денкташ  (1924 - 2012); ), Северияб Кипралъул президент (1985—2005).
Стенбок
Стенбок (латиназул мацӀалда Raphicerus campestris) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Рембрандт
Рембрандт Гьарменсон ван Рейн (Rembrandt Harmenszoon van Rijn, ; 15 юл 1606 — 4 октобер 1669), яги гьединго Рембрандт гӀадинги лъалев — Гьолланд Меседилаб гӀасрудал суратчи, гравюрагьан ва вахъарухъан. Новаторияв ва хӀалтӀи гӀемерав мастер лъабго медиалда, гьев гӀемерисеб рикӀкӀуна бищун кӀудияв визуал артистлъун гьунарлъиялъул тарихалда ва бищун кӀвар бугевлъун Гьолландиялъул гьунарлъиялъул тарихалда. Рембрантица бахъана гӀаммаб къагӀидаялъ лъабнусиде гӀагарун шаклу, лъабнусго гравюра ва кӀиазарго сурат.
ГӀумру ва лъайщвей
Рембрандт Гьарменсон ва Рейн гьавуна 1606 соналъул 15 юлалъ Лейденалда, Гьолланд Республикаялда, гьанжесел Нидерландазда. Гьев вукӀана ичӀабилеб лъимер Гьармен Герритсон ва Рейние ва Нилтген Виллемсдохьтер ват Зуйтброкие гьавурав. Гьесул хъизан букӀана гӀезегӀан ресалда бугеб; гьесул эмен вукӀана гьабигьан ва эбел йикӀана вежарухъанасул яс. Дин ккола Рембрандтил хӀалтӀабазул централияб тема, ва гьев гӀумру гьабун вукӀарав диналъ цӀураб периодалъ гьесул динияб гӀуиру гьабула интересаблъун. Гьесул эбел йикӀана католикай, эмен вукӀана гьолланд реформациялъул килисаялъул хадувчилъун. Гьесул хӀалтӀабалӀ гъваридаб христианияб божел загьирлъулеб букӀаниги, гьечӀо кинаб букӀаниги нугӀлъи Рембрандт цониги килисалъул формалияв хадувчилъун вукӀиналъе. Гьесул лъималазул щугоязе баптизация гьабуна гьолланд реформациялъулаб килисаялда, Амстердамалда: ункъгоял Ауд Керкалда (басрияб килиса) ва цояв, Тит, Зуйдеркеркалда (жанубияб килиса).
Лъимерлъуда гьев хьвадулаан латин школалде. 13 сонил гӀужалда гьев цӀализе восана Лейденалъул университеталде, ва мехцоясул баяназда рекъон, гьесул кӀудияб цӀай букӀана сурат бахъиялде; кватӀичӀого гьев вахъана Лейденалъул тарихалъулав суратчи Якоб ван Сваненбургил цӀалдохъанлъун, ва гьевгун вукӀана лъабго соналъ. Амстердамалда Питер Ластманида цеве къокъабго, амма кӀвар бугеб анлӀго моцӀил цӀалудаса хадуб Рембрандт чанго моцӀица вукӀана Якоб Пайнасихъ, цинги хадуб гьес рагьана жиндирго устархана; Симон ван Левеницани абулаан, Йорис ва Шутеница Рембрандтие Амстердамалда дарсал кьолаанилан. Сурат бахъиялъул махщел борхизабиялъе Италиялде сапар бухьунел рукӀараж жиндир мехцоязде данде ккун, Рембрандт гӀумруялъго Гьолланд Республика тун къватӀиве инчӀо.
Карйера
1624 яги 1625 соналъ Рембрандтица рагьана жиндирго студия Лейденалда, гьенивго хӀалтӀулев вукӀана гьесул гьул во коллега Жан Ливенс. 1627 соналъ Рембрандтица байбихьана цӀалдохъаби росизе, гьездаго гъорлӀе ккана 1628 соналъ Жеррит Довги. 1629 соналъ Рембрандтиде тӀадеккана пачалихъчи Константин Гьюйгенс, жинца Рембрандтие Гьаагалъул махӀкаматалдаса кӀвар бугеб комиссионал тӀалаб гьарурав. Гьел хурхеназул хӀасилалда, принц Фредерик Гьендрикица 1646 соналъ-лъагӀан росулаан Рембрандтил суратал.
ТӀабигӀат
ТӀабигӀат, ялъуни натура, ялъуни бижел, бищун гӀатӀидаб магӀнаялда, буго физикияб дуниял яги ТӀолгодунял. "ТӀабигӀат" гӀахьалаб буго физикияб дуниялалъул феноменалъе, ва гьединго гӀумруялъе гӀаммго. ТӀабигӀаталъул цӀех-рехел ккола гӀелмуялъул кӀудияб, цо бугеб батичӀониги, рахъ. ГӀадамал тӀабигӀаталъул бутӀалъун кколел рукӀаниги, инсанасулаб жигарчилъи ва пиша гӀемерисеб бичӀчӀула тӀабигӀатазул цогидал загьиратаздаса батӀаго бугеб категория гӀадин.
ТӀабигӀат абураб рагӀи буго гӀараб мацӀалдаса бачӀараб. Натура абураб рагӀи буго бачӀараб латин natura абураб рагӀудаса, "букӀиналъул къагӀида, бижухъеяб хасият" магӀна бугеб, ва некӀо заманалда жиндир хӀарпккураб магӀнаги гьари, рижи абун букӀараб. НекӀсияб философиялда, natura гӀемерисеб хӀалтӀизабулаан латин мацӀалде грек фюсис (φύσις) рагӀи буссинабизе, гьебги байбихьуда букӀана гъветӀ-хералъул, хӀайваназул ва дунялалъул цогидал хаслъабазул жанисел характеристикабазе гӀахьал гьабулеб рагӀи. ТӀабигӀаталъул концепция, гӀаммаб хӀалалъ физикияб тӀолгодунялалъул, буго оригиналияб бичӀчӀел гӀатӀид гьабиялъул цояб; гьеб байбихьана Сократида цересел философчагӀаз φύσις рагӀи хӀалтӀизабиялъул аслиял къагӀидаби баян гьариялдас (доб заманалъ гьеб рагӀул динамикияб роцен букӀаниги, хасго Гьераклитие), ва гьелдаса нахъе дагьлъи гьечӀого букӀана машгьурлъулеб.
Ахирисел чанго гӀасрабазда, гьанжесел гӀелмиял методал раккулеб заманалда, тӀабигӀат лӀугьана пассивияб унголъилъун, жиб илагьиял къануназ гӀуцӀа-кӀутӀулеб ва цбехун бачунеб. Индустриалияб революциялдаса байбихьун тӀабигӀаталъул цӀикӀкӀу-цӀикӀкӀун хал гьабизе байбихьана жинде ургъунго гъорлӀе къай гьечӀеб унголъиялъул бутӀа хӀисабалда: гьелъ цо-цо традицияз гьеб рикӀкӀунаан сакралияблъун (Руссо, американ трансцендентализм) яги гӀадатго илагьияб провиденциялъе яги инсанияб тарихалъе декорлъун (Гьегел, Маркс). Амма гьебго заманалда цӀилъана тӀабигӀаталъул виталистияб бихьел, жиб пресократииялде гӀагараб, хасго Чарлз Дарвинидаса хадуб.
РагӀи хӀалтӀизабиялъул гьанжесел батӀи-батӀиял вариантазда, "тӀабигӀат" гӀемерисеб гӀахьал гьабула геологиялде ва гӀалхул гӀумруялде. ТӀабигӀат гӀахьалаб букӀине бегьула чӀагоял гъветӀ-хералъул ва хӀайваназул гӀаммаб рахъалъе, цо-цо нухалъ чӀагоял-гурел объектазда хурхарал процессазе — Ракьалъул гьава-бакъ ва геология гӀадал жал-жалазул хасал тайпабазул рукӀиналъул къагӀидаялъе ва жидедаго рекъон хисиялъе. Гьеб гӀемериселъ къабул гьабула тӀабигӀияб сверухъдунял яги гӀалхуллъи — гӀалхул хӀайванап, кьураби, рохь ва гӀаммго инсанасул хӀалтӀи-пиша сабаблъун жал гьедигӀан хисичӀел яги инсан гъорлӀчӀваниги цӀунун хутӀарал жал гӀадин. Мисалалъе, мануфакутрлъарал объектал ва гӀадамазул гьоркьолъаби гӀаммго абуни рикӀкӀунаро тӀабигӀаталъул бутӀалъун, цохӀо гьезул квалификация гьабичӀони, мисалалъе, "инсанияб тӀабигӀат" яги "тӀолго тӀабигӀат" хӀисабалда. Гьеб ккола натуралиял жалазул дагьабги традиционияб концепция, жиб жакъа къоялъги батизе бегьулеб; гьелда гъоркь бичӀчӀула тӀабигӀияб ва гьунарияб жоялда гьоркьоб батӀалъи, гьунарияб абулеб жо бичӀчӀула инсанасул лъавалъ яги инсанасул гӀакълуялъ гьабураб жо гӀадин. Конкретияб контексталда бан, "тӀабигӀияб/натуралияб" батӀа гьабизе бегьула тӀабигӀияб-гуреб (анатуралияб) яги тӀасатӀабигӀияб (супернатуралияб) жоялдаса.
Ракь
Ракь буго цохӀого цо жинда гӀумру букӀин лъалеб планета, ва гьелъул тӀабигӀиял хаслъаби руго гӀемерисел гӀелмиял цӀех-рехелазул субъектал. Бакъул системаялда, гьеб ккола лъабабилеб бакъалде гӀагараблъун; гьеб буго бищун кӀудияб ракьдалаб планета ва щуалбилеб киназдаго гьоркьоб. Гьелъул бищун хасиятал климатиял хаслъаби руго кӀиго кӀудияб полярияб регион, цогидазде дандеккун тӀеренал рекъарал зонаби ва гӀатӀидал экваториалиял тропикиял ва субтропикиял зонаби. ГӀазу-цӀадалъул балеб къадар гӀемер бараб букӀуна бакӀалда, лъагӀалида жаниб чанго метралдаса бахъараб миллиметралдаса дагьалдеги щвезегӀан. Ракьалъул тӀасалъиялъул 21 процент буго цӀамгӀалаб лълъим бугел океаназ бацараб. ХутӀараб бутӀа буго гӀуцӀун континентаз ва чӀинкӀиллъабаз, гӀумру гьабулеб ракъдаллъиялъул цӀикӀкӀанисеб бутӀаги ккола шималияб бащдасфераялде.
Ракь цебетӀуна жидеца байбихьудасел шартӀазул лъалкӀал тарал геологиял ва биологиял процессазул хӀасилалда. КъватӀисеб тӀасалъи бикьун буго чанго дагь-дагьккун мигратунел тектоникиял къаназде. Жанисеб рахъ буго хутӀун активияб, пластикияб мантиялъул биццатаб гъатгун ва маххалъ цӀураб ракӀигун, жинца макънатӀияб эгьеллъи генератунеб. РакӀиб лӀугьунеб конвективияб багъарахъдиялъ дюнамиял акционаздалъун генератуна электрикиял чвахаби, ва гьез, жидерго иргаялда, генератуна геомакънатӀияб эгьеллъи.
Атмосфериял шартӀал гӀезегӀан хисана тӀоцере рукӀараздаса чӀагоял формаби рукӀиналъ, гьез гьабула экологияб баланс, тӀасалъиялда ругел шартӀал стабил гьарулел. ГӀеблъелалда ва цогиял географиял факторазда рекъон климаталъул гӀатӀидал ратӀалъиял рукӀаниги, халатболжелаб гьоркьохъеб климат буго гӀезегӀан стабилияб цӀороллъиялъул периодазда гьоркьоб, гьоркьохъеб абуни глобалияб температураялъул цо яги кӀиго градусалъулцин хьвагӀдеялъ тарихияб рахъалъ цӀакъ кӀудияб асар гьабулаан Ракьалъул экологикияб балансалде ва фактикияб географиялде.
Геология
Геология буго Ракь гӀуцӀарал къвакӀараб ва лъамаяб материялъул гӀелму ва цӀех-рехел. Геологиялъул рахъалъ жанибе бачуна гӀуцӀиялъул (композициялъул), структураялъул, физикиял хасиятазул, динамикаялъул ва Ракьалъул материалазул тарихалъул гӀелмияб цӀех-рехел, ва гьединго гьел киналго лӀугьинарулел, хъилдизарулел ва хисизарулел процессазул цӀех-рехел. Гьеб рахъ буго аслияб академикияб дисциплина, ва гьелъул буго гьединго цӀакъ кӀудияб кӀвар минералал ва гьидрокарбон рахъиялъе, тӀабигӀиял балагьал цереккун лъазариялъе ва гьесул хӀасилал тамах ккезариялъе, геотехникияб инжинериялъул цо-цо рахъазда, букӀараб климат ва сверухъдунял бичӀчӀиялъе.
Ориби
Ориби (латиназул мацӀалда Ourebia ourebi ) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Суни
Суни (латиназул мацӀалда Neotragus moschatus) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Дикдик
Дикдик (латиназул мацӀалда Madoqua) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Бейра (хӀайван)
Бейра (латиназул мацӀалда Dorcatragus megalotis) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Беледи
Беледи — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна Гъодобери росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 13 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун; гӀумру гьабун росулӀ буго аваразул субэтнос — гъодоберисел.
Адыг Википедия
Адыг Википе́дия (Адыгэ Википедие) — адыг мацӀалда бугеб энциклопедиялъул цо бутІа. Гьаб заманаялде щвезегІан гьениб хъван буго макъала.
Кабарда
Кабарда́ (Къэбэрдей) — Шималияб Кавказалда гIуцIун букIараб тарихияб пачалихъ.
Тарих
1825 соналъ Кабарда тIубанго Россиялъул империялде гъорлъе ана.
Спрингбок
Спрингбок (латиназул мацӀалда Antidorcas marsupialis) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Дзерен
Дзерен (латиназул мацӀалда Procapra gutturosa) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Финляндия
Финля́ндия ( Suomi, Finland; официалияб куцалда Финля́ндиялъул Жумгьурият, Suomen tasavalta, Republiken Finland ) — Европаялъул шималияб рахъалда бугеб пачалихъ. 2015 соналъул рикІкІеналда рекъон халкъалъул къадар бахуна гІага-шагарго о 5 479 800 чиясде, ракь — 338 430,53 км². Гьеб бачІуна нусиялда анцІила лъабабилеб бакІалде халхъалъул цІикІкІеналъул рахъалъ ва лъабкъоялда ункъабилеб бакІалде ракьалъул кІодолъиялъул рахъалъ, дунялалдаго.
Тахшагьар ва бищун кІудияб шагьарлъун пачалихъалда ккола — Хельсинки шагьар. Пачалихъиял мацІаллъун ккола фин ва швед мацІал.
ГІорхъи цо гьарула Россиялъулгун - бакъбаккуда, Швециялъулгун - шималиябгун-бакътІерхьуда ва Норвегиялъулгун - шималияб рахъалда. Жанубалда ва бакътІерхьуда пачалихъалъул ракьал чурула Балтий ралъдаца. Эстониялъулгун ралъдал гІорхъабиги руго Финляндиялъул.
Даргинал
Даргинал (дарг. Дарганти) — Кавказалда бугеб миллат. Дагъистаналъул кIиабилеб кIудияб миллат ккола.
Даргиял ихты 600 000 адам
Жайран
Жайран (латиназул мацӀалда Gazella subgutturosa) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Лакал
Тумал яги Лакал — Кавказалда бугеб миллат.
2022 сон
2022 (кІиазаралда анцІила щуабилеб) сон — григорианияб календаралъул щамат къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2022 сон, лъабабилеб азарсоналъул 22 сон, XXI гІасруялъул 22 сон, XXI гІасруялъул лъабабилеб анцІсоналъул 2-леб сон.
Дибатаг
Дибатаг (латиназул мацӀалда Ammodorcas clarkei ) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Табасаранал
Табасаранал (табас. Табасаран) — Кавказалда бугеб миллат.
Гарна
Гарна (латиназул мацӀалда Antilope cervicapra) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
ЛъарагӀал
ЛъарагIал (лъар. Къумукълар ) — Кавказалда бугеб миллат.
Агъулал
Агъулал яги Агулал (агъул. агулар) — Кавказалда бугеб миллат.
Аймакъал
Айма́къал (дари چار‌ایماق «ункъго къавмал») — цолъарал иранамацIал къавмалаялъул къокъал (жамшидал, фирузкухал, таймани).
Аддакс
Аддакс (латиназул мацӀалда Addax nasomaculatus) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Хельсинки
Хе́льсинки (цебе Гельсингфорс, Helsinki, Helsingfors) — Финляндиялъул тахшагьар ва бищун кІудияб шагьар, Уусимаа провинциялъул административияб центр. Буго пачалихъалъул жанубалда, Балтий ралъдал рагІалда. Халкъалъул къадар — 622 240 чи (31.12.2014). КъватІисел пачалихъазул ватІанчагІазул къадар бахуна 10 % шагьаралда гІумру гьабун бугезул.
ХІужаби
http://vrk.fi/default.aspx?docid=8834&site=3&id=0
ГӀарабистаналъул орикс
ГӀарабистаналъул орикс (латиназул мацӀалда Oryx leucoryx) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
ГӀарафат къо
ГІарафат къо (يوم عرفة) — бусурбабазул байрам, ХІажалъул ахирисеб къо, бусурбабазул моцІрол календаралъул 12-моцІалъул 9-еб къо. Гьеб къоялъ хІажизаби рахуна Маккаялда аскІоб бугеб ГІарафат мегІералде ва къо лъугІизегІан гьениб гІибадат гьабула.
Орикс
Орикс (латиназул мацӀалда Oryx gazella) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Лайлатул Къадри
Лайлатул Къадри яги Къадаралъул сордо (لَيْلَةُ الْقَدْر) — рамазан моцІалъул 27-еб сордо, 610 соналъ ТІадегІанав Аллагьас МухІаммад аварагасде Къуръаналъул тІоцебесеб сура рещтІараб сордо.
Гьеб сордоялъ МухІаммад аварагасухъе вахІюлъун вачІун Жабраил малаикас Къуръаналъул сураялде ишараги гьабун абуна: «ЦІале!»-ян.
Гьеб сордоялъ Аллагьасу гІорхъи гьечІел рахІматал щвеялда ва мунагьал чуриялда хьулгун гІибадат цІикІкІинабизе бихьизабун буго Исламалда.
Гьеб рехсон буго Къуръаналда:
Гьижа
Гьижа́, силлаба — каламалъул гьаркьазул тартибалъул гІуцІиялъул цобутІа, ай жиндир компонентазул (гьелде гъорлъе кколел гьаркьазул) бищун цІцІикІкІараб цолъиялъ жиндие хасият кьолеб минималияб фонетикиябгин фонологияб цобутІа. Гьижаялъул гьечІо бухьен магІнадулал хурхенал гІуцІиязда ва загьирлъизариялда, гьеб буго гІицІго абиялъул цобутІа ва гьеб рикІкІуна рагІаби "ралел блокаллъун". Гьижабазда кІола мацІалъул изохрониялде, просодиялде, поэтикияб метралде, кьабизабиялде асар гьабизе. Гьижаялда жанир группалъула гьаракьхиналъул даража батІи-батІиял гьаркьал, бищун гьаракьхарал — гьижа гІуцІулел, хутІарал — гьижаялъулал гурел; гІемерисеб гьижа гІуцІун букІуна гІищалдаса (гІемерисеб рагьарал) рукІаниги рукІинчІониги рукІине бегьулел бутІабаздаса (рагьукъал).
МацІазул гІелмуялъул рахъалъан гьижаялъул бичІчІиялъе баян кьолелъуб буго кІиго батІияб нух. Лъугьиналъул рахъалъан, яги физиологияб хурхеналда, гьижаялъе интерпретация гьабула гьаракь яги гьаркьазул дандбай хІисабалда, жал абулаго инсанасул каламалъул аппараталъ тІе-тІечІеб угьулеб хІухьелалъулаб тунки гьабулеб. Акустикаялъул, ялъуни гьаракьхиналъул рахъалъ гьижа бичІчІизе бегьула каламалъул цо бутІа хІисабалда, жинда жаниб цо гьаракь гьелда аскІор цун ругезде данде ккун бищун цІикІкІараб даражаялъ загьирлъулеб.
МухӀамадил МухӀамад Рамазанов
МухIамад МухIамадил Рамазанов - хIалтIухъан полицаялда, МухIамад Рамазановасул вас.
Къажарал
Къажарал (Падарал) яги Азарбижанал (Azərbaycanlılar, آزربایجانلیلار, Azərbaycan Türkləri) — Кавказалда ва Къажаралда бугеб миллат.
Буртина (магӀнаби)
Буртина абураб термин гӀахьалаб букӀине бегьула хадусезе:
Туркал
Туркал (Türkler, Türkiye Türkleri) — Турцияалда ва Кавказалда бугеб миллат. Къадар 70 миллионалде бахула.
ГӀанди
ГӀанди — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна ГӀанди росдал боялде гъорлӀе ва ккола административияб марказлъун.
География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Силиго
Силиго (Siligo, — ккола къилабияб Италиялда Сардиния регионалда бугеб шагьар. 2014 соналъ гьабураб халкъалъул рикІкІеналда рекъон, гӀадамазул къадар бахуна 891 чиясде.
ЧӀегӀераб антилопа
ЧӀегӀераб антилопа (латиназул мацӀалда Hippotragus niger) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Solar Impulse
Solar Impulsе (прототипалъул регистрациялъулаб номер HB-SIA) — европаялъ ургъараб проекталъул бакъул энергияги хІалтІизабун боржунеб самолёт.
Канна (хӀайван)
Канна (латиназул мацӀалда Taurotragus oryx) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
БакътӀерхьул канна
БакътӀерхьул канна (латиназул мацӀалда Taurotragus derbianus) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Ташрикъалъул къоял
Ташрикъалъул къоял (أيام التشريق) — Къурбан гІид байрамалъул къоял, исламияб моцІрол календаралъул ахирисеб моцІрол 11-еб, 12-еб ва 13-еб къоял. Къурбан гІид кІодо гьабула Зул-ХІижжаялъул 10-еб къоялъ.
Гьел къояз хІажалда ругел бусурбаби уна Минаялде, ва гьениб жамараталда чІимхал речІчІула, гьебги ккола хІажалъул рукнулъун.
Ситатунга
Ситатунга (латиназул мацӀалда Tragelaphus spekeii) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
ГьитӀинаб куду
ГьитӀинаб куду (латиназул мацӀалда Tragelaphus imberbis) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Ункъракьалда 1871 соналъул восстание
Ункъракьалда 1871 соналъул восстание (Восстание 1861 года в Ункратле) — 1871 соналъ Россиялъул пачаясул хIукуматалда данде Ункъракьалда ина букӀараб рагъулаб багъа-бачари.
Тарих
Пачаясул хIукуматалъ къойидаса-къойиде къварид гьариялъ халкъалъул ццин бахъи цIикIкIуна пачаясул наибзабазда чиновниказда цойгидалги пачаясе хъулухъ гьабулелщиназда.
Ункъракьалъул язихъаб халкъалъул хIал гIоларого лъугьуна пачаясул администрациялъ тIад лъураб налог бецIизе, налог кьечIони рачIун наибасул нукарзабаз рокъоса чара гьечIеб партал-цIарагIги яги бокьоса боцIи бахъулаан.
Ункъракьалде 1860 абилеб соналъ наиблъун витIарав кIаратIисев наиб Гъазиясул ХIажияс областалъул губернаторасул амру тIубалаго Ункъракьалъул халкъалда лъазабула щибаб цIаракиялъ цо-цо гьурущ пачалихъалье налог кьезе кколилан, халкъалъ инкар гьабула наибасуя амру тIубазе ва гьенир Ункъракьалъул росабалъа рачIарал жамагIаталъул вакилзабазулги ХIажиясулги дагIба ккола ва гьев чIвала 1870 абилеб соналъ ТIаса Хъварши росулъ, гьев рештIараб минаялда цIаги лъун.
Гьеб лъугьа-бахъин хехго рагIула Дагъистаналъул рагъулгун гражданлъиялъул управлениялъул начальникасда ва ГIанди округалъул начальникасдаги. 1871 абилеб соналъул июлалъул 8 абилеб къоялъ ГIанди округалъул начальникасул жигаралдалъун Дагъистаналдасаго данде бакIарула рагъулаб къуват щибав наибасул бетIерлъиялда гъоркь, гIицIго ГIанди округалъул начальник гурони христиан диналъул чиги вукIунаро нахъиял тIолго Дагъистаналъул бусурбабаздаса данде бакIарараб гьеб къуваталъ Ункъракьалъул росаби 20 сордо-къоялъ жанир сверизарула ва гьезие гьабизе инжитлъи хIакъирлъи толаро, хиянатаб къотIи-къайги гьабун ХIоцоса Доногъолил МухIамица цIунтIал гуккула ва ракълидеги ахIун цIуяб, бихьинаб, лъимер батIа гьабичIого гъурула, гьелда лъугIула I67I аб. соналъул восстания. Гьеб иш гьабурал гIадамал рукIуна киналго Дагьистаналъул бусурбаби абулел пачаясе хъулухъ гьабулел чагIи.
Восстаниялъе бетIерлъи гьабулев вукIарав Курагул-МухIамаги вакьадги ва гьезда цадахъ рукIаралги кверде уна. Гьел кверде унел заман букIуна цIакъго цIорораб. Курагул-МухIамаги гьесул дурцги Сибиралде ритIула нахъиял рокъо-рокъоре риччала. Гьедин лъугIула 1971 аб. соналъул Ункъракьалда багъарараб восстания.
1877 абилеб восстание къеялъе гIиллаби
Халкъ къватIибе бахъуна: «Заман щвана нилъее рорчIизе: бергьенлъи яги хвел». Чемберица цебеккунго балъго хIадур гьарун рукIуна 600 рекIарав восстаниялде рахъунелгун рагъизе жиндирго помощник Муса Къадиевасул ва ГIабдулмажид Сурхай Хановасулги кумекалдалъун. Ахирги Гъази-Гъумекиб округалъул начальник Чембер чIвала ва дагъистаниял гъазваталде рахъуна.
Бушбок
Бушбок (латиназул мацӀалда Tragelaphus scriptus) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
КӀудияб куду
КӀудияб куду (латиназул мацӀалда Tragelaphus strepsiceros) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Буртина (росу)
Буртина — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Тухумал
Буртина росулӀ ругел тухумал:
Бантенг
Бантенг (латиназул мацӀалда Bos javanicus) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
АтӀ-ТӀабари
Абу ЖагІфар МухІамад ибну Жарир ибну Язид ибну Касир атІ-ТІабари (محمد بن جرير الطبري;, ТІабаристан — , ) — исламалъул тарихчи ва гІаличмчи, цІалана Персиялда, хъвана гІарабалъ. АтІ-ТІабари ккола авторлъун «Аварагзабазул ва ханзабазул тарихал» абураб тІохьол, Къуръаналъул тафсиралъул ва исламияб фикъгьялъул.
ГӀали Каяев
{{ГІадан/Ислам |цІар     = ГӀали Каяев |аслияб   = {{{lang-lbe|Аьли Къаяев}} |сурат     = Али Каяев.jpg |width    = |гьавидал цІар = |тІокІцІар = Замир-ГІали |хъулухъ   = гІалимчи,  Дагъистаналъул облсоветалъул депутат |гьавураб къо-моцІ   = 1918 |гьавураб бакІ  = |хвараб къо-моцІ     = 21.12.1943 |хвараб бакІ    = |вукъараб бакІ = Аягъуз гьеналъул хабал |гІумруялъул бана    = |ватІанчилъи     = |миллат  = |эмен    = ГІабдулхІамид |эбел    = |лъади = |лъимал    = |батІияб  = |шапакъатал = |гъулбас = |сайт    = |батІияб = |викитІехь = |викигъамас = }} ГІали Каяев (Замир-ГІали) (1878, Гъази-Гъумухъ, Дагъистаналъул область — 21 декабр 1943, Георгиевка, Семипалатинская область) — фикъгьуялъул реформатор, лак гІалимчи ва ургъарухъан, бусурбабазул интеллигенциялда гьоркьо машгьурав фигура.
Биография
Гьавуна 1878 соналда Гъази-Гъумухъ.
Сугъралъ цӀали
Сугъралъ Каяев цӀалана щуго соналъ.
ЦӀибилтӀа
ЦӀибилтӀа — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна ГӀанди росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 8 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Гъунха
География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Салават
Салла-л-Ла́гьу гІалайгьи ва саллам (صلى الله عليه وسلم — ṣallā llahu ʿalayhi wa sallam, «Аллагьас гьесда ссалатгун салам лъеги»), — МухІаммад аварагасул цІар бахъун хадуб, бусурбабаз абизе кколеб рагІи.
Гаур
Гаур (латиназул мацӀалда Bos frontalis) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Горал
Горал (латиназул мацӀалда Naemorhedus goral) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Купрей
Купрей (латиназул мацӀалда Bos sauveli) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Берцинлъи
Берцинлъи буго эстетикаялъул (утилитарияб гуреб) категория, жинцир магІнаги камиллъи. Объекталъул аспектазул цоцалъ рекъей, жиндалъул гьеб объекталъ балагьарасе хасаб эстетикияб асар гьабулеб. Берцинлъи ккола маданияталъул бищунго кІвар бугел категорияздаса цояблъун. Берцинлъиялъе данде лъолеб жо ккола сурукълъи.
ХӀатшепсут
ХІатшепсут — Египеталъул анцІила микьабилеб наслуялъул щуабилей пиргІавн.
Нахур
Нахур (латиназул мацӀалда Pseudois nayaur) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Оронго
Оронго (латиназул мацӀалда Pantholops hodgsonii) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Псевдоорикс
Псевдоорикс (латиназул мацӀалда Pseudoryx nghetinhensis) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Брейвик, Андерс Беринг
Андерс Беринг Брейвик (норв. Anders Behring Breivik ; 1979, Осло- ) — Норвегиялъул террорист ва организатор.
Дарагаби
Дарагаби (Тёбен Чир-юрт) — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Гьеб буго Сулахъ гІорул рагІалда, Гъизилюрт шагьаралдаса 1 км кътблаялдехун, «Кавказ» федералияб нухда.
ЦІар рагІарал гІадамал
Гьенив гьавуна машгьурав хирург Александр Василевич Вишневский.
Дагъистаналъул гӀолилал (газета)
"Дагъистаналъул гӀолилал" ("Молодёжь Дагестана") - Дагъистаналда щибаб анкьалъ къватӀи биччалеб газета. БетӀерав редактор - ГӀабаш ГӀабашилов.
Авар гӀажам
Авар гӀажам — гӀараб графикаялъул аслуялда бугеб хъвай-хъвагӀи, жибги 1928 соналде щвезегӀан авар мацӀ хъваялъе хӀалтӀизабулеб букӀараб. Бищун цересел авар гӀажамалда хъварал хъвай-хъвагӀабазул цогидаб буго Къорода мажгиталъул къадалӀ бугеб ганчӀида батараб, гьелъие къо-моцӀ чӀезабун буго XV гӀасруялдалъун. Авар гӀажамалъе кьучӀ лъурав чилъун рикӀкӀунев вуго ГӀандиса ГӀалимирза; гьесул квералъ 1485 соналъ хъвараб ГӀандуникӀил васигаталда буго 16 гӀараб хӀарпаздалъун хъвараб авар рагӀи.
Дагъистаналъул гӀолилал (газета)
Газеталъул аслияб сайт - www.md-gazeta.ru (гӀурус мацӀалда).
Тираж бахуна 2534 (2014 соналъул декабр).
Авар гӀажам
Къородаса хъвай-хъвагӀай
Жакъа къоялъ лъалеб, авар мацӀалда гӀараб хӀарпаздалъун гьабураб эпиграфияб хъвай-хъвагӀайлъун ккола 1977 соналъ Айтберилазул Тимуридаги, А. Ивановасдаги батараб Къородаса хъвай-хъвагӀай. Гьеб буго Гъуниб мухъалъул Къорода росдал мажгиталъул къадалӀ лъураб ганчӀида бикӀун гьабураб хъвай-хъвагӀи, палеграфиял цӀех-рехелазда ва хатӀалъул анализалда рекъон, гьеб гьабураб заман кколеб буго XIV гӀасру.
Хъвай-хъвагӀаялъул тӀоцебесеб мухъ байбихьулеб буго бисмилаялдаса, хадусеб лъабго жумла буго авар мацӀалда хъван насх хатӀалъ куфиялъул цо-цо элементалгун. Тексталъул транслитерация буго хадусеб:
Бисмиллагьи ррахӀмани ррахӀим! ГӀакӀа гьабуге мазгит [мажгит] гьабаразе [гьабуразе] // Росдаеги мазгит вакъву [вакъфу] гьабаразе [гьабуразе] ГӀакӀа гьабуге бусурбаби!
Дагъистаналъул гӀолилал (газета)
Редакция
БетӀерав редактор - ГӀабаш ГӀабашилов, редакторасул кумекчи - Альберт Магьдиханов.
Авар гӀажам
ГӀандуникӀил васигаталда
СагӀидиласда рекъон, бищун цебесеб гӀараб хӀарпаздалъун авар рагӀаби хъвай дандчӀвалеб буго аваразул нуцал ГӀандуникӀица жиндирго ирсилав Булач-нуцалие хъвараб васияталда. Документ хъван буго 1485 соналъ машгьурав гӀалимчи, Аваристаналъул къади ГӀандиса ГӀалимирзаца гӀараб мацӀалда, ва гьениб, цӀалиялъулӀ мекъи ккунгутӀиялъе ва бакӀалъул цӀаразул абулеб къагӀида мухӀканго кьеялъе хъван буго 16 авар топоним ва хасаб цӀар.
Хъван руго гьел гӀараб алифбаялда ругел хӀарпаз; авар мацӀалда ругел хасал гьаркьал рихьизаризе ГӀали-мирзаца хӀалтӀизарун руго авар гьаркьазде бищун гӀагараб абулеб къагӀида бугел хӀарпал, диакритикал гьечӀого. Мисалалъе: بقتللل (бакътлулал) — бакълъулал, عندل (гIандал), خجددسل (хуждадисел) — хуштадисел, هلق (Гьулукъ) — Гьолокь, бакълъал, СаламегӀер, ва ц.
Дагъистаналъул гӀолилал (газета)
Редакция
Индекс - 51311.
Авар гӀажам
Бакълъухъа хъвай-хъвагӀи
Гьеб хъвай-хъвагӀай уго Гъоркьа Бакълъухъ росдал мажиталъул къадалӀ бугеб ганчӀида. Гьеб эпитафиялда буго къокъабго гӀажам хӀарпаз гьабураб авар хъвай-хъвагӀи: «Масжид (мажгит) бана 973 соналъ» (грегориянияб къагӀидаялъ 1565–1566 сон).
ЦӀияб гӀажам
Гьел гурелги, руго «в»-ялъул кумекалдалъун рихьизарулел лабиалиял /кIутIби цIутIизарун рахъулел / гьаркьал:
Гв - ڬو, гъв - غو , гьв - هو , дв - دو , зв - زو , кв - كو , къв - قو , кьв - ڨو , кIв - گو , тв - تو , тIв - طو , хьв - ڮو , хъв - څو , хв - ځو , хIв - حو , цIв - ڝو , чв -چو ,
чIв - ڃو, щв - ۺو, лълъв - ڷو , кIкIв - ڴو , чIчIв - ڄو , ккв - ڭو , ссв - صو , ххв - خو, цIцIв - ڞو.
РагIул байбихьуда:
а - ТIоцебесеб хIарп а - ا, масала,
алжан - الجان
ахбазан - اځبازان
б - и, у, о, э(ъе)  хIарпазде цебе  ئ  хъвала, масала,
иту (ъиту) - ئێتۇ
ургъел (ъургъел) - ئۇرغېل
охцер (ъохцер) - ئۈخݭېر
эркенлъи (ъеркенлъи) - ئېركېنڸێ
Рагӏи бакьулъ
кIиго гьаркьилал хIарпал (а, и, у) нахъ-цебе хъван рукIани, масала, гьабилаан, гьезда гьоркьоб гьамза хъвазе буго
Такин
Такин (латиназул мацӀалда Budorcas taxicolor) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб хӀайван.
Авар гӀажам
Рагӏул ахиралда
кIиго гьаркьилал хIарпазда гьоркьоб гьамза хъвала, масала, -
рии (риъи) - رێئێ
Рагӏул байбихьуда
ёхарай (йохарай) - يۈخاراي
екеризе (йекеризе) - يېكېرێزې
ячизе (йачизе) - ياچێزې
Рагӏи бакьулъ
Цее (цейе) - ڛېيې
диеги (дийеги) - دێيېڬێ
дуеги (дуйеги) - دۇيېڬێ
Гьаркьикъал хIарпазда
Гьаркьикъал хӏарпазда нахъ я(йа) хIарп букIани, масала, дунял (дунйал), хъвазе ккола دۇنيال
Дунял (дунйал) - دۇنيال
ГIараб мацIалъул рагIабиги
хъвазе буго рагIулеб куцалда, масала,
Низам ( نظام ) хъвазе буго نێزام
Рамазан (رمضان )  хъвазе буго رامازان
КъватӀисел регӀелал
Цӏияб гӏажам
Сурукълъи
Сурукълъи буго хасият кигӏанал адамазул яги кигӏанал рукӏинел жоязул, гьезле балагьизе рокьукъго бугеб букӏани. Щиб букӏараб жо яги адан сурукъаб букӏани, гьезул абина берцинлъи гьечӏина.
Сурукълъи букизе бегьула щивав адамасул пикруялъул суал. Кӏиго аданал балад-баладго багьина цо хIакъикъаталъе. Цоясда бегьина кеде гьеб хакъиъат берцинаб бугина, цойгиясда ккола гьеб берцинаб гьечӏина. Гьеб бихинеб буго машгьураб калимаялъ "Берцинлъи буго балахинеб беразда".
Гӏемерисиб мехалъ сурукълъиялъул магӏна "физикияб берцинлъи гьечӏолъи" букӏаниги, гьеб рагӏи хӏалтӏизабула цойгиял жоязул хасият бицизе букӏизе, масала, бакъан, адабият яги адамасул гьари-кванай.
Бл. гьединго
Берцинлъи
НухӀ авараг
НухІ (نوح) — Аллагьасул авараг, улул гІазмазул тІоцевесев, жив Аллагьас халкъалда дин малъизе ва гьел къосаликьа ритІухълъиялде рачине витІарав илчи. Христианазул библиялда гьев аварагасде عليه السلام Ной-ан абула.
Шушануб
Шушануб — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.
Тарих
Росу лъугьана Россиялъул империялъул централиял губернияздаса гочарал гІурусаз XIX гІасруялъул ахиралда.
Тамарау
Тамарау (латиназул мацӀалда Bubalus mindorensis) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб гамущ.
1438 гьижрияб
гьижрияб календаралъул 1438 сон ккола григорианияб календаралъул рекъон 2016 соналъул 2 октябралда жиндир байбихьи данде кколеб сон.
Гамущ
Гамущ (латиназул мацӀалда Bubalus bubalis) — Bovidae хъизан рукъалъул ва гӀалхул кӀудияб хӀайван.
ГьатӀан (магӀнаби)
ГьатӀан
ГӀанди росдал бо
ГӀанди росдал бо  — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна лъабго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ГӀанди росу.
Африкаялъул гамущ
Африкаялъул гамущ (латиназул мацӀалда Syncerus caffer) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб гамущ.
Чинкара
Чинкара (латиназул мацӀалда Gazella bennettii) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Ташкент
Ташке́нт (Toshkent, Тошкент) — Узбекистаналъул Тахшагьар.
Як
Як (латиназул мацӀалда Bos grunniens) — Bovidae хъизан гӀалхул ва рукъалъул кӀудияб хӀайван.
Муса авараг
Му́са (موسى) — Аллагьасул авараг, улул гІазмазул тІоцевесев, жив Аллагьгун кІалъарав чапар. Гьесул щуабилев эменлъун ккола ЯгІкъуб авараг ва вацлъун ккола Гьарун. Библиялда гьев рехсон вуго Моисей-абун.
Чахъу
Чахъу (♀) /Куй (♂) (лемаг, гӀиялъажо; латиназул мацӀалда Ovis aries) — Bovidae хъизан рукъалъул гьитӀинаб хӀайван.
Гертма
Гертма — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Гертма росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.
География
Росу буго мухъалъул марказ Дилималдаса жанубиябгин бакъбаккудехун.
Мадугьалихъ ругел росаби: шималалда — Хубар, шималиябгин бакъбаккудехун — Хадум гьен, шималиябгин бакътӀерхьудехун — Гуни, жанубиябгин бакъбаккуда — ИмангӀалиросу, жанубиябгин бакътӀерхьуда — ХъахӀаблъарахъ, бакътӀерхьуда — Буртина.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Варани
Варани (латиназул мацӀалда Camelus) — Camelidae хъизан рукъалъул кӀудияб хӀайван.
Табасаран мацӀ
Табасаран мацІ (Табасаран чӀал) — ккола Россия Федерациялда, хасго Дагъистаналда гІумру гьабун бугеб табасаран миллаталъул мацІлъун. Гьеб ккола Дагъистаналъул пачалихъазул мацІаздаса цояблъунги.
Гьеб гъорлъе уна Нахгун-дагъистаналъул мацІазул хъизаналъул лезги гІаркьелалда. Бищунго табасаран мацІалде гІагараллъун ккола лезги ва, хасго, агъул мацІал, жалгун цадахъ табасаран мацІалъ бакъбаккуллезги мацІазул гъоркьгІаркьел гІуцІулеб.
1928 соналдасан бахъун хъвай-хъвагІай букІана латин алипбаялъул кьучІалда, 1938 соналдасан байбихьун — гІурус алипбаялъул кьучІалда.
Табасаран мацІалда къватІире риччала казиятал: «Табасарандин нурар», «Аку хяд», «Ас-Салам», «Табасарандин сес».
Табасаран алипба
Гьанжезаманаялъул табасаран алипба
Руслан ХӀамзатов
ХIамзатов Руслан Супянил (Гамзатов Руслан Супянович; 21/05/1985) — Болъихъалъул мухъ бетIер.
Ссылкаби
ботлихра.рфbotlih.ru
Савда бинт ЗамгӀа
Савда бинт ЗамгІа ал-Къурашийягь (سودة بنت زمعة; лъалеб гьечІо.,  — 54 гь., ) — МухІаммад аварагасул кІиабилей лъади, муъминзабазул эбел.
Болъон
Болъон (латиназул мацӀалда Sus scrofa domesticus) — Suidae хъизан рукъалъул гьитӀинаб хӀайван.
ЧачаналӀ
Чача́налI (яги Буртиязул Республика, Чачан Жумгьурият; Нохчийн Республика, Нохчийчоь; Чеченская Республика, Чечня) — Россиялъул Федерацияда гъорлI унеб жумгьурият.
Тахшагьар — Сунж-хъала.
Росаби
Аваразул росаби:
ГӀаиша бинт Абу Бакр
ГІаиша бинт Абу Бакр (عائشة بنت أَبي بكر;,  — , ) — МухІаммад аварагасул лъабабилей лъади, муъминзабазул эбел.
Чачан-Гъалгъай Автономияб Советияб Социализмаялъул Республика
Чачан-Гъалгъай Автоно́мияб Сове́тияб Социализмаялъул Респу́блика (Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика, Нохч-Гӏалгӏай Автономни Советски Социалистически Республика) яги Чачан-Гъалгъай АССР (Нохч-ГIалгIайн АССР; Нохч-ГIалгIай АССР) — РСФСР-алъул республика.
Тахшагьар - Сунж-хъала.
Бакълъухъ росдал бо
Бакълъухъ росдал бо  — Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Винсент ван Гог
Винсент Виллем ва Гог (Гъохь) (Vincent Willem van Gogh, ; 30 март 1853 — 29 юл 1890) — гьолланд пост-импрессионизмалъулав суратчи, жив хун хадув БакътӀерхьул гьунарлъиялъул тарихалда бищун машгьуразул ва асар цӀикӀкӀаразул цоявлъун лӀугьарав. АнцӀго соналда жаниб, гьес гьабуна 2100-гӀанасеб гьунаржо, гьездаго гъорлӀ 860 сурат, жидер цӀикӀкӀанисел гьесул гӀумрудал ахирисеб кӀиго соналде кколел. Гьезда гьоркьор руго пейзажал, натюрмортал, портретал ва авто-портретал, ва гьесие хасиятаб буго цӀакъад кьерал ва драматикияб, импулсивияб ва экспрессивияб хъванкъагӀида, жидец гьанжесеб гьунарлъиялъе аслу лъурал. Жиндирго крйераялда битӀ букӀинчев, гьев къеркьолаан согӀаб депрессиягун ва мискинлъигун, ахирги гьел сабаблъун ахирги гьес живго чӀвана лъебералда анкьго сонил гӀужалда.
Бакълъухъ росдал бо
Административияб марказ — Гъоркьбакълъухъ росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 40,74 км².
Гьой
Гьой (латин мацӀалда Canis lupus familiaris) — Canidae хъизан рукъалъул кӀудияб ялъуни гьитӀинаб хӀайван.
ГӀака
ГӀака (латиназул мацӀалда Bos taurus taurus) — Bovidae хъизан рукъалъул кӀудияб хӀайван.
Гьолокь росдал бо
Гьолокь росдал бо  — Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — Гьолокь росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 26,33 км².
ХӀама
ХӀама (латиназул мацӀалда Equus asinus asinus) — Equidae хъизан рукъалъул кӀудияб хӀайван.
Сурхайханил ПатагӀали
Сурхайханил ПатагӀали яги ПатагӀали Аварияв (?, Хунзахъ, Авар нуцаллъи — октобер, 1877, Кутиша, Дагъистаналъул вилаят, Россиялъул империя) — аваразул рагъул цевехъан, Имам Шамилил наиб. Хунзахъа авар нуцалзабазул наслуялъул чи. ПатагӀалил эмен вукӀана Сурхайхан Аварияв, ГьоцӀалӀа ХӀамзатица жив чӀварав, гьесул кӀудияв эмен вукӀана Гебек-хан, КӀудияв ГӀумаханил вац.
Биография
1834 соналъ нуцалзабазул наслу тӀагӀинабуна, ПатагӀали вукӀана кӀодоэбелгун Хунзахъ. ГӀурус оккупационияб нухмалъиялда ракӀалда букӀана жеги балугълъичӀев ПатагӀали аваразул ханлъун тезе. Гьев Туплисалде вачана, амма муридзабаз эркен гьавуна.
ПатагӀали рехсон вуго 1844 соналъул лӀугьа-бахъиназда "ХӀажимурад 30 муридгун Хунзахъе вачӀиндал, гьесда цадахъ вукӀун вуго ПатагӀали, Сурхайханил вас, ва Хунзахъе щведал, гьел рещтӀун руго ханзабазул рокъор". 1851 соналъ Шамилица наиблъудаса вахъана ХӀажимурад ва Сиухъ, ХӀариколо, ТӀануси ва Гозолоколо росаби кьуна ПатагӀали наибасухъе.
1877 соналъ ПатагӀалица бетӀерлъи гьабуна Дагъистаналъул ункъабилев имам СугъралӀа МухӀамадхӀажил нухмалъиялда гъоркь аваразул гӀурус оккупациялде данде рахъиналъе. 1877 соналъул октобералда ПатагӀали чӀвана гӀурус пачаясул аскаралггун данде Кутиша росдада аскӀоб ккараб рагъуӀл.
Хъизан
ПатагӀил лъадилъун йикӀана Хириясул ГӀалибегил яс Ханзадай. Гьезул букӀана 7 лъимер, ва киналго рукӀана Хунзахъ. КӀиабилей лъади йикӀана Сиухъ, гьелъие гьарурал рукӀана ичӀгоял, цояв васасда цӀар букӀана ГӀамирсултӀан. Гьез гӀахьаллъи гьабуна Дагъистаналъул щуабилев имам ХӀоцоса Нажмудинил нухмалъиялда гъоркь букӀараб данде рахъиналда.
Гъазахъистан
Хъазахъиста́н (, официалияб куцалда Хъазахъиста́н Жумгьурият, ) — Евразиялъул ракIбакьулъ бугеб пачалихъ, жиндир цIикIкIунисеб бутIа Азиялда ва дагьаб Европаялда бугеб. Гьеб ккола Каспиялда, Гъоркьа Волгаялъул рагІалалда, Уралалда, Сибиралда, Синаялда ва Гьоркьохъеб Азиялда гьоркьоб.
Кету
Кету, яги рукъалъул кету (Félis silvéstris cátus), ккола рукъалъул хІайванлъун ва бищун популярияб компаньон-хІайванлъун (гьойго гІадин).
ГІелмияб систематикаялда рекъон, рукъалъул кету ккола жанаваразул тІелалъул кутузул хъизаналъул рахьхахулеб хІайванлъун.
Цебе рукъалъул кету рикІкІунаан батІагояб биологиялъулаб навгІлъун. Гьанжесеб биологиялъулаб систематикаялда рекъон, рукъалъул кету (Felis silvestris catus) ккола гъоркьнавгІлъун.
Жибго букІунеб гІункІазде ва цогидал гІисинал хІайваназде чан гьабулеблъун букІаго, кету ккола жамгІияб хІайванлъун, жинца коммуникациялъе гьаркьилал сгналабазул гІадидаб диапазонги, феромоналги лагадул багъариги хІалтІизабулеб.
Лъункари
Лъунка́ри, яги хъаба́н (лат. Sus scrofa) — Suidae хъизаналъул кIудиккараб гӀалхул болъон.
Этимология
Лъунка́ри [ʎ:unká-ri] лIугьине бегьула протокавказияб *ʎ_im-kV ( > *ʎ_winkV or *ʎ_inkwV) кьолбодасан, авараб лъинква́ [ʎ:inkʷá] «гIалхул цIе» рагIигогIадин. Гьаб реконструкциялда рекъон, цебе протоавараца «лъвинква» абулеб букIун буго.
Гьаздегъун бачине бегьула пинта́/гьинта́ абураб рагIиги, хIо гьеб протодаргиязул мацIалдаса бачIараб букIинеги бегьула: протокавказияб *ʎ_im-tV бугони, аваралда букIине кколаан «лъинта́-» кьибил. Гьединлъидал балагьизе ккола, кидинан дарги мацIазда гьел рагIаби абулали: гIахъушияб гьинта, кубачияб хьвинта. Гьел рачIун рукIине ккола протодаргияб *finta кьолбодасан, гьединлъидал аваралда pintá-ги бугеб (f > p). Гьанисаго букIине бегьула чIадаколояб бута́-ги «бел (антилопа)», амма гьеб протоцезияб *buʎ:a кьолбодасан бачIараблъун букIин цебечIараб буго.
Авараца лъункаруда цоги гIалхул болъонин абула, цинги хъаба́н. КIиабилеб рагIи ккола тюрказул, аваразухъе кватIун щвараб. Гьел тун батIияб гьанже гIурусалдаса бачIараб каба́нгицин хIалтIизабула (гIур. каба́н < тюрк.).
Диалектазда
Интересияб букIин буго Генуб сверелалда: гьениб, цоги-цоги рагIабаздагогIадин, къвакIаб -лълъ- > -лI-де сверула. Гьениб лIунка́ри абула, амма гьеб рагIиги кIоченел ругезда гьоркьобе уна: гьанже Генуб цIикIкIуниса гIурус мацIалдаса бачIараб каба́н, яги авараб гIалху́л болъо́н хIалтIизарула. Гьаб кьолболIан бачIараб букIине лIу́нкизе «хIункизе, хIункаризе; гьесдезе» абураб глаголги.
ЦӀцӀе
ЦӀцӀе (цӀуяб) ва ДегӀен (бихьинаб) (латиназул мацӀалда Capra aegagrus hircus) — Canidae хъизан рукъалъул кӀудияб хӀайван.
Британиялъул империя
Британиялъул империя, Британ империя (British Empire) ккола бетӀерлъуда метрополияги бугеб, инсанияталъул тарихалда жанир рукӀаралщинал пачалихъазда гьоркьоб жиндихъ бищун цӀикӀкӀараб территорияги, чӀей бугеб щуябго континенталда колониялги рукӀараб колониалияб империя. Британиялъул империя гӀуцӀун букӀана доминионаздасаги, колонияздасаги, протекторатаздасаги, мандатаздасаги ва цогидал территорияздасаги, жидее Цолъараб Къиралаталъ нухмалъулел рукӀарал.
Жиндир завалалда гьеб букӀана тарихалда жанибго бищун кӀудияб империялъун ва,нусгоялдаса цӀикӀкӀун соналъ, дунялалъул бетӀераб къуватлъун. 1913 соналде Британ империялъ кверщел гьабулеб букӀана 412 миллион чиясда тӀад, гьеб заманалда дунялалъул кинабниги халкъалъул NaN%; 1920 соналде гьелъул гӀатӀилъи букӀана 35500000 км2, Ракьалъул кинабниги ракъдаллъиялъул NaN%. Гьелъул хӀасилалда, Британиялъул империялъул конституционалияб, къанунияб, мацӀалъулаб, ва маданияб ирсе гӀатӀидго тӀибитӀана. Жиндир къуваталъул завалалда гьелъие сипат гьабулаан "тӀаса бакъ тӀерхьунареб империя" хӀисабалда, щай гурелъул гьелъул цогӀаги территориялда тӀад бакъ кидаго кунчӀун букӀиналъ.
Андерсен, Гьанс Христиан
Гьанс Христиан Андерсен (Hans Christian Andersen, ; 2 април, 1805, Оденсе, Датгин норвег уния — 4 авгус. 1875, Копенгьаген, Дания) — даназул хъвадарухъан; гӀеме-гӀемерал пьесабазул, романазул ва шигӀрабазул автор, бищун машгьур вуго тӀолго дунялалда цӀар арал лъималазе ва чӀахӀиязе маргьабазул автор хӀисабалда. Although a prolific writer of plays, travelogues, novels, and poems, he is best remembered for his literary fairy tales.
Андерсенил маргьаби, ичӀго томалда бугеб 156 хабаралдаса гӀуцӀараб ва 125-ялдаса цӀикӀкӀун мацӀалде таржама гьабураб,, лӀугьана маданияб рахъалъ рилӀарал, лъималаз хекко босулеб, ва амма чӀахӀиязеги лъикӀлъабазулги гӀункӀутӀабазда цебе къвакӀиялъулги дарсалъунги ругел. Гьесул бищун машгьурал маргьаби рукго "Императорасул цӀияб ретӀел", "ГьитӀияна ралъдал меседу", "Булбул", "КъвакӀарав гъалайдул солдат", "БагӀарал башмакъал", "Принцесса ва хъилидул мугь", "ГӀаздал къиралай", "Сурукъаб ордекалъултӀинчӀ", "ГьитӀинай гӀучӀай яс" ва "Дюймяс". Гьесул къисабаз ракӀбазабулаан балетазе, пьесабазе, анимациониял ва гӀумруджигарал филмазе. Андерсенил цӀаралда буго Копенгьагеналъул бищун гӀатӀидал ва чигӀемераб, Копенгьагеналъул шагьар-рукъалъул байдан сверун унеб, жиндир бокӀнида Андерсенил мазгаралъулаб статуяги бугеб.
Бакьуч
Бакьуч (латиназул мацӀалда Meles meles) — Mustelidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Гьоор росдал бо
Гьоор росдал бо  — Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — Гьоор росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 22,72 км².
Цакьу
Цакьу — Mustelidae хъизаналъул гӀалхул гьитӀинаб вахӀшияб хӀайван.
Америкаялъул цакьу
Америкаялъул цакьу (латиназул мацӀалда Martes americana) — Mustelidae хъизан гӀалхул цакьу.
Япониялъул цакьу
Япониялъул цакьу (латиназул мацӀалда Martes melampus) — Mustelidae хъизан гӀалхул цакьу.
Лутер, Мартин
Ма́ртин Лу́тер (Martin Luther ; 10 ноябр 1483, Айслебен, Саксония — 18 феврал 1546, гьенивго) — герман кашиш, теолог, автор, гьимнал хъванчи, профессор, Авсгустинилав монах, Протестантияб Реформациялъул инициатор ва кӀвар бугев фигура ва лутеранизмалъе жиндир цӀар щварав чи; герман мацӀалде Инжил таржама гьабиялъе цӀикӀкӀараб хӀалтиӀ гьабурав ва герман литературияб мацӀалъе кьучӀ лъуразул цояв.
ТӀадеги цӀалиялъе
Лютерица хъварал ва гьесул хӀакъалъулӀ хъварал асарал ралагье: Лутерил асарал Викисурсаталда.
Харза
Харза (латиназул мацӀалда Martes flavigula) — Mustelidae хъизан гӀалхул цакьу.
Чу
Чу (лат. Equus ferus caballus) — хъизан-рукъалъул кӀудияб хӀайван.
ГӀарабистан
ГӀарабистан яги ГІарабазул бащдабчІинкІиллъи (شبه الجزيرة العربية) — Азиялда бугеб бащадабчІинкІиллъи, жиб гьеб материкалъул къиблаябгун-бакътІерхьудехун кколеб. Гьеб ккола дуниялалдаго бищун кІудияб бащадабчІинкІиллъилъун — гьелъул ракьул къадар гІага-шагарго 3,25 млн км².
Чу
Этимология
Чу абураб рагIи ккола унго аварияб лIугьин бугезул цояб. Чу гIагарлъула гIандияб ича, гIахьвалияб ичва, чIамалияб иша, тIиндалияб ичва, кIкIаратIияб ичва, болъихъияб ича, багулияб ичв, гъодоберияб ича «гIала» абурал рагIабазе. Реконструкциялда рекъон, авар. ču лIугьана некIо-авараб мацIадул *ʔičú абураб формалдасан. Авар-гIанди мацIазда гьоркьобго цохIо авар мацIалъул гурони horse/лошадь абураб магIна гьечIо, хутIарщиназул mare/кобыла буго. Гьал киналго формаби прото-авар-гIанди мацIалъул *ʔičʷa абураб формалдасан лIугьун руго. Жиндирго иргада, протоавар-гIанди форма лIугьун букIине ккола тIолгокавказияб мацIалъул *ɦɨ[n]čwĭ (~ -ĕ) абураб формалдасан. Рорце: лакияб чву, даргияб гIахъушияб урчи, даргияб чирахъияб урче, даргияб кубачияб у̅че, лезгияб шив «бихьин чу», рочияб ноьш «чу» (< протолезг. *ʡɨnšʷ), цоги хиналугияб пши «чу». Магърибкавказиял мацIаздаги: абхазияб ачвǝ, абазияб чǝ, адигияб шǝ, хъабардияб шǝ, убихияб чʲǝ «чу». Цинги, Диаконовасулгун Старостинил квербакъиялдалъун, нилIеда бачун бажарула хурритияб eššǝ «чу» абураб рагIиги. Халаре гуржиязул ачу, ачи «чу аскIобе ахIулеб рагIи», ачуа «чу (лъималазул мацIалда)». Протокавказияб мацIалдасан гьезухъе некIо щвараб кьибил.
ГӀарабистан
Жакъа ГІарабазул бащадабчІинкІиллъиялда ругел пачалихъаздаса ккола: БахІрайн, ГІиракъалъул ва Урдуналъул къиблаял рахъал, Йемен, КъатІар, Кувайт, ГІЦИ, ГІуман ва СагІудиязул ГІарабия. ГІарабазул бащдабчІинкІиллъиялде гІагарлъухъ руго: Миср, ПилистІин, Урдун ва Шам.
Чу
Этимология
Хаслъул падежалда – чол, гIемерлъул формалда – чу́ял
БацӀ
БацӀ (латиназул мацӀалда Canis lupus) — Canidae хъизан гӀалхул кӀудияб вахӀшияб хӀайван.
Хундуз
Хундуз (латиназул мацӀалда Castor fiber) — Castoridae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.
Рамля бинт Абу Суфян
Рамля бинт Абу Суфян (أم حبيبة بنت أبي سفيان;, ? — , ) — МухІаммад аварагасул лъади, муъминзабазул эбел.
Сан-Марино (шагьар)
Гьеб буго къат г1аданасеб гьит1инаб пачалихъалъул тахшагьар. Гьединал гьит1инал пачалихъалда урус мац1алда абула карликовое государство
Хумейни, РухӀулла
Сайи́д РухӀулла́ Мостапа́ви Мусави́ Хумейни́ яги Има́м Хумейни (гь. 1902 соналъул 24 сентябралъ, цогидаб информациялда рекъон, гьавуна 1898 яги 1900 соналъ,, Парс — , , Иран) — ираналъул динияв, рухIанияв, хIукуматалъул ва сиясияв цевехъан, тIадегIанав аятулла, 1979 соналъул исламияб революциялъул цевехъан. 1979 соналдаса байбихьун 1989 соналде щвезегIан Ираналъул тӀадегӀанав цевехъан.
ГIумрухъвай
РухӀулла Хумейни гIана шигӀияв рувхIаниясул хъизаналда, гьесул эмен Мустапа Мусави ккола шигӀияв имамасул наслучи (сайид).