cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Проект:Азиялъул моцӀ
ГъоркьбутӀаби
Wikimedia India
Wiki-ID/WMID
Wikimedia Philippines
Wikimedia Taiwan
Wikimedians in Kansai
Wikimedians of Uzbekistan Community
Wikimedians in Thailand
PhilWiki Community User Group
Iranian Wikimedians User Group
}}
АхӀулгохӀ бахъи
АхІулгохI бахъи — ккола генерал Граббеясул бетІерлъиялда гъоркь, АхІулгохІ росу бахъиялъул мурадалда, 1839 соналъул июн-август моцIалъ гІурусаз росдаде гьабураб гьужум.
Илчилъи
Илчилъи (посольство) — кинаб бугониги пачалихъалъул цоги пачалихъалда букІунеб тІадегІанаб даражаялъул дипломатияб вакиллъи, гьенив вихьизавурав хасав илчияс бетІерлъи гьабулеб.
КӀудияб ГьоцӀалӀ
КӀудияб ГьоцӀалӀ — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, ГьоцӀалӀ росдал боялъул административияб марказ. Ккола Хунзахъ мухъалъул бищун чӀахӀиял ва некӀсиял росабазул цояблъун.
Халкъ
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Ингилисал
Ингилисал (инг. English) — Ингилиялда бугеб миллат. Къадар 90 миллионалде бахула.
Хьонохъ
Хьонохъ — Россиялд ругел росабазул цӀар:
Балъхъал
Балъхъал (балъ. буйхади) — МагIарул халкъалде гъорлъ унеб гьитIинаб миллат.
ЦӀахурал
Хъалтагъал ялъуни ЦIахурал  — Кавказалда бугеб миллат. Къадар —. Азарбижаналда — 18 азарго ва Дагъистаналде —. Лъугьа-бахъин хъалтагъазул буго Азарбижаналъул Кор гIурул Мингечаур шагьарлъул бакъдал рахъалдаса.
Ленин, Ильял Владимир
Ильичил Владимир Ленин (Ульянов). Гьавуна 22 апрелалъ 1870 соналъ, Симбирскалда) - хвана 21 январалъ 1924 соналъ Ленинскиял Горкабазда, Москваялъул губерниялда).
Ильи́чил Влади́мир Улья́нов (ургъараб цIар - Ле́нин) — Россиялъул империялъул ва гьединго СССРалъул пачалихъияб ва сиясияб хъулухъалъул хIалтIухъан, революционер, Россиялъул (большевиказул) социал-демократияб хIалтIухъабазул партия гIуцIцIарав чи, 1917 соналъул Октябралъул революциялъул цIевехъан ва гьеб цIебе билъине гьабурав чи, хIукуматалъул халкъиял комиссаразул шураялъул председатель, тIоцебе тIолабго гIаламалъул тарихалдаго жаниб социалистическияб пачалихъ гIуцIарав чи.
Личность
Ленинил хІакъалъулъ Альберт Эйнштейница 1929 соналъ хъвана:
Хъизан ва гІагарлъи
Ульяновазул хъизаналда гьавуна. Эбел ва эмен: Ильи Николаевича Ульянова (1831—1886) ва Марии Александровны Ульяновой (1835—1916).Хъизаналда гьаруна 8 лъимер (кІиго гьитІинго хвана). Ленинил вацал ва яцал:
1898 соналдаса байбихьун ва хвел щвезегІан Владимир Ленин вукІана ригьиналда Надежда Крупскаягун (1869—1939).
ТӀисси-Ахикь
ТІисси-Ахикь — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Портал:Тарих
ТӀаса лъугьа, жеги хӀадурун гьечӀо.
Халатала
Халатала:
Стивен Гьокинг
Сти́вен Ви́льям Гьо́кинг (Stephen William Hawking; 8 январ 1942, Оксфорд, КӀудиб Британия — 14 март 2018, Кембридж, КӀудияб Британия) — ингилис физикчи-теоретикчи, космологчи и астрофизикчи, хъвадарухъан, Кембриджалъул университеталъул Теоритикияб космологиялъул центералъул гӀелмияб хӀалтӀул рахъалъ директор.
Лобез
Лобез (Łobez,, ) - ккола Польшаялда бугеб росу. 2019 соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀаязда рекъон росулъ гӀумру гьабула 10066 чияс.
Халатала жамагӀат (КахӀиб район)
Халатала жамагIаталде гъорлъе уна жибго Халатала ва АхIтала росаби.
Наиб
Наи́б (نائب — бакӀ ккурав, жинда тӀад цо жо къарав, бакӀалъулав) — гьоркьосел гӀасрабазда исламиял пачалихъазда букӀараб хъулухъалъул цӀар.
Этимология
ГӀараб мацӀалдаса «Наиб» (نائب) абураб рагӀиялъул магӀна ккола «бакӀ ккурав». РагӀи лъугӀана «наба» (ناب — «лъил букӀаниги бакӀ кквезе», «цогидасул бакӀ хисизе») абураб рагӀиялдаса.
Гозолоколо
Гозоло́коло — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб ГӀобода росдал боялда гъорлӀе кколеб.
Наиб
Ниабил батӀи-батӀиял пачалихъазда
Шамилил Имамасул имаматалда  — имамасул амру бакӀазда тӀубалев чи.
Гозолоколо
География
Росу буго Тобот лъаралъул бетӀералде гӀагарлъухъ, мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 8 км-ялъ ва росдал поселениялъул марказ ГӀободаса жанубиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 5 км-ялъ рикӀкӀад.
Росулъ буго лъабго къватӀ: Гозолоколинская, Нагорная ва Центральная.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГьундучӀи
ГьундучІи — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
ВатӀанчилъи
Гьеб рагӏул сиясияб магӏнаялъ жаниб бачуна, щибаб пачалихъалъ жиндир рагӏияталъе кьезе кколел хӏукъукъалги гьез пачалихъалъул тӏуразе кколел тӏадкъаялги, амма экономикиябгун социалияб балагьиялда ватӏанчиялъиялъул магӏна ккола, гӏадамазе чара гьечӏого къваригӏунел хӏажатал тӏурай, жодорго ургъалабаздаса гӏаммаб ишазул ургъалабазде гьел ккезетунгутӏи.
Ханлъиялъул пачалихъазда чиясдаги пачалихъалдаги гьоркьоб бугеб бухьеналде ватӏанчилъиян абуларо, гьелде рагІиятчилъиян абула. Ватӏанчилъиялъул гӏаксалда, рагӏиятилъиялъ бихьизабула битӏахъего чиясдаги ханасдаги гьоркьоб бугеб бухьен, тӏубараб пачалихъалдаго гуреб.
ХӀабаши
ХIабаши, የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ,, расмияб цӀар — Федерати́вияб Демократи́кияб Респу́блика Эфио́пия, цебе гьединго абула Абисси́ния абун — Африкаялда бугеб христианазул ва бусурманазул хӀукумат.
ГӀадамазул къадар 100 миллион чиясда бахула. Ракьалъул гӀеблъи — 1 104 300 км².
Тахшагьар — Аддис-Абеба. Пачалихъияб мацӀ — Амхар.
Ракь бикьула 12 административияб территориялда.
Административиябгун-территориаллъулаб гӀуцӀи
Эфиопия 2021 соналдаса нахъе бикьула 11 регионалда (штатов), организованных по этническому принципу, и два города федерального подчинения (выделены курсивом):
Азиялъул пачалихъазул сияхӀ
Гьаб буго Азиялда ругел, жодохъго кверщел-ихтияр бугел ва жал цогидазда рарал пачалихъазул сияхI.
Россия Азиялъул пачалихъазул сияхІалда гъорлъе бачиналъул сабаб ккола, гьеб пачалихъалъул цIикIкIунисеб бутIа Азиялда букIин (гьедин бугониги пачалтхъалъул цIикIкIунисеб халкъ Европаялъул рахъалда буго). Туркияги Хъазахъистанги европаялъул пачалихъазда гъорлъ рикIкIуна гьеб материкалда кколеб бутIа гьел пачалихъазул дагьаб букIаниги. ТIубанго яги бутIа европаялъул пачалихъазда гьоркьоб рикIкIуна Азарбижаналъул ва Гуржиялъул (Европаяллъулги Азиялъулги гІорхъи по КІудияб Кавказалдасан рикIкIани, гьеб кIиябго пачалихъалъул цIикIкIунисел ракьал Европаялда ккола), ва ЕЦялде гъорлъе унеб Кипр жумгуьриятги, но географияб къагIидаялда борцани тIубанго Азиялде гъорлъе унеб.
АхӀулгохӀ
АхІулгохІ — Дагъистаналъул Унсоколо мухъалда бугеб мегІер, Кавказалъул рагъул аслиял къеркьеяздаса цо къеркьей жинда тІад ккараб.
Унсоколо мухъ
Унсоколо мухъ (Унцукульский район) - Дагъистан жумгьурияталъул мухъ.
Административияб марказ — Шамилхъала поселок.
Ракьхъвай
Мухъ ккола Дагъистаналъул централияб бутІаялда ва гьелъул гІорхъалаби цояллъун ккола: Шурагьиб, Лаваша, Хьаргаби, Хунзахъ ва Гъумбет мухъал. Ракьалъул кІодолъи — 560 км².
Тарих
Унсоколо мухъ гІуцІцІана 23 январалъ 1935 соналъул, Авар округ ва Гъойсубулаялъул мухъ гІуцІцІиялъул хІасилалда.
2011 сон рикІкІуна, криминалалъул рахъалъ кутакалда хІалуцараблъун ва тІубараб мухъго рикІкІуна Дагъистаналъул цогиял мухъазда данде ккун бищун хІалуцараблъун. Чанго соналъ мухъалъул ва жумгьурияталъул хъулухъчагІазе рахІат толеб букІинчІо Ибрагьим ХІажидадаевас ва гьесул жамагІаталъ. 2009 соналъул феврал моцІалъ чІвана мухъалъул бетІер Генуса Казимбег АхІмадов, 2011 соналъул августалъ захІматго лъукъана цІияв бетІер МухІамадхІажи ТІагьиров (гьесул вас чІвана). Гьединго гьужумал гьаруна цоги-цоги хІукуматалъул хІалтІухъабазде, бизнесменазде ва къуваталъул идарабазул чагІазде. . Гьебго соналъул августалъул авалалда ярагъ гьоркьоб хІалтІизабураб тунка-гІуси ккана мухъалъул кІиго кІудияб Генуб ва Унсоколо росабазул гІолохъабазда гьоркьоб, гьелъул хІасилалда чІвана анкьго чи: цо Унсоколоса, цо ЧІиркъатІаса ва щуго Генуса. Гьединго чІваразда гьоркьое ккана Генуса лъабго сон барай яс, чІвай-хъвеялъул би тІада бугевлъун ккола Унсоколо росдал бетІер ГІабдулмажидил МухІамад.
Халкъалъул къадар
2010 осналъ гьабураб ТІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон :
Административияб бикьи
Мухъалда гъорлъе уна 12 муниципалияб гІуцІцІи:
Экономика
Мухъалъул аслияб экономика бараб буго — росдал магІишаталда. мухъалда буго 4 ПКЗ, 4 колхоз, 5 совхоз ва ччугІил магІишат.
Консуллъи
Ко́нсуллъи — ккола пачалихъалъул къватІисел бугьеназул тадбирал тІуралеб идара, цогидаб пачалихъалъул ракьалда жиб букІунеб. Консулас ишал тІуралел мухъал ва гьесул чІейбугеб бакІ бихьизабула кІиябг пачалихъалда гьоркьор хъварал къотІи-къаяз. Консуллъиялъул хІукъукъаздаса ва батІа бахъияздаса ккола: жиндирго пачалихъалъул байрахъгун герб загьир гьаби; консуллъиялъул мина жибго жиндаго чІараб букІин; магъалоялдаса эркен гьабун букІин; консуллъиялъул архивазда хъвангутІи; клнсуллъиялъ жиндирго хІукуматалъулгун, дипломатияб вакиллъиялъулгун ва гьебго пачалихъалъул цогидал консуллъиялъулгун бухьенал эркенго гьари, бокьараб бухьеналдалъун, ричІчІуларел шифрабаздалъун ва дипломатиял ва консуллъиялъулал хехал почабаздалъун.
Консуллъиялъул илчилъиялдаса батІалъи
Илчилъиялъ тІоцебесеб иргаялда тІорала сиясиял ишал (жиб жаниб бугеб пачалихъгун кІалъа-басай, гьеб пачалихъалъул хІакъалъулъ магІлуматал ракІари), консуллъиялъин абуни бухьен гьабула бакІалъул тІалъиялъулгун, жодорго ватІанчагІазул хъулухъал тІорала, къануналда рекъон гьезул ишкалал тІорала, гьезие заман арал хисун цІиял паспортал, нотариалиял документал, справкаби ва гь.ц. кьола, гьединго консуллъиялъ тІорала къватІисел пачалихъазул ватІанчагІазе жодорго пачалихъалде рачІине визабазул суалалги.
Портал:Технология
← БетӀераб гьумералде нахъруссине
ХӀадуре дуца, бажарулеб батани!
КехӀаб-авахӀ жамагӀат
КехIаб-авахI жамагIаталде гъорлъе уна жибго КехIаб-авахI ва ЦIолбокь росаби.
КӀулзеб
КІулзеб — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Гьеб буго «Кавказ» федералияб нухда, Гъизилюрт шагьаралдаса 12 км бакъбаккудехун. росулъ буго Шималияб-Кавказалъул маххул нухнул чІей гьабулеб бакІ.
Халкъалъул къадар
гьездаса ккола (2002 с.):
Маккаялъулаб сура
Макка́ялъулал сураби ''' — МухІаммад аварагас гьижра гьабилелда цере рещтІарал Къуръаналъул сураби. Цогидаб тайпа ккола мадинаялъулаб сура.
Портал:Математика
← БетӀераб гьумералде нахъруссине
ТӀаса лъугьа, жеги хӀадурун гьечӀо.
ХӀадуре дуца, бажарулеб батани!
Зулпукъар
Зулпукъар (гIараб мацIалда ذو الفقار), Хайбар хъала бахъулеб рагъулъ МухIаммад аварагас жиндирго вацгIал ГIали асхIабасе кьураб машгьураб хвалчен.
Къашкъа-гӀор жамагӀат
Къашкъа-гIор жамагIаталде гъорлъе уна жибго Къашкъа-гIор ва Генуб росаби.
ЦӀолбокь
ЦIолбокь ккола КахIиб районалда КехIаб-авахI жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Портал:Химия
ТӀаса лъугьа, жеги хӀадурун гьечӀо.
ХӀадуре дуца, бажарулеб батани!
ГъадайчӀи
ГъадайчІи — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
Портал:Авиация
← БетӀераб гьумералде нахъруссине
ТӀаса лъугьа, жеги хӀадурун гьечӀо.
ХӀадуре дуца, бажарулеб батани!
Мадинаялъулаб сура
Мадинаялъулал сураби ''' — МухІаммад аварагас гьижра гьабун хадур рещтІарал Къуръаналъул сураби. Цогидаб тайпа ккола маккаялъулаб сура.
ГъвинайчӀи
ГъвинайчІи — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Индия
Гьиндустан яги Гьиндустан Жумгьурият (Индия, Republic of India) - Азиялда бугеб пачалихъ.
Гьиндустаналъул тахшагьар - Нью-Дели.
Гьиндустаналъул гӀорхъол мадугьалзабилъун ккола: Син, Пакистан, Непал, Бутан, Бангъладеш, Мьянма, Мальдивал ва Шри-Ланка.
МацӀал - хинди вa ингилис.
Аварал Азарбижаналда
Гьенир аварал раккин
Цересел ва цо-цо гьанжесел гуржиязул гIалимзабаз хъвалеб буго гьел гIадамал ЧIарахъе цIакъго нахъа рачIанилан. Гьез абулеб буго XVI-XVIIIвеказда къажараз ва турказ Гуржиялде тIаде кутакал гьужумал гьарун Алазан гIоралда рукIарал бакIал чIунтIизарун халкъ бихахочизе гьабунилан. Гьелъ рес кьунила магIарулазул цо-цо къукъаялде Кавказалъул балги бегун, бакъде (югалде) рачIун рахъал рахъизе.
НекIсиял хъвай-хъвагIаязухъ ва Закаталаялъул магIарулазул биценаз, гьединго археологиялъулал цIех-рехаз бихьизабулеб буго гьеб мекъияб букIин. Масала, XIV векалда вукIарав «Тарихи Дагъистан» абулеб тIехь жинца хъварав МухIамад-Рапи абулев гIалимчияс баян гьабулеб буго XIV гIасруялдаго Кавказалъул кIудияб балалъул бакъдал (югалъул) рахъалда магIарул росаби рукIанилан.
МагIарулаз чIарахъазде ва билканазде гъолодиселин абула. Гьеб цIар «Гъвел», «Гъвалде» абулел рагIабаздасан бачIарабги буго. Ругизеги закаталаялъул магIарулал Кавказалъул кIудияб балалъул бакъдал (югалъул) гъулдузда руго. Гъолода абулеб росо гьабсагIат чIунтун буго. Гьеб букIана гьанжесел магIарулазул росабаздасан дагьаб тIадегIан. 1964 соналъ гьабураб археологиялъул цIех-рехазул хIасилалда баянлъана Гъолода росу Х гIасруялдасаго нахъе бижараб росу букIин ва гьенир ратарал археологиялъул хутIелаз бицунеб буго гьезулги магIарулазул аслиял мухъаздаги букIараб маданият цого тайпаялъул букIин.
Азарбижаналда магIарулал ругел росаби цIунизе гьабураб кIудияб галам букIун буго. Гьеб 30 километр халалъи бугеб галам жакъа къоялде щвезегIанцин нахъе цIунун хутIун буго. Галамалъул борхалъи 2 метр, гIеблъи I,5 метра буго. МагIарулазул биценалда рекъон гьеб бан буго Пари абурай пачаялъ гъажараздаса цIунизелъун. ЦIарги гьелда «Парил жубар» буго. Цо-цо азарбижаналъул тарихчагIаз, масала, Е. Пахомовас рикIкIунеб буго гьеб галам Дагъистаналъул халкъалдаса цIунизелъун бараб бугилан. Амма Закаталаялда гьарурал цIех-рехазул хIасилалда якъинго баянлъана къед бан букIин бакъдаса (югалдаса) рачIунел тушбабаздаса цIунизелъун. Гьединал къадал ва галам гьоркьохъел векалда Дагъистан цIунизе киса кирего гьарун рукIана.
Тарихалда жаниб чIарахъез чанги кIвар цIикIарал хIалтIаби ва бахIарчиял гьунарал гьаруна. Цо заманаялъ гьезие магъало кьолаан Шамахалъул ва Шаки ханзабаз.
Хасго чIарахъел машгьурлъана Надиршагь Кавказалде вачIараб мехалъ, XVIII гIасруялъул 40-абилел соназда гьез рагъул кор боркьана «ТIолго дуниял гьар-гьазабулев» къажаразул шагьасул аскаралде данде. Гьеб букIана Кавказалъул халкъаз къажаразде данде гьарулел рагъазул тIоцебесеб багъа-бачари.
ЧIарахъез ва гъолодисез щущахъ рихизаруна Надирил вац Ибрагьим-ханасул гIемерал боял. Гьелдаса хадуб Надирица Закаталаялъул ракьалде рещтIизаруна жиндирго аслиял боял. КигIан гьез халкъалда зулмаби гьаруниги (гьез жидецаго чIварал гIадамазул бутIрузул сиял рана) гьезда кIвечIо гьел магIарулал чучизаризе. Закаталаялъул лебаллъиялъул хIакъалъулъ чанго магIарул нексиял кучIдузулъ бицун буго. Масала «Боде гъара балел гъолодисел» абураб кочIолъ руго гьадинал рагIаби:
ХIукуматалъул гIуцIиялда чIарахъезул рукIана ханзаби, бегзаби гьечIеб жамагIат. Аслиял ишал ва кIвар бугел суалал гIумруялде рахъинаризе гьезул рукIана хасал ришарал гIадамал – чIухIби. Амма гьел чIухIби бечедал ва чIухIарал кьибилалдасан рищулаан. Гьезухъ рукIана гIемерал ракьал ва лагъзал. XIX векалда жалго эркен гьариялъе гIоло пачаясул колонизаторазде данде магIарулаз гьарурал рагъазулъги чIарахъез цIикIараб гIахьаллъи ва гьунарал рихьизаруна. Амма чIухIбуца (росабазул бутIруз) ва бечедал гIадамаз пачаясул рахъ ккуна ва гьелъие кумекги гьабуна.
Халкъалъул тІибитІи
Азарбижаналъул хьуналгун (севералъулгун) бакътIерхьул рахалда Алазан гIоралдаса Кавказалъул мугIрузул кIудияб балалде щвезегIан магIарулазул чанго росу буго. Гьездасан машгьурал руго ЧIарахъ, Билкан, Хъабахъчули, КIатIихъ росаби. Гьединго магIарулал руго Закатала шагьараздаги гьоркьохъеб хIисабалда Азербайджаналда ругел магIарулазул къадар гIага-шагарго 50 азарго чиясде бахуна.
Ригьикь
Ригьикь ялъуни Ракьуб — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.
Аварал Азарбижаналда
ГІаммал баянал
Закаталаялъул ракь гIадамазе гIумру ва яшав гьабизе цIакъго лъикIаб буго. Гьениб бокьараб пихъ ва тIощел бижула. Гьеб гуребги гьайбатал рохьазда батула женшень, хъазанлихъ гIинтIи (дунялалдаго къанагIатаб, жиндаса гIажаибаб берцинаб махI бугеб нах бахулеб тIегь) ва цогидалги къиматал хъурдул.
Ригьикь
География
Росу буго РакьубгӀоралъул рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 9 км-ялъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Аварал Азарбижаналда
МацІ
Гьезул мацI дагьаб сверараб буго магIарул бол мацIалдаса. ГIелмуялда абула магIарул мацIалъул закаталазул диалект абун. Гьеб диалект гIагараб буго гьидерил ва къаралазул кIалъаялда.
Ригьикь
РегӀелал
МО «село Ратлуб»
Гъодоберисел
Гъодоберисел (гъодоб. гъибдиди) - магIарул халкъаде гъорлъ унеб гьитIинаб миллат. ГIадамазул къадар — 8 азарго чи.
МацI
Гъодобери мацI буго Шималияб Кавказалъул мацI.
Венграл
Венграл (бал. magyarok) — Венгриялда бугеб миллат. Къадар 14,5 миллионалде бахула.
ГӀандуникӀил васият
ГІандуникІил васият — буго Авариялъул хан ГІандуникІица жиндирго вацасул вас Булачие гьабураб васият.
ТарихчагIаз гьеб документалда абулеб буго Булачиде гуребги Авариялъул хадусел ханзабаздеги бугеб ахIиянги (воззвание).
ГIандуникIил васият – ахIи къабул гьабун буго ГIандимагIарда ханзабазул, гIалимзабазул, гIакъилзабазул ва хутIарал гIадамазулги данделъиялда.
Васият-ахIиялъул, хъвай-хъвагIай гьабун буго Хунзахъ росдал къади ГIандиса ГIалимирзаца. Гьале гьеб.
Баянал
Булач-нуцалие букIараб магъало.
Гьесие букIун буго кинабниги рукъалдаса цо-цо соналъе къали тIорщалил. ЧIегIерхIайваназдасаги букIун буго кинабго нус-нус рукъалдаса цо-цо оц цо-цо соналъе.
ГIиялги букIун буго нусго чахъу бугев чиясдаса цо-цо чахъу.
Ххамилги букIун буго базарганасдаса цо дарайдулги цо исхъалидулги цо-цо туп. Пихъаздасаги букIун буго гъабу чIарав чиясдаса цо чIеп (цIолбол батилаха Н.ГI.).
Жиндир чи чIвачIев чи чIвани, гьесдасаги букIун буго нусго чахъу. Ругъун лъурав чиясдасаги букIун буго цо оц.
Булач-нуцал абун вукIун вуго Хунздерил хан. Гьев вукIун вуго АмирсултIанасул вас. Гьевги Баяр ГIабас – Суракъатил вас, нуцалилан жинди тIокIцIар абулев.
Портал:Медицина
← БетӀераб гьумералде нахъруссине
ТӀаса лъугьа, жеги хӀадурун гьечӀо.
ХӀадуре дуца, бажарулеб батани!
Сура (Къуръан)
Сура  — Къуръаналъул бутІа.
Къуръаналда жаниб буго 114 сура.
Гьел рикьула кІиго тайпаялда: маккаялъулазда ва мадинаялъулазда.
Портал:Спорт
← БетӀераб гьумералде нахъруссине
ТӀаса лъугьа, жеги хӀадурун гьечӀо.
ХӀадуре дуца, бажарулеб батани!
Грекал
Грекал яги Юнанал (бал. Έλληνες) — Юнаналда бугеб миллат. Къадар 16 миллионалде бахула.
Мажгит
Мажги́т (مسجد‎‎ - ма́сджид) - ккола бусурбабазул как балеб рукъ.
Айя София
Айя София — Истамбулалда бугеб, килисалъун банги букІун, хадуб мажгиталде сверизабураб ва гьанже музейлъун бугеб мина.
Лъондода
Лъондода — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
ГӀадамал
2014 соналъул хъвай-хъвагӀазда рекъон Лъондода вуго 492 чи.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ - Агъвалиялдасан 14 км рикӀкӀад буго
Гьириял
Гьириял яги Осетиял ( / дигор. дигорæ, дигорæнттæ) — Кавказалда, Гьиристаналда бугеб миллат. Къадар — 700 азарго чи.
Гьунзисел
Гьунзисел (гьун. гьунзалъ, хунзалис, энзеби, унзо) — Кавказалда гIумру гьабулел ва магIарулазда гъорлъе унеб жамагIат. Къадар — 2,8 азарго чи. Аслияб къагIидалъ гьел руго ЦIунтIа районалъул Кьадал муниципалитеталда ва Къварели районалъул ЦIияб росу муниципалитеталда. Жеги гIемер гьунзисел руго Гъизилюрт районалъул Стальское росулъ.
КӀкӀаралал
КІкІаралал (кӀар. кирди) — магIарулазде гъорлъ унеб гьитIинаб миллат. Къадар — 6 азарго чи.
ТӀиндисел
ТӀиндисел (тӀин. тиндалы, идери, идарии, идарал) магIарул халкъалде гъорлъ унеб гьитIинаб миллат
ГӀоротӀа
Уна росдал поселениялъул статус бугеб ГӀоротӀа росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда. ГӀоротӀа ккола Хунзахъ мухъалъул бищун чӀахӀиял, халкъги гӀемерал, гьединго бищун басриял росабазул цояблъун.
География
Росу буго Нахъа-Хьиндаллъиялда, Хунзахъ мухъалъул шималиябгин бакътӀерхьудехун. Росдал ракьалъ руго Бакълъул мухъалъулгун гӀурхъи цурал. Хунзахъ мухъалъул ГӀоротӀа росдал мадугьалихъ руго Харахьи, Коло-Хьиндахъ, МочӀохъ, ГьамищтӀа росабазул территориял. Мухъалъул жанубалда буго ГӀоротӀа росдал администрациялда тӀад бугеб анклавги.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
БуцӀра росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 12,32 км².
ЛъагӀелухъ
ЛъагӀелухъ — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. ЛъагӀелухъ росдал боялъул административияб марказ.
География
Росу буго ХӀебдаречӀчӀ лъарал рагӀалда Хунзахъ мухъалъул шималиябгин бакътӀерхьул рахъалда, Хунзахъа 17 км-ялъ рикӀкӀад.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ЧӀамалал
ЧӀамалал (чӀам. чамала-ди) — магIарул халкъалде гъорлъ унеб гьитIинаб миллат Къадар — 19,5 азарго чи.
Нейл Армстронг
Нейл Армстронг (Neil Alden Armstrong; 1930–2012), Америкаялъул астронавт.
Космосалда, моцIалда тIад как ахIулеб рагIун хадуб Исламалде вачIана.
Сура Али ГӀимран
Сура букІана рештІун Мадинаялда ва гьелда жаниб буго 200 аят. Гьеб сура жаниб буго 3480 рагІал ва 14525 хІарпал.
Адабият
Адабият ялъуни литература гӀатӀидаб магӀнаялда — хъварал хӀалтӀабазул мажмугӀ, гьединго гьеб хӀалтӀизабула дагьабги хасаб магӀнаялда гьунарлъиялъул форма хӀисабалда ругел асаразе, хасго прозаикияб гьунарияб адабияталъе, драмаялъе ва поэзиялъе. Ахирисел гӀасрабазда гьеб термин гӀатӀид гьабуна гъорлъе жиндир гӀемерисеб хъван бугеб кӀалзул адабиятги бачун. Адабият ккола лъай ва рекӀелгъей хъваялъул, цӀуниялъул ва цоцахъе кьеялъул къагӀида.
Гьунарлъиялъул форма хӀисабалда, адабияталъ гъорлъе рачине бегьула гьединго гьунарияб-гуреб (гӀалмияб) адабияталъул батӀи-батӀиял жанрал — автобиография, къохъваял, мемуарал, рисалатал, эссеял. ГӀатӀидат баянкьеялда рекъон, адабияталъ гъорлъе рачуна гьунариял-гурел тӀахьал, макъалаби ва цогидаб хасаб темаялдаги хурхараб басмаялде бахъараб информация.
Адабияталъе классифкация гьабула гьеб поэзия, проза ва драма ккеялда бан, гьединго асаразе категоризация гьабула гьел хасал тарихиял периодазда рекъон лъеяздалъун, эстетикиял хаслъиязда яги жанразда рекъонги.
Авар мацӀалъул рикӀкӀен
РикІкІен ккола сундул-букІаниги къадар ва рикІкІунаго гьезул ирга бихьизабулеб каламалъул бутІалъун. Авар мацІалда рикІкІенал руго къадаралъулги (цо, кІиго, лъабго, анцІго, нусго) иргадулалги (цоабилеб/тІоцебесеб, кІиабилеб, лъабабаилеб, анцІабилеб, нусабилеб). Формабазде ралагьун, рикІкІенал рикьула гІадатаздеги, жубараздеги, гІуцІараздеги.
РикІкІеналъул форма
ГІадатал рикІкІенал ккола цо кьибилалдасан гІуцІарал: цо-ялдаса анцІго-ялде щвезегІан ругелги, гьединго къого, лъеберго, нусго, азарго, миллион. Гьездасан лъугьарал иргадул рикІкІеналги гІадатазде гьоркьоре ккола.
ГIуцІарал рикІкІенал ккола кІиго ва цІикІкІун гІадатал ва журарал рикІкІеназдаса жал лъугьарал: анцІила цо, къоло лъабго, лъебералда ункъго ва ц. Гьел лъугьунаго ахирисеб рикІкІен бугеб хІалалда босула, гьелда церехун кколел рикІкІеназде тІаде -ло, -ла, -да ахирал журала; 11-ялдаса 19-де щвезегІан ругел рикІкІеназда хІалтІизабулеб форма ккола анцІи-ла: анцІила цо, анцІила кІиго, анцІила ичІго; лъабабилеб тартибалъул цІарубакІазда хІалтІизабула къоло: къоло лъабго, къоло ункъго, къоло щуго. Авар мацІалъул рикІкІиналъул система буго къоцІулаб, тІоцебесеб нусил рикІенал лъугьунеб форма — рикІеналъул аслу-къоялда + (анцІила) + гІадатаб рикІкІен: кІикъоялда кІиго, лъабкъоялда анцІила ункъго.
ЦІаралда цадахъ бугеб мехалда къадаралъул рикІкІен жинсалдеги формаялдеги хисуларо, гьелда хадуб бачІунеб цІарги кидаго цолъул формаялда хІалтІизабула: кІиго вас, лъабго яс, анцІго гъветІ.
ЦІаргун цадахъ бугеб мехалъ рикІкІен баянлъун букІуна, амма цІар цадахъ гьечІони, жумлаялда жаниб гьеб ккезе бегьула батІи-батІиял гІахьалбутІабилъун.
Къадаралъул рикІкІен
Къадаралъул рикІкІеналъ бихьизабула рикІкІунеб жоялъул къадар ва гьеб чан? абураб суалалъе жаваблъун бачІуна. Сундул букІаниги къадар гьелъ бихьизабула батІи-батІияб магІнаялда. Авар мацІалда къадаралъул рикІкІенал рикьизе бугьула анлъго тайпаялде.
Иргадул рикІкІен
Иргадул рикІкІеналъ бихьизабула рикІкІунеб жоялъул ирга ва чанабилеб? абураб суалалъе жаваблъунги бачІуна. Лъугьуна къадаралъул рикІкІеналъул -го ахирги нахъе рехун, аслуялде тІаде жинсалдеги формаялдеги балагьун -абилев, -абилей, -абилеб, -абилел ахиралги журан: кІи-го — кІи-абилев (кІиабилей, кІиабилеб, кІиабилел), анц1го — анц1абилеб, нусго — нусабилеб.
ЦІаргун бугеб мехалда иргадул рикІкІен цолъул яги гІемерлъул формаялъулъ ва жинсалъулъ цІаргун рекъола, амма сифатал гІадинигІрабазде хисуларо: кІиабилев вас, лъабабилей яс, ункъабилеб гьумер, анцІабилел къоял. ЦІарги гьечІого хІалтІизабун бугони, иргадул рикІкІенги, сифаталда релълъун, игІрабазде сверула.
РикІкІен игІрабазде свери
Къадаралъулаб рикІкІеналъул тІелалда гъорлъа тІололъи бичІчІизабулел рикІкІеналги игІрабазде сверула (бакІалъул падежалги гьадинанго руго): Иргадулаб рикІкІен игІрабазде сверула сифатал гІадин цІаргун гьечІеб мехалъ:
Кубачиял
Кубачиял (куб. гӀугбугъан, гӀугбугъант, гӀугъбуг) — Дагъистаналда бугеб миллат. Къадар — 7 азарго чи.
Эхеди КахӀиб жамагӀат
Эхеди КахIиб жамагIаталде гъорлъе уна жибго Эхеди КахIиб ва ТIинаб ХалакIумур росаби.
Хьонохъ (ЦӀумада мухъ)
Хьонохъ — Дагъистаналъул ЦӀумада мухъалъул росу. Уна Хъварши росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго Хъваршилъарал рагӀалда, росдал боялъул марказ Хъварши росулӀа 2,5 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун ва мухъалъул марказ Агъвалиса 22 км-алъ жанубалдехун.
МухӀамад Рамазанов
Биография
МухIамад гьавуна 27 март 1936 соналда Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республика Болъихъ мухъ росу Гъоркьияб Инхело.
ТIахьал
«Длинный день» — 1980
«Сказка постучалась в дверь» — 1986
«Богач, бедняк и серые разбойники» — 1999
«Звери и птицы хотели учиться» — 2008.
Китай
Кита́й ; расмияб цӀар — Кита́ялъул Халкъияб Респу́блика (КХР),  — Бакъбаккул Азиялда бугеб пачалихъ.
Гьелъул гӀорхьода руго Монголия, Россия, Шималияб Корея, Хъазахъистан, Хъиргъизстан, Таджикистан, Афгъанистан, Гьиндустан, Непал, Бутан, Мьянма, Вьетнам, Лаос, Пилиппинал ве Жанубияб Корея. ГӀадамазул кьадар - 1 347 374 752 чи.
Тахшагьар — Пекин.
Байрахъ-багӀараб кьер, КӀудаб МоцӀ ве унку моцӀал.
Ракьалъул гӀатӀилъи — 9596960 км. Расмияб валюта — Юань. Ху Дзинтао — Китаялъул президент.
ХӀоцоса Нажмудин
ХӀоцоса Нажмудин ялъуни Имам Нажмудин (гӀурус мацӀалда Нажмуд[д]ин Гоцинский ; 1859 - 1925), сиясатчи, гӀалимчи ва инсан.
Совет тарих гӀелмуялда ХӀоцосев рикӀкӀунаан гьересияв имамлъун, хъачагъазул цевехъанлъун, хӀарамаб бечелъиялъул бетӀергьанлъун ва гь.ц.
Совет хӀукуматалъе гӀоло гьабураб къеркьеялъул хӏакъалъулъ тӀасан хъварал гӀелмиял хӀалтӀабаздаги цӀализе хъварал асараздаги ХӀоцоса Нажмудинил хӀакъалъулъ хъвалаан кӀудияб рокьукълъигун, гӀадада гӀемераб халкъ гъуризабурав хӀарамзадал хӀакъалъулъ гӀадин. Дагъистаниязул чанго наслуялъул пикруялъулъ куцана Нажмудинасдехун рокьукълъи. Гьелдаса хадуб цӀакъ захӀмат букӀана ва гьанжеги буго гӀадамазда къабул гьабизабизе гьесул хӀакъалъулъ абураб ритӀухъаб рагӀиги гьезул пикруялъулъ лъугьараб гьесул чӀегӀераб сураталъухъ гьел батӀайиса ралагьизаризеги.
Жакъа Дагъистаналда цӀакъ гӀемераб адабият, асарал, гӀелмиял хӀалтӀаби руго хъван Совет хӀукуматалъе гӀоло къеркьарал инкъилабчагӀазул хӀакъалъулъ. Гьезул хӀакъалъулъ рахъун руго кинопилмал, гьарун руго телевидениялда рахъарал параграмаби, гьезул цӀарал кьун руго шагьаразул къватӀазе, росабазе ва гь. ц.
1917 соналъул 5 ноябралда чачаназул гьариялда рекъон, ХӀоцоса Нажмудин вачӀуна Гудермесалде, Чачанистаналда цӀакъго тӀибитӀун букӀараб хъачагълъиялдеги зинаялдеги данде вагӀза гьабизе. Гьеб вагӀзаялда гьес абулеб букӀана:
Октабиралъул инкъилабги Россиялда коммунистазул хӀакимият чӀезабиги ХӀоцоса Нажмудиница къабул гьабичӀо, хӀатта гьелдехун гьесул букӀана тушманлъиялъулаб бербалагьи.
1919 соналъул марталда гӀуцӀана МугӀрузулаб Жумгьурияталъул цӀияб хӀукумат Пишемахо Коцевгун бетӀерлъуда. Гьениве гъорлъе, шаргӀалъул ишазул нухмалъулев хӀисабалда вачана ХӀоцоса Нажмудинги.
1919 соналъул апрелалда МугӀрузулаб Жумгьурияталъул мажлисалъул хӀукмуялда рекъон ХӀоцоса Нажмудин шаргӀалъул ишазул идараялъул бетӀер хӀисабалда вачун вукӀана хӀукуматалъул вакилзабазул гъорлъе Деникинил аскаргун гарачӀвари гьабизе.
МугӀрузулаб Жумгьурият биххун ва хӀукуматалъул бетӀерлъуде генерал МикагӀил Халилов вачӀун хадув Нажмудин данде чӏеялъул рахъалде уна. Гьес къабул гьабичӀо Халиловасул хӀукуматги гьелда хадуб бачӀараб коммунистазул низамги.
1920-1921 соназда имам Нажмудин вукӀана Совет хӀукуматалде данде Дагъистаналъул халкъаз гьабулеб рагъулаб хӀаракаталъул гӀуцӀарухъанги нухмалъуливги. Гьеб хӀаракат БагӀар Аскаралъ къинабун хадуб ва Дагъистаналда Совет хӀукумат тӀубан щулалъаго, 1921 соналъул маялда ХӀоцоса Нажмудин лъазавун вукӀана Дагъистан халкъалъул тушманлъун ва гьев вахчарилев вукӀана Дагъистаналъулги Чачанистаналъулги ракьалда.
1925 соналда имам Нажмудин ккуна ва Хьундасеб Кавказалъул караялъул ОГПУ-ялъул хӀукмуялда рекъон гьесие чӀвазе къотӀула.
Дагъистаналъул тарихияб адабияталда ахираб заманалде щвезегӀан букӀинчӀо ХӀоцоса Нажмудинил гӀумруялъеги хӀаракаталъеги битӀараб ва хӀакъикъияб къимат кьураб асар.
ГӀицӀго 2005 соналда бахъана басмаялда Нажмудинил хӀакъалъулъ лъикӀаб, рагӀа-ракьанде щун, гьесул бечедаб гӀумруги, гӀелмуги, хӀаракатги баян гьабураб тӀехь – «ХӀоцоса Нажмудин: ХХ гӀасруялъул тӀоцебесеб ункъил бутӀаялда Дагъистаналда жамгӀиябгун сиясияб къеркьей». Гьеб къиматаб хӀалтӀи хъварав чи ккола тарихиял гӀелмабазул доктор ХӀажи-Мурад Доногъо.
Живго имам Нажмудин чӀвана Ростов шагьаралда 1925 соналъул 15 октябралда.
КигӀан коммунистазул заманалда Нажмудин халкъалда кӀочон тезавизе хӀаракат бахъаниги, гьев кӀудияв мужагьид, гьунар тӀокӀкӀав гӀалимчи, чилъи кӀудияв инсан, гӀагараб халкъалда кӀочон течӀо ва тезе гьечӀо. Щибниги щаклъи гьечӀо, гьесул цӀаралъги, гӀумруялъги, хӀаракаталъги гӀагараб заманалда жаниб жиндирго мустахӀикъаб бакӀ кквелеблъи Дагъистаналъулги Кавказалъулги тарихалда.
Аят
Аят ''' — Къуръаналъул сурабазул бутІа.
Къуръаналда жаниб буго 6236 аят.
Мисалалъе, АлхІамалъул тІоцебесеб аят:
Абакаров, Абакарил Къади
Абака́рил Къади́ Абака́ров (26 апрел 9 май 1913 сон — 29 феврал 1948 сон) — КӀудияб ВатӀанияб рагъул гӀахьалчи, СССРалъул багьадур (1946).
Биография
Гьавуна 26 апрелалъ 9 май моцӀалъ 1913 соналъ Дагъистаналъул ЦӀумада мухъалъул Эчеда росулъ. Аварав. Байбихьулеб цӀали швана.
Рагъда ахӀана 1942 соналъул феврал моцӀалъ. 1944 соналъ ВКП(б) гъорлъ лъугӀана.
17 апрелалъ 1945 соналъ «Вербиг» маххул нухлул станция цӀунулаго (Зелов шагьаралъул шималгун-бакъбаккул рахъ) гьесда тӀад къараб отрядалъ 7 танкги, 2 штурмалъул ярагъги анцӀго фашистги гъурана, живго Къади Абакаровас 5 танк ва цо штурмалъул ярагъ гъурана.
15 маялъ 1946 соналъ СССРалъул ТӀадегӀнаб Советалъул Президиумалъул Указалда рекъон старшина Абакаров Къадие кьола Советияб Союзалъул багьадур абураб цӀар ва Ленинил орденги «Меседил цӀваги» кьола.
ЦӀараки
ЦIараки жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЦIараки росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Абакаров, Абакарил Къади
Биография
1945 соналъул ахиралда Къади Абакаровасе демобилизация гьабуна.
ХӀалтӀулев вукӀана цин ЦӀумада мухъалъул Агъвали росдал школаялда, хадув мухъалъул бича-хисиялъул бутӀаялъул кӀудиявлъун, ва гьелдаса хадув сберкассаялъул бетӀерлъун.
Хвана 29 февралалъ 1948 соанлъ.
ЦӀунтӀал
ЦӀунтӀал яги Цезал (цӀун. цIунтIал) — Дагъистаналда ва Гуржиялда  бугеб миллат. Къадар — 28 азарго чи.
Дагъистаналъул ЦИКалъул хӀукмуялдалъун ЦӀунтӀа район гӀуцӀана 1930 соналъул декабралда. Араб соналъул риидал цӀунтӀадерил жамагӀаталъ кӀодо гьабуна район гӀуцӀаралдаса 80 сон тӀубай. Гьеб рохалилаб тадбиралде рачӀун рукӀана ДРялъул хӀукуматалъул вице-премьер, районазул ва шагьаразул бутӀрул. Районалъ бараб 80 соналъул 13 сон гьелъул гӀадамазе талихӀкъосараб букӀанилан абизе ккола. Баянаб букӀахъе, 1944 соналъул 9 марталда СССРалъул Халкъиял Комиссаразул Советалъул (СНК) хӀукмуялда рекъон, ЦӀунтӀа районалъул 46 росдал 1514 цӀараки хӀал гьабун гочинабуна Чачаналде, Ведено районалде. Цезазул ракьал кьуна Гуржи ССРалъул анкьго районалъул магӀишатазул гӀиял хьихьизе риидалилал мучӀдуллъун. ТӀолабго Дагъистаналъул 21 районалдаса Чачаналде битӀун букӀана 5000 цӀараки. Ведено районалда ракъун, къечон, квачан, гьава-бакъалъул ва тӀабигӀиял шартӀал рекъечӀого Аллагьасул къадаралде щвана 3857 чи. Гьедин цезазул миллат мигьлъана 50 проценталъ. Жакъа цӀунтӀадерица рикӀкӀунеб буго республикаялъул цогидал миллатаздаса жал 50 соналъ нахъа хутӀанилан.
Шамхал поселокалда тӀобитӀараб данделъиялда кӀалъазе рахъараз бицана жидерго халкъалъул бугеб къваридаб къисматалъулги, улкаялъул ва республикаялъул нухмалъиялъ кӀвар кьолеб гьечӀолъиялъулги.
Сасикь
Сасикь — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Сасикь росу буго ГӀанди гӀоралъул квегӀаб рахъалда. Гьелда жанисан чвахун уна Къедисан бачӀунеб лъар.
Хъвайни
Хъва́йни — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Рейс 9268
Рейс 9268 -ялъул рукӀине бегьула хадусел магӀнаби:
Жуз (Къуръан)
Жуз ''' — Къуръаналъул бутІа.
Къуръаналда жаниб буго 30 жуз.
Адабият
*
ЦӀада
ЦӀа́да — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб ЦӀада росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
ЦӀада росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
ЛъагӀалил заманаби
ЛъагIалил заманаби
Россиялъул Федерациялъул икълимазул кодал
Россия Федерациялъул икълимазул кодал
ЦӀумада мухъ
ЦӀумада мухъ (Цумадинский райо́н) - Дагъистан жумгьурияталъул мухъ.
Административияб марказ - Агъвали.
ЦӀар
Мухъалъул марказ 1932 соналдаса 1936 соналда щвезегӀан ЦӀумада-ГӀурухъ букӀана, гьенисан бачӀана цӀар. 1936 соналдаса райцентр лъугьана — Агъвали.
2 май
2-абилеб май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 122-абилеб къо (високоснияб соналъ — 123-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 243 къо.
ХӀизб
ХІизб ''' — Къуръаналъул жузалдасан гьитІинаб бутІа (1/60).
Къуръаналда жаниб буго 60 хІизб.
Адабият
*
Синаялъул бащдаб чӀинкӀиллъи
Синаялъул бащдаб чІинкІиллъи, Сина́й (شبه جزيرة سيناء — БагІар ралъдалъ бугеб бащдаб чІинкІиллъи, Азиялъулги Африкаялъулги гӀурхъабазда гьоркьоб кколеб, Египеталъул ракьалъул цо бутӀа. Ракьалъул рахъалъ гьеб рикӀкӀуна Азиялда гъорлъ.
Платон
Платон вукӀана инноватор хъварал диалогазул ва философиялъул диалектикиял формабазул. Гьес рорхана проблемаби, жал хадур теоретикияб философиялъеги практикияб философиялъеги киналниги аслиял къарал лӀугьарал. Гьесул бищун кӀудияб нахъетел ккола Формабазул теория, жиндилӀ Платоница бихьизабун бугеб универсалиязул проблема тӀубай.
Жиндирго малъухъан Сократилаги, жиндирго цӀалдохъан Аристотелдаги цадахъ, Платон ккола философиялъул тарихалъул централияв фигуралъун. Гьесул киналниги гӀадин мехцоял хӀалтӀабазде данде ккун, рикӀкӀуна, Платонил хӀалтӀаби рукӀахъе цӀунун хутӀанилан 2 400-ялдаса цӀикӀкӀун соналъ. Гьезул популарлъи хисардулеблъун букӀун батаниги, Платонил асарал цӀалулаан ва лъазарулаан. Неоплатонизмалдасан Платоница гьединго кӀудияб асар гьабуна хринстианияб ва исламияб философиялде (мисалалъе, Ал-Фарабидалъун). Гьанжесеб мехалда, Алфред Норт Вайтгьедица мащгьурго абухъе: "Европияб философияб традициялъул бищун цӀодоргояб гӀаммаб характеризация буго гьеб Платонихъе баянкьелазул серияздалъун гӀуцӀун букӀин."
Биография
Платонил цебесеб гӀумруялъул ва лъайщвеялъул хӀакъалъулӀ лъалеб жо буго цӀакъ дагьаб. Гьев вукӀана аристократикияб ва ссий бугеб хъизаналдаса. Платон гьавураб заман ва бакӀ мухӀканго лъалеб гьечӀо. НекӀсиял иццазда мугъчӀван, гьанжесел гӀалимзабаз рикӀкӀуна гьев Атеназда яги Айгиналда нилӀеде щвелалде 428 яги 423 соналъ гьавунилан. Жиндирго хӀакъалъулӀ биографияб информация Платоница дагьаб кьолеб буго жиндирго хӀалтӀабалӀ, амма цӀикӀкӀаниселъ гьес мухӀканлъиялъул гӀураб даражаялде рехсолел руго жиндирго гӀагарлъи, гьездаго гъорлӀ кӀиявго вацги, Адемант ва Главкон, жал Сократгун бахӀс гьабулел ругел Республикаялда. Гьел ва цогидал регӀелаз рес кьола нилӀее Платонил хъизаналъул гъветӀ букӀахъинабизе. Рес буго, Платон сапаралъ Италиялде, Сицилиялде, Египеталде ва Киренаялде щвей, кӀикъого сонил ригьда, Платоница кьучӀ лъуна философиялъул схолалъе, Академиялъе, Атенал шагьаралда, Гьекадем яги Академ рохьил рацӀцoалъуда букӀараб ракьул бутӀаялда, хадуб жиндие грек митологиялъул Аттикияв гьерой Академил цӀар кьураб. Академия хӀалтӀулеб букӀана НЩ 84 соналъ гьеб Луций Корнелий Суллаца биххизабизегӀан. ГӀемерал философал цӀалана Академиялда, бищун цӀар аразул цояв вукӀана Аристотел. Диоген Лаэртиясда рекъон, жиндир гӀумруялъул хадусеб заманалъ, Платон вукӀана гъорлӀелъун Сиракузал шагьаралъул политикаялде, гьениб хӀалбихьулеб букӀана Дионисий тиран хисиялъе гьесул лъадул вац Сиракузаздаса Дионидалъун, жив Платоница жиндирго хадувчилъун вахъинавурав, амма хадув Платониде данде вахъарав. Дионисий хун хадув, Платонил Анкьабилеб къагъаталда рекъон, Дионица гьарана Платонид Сиракузазде нахъвуссаян II Дионисийил мугӀалимлъун вахъине; II Дионисица Платонил малълъ боснилан кколеб букӀана, амма ахир-къадги гьелъул мотив бичӀчӀарав гьес къватӀиве гъуна Дион ва Платонги хӀал гьабун ккуна. Платон ахирги Сиракузаздаса нахъе ана. БатӀи-батӀиял иццазда рехсон буго Платон хвей. Цояб гьисториялъ, жиб цо тӀутӀураб манускрипталде мугъчӀвараб, абулеб буго Платон боснов хванилан, гӀолохъанай трак ясалъе гьесие флейтадул бакъан бачунаго. Цогидаб традициялъ абулеб буго Платон бертадулаб квана-гьекъеялда хванилан. Гьеб бицен мугъчӀвараб буго Лаэрталдаса Диогенил лъабабилеб гӀасруялда вукӀарав Александриялдаса Гьермиппил биценалде гьабураб регӀелалде. Тертуллианида рекъон, Платон хвана кьижаралъув.
Цитатиял хӀалтӀаби
ТӀоцереял хӀалтӀаби (грек ва рум)
РукугӀ
РукугІ (ركوع; какилъ къули) - какил рукнабаздасан цояб.
Кверазул хъатал наказде гӀунтӀуледухъ, цоги жоялъе гӀоло гуреб гӀицӀго какие гӀоло къулизе ккола, къулараб бакӀалда лахӀзаталъгӀаги чӀезеги ккола.
ХӀетав-росу
ХIетав-росу ккола Билкан районалда Тулуязулросу жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Илишуб
Илишуб (İlisu, ) — Азарбижаналъул КахІиб мухъалъул росо. Цебе Илишуб султІанаталда гъорлъе унаан. Росо гІуцІана цІахураца. ГIадамазул къадар де бахуна. 49 тухум ва 7 авал бугеб росу ккола гьеб. Тухумазда гьоркьор руго кидаго гьннирго чIаралги, Дагъистаналдаса (Хунзахъ - Мухтарилал, ЧIухъ - Мамалал, Кьенсерухъ - Хужаял ва гь.ц.) рачIаралги. МагIарул тухум-кьибил бугел чагIазул росулъ 70% буго.
Морис Бюкай
Морис Бюкай (1920 – 1998) франциялъул гIалимчи, хъвадарухъан.
Россиялъул Федерациялъул федералиял округал
Россия Федерациялъул федера́лиял икълимал гІуцІана, улкаялъул президент Владимир Путинил № 849 амруялда рекъон 13 маялъ 2000 соналъ.
ГІуцІараб заманаялъ гьеб букІана анкьго округ. 2010 соналъул 19 январалъ Россиялъул президент Медведевасул амруялдалъун, гІуцІана цияб ШКФИ, гьединлъидал лъугьана микьго икълим.
Щибаб икълималда тІад тун вуго, пачалихъалъул президентасул тІадкъаял тІуралев ва бихьизабун буго икълималъул центр.
Централияб федералияб икълим
Федералияб икълималъул центр — Москва
Жанубияб федералияб икълим
Федералияб икълималъул центр — Ростов-Доналда
РикІкІада-Бакъбаккул федералияб икълим
Федералияб икълималъул центр — Хабаровск
Сибиралъул федералияб икълим
Федералияб икълималъул центр — Новосибирск
Уралалъул федералияб икълим
Федералияб икълималъул центр — Екатеринбург
Приволгаялъул федералияб икълим
Федералияб икълималъул центр Нижний Новгород
Шималияб Кавказалъул федералияб икълим
Федералияб икълималъул центр — Пятигорск
Халабтала жамагӀат
Халабтала жамагIаталде гъорлъе уна жибго Халабтала, Квешхъутан ва Qımırlı росаби.
Мущули
Мущули — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Мущули росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
География
Росу буго Хунзахъ мухъалъул бакътӀерхьуда, мухъалъул марказ Хунзахъа 20 км-алъ рикӀкӀад. Ккола Нахъахьиндаллъиялъул росу.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
Мущули росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 11,61 км².
МацӀ
МацІ ккола коммуникациялъул структурлъизбураб система. ГІатІидб магІнаялда, гьеб ккола коммуникациялъул къагІида, жинде гъорлъе инсаниял мацІал хІалтІизаби бачунеб. МацІал лъазарулеб ва гьезул гІелмияб цІех-рех гьабулеб гІелму ккола лингвистика.
Инсаниял мацІазул къадарал, рикІкІиналде балагьун, бахуна 5 000-ялдаса 7 000-ялде. Амма бокьараб дурусаб къимат кьей бараб буго мацІалдаги мацІалъул свериялдаги (диалекталдаги) гьоркьоб бугеб батІалъиялда (ддихотомиялд). ТІабигІиял мацІазда кІалъала ва хъвадарул, амма бокьараб мацІ кодлъизабизе бегьула кІиабилел медиабазде гьаракь рагІиялъул, визуалиял ва тактилиял стимулаздалъун — мисалалъе, хъвавул формаялда, кверзул ишарабазда яги Брайлил хатІалда. Гьебги лъугьуна инсанасул мацІ модаллъиялда бараб гьечІолъиялъ.
Инхоса ГӀалихӀажияв
Инхоса ГӀалихӀажияв (ТӀаса Инхо, Шималияб Кавказалъул имамат, 1845 — Андирай, Дагъистаналъул вилаят, 1889) — кӀудияв авар шагӀир, гӀалимчи, адабияталъул мацI камилго къачIарав кIудияв рагIул устар.
ГӀумрухъвай
ГӀалихӀажияв гьавуна 1845 соналъ гӀадатав аварав ГъазимухӀаммадил хъизаналда ТӀаса Инхо росулъ. 12 сон базегӀан цӀалана ГӀалихӀажияв росдал мадрасаялда, гьелдаса хадув инсуца гьев цӀализе витӀана Миякьове ГӀумархӀажиде цеве. Гьенив 10 соналъги цӀалун, гьев нахъвуссана гӀагараб росулъе. Гьелдаса хадуб, гӀарадерил жамагӀаталъул гьариялда рекъон, ГӀалихӀажияс тӀаде босула ГӀоротӀа росдае дибирлъи гьаби, лъабго соналъ хӀалтӀула гьенив
МутагӀиллъуда
ГӀалихӀажияв цӀалулев вукӀана мутагӀиллъун ЧӀикӀаб, Миякьоб ГӀумархӀажида, Гъадарив Къурбанов Къадида аскӀов. Гьесул букӀана лакайдул тӀажу, гурде ва цебебухь, гьелда гъоркьан ретӀелги букӀунароан. Цо нухалда ЧӀикӀаса гьоболас ГӀалихӀажиясухъе кьун pyro кьагӀазул тахтабазул гьабураб тӀимугъги чакмаялги ретӀине, тӀад лъезе хъурайсинтӀагъурги. Гьесухъги балагьун, гьоболас цӀакь рекъолин абун буго. Амма ГӀалихӀажияс гьеб ретӀел тӀаса бахъун буго, гьоболасе кӀудияб баркалаги кьун, гьесухъе кьун буго, жиндие насиб гьечӀиланги абун. Гьесул сахаватаб ракӀалдаги, чияр жо анищан кколареб гӀамалалдаги гьобол цӀакъ бахиллъун вуго. ЧӀикӀаб цӀалулаго, дибирас цо-цо свера-тиризе гьазие изну кьолеб букӀун буго. МутагӀилзаби лъел цӀeзe ясал рачӀунеб бакӀалде иццде унел pyкӀyн pyгo. Лъимги цӀун, ячӀуней цо берцинай яс гьазда данде ккун йиго. Гьелдеги валагьун, ГӀалихӀажияс гьадин абун буго:
АскӀор рукӀарал мутагӀилзабаз гьасда гьикъун буго, бегьилищ дуца ясалде гьединаб кечӀ рикӀкӀинеян. ГӀалихӀажияс бегьилилан жаваб кьун буго, щай абуни, гъолъие гъоб кечӀ рагӀизе цӀакъ бокьанилан. ГӀалихӀажияв кечӀ гьабизе гӀeмep ургъизе кколарев вукӀун вуго. Вачун бихьизабураб, яги бицараб гӀолаанила кечӀ рикӀкӀине, цебего гьеб ургъараб гӀадин. Миякьоса ГӀумархӀажица цо дарс кьурабго, ГӀалихӀажияс кинабго peкӀeлъе тӀолаанила, цинги нахъияб къояль дарс кьураб тӀехьалъул хӀасил гъос ГӀyмapхӀажие бицунаанила. Инхоса Лабазан-дибир абулев чи ун вуго ГӀалихӀажиясде аскӀове цӀализе, дос цо дарс кьурабго рекӀелъе гӀелму тӀолаанила. Жиндица гӀелму босизе ва жиндиль бугеб цогиясе кьезеги кӀудияб гьунар, махщел букӀун буго гьесул.
Рузман сордояль жидеего нигӀматал кьеян гьаризе гӀадамазул рукъзабахъе унаго, кинацаго цеве тӀамулаанила ГӀалихӀажияв. Гьев, хасаб макъанун, назмуялда рекъезабун, хитӀаб гьабун кӀалъалаанила гӀaдамаздехун: «ГӀадамалчагӀи, хирияб сордо буго, кири батила. НигӀматал гьарза гьареги, балагьал рикӀкӀад гьареги, халатаб гӀумру, чорхое сахлъи, рукъалъе бечелъи, боцӀуда баркат, цӀoгьoдaca рахъи, хъурмидаса цӀуни, цӀа рикӀкӀалъи, лъим гӀaгарлъи, иманалда хвей, ахират лъикӀаб, бокьун кьей, кьун босе, кьолелда разилъе, малъулел гӀемерлъаги, лъалел гьарзалъаги, лъикӀаб — аскӀоб, квешаб — рикӀкӀад, бихьаралде щукру, щваралде иман, Аллагь гурхӀи, хӀадис бокьи, хӀакъаб бичун, тӀекъаб нахъе, хъвараб бихьи, кьураб боси, ахӀи-xӀyp гӀодоб, гӀoдop риччай халат, балагьазде сабру, рахӀматазда рохи, рекӀелъ иман, aскӀoв вали, босизе гӀедерлъи, бичизе кӀвахӀаллъи, аскӀор гьуинлъи, гьобол хиралъи, херазе талихӀ, бахӀаразе рохел, хъизан рекъон, рукь бохун, абурай йокьи, йокьарай щвей, щивав мурадалде щвей, мунагьал гьарунгутӀи, гьарурал чури, мурад тӀубай, тӀаде цӀикӀкӀин, цӀияб эркенлъи, ахӀизе талихӀ, тухумазе рохел».
Ясал ва къоролзаби ругеб рокъобе рикӀкӀунаан: «Гьарарасе кьеги, вокьарасе щваги, рукӀкӀенгун шагьарарай, мергогун зурзударай, зарукь тӀала ккурай, тӀаде щваралгун журарай, гьабизе кверда лъалей, кваназе нахуллъарай, хурибе квер битӀарай, корохъе бох бегьарай, хъандирогун хурхарай, хадирогун лебалай, хъизан-рукъгун гьуинай, гьабулелъухь урхъарай, рат1лил устар цӀарулай, цӀаха бесси хӀадурай, гъасда цӀa лъалей, цӀел хинлъи лъалей, халкъалъ къадру ккурай, къватӀиего машгьурай»
2 сентябр
2-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 245-абилеб къо (високоснияб соналъ — 246-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 120 къо.
Чало
Чало — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Сужуд
Сужуд (سُجود []) яги сажда (ُسجدة []) - какил рукнабаздасан цояб.
Чало
Хуштала росабазда гъорлъ уна.
Сужуд
Сужда гьабизе ккола, пардав гьечӀого нодо гӀодобги лъун, кверал, накаби, хӀатӀил килщазул гъоркьияб рахъал гӀодобги лъун, нодоялъул дагьабгӀаги бакӀлъи гӀодоб ракьалде щвеледухъ, как тун батӀияб жоялъе гӀологи гуреб. РохокъотӀиялъул бакӀ кӀигъуждудаса борхун букӀунедухъ, суждаялде ун хадуса цо лахӀзаталъгӀаги гьенив чӀейгун цадахъ.
3 сентябр
3-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 246-абилеб къо (високоснияб соналъ — 247-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 119 къо.
Гъалгъаял
Гъалгъаял яги Ингушал (ингуш. ГӀалгӀай) — Кавказалда бугеб миллат. Къадар дунялалда — 1 млн чи.
Нахъисеб кьералъул рагьарал
Нахъисеб кьералъул рагьарал — кІалъалел цо-цо мацІазда ругел рагьарал гьаракьазул класс. Гьеб класс баян гьабулеб тӀабгӀ ккола мацІалъул бищун борхатаб бакІ цогидалде данде ккун кІалалъул нахъисеб рахъалда букІин, рагьукъал лъугьунаго гІадин калмалъул нух чІедерлъизабичІого. Нахъисел рагьаразде гьединго цо-цо абула бецІал рагьарал-иланги, щай гурелъул цебесеб кьералъул рагьаразде данде ккун гьел дагьабги бецІго абулел рукІиналъ.
Нахъисеб кьералъул хӀалуцинчӀел рагьарал хІакъикъаталдаги, ккола нахъисеб кьералъул рагьаразул цо тайпалъун; цониги мацІалда, лъалеб жо, данде лъоларо нахъиселги нахъе гІагаралги рагьарал гІицІго кьерлъиялде балагьун.
Артикуляция
Нахъисел рагьаразул артикуляциялъул цоккураб категория гьечІо, амма гьел рукІине бегьула рорхарал рагьараллъун, мисалалъе гІадал, яги нахъе цІцІараллъун, мисалалъе,  гІадал.