cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)
Тарих
Гьанже бугеб росдал тарих байбихьула ГьацIалухъ росулъа рачIарал гӀадамаз ЦӀалъ абураб бакӀалда росуялъе кьучӀ лъуралдаса (гьецIел-хьиндалилан буго абиги). Росдае кьучӀ лъуразул цӀарал цӀунун хутӀун руго, гьелги руго: ГIаликIо, Сайид, ГIумардибир, ГIабдулмуъмин, Чакар, Залихай, ГIашурай, ГьитIинагIали; гьезул тухамалъул цӀарги букIун буго ГIалкIал абун. Жакъа къоялъги гьеб ЦIалъ, басрияб росу букIараб бакIалда, руго рукъзабазул хутIарал кьучӀал, жеги ратизе бегьула гьенир цIа бакулел рукIараб бакIазул лъалкIал.
XVӀӀ гIасруялъул ахиралда ЦIалъ букIараб росуги тун, гӀадамал рахъун руго гъоркьегIан, гьабсагIат бугеб росдал Гьажукь авал бугеб бакIалде. Биценал руго, рахъиналъе гIилла букIанин ЦIалъ борхьал гIемерлъи, гьез лъимал гъанкъи. Цоги гIилла букIун батизе бегула ЦIалъ лъим мукъсанлъи. Гьеб ритIухъ гьабизе бегьула гьабсагIат бугеб росдал Гажукь авалалъул бищун басрияб рохен лъаралде аскIобе кколедухъ бан букӀиналъ. Росдал анкьгоялде гIунтIун рукIун руго хабзалаби, амма гьабсагIат цо гурони гьечIо. Гьеб хабзалалъ батараб бищун басрияб заниялъе буго лъабнусидаса цIикIкIараб сон. Гьелдаса формалго рикIкIине бегьула гьабсагIат бугеб росдае ругел санал.
ЦIалъ бакI тедал, гIадамаз цIияб росу бана лъаралда аскӀоб, гьабсагIаб бугеб Гажукь авалалдаса гъоркегIан; абула, габсагIат бугеб мажгиталда гъоркъехун 50 рукъ букIанин (гьабсагIат буго 3–4 рукъ). 1845 соналъул риидал кIудияб лъар бачIун, рукъзалги, гьениб букIараб мажгитги хвезарун руго. ЦIияб мажгит бан буго 1847 соналъ (гьедин хъван буго мажгиталда жаниб), мажгит буго жакъа къоялъги.
1830–1835 саназда росулъ байбихьун буго батӀатӀ (картошка) гIезабизе. ТIоцебе гьеб байбихьун буго Чупалав абулев чияс; гьесие картошка битIун бачIун буго Хунзахъа Хъайтмаз абулев гьоболас, гьес, живго вачIун, малъунги буго картошка хIалтIизабизе.
Хьиндахъ росу букIана Авар нуцаллъиялъул гIадатияб росу. Росдаца нуцалзабазе кьолаан ккураб къадаралъул магъало; хасаб гьабун росдада лъураб магъало букIана цIулакьудал цIулал рахъу, жибги чередизе хIалIизе гьабулеб букIараб. Росулъ букIун буго кIудияб квенд, жаниб цIул бухIун рахъу бахъулеб.
Батараб хъвай-хъвагIиялда буго: гьижраялъул 1310 соналъ (1889 сон) росулъ ракь багъарун, гIемерал чагIи хванин.
Кавказалъул рагъда Хьиндахъа гIахьаллъун руго Чондотилавги Чухъилдибирги (гьел шагьидлъун руго АхIулгохIда). Имам Шамилги муридзабигун вачIун вукIун вуго Хьиндахъе; гьениб шаригIаталъе кьучIги батун, Шамил нахъвуссун вуго ЦIатанихъе.
Имаматалъул заманлда Хьиндахъ росу букӀана буго Нахъа-Хьиндалъиялъул наиблъиялде гъорлъ.
Хьиндахъ росу чангIо нухалъ бухIун буго. ГIемераб тунка-гIуси букIун буго ГIоротIа росдалгун. ГIарадерица дагIба балеб букIун буго Хьиндахъ росдлал ракьазда. ДандбитIун бугеб рахъалдасан Дидиколо аблеб магъил хIалтIулел чагIазде гулла балеб букIун буго гIарадерица, гьелъ хурзал рекьизе кколел рукIун руго къасе мехалъ, оцазул лъурдузда нартил чирахъалги ран. Рес къотIараб бакIалде ккараб мехалъ, хиндахъа руччаби ун руго рузман къоялъ Унсоколое, тIаса кIазалги рахъун гьарун буго гьезул жамагIатплда кумек гьабеян. Унсоколоса Хьиндахъе рачIун руго 50 рекIарав; гьез лъазабун буго гIарадерил жамагIаталда росдада хъвагеян.
Граждан рагъул саназ росдаца большевиказде дандечIей гьабуна. 1919 соналъ большевикал рачIана МагIарул рагIалде, гьенисен росдаде тIаде базе байбихьана гIарадул гулла. ГIадамал росуги тун гочана Килалъе ва гьенир рукIана кӀиго моцIица. Большевикал лъугьана чIобоголъараб росулъе, росу тун инчIого ратарал гIадамалги чIван, бата-кIвараб жоги бикъун, гьез росу чIунтIизабун тана.
1920 соналъ росулъ байбихьана цIадул унти. 1920−1922 саназда росулӀ лъуна Совет низам. ВЦИКалъул 1921 соналъул 20 январалъул декреталдалъун гIуцIана Авар сверухълъиялъул ЦIатIанихъ бутӀаялде кколеб Хьиндахъ росдал шура. 1928 соналъ Хьиндахъ росу ана цIияб гIуцIараб Хунзахъ мухъалде гъорлӀе. 1930 соналъ росулӀ рагьана школа. 1936 соналъ гIуцIана Калининил цIаралда бугеб совхоз; гьениб букIана 148 цIараки, 35 гектар мегъалъул, 45 гектар ахазул, 125 хIайван, 220 чахъу-цIцIеги. ВДНХ-ялъул дугъги, чанго орденги босун букIана колхозалъ.
КIудияб ВатIанияб рагъде Хьиндахъаги Колосаги ана 68 чи, гьезул 36 чи нахъ вуссинчIо.
1948 соналъ росулъ рагьана анкьго соналъул школа-интернат, гьенир цIалулаан Колоса, Гьарадерихъа, ГIочIлоса лъимал.
П. В. С. ДАССРалъул 1954 соналъул 18 августалъул амруялдалъун Хьиндахъ росдал совет къана, росу бачана ГIоротIа росдал советалде гъорлӀе. 12 соналдаса гьебго П. В. С. ДАССРалъул 1966 соналъул 17 январалъул асруялдалъун Хьиндахъги Кологи гъорлӀеги унеб Хьиндахъ росдал шура букӀахъинабуна.
1965 соналъ кIиябго росдада гьоркьоб рагьана цIияб школа. Гьеб школа гьоркьохъеблъун лӀугьана 1975 соналъ. 2010 соналъ бана цIияб кIитIалаяб школа.
Жанисеб гӀуцӀи
Хьиндахъ росу бикьула ункъго авалалде: Гажукь, Бакьулъ авал, Онсоди, ГьаматӀа.
Рутул
Рутул (МыхІа) — Дагъистаналду бугеб мугІрузул росо, Рутул мухъалъул ва «Рутул» росдал боялъул административияб центр.
ГІадамазул къадар
2002 соналъул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон, росдал миллияб гІуцІи:
Цивилизация
Цивилизация (civis — ватІанчилъиялъулаб, пачалихъияб абураб рагІудаса) — комплексияб жамгІият, жиндие сипат-сурат гьабулеб шагьарияб цебетІеялдалъун, жамгІияб стратификациялдалъун, бетІерлъи гьабиялъул формаялдалъун ва коммуникациялул симболикияб системаялдалъун (хъвай-хъвагІи гІадал).
Цивилизациял ратІа тІечІого рухьарал рукІуна ва тІадеги мухІкан гьарула цогидал жамгІиялги сиясиялгин экономикаял сипат-суратаз: централизация, гІадамал рукІа, цогидал рухІчІаголъаби рукІа рукъалде руссинари, захІматалъул специализация, маданиябгин интеграллъараб прогрессалъулаб ва тІадегІанлъиялъулаб идеалогия, монументалияб архитектура, магъалалъи, росдал магІишаталда ва экспансионизмалда рай гІадал.
Тарихияб рахъалъ "цивилизация" гІемерисеб бичІчІулеб букІана дагьабги кІудияб ва "цебетІураб" маданият хІисабалда, дагьалги гІисинал, примитивиял маданиятазде данде жал лъолел. Гьеб гІатІидаб магІнаялда цивилизация данде лъола централлъичІел къавмазулал жамгІиятазде, жидеде гъорлъе гочарулел гІухьбузулги, неолитикиял жамгІиятазулги ялъуни чанахъаби-бакІарунчагІазулги маданиятал рачунел; амма цо-цо гьел данде лъола гьединго маданиятазда, жал жибго цивилизациялда жанир ратараздеги. Цивилизациял ккола гІуцІарал, гІемер чи вугел чІчІей бугел бакІал, иерархиял жамгІиял классазде рикьарал, бетІерлъуда элитаги бугел, гьезие мутІигІлъулеб росдалаб халкъги бугел, жинца интенсивияб росдал магІишатги, даран-базарги гьабулеб, гІиси-бикъинаб мануфактураги бугеб, магІдан-къоноги бахъулеб. Цивилизациялъ концентратлъизабула къуват, хутІараб тІабигІаталда, гьенибго гъорлъ инсанияталдаги тІад кверщел тІибитІизабулаго.
Цивилизация, гьелъул этимологиялда рекъон (ралагье гъорлкьегІан), буго байбихьудасанго шагьаразда хурхараб бичІчІи. Бищун цебесеб цивилизация бакки хурхараб буго неолитикияб революциялъул ахирисел этапазда, жиндир кульминациялъун гІахьалго хехаб шагьаралъулаб революциялъулги ва жиндирсиясияб цебетІей бетІерлъул элита баккиялда хурхараб пачалихъал лъугьиналъулги процесслъун бугел.
UTC+3:00
UTC+3 — сагІтазул зона, жиб хадусел пачалихъазда ва территориязда хІалтІизабулеб:
Грек мацӀ
Грек мацІ (гьанжесеб Ελληνικά, Elliniká, некІсияб Ἑλληνική, Hellēnikḗ) — гьиндгин еверопаялъулал мацІазул хъизаналъул жибго жиндаго чІчІараб гІаркьелалъул мацІ, Грециялъулги, Къубрусалъулги, Албаниялъулги, Бакъбаккул Ракьдагьоркьоралъадлъиялъул ЧІегІерралъадлъиялъул мухъазулги жиб миллияб. Гьелъул буго киналниги гьиндгин европалъулал мацІазул нахъе ругезда гьоркьоб бищун халатаб документлъизабураб тарих, жиндие бищун дагьаб 3400 сонил хъвай бугеб. . Гьелъул хъвай-хъвагІилъун буго грек алипба, жиб 2600 гІанасеб соналъ хІалтІизабулеб бугеб ва жинца цогидал алипбаязе кьучІ лъураб.
Салман ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд
Салман ибну ГIабдулгIазиз СагІуд (الأمير سلمان بن عبد العزيز آل سعود; гь. 31 Декабралъ 1935 соналъул, Ар-Рияд) — СагІудиязул ГІарабиялъул хан, кІиябго хІарамалъул хъулухъчи ва Ал СагІудазул наслоялъул бетIер. Ханасул ханбакIалде вачIана 2015 соналъул 23 январалъ жиндирго вац, хан ГIабдуллагь хун хадуб.
Салман — ккола СагӀудиязул ГӀарабиялъул тIоцевесев хан ГІабдулгІазиз ибну ГІабдурахІман СагІудил вас, гьев вукIана Пагьд ханасул бищун божарав гIакълучилъун. ХанбакIалде вачIишалда цебе гьев вукIана тушман нахъе чIвалеб министерлъун (2011—2015) ва Ар-Рияд ракьалъул бетӏерлъун (1963—2011).
Жиндирго гӏумру
Гьавуна 1935 соналъул 31 декабиралъ Ар-Риядалда, СагIудил хъизамалда 25-ев лъимерлъун, ХІасса бинту АхІмад Судайрие. Байбихьул лъай гьесие щвана ибну СагIудица жиндирго лъималазе бан букІараб Ар-Риядалъул ханзабазул школалда. Салманица тІалаб гьабуна динияб ва дунявияб гІелмаби.
Риядалъул амир
1963 соналъул певралалда Салман тІамула Рияд ракьалъул бетӏерлъун. Гьес гьеб хъулухъалда бана 48 сон, 1963-са байбихьун 2011-елде щвезегІан. Бетӏер хІисабалда, гьес гІемераб хІалтІи гьабуна, гьоркьохъеб шагьаралдаса Ар-Рияд кІудияб шагьаралде сверизабизе. Гьес гІемераб кІвар кьуна къватӏиса тира-сверизе бокьулел ва бечедал чагӏи пачалихъалде цІаялъе.
Тушманасдаса цІуниялъул министер
Жиндирго вац Наип ибну ГІабдулгІазиз хун хадуб, 2012 соналъул июналда амир Салман тІамана СагІудиязул ГІарабиялъул ирсилав амирлъун, ва гьединго бетӏерав министерасул наиблъунги.
Хан ва КІиябго хІарамалъул хъулухъчи
Живго хІукмуялде вачІиналъул хІурматалда Салманица кІиго моцІалъул харж бикьана пачалихъиял хъулухъчагІазе, пенсионеразе ва цІалдохъабазе, тІаса лъугьун тана 500 азарго жамгІиял ишазухъ жанир ккарал ва 133 азарго долларалде бахараб магъалоялги.
Россиялъул Азиялъул бутӀа
Россиялъул Азиялъул бутІа, яги Азиялъул Россия — ккола Россиялъул цо бутІа, географиялъул рахъалъ Азиялда гъорлъе кколеб.
ТӀагьада
ТӀагьада — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна Уздалросу росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго росдал боялъул марказ УздалросулӀа 1,5 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун ва мухъалъул марказ Хунзахъа 14 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ЧӀубутӀла
ЧӀубутӀла — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалъул росу. Уна АнсалтӀа росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго Нугъай мухъалъул территориялда, ЧӀубутӀла каналалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
DexCoyote
DexCoyote («децентрализация гьабураб койот») — Binance Smart Chain, Etherium и Polygon смарт-контрактазул аслуялда гӀуцӀараб блокчейн-платформа жиб  криптографикиял токенал къватӀир реччаялъе ва краудфандингалъе компаниял цӀехезе хӀалтӀизабулеб. ХӀукъукъияб гьумер — Lama Group inc.
Централизация гьечӀеб бича-хиси
DexCoyote платформаялъ токенал гӀуцӀи гурони гьел токенал гӀаммаб къагӀидаялъ ричизеги изну кьола жинда жанибго гьабураб централизация гьечӀеб лаунчпадалъул кумекалдалъун.
DexCoyote-алъул аслуялда жиндирго токен гӀуцӀизе ва гьеб бичизе кӀола бокьарав чиясе щибгӀаги мухь кьечӀого. Токен гӀуцӀарав чияс блокчейн бухьанлъул комиссия гурого кьеза кколаро, гьебги ккола тӀолго гьеб токеналъул бича-хиси гьабураб гӀарацалъул 5%.
ХӀалтӀиялъул къӀагӀида
Платформа хӀалтӀула LPoS косенсусалъул аслуялда, ай Proof-of-stake консенсусалъул модификациялдалъун.
Токен босарав чиясе бокьараб мехалъ жиндир гӀарац нахъ бусинбине рес буго. Платформаялда жаниб майнинг хӀалтӀизабизе ихтияр камилал нодазухъ гурони гьечӀо.
DexCoyote токеналъул жамгӀият
Промо-компания унеб заманялъ DexCoyote платформаялъе кӀвана 40 000 чи гӀицӀго кӀиго моцӀалда жанир жиндихъе цӀазе. Байбихьуда инвестициязул къадар бахана $270 000, ва 2022 соналда компаниялъул къимат $5 000 000-лдасаги тӀад борхана. ТӀолго аудиториялъул къадар бахана 90 000 хӀалтӀизабунчиясда ва гьел малъичӀого жегиги 1 000 000-лдаса цӀикӀарав чи вуго компаниялъул активал росарав.
Тарих
Платформа гӀуцӀана бизнесмен Кирилл Сагитовас 2021 соналда. Ва гьеб гӀуцӀиялъе ориентирлъун лъугӀана NXT абураб блокчейн-платформа — централизация гьечӀеб криптографикиял токенал къватӀир риччазе кӀолеб инфраструктура.
Дагьаб хаду, 2022 соналъул август моцӀалда бича-хичиялъул платформа босана Lama Group inc. абураб американияб компаниялъ ва цересел разработкабиги ракӀалда росун DexCoyote камилаб версия къватӀиб биччана.
2017 соналъул 29 марталъ DexCoyote хабар рагӀизе гьабуна, жинца криптовалютаялъул бича-хиси (p2p-трейдинг) гьабулеб онлайн-сервис рагьулеб бугин
АнсалтӀа
АнсалтӀа — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна АнсалтӀа росдал боялде гъорлӀе ва ккола административияб марказлъун.
ЦӀар
АнсалтӀа росдал цӀар бачӀун буго «ансаб» яги «анса» абураб рагӀудаса, гӀандисезул, балъхъадерил, сверелалда жиндир магӀна «хинлъи» яги «хинаб бакӀ» абун бугеб.
Морфология
Морфоло́гия (μορφή «форма» +  «гӀелму, лъай»):
АнсалтӀа
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ТӀекитӀа
ТекитӀа — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна ЛъагӀелухъ росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго ХӀебдаречӀчӀ лъарал рагӀалда, росдал боялъул марказ ЛъагӀелухъа 1 км-алъ шималалдехун ва мухъалъул марказ Хунзахъа 17 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Россиялъул европаялъул бутӀа
]] Россиялъул европаялъул бутІа — ккола Россиялъул цо бутІа, географиялъул рахъалъ Бакъбаккул Европаялда гъорлъе кколеб. Гьелъул гІорхъилъун ккола Уралалъул мугІрул, Хъазахъистаналъулгун гІорхъи гьединго Кума ва Манич гІоразул гІорхъи.
Гьелъ гъорлъе рачуна Централияб, Къиблаяб, Шималиябгун-БакътІерхьул, Шималияб Кавказалъул, Крималъул, гьединго Приволгаялъул федералияб икълималъул бутІаги. ГІемерисеб мехалъ Европаялъул бутІа рикІкІуна Россиялъул лъабго икълимазул цояблъун, хутІарал - Кавказ ва РикІкІадаб Машрикъгун Сибир.
География
Ракь гІага-шагарго 3 960 000 км² (23 % Россиялъул ракь ва гІага-шагарго 40 % кинабниги Европаялъул ракьал).
Афгъанистан
Афгъаниста́н (افغانستان, ), «ТIалибан» багъабачириялъул хIукуматалда гъоркь бугеса нахъе (2021 с.) расмияб цIар буго — Афгъаниста́налъул Исла́мияб Имара́т (د افغانستان اسلامي امارات‎, ) — Жунубияб Азиялда бугеб пачалихъ. 2019 соналъ халкъалъул къадар бахун букIана — 32 225 560 чиясда ; территория — 652 864 км².
Халкъ
Халкъалъул къадар — 32,226 млн (2019 соналъул хъвай-хъвагІаязда рекъон )
Санайил цІцІикІкІен — 2,6 %
Азарсон
Грегорианияб календаралда
Грегорианияб календаралда рекъон, н. э. I век байбихьана 1 соналъул 1 январалда ва лӀугӀана 100 соналъул 31 декабралда. II гӀасру байбихьана 101 соналъ, III гӀасру — 201 ва гь. х. ГӀасруялъул ахирисеб сон байбихьула гьебго гӀасруялъул номералдаса (мисалалъе, 2000 сон буго XX гӀасруялъул ахирисеб сон). Гьеб гуребги, гьеб системаялда гьечӀо "нулияб гӀасру": н. э. щ. I гӀасруялдаса хадуб байбихьана н. э. I гӀасру.
Бушер (магӀнаби)
Бушер:
ХъахӀикӀкӀал
ХъахӀикӀкӀал — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна Уздалросу росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго росдал боялъул марказ УздалросулӀа 2 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун ва мухъалъул марказ Хунзахъа 15 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Парс (магӀнаби)
Парс — магӀнаби гӀемераб рагӀи:
Хъвадарухъан
Хъвада́рухъан (яги литера́тор) — ккола рагӀабазул аслуялда асарал гӀуцӀулев чи.
Хьини
Хьини — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, жиб Хунзахъ росдал советалде гъорлъе кколеб.
Чили
Чили (испанозу "República de Chile")-Америкаялда бугеб хIукумат(ЖумхIурият Чили).
ЧӀикь
ЧӀикь — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу.
География
Росу буго мухъалъул марказ МелъелтӀаса 8 км-алъ жанубалдехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
ЧӀикь росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 10,25 км².
1437 гьижрияб
1437 гьижрияб сон - ккола григорианияб календаралъул 2015 соналъул 14 октябрялда жиндир байбихьи данде кколеб сон.
АнцӀсон
АнцІсон — анцІсонин абураб мехалъ ботІролъе бищун цебе бачІуна календаралъулаб анцІсон, жинца лъагІалил анцІго сон жаниб бачунеб заманалъул роцен.
Бушер (остан)
Буше́р (  — Бушегьр ) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останалдаса) цояб. Остан буго Парс заливалъул рагӀалда. Ракьалъул гӀатӀилъи — 22 743 км². Административияб марказ — Бушер шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьарал — Боразджан, Бендер-Генаве, Хормудж ва цогидал. Останалда гъорлъ уна 9 шагьрестан. 2006 соналъ останалъул халкъалъул къадар бахана 886 267 чиясда.
Тарих
Француз гӀалимзабаз 1913 годсоналъ гьарурал цӀех-рехазда рекъон чӀезабуна Бушералъул тарих Эламалъул заманалдаса байбихьулеблъи.
Административияб бикьи
Остан бикьула 9 шагьрестаналда:
Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслал — нарт ва газ бахъи, химикияб, нартул, гумузул, кванил, текстилияб промышленностал, бича-хиси, транспорт, энергетика, росдалаб магӀишат (чамастак, цитрусал, алоэ), ччугӀакквей, туризм.
Бушералда буго кӀвар бугеб порт (Бандар-ГӀаббасалдаса хадуб жиндир бугеб кӀвар борцун Ираналъул кӀиабилеб порт бугин абизе бегьула) ва Эркенаб экономикияб зона. Харг чӀинкӀилъиялда буго нартул завод ва нартул терминал.
Бушералъул АЭС
Бушералда аскоб буго атомнияб электростанция.
ISO 639
ISO 639 — Стандартизациялъул миллияб гӀуцӀцӀиялъул, мацӀазул цӀарал стандарталда росиялда ххурхараб, стандартазул дандбакӀари.
КӀудияб ВатӀанияб рагъ
Кlудияб Ватlанияб рагъ (22 июн 1941 — 9 май 1945) — СССРалъул рагъ нацистазул Германииялдеги ва гьелъул европаялъулал союзниказде (Венгрия, Италия, Румыния, Словакия, Финляндия, Хорватия) данде, байбихьараб гъозул аскарал советский территориялде тlадкlанциялдасан ва лъугlараб Центральныйги Бакъбаккулги Европа хвасаргьабигун фашизмалдасан.
Рагъал, операциял ва кьабиял
Кlудияб Ватlанияб рагъул аслиял кьабиял:
ХІужаби
Иццал
Гъоркьинхело
Гъоркь Инхело — Болъихъ мухъалъул росу. Росдал бо Инхело–ялъул марказ ва цо бугеб росу. .
География
Росу буго ГІанди-гІоралъул кваранаб рагІалда, мухъалъул марказ Болъихъа жанубиябгин бакъбаккул рахъалдехун 4 километраялъ рикІкІад.
Хьинуб
Хьинуб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна ГӀириб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 13 км-алъ жанубалдехун, КъарахъгӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГъагъалӀ
ГъагъалӀ — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу, гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе кколеб.
География
Росу буго ГӀанди балалъул жанубияб щобда, мухъалъул марказ Болъихъа шималиябгин бакъбаккудехун.
Гуржи хъвай-хъвагӀи
Гуржи хъвай-хъвагІккола цо-цо картвел мацІаз — тІоцебесеб иргалда жаниб гуржи, ва гьединго мегрел, сван ва цогидаз — хІалтІизабулеб алипбаялъулаб хъвай-хъвагІи. Хъвала квегІидаса квараниде. Гьанжесеб гуржи алипбаялда буго 33 хІарп; алипбаялда гьечІо бетІерал хІарпал, амма текстазул бутІрузда ва цо-цо цогидал бакІазда тІубараб рагІи хъвазе бегьула хІарпазул тІасиял ва гъоркьиял элементал гьечІого, кІиго парллелиял мухъазда гьоркьоб гІадин (бл.сураталде) — гьединаб хъвай ккола цогидал алипбаязда ругел бетІерал хІарпазул аналог, гьелда абула «мтаврули». Гьеб гуржи хъвай-хъвагІиялъул тайпа буго бачун Юникодалде гъорлъе 11.0 версиялдаса байбихьун.
Алип
ГІурччинаб кьералъ рихьизарун руго цере гуржи мацІалда, амма гьанже гІицІго цогидал мацІазда хІалтІизарулел хІарпал. БагІараб кьералъ — цогидал мацІазда хІалтІизарулел, амма гуржи мацІалда киданиги рукІинчІел хІарпал. ХъахІилаб кьералъ — гуржи мацІалда хІалтІтзарулел рукІарал, амма гьанже кибниги гьечІел хІарпал. ЦІахІилаб кьералъ — цере цогидал мацІазда рукІарал, амма гьанже киниги гьечІел хІарпал.
Пётр I
Пётр I Алексе́евич, КӀуди́яв (30 май 9 июн 1672 сон — 28 январ 8 феврал 1725 сон) — ахирисев тӀолго Русалъул цар (хан)  (1682 соналдаса) ва тӀоцевесев Россиялъул империялъул император (1721 соналдаса нахъе).
ГӀумрухъвай
Гьесул эмен ккола хан Алексей Михайлович
Нукъуш
Нукъуш — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна ГӀириб росдал боялде гъорлӀе.
ГӀалахъ
ГІалахъ — Болъихъ мухъалъул росу.
Нукъуш
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 13 км-алъ жанубалдехун, КъарахъгӀоралъул рагӀалда.
ГӀалахъ
География
Буго Болъихъ росдаса жанубиябгин бакътІерхьул рахъалда, 6 километраялъ рикІкІад
Нукъуш
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Хьимакъоро
Хьимакъоро — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна ГӀахьалчӀи росдал боялде гъорлӀе.
ГӀусман Губе
ГІумрухъвай
СагІиднуров ГІусман, магІарул миллаталъул чи, гьавуна 1892 соналъ Эрпели росулъ Темир-Хан-Шурагьиб округ Дагъистаналъул АССР гьанже Шурагьиб мухъалъул росу.
Хьимакъоро
Бугеб бакӀ
Росу буго Тироклъаралъул рагӀалда, мухъалъул марказ Хунзахъа шималияб-бакътӀерхьул рахъалдехун 9 км-ялъ ва росдал поселениялъул марказ ГӀахьалчӀиса жанубияб-бакътӀерхьул рахъалдехун 1 км-алъ рикӀкӀад.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГӀусман Губе
1940 сс.
Гьес хъулухъ гьабуна Кавказалъул туземный дивизиялъул Дагъистаналъул полкалда. 1919 с. гьев лъугьана генерал Деникинил армиялде, 1921 с. Гуржиялдаса гочун ана Трапезундалде, цинги Истамбулалде. 1938 соналъ Губе хъулухъ гьабизе лъугьана Абвералде, ва рагъ байбихьигун алманаз ГІусмание рагІи кьуна Шималияб Кавказалъул «сиясияб милициялъул» нухмалъиялъул хъулухъалде тІамизе.
КІудияб ВатІанияб Рагъ байбихьун хадуб ГІусман цІалана алманазул школалда ва гьенисан гьев ккезавуна Алманиялъул рагъулгун-ралъдал разведкаялъул нухмалъиялда гъоркье.
1942 соналъул 25 августалъ Лангел къокъагун цадахъ цого заманаялда Чачангун-Гъалгъаялъул АССРалъул ракьазде рехун букІана, СагІиднуров ГІусманил къокъаги.
Фашистазул мурад букІана ГІусман Губе алманазул Кавказалда тІад таравлъун гьавизе.
Асирлъи
1943 соналъул январалъул авалалда СагІиднуров ГІусманги гьесул къокъаги асирлъун гьаруна СССРалъул пачалихъалъул хІинкъибукІунгутІиялъул органаз.
ГӀашали
ГІашали — Болъихъ мухъалъул росу.
Ингиши
Ингиши — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Ингиши росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
География
Росу буго мухъалъул марказ МелъелтӀаса 4,5 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Административияб гӀуцӀи
Ингиши росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 74,01 км².
Дардак
Дардак — ккола Узбекистан жумгьурияталъул Дардак мухъалъул росу, ва административияб марказ. ГIадамазул къадар — 26 055 чи. (2015 сон).
Гьаврила Рыбников
Рыбников Гьаврила Пётрасул вас (гIур. Рыбников Гавриил Петрович, балачка Рыбников Гаврыло Пэтровыч) - советияб КIудияб ВатIанияб рагъалъул рагъухъан, мухъилаб.
ГIумру
Гьавуна 22 марталъ 1914 соналъ Кубанаялъул улкаялда станица Костромскаялъул. 1940 соналъ ахIана армиялда, цо сон лъугIун хадуб КIудияб ВатIанияб рагъ байбихана. Брестияб хъала цIунала вукIана.
Хъизан
Лъади - Анна Рыбникова НикIалаясул яс
Лъимал - Нина Рыбникова (Рамазанова) Гьавриласул яс (МухIамад Рамазанил лъади), Валентина Рыбникова Гьавриласул яс.
X гӀасру
АнцІабилеб (X) гІасру — тІоцебесеб азарсоналъул ахирияб гІасру, халат бахъана 901 - 1000 соналдещвезегІан григорианияб календаралда рекъон.
Аргъвани
Аргъвани — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна Аргъвани росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.
География
Росу буго мухъалъул марказ МелъелтӀаса 6 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун.
Тарих
1839 соналъ росу гьужумалдалъун бахъана гӀурус аскараз. .
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Акант (гъветӀ-хер)
Ака́нт, яги Акантус (Acánthus, ἄκανθος — «заз» абураб рагІудаса) — хъизаналъул гъветІ-хералъул навгІ; рижула Басрияб Дунялалъул тропикиял ва субтропикиял икълимазда Старого Света, бищун цІикІкІараб дандчІвай буго Ракьдагьоркьобралъадлъиялъулги Азиялъулги икълималда.
Ботаникияб сипат-сурат
ГІемерсонил харилаб гъветІ-хер, къанагІат бащдахъархъал, 40 см-ялдаса 2 м-ялде щолеб борхалъиги, зазахарал тІанхалги ругел.
ТІегьал рукІуна хъахІал яги пурпуркьерал, хьопазде ракІарарал.
Культивация
Цо-цо навгІал, мисалалъе, ва, гІезарула декоративиял хІисабалда.
Хъвай-хъвагӀиялъул система
Хъвай-хъвагІиялъул система — каламалъулаб коммуникация визуалго бихбизабиялъул къагІида, жибги хасаб хъвай-хъвагІиялда ва гьеб хІалтІизаби нухда рачунел асасазда бараб. Хъвайги каламги рисалатал кьеялъе кІвар бугеллъун рукІуна, гьединго хъвай-хъвагІиялъул буго цоги хаслъиги: гьеб ккола информация кьеялъулги, цІуниялъулги щулияб формалъун. Хъвай-хъвагІиялъул системаязул тІалаб буго хъвалесдаги цІалулесдаги гьоркьоб хъвай-хъвагІи гІуцІун ругел ишарабаи ричІчІи букІин. Хъвай-хъвагІаял гІесерисел гьарула щулияб аслуялда, кагІат яги электронияб цІунІунбакІ гІадаб, хІалтІизаризе бегьула гьединго гІемер хутІуларел къагІидабиги. Текст цІали гІумруялде бахъинабула гІицІго гІакълуялда жанисеб процесс хІисабалда яги кІалзул калам хІисабалда.
Акант (гъветӀ-хер)
Культивация
Цил квачІида релълъараб акканталъул тІамах лІугьана формалъун архитектурияб орнаменталъул сураталъе, жиндир гьебго цІар бугеб: «Акант».
Символикаялда в гьеральдикаялда
ГІумру, хваликълъи, гьайбатлъиялъул гьунарлъи кІодо гьаби.
НавгІал
The Plant List-баяназул базаялда рекъон (2013), тухумалъ гъорлъе бачунеб буго 29 навгІ : Ещё некоторое число видовых названий этого рода имеют в The Plant List-ялда (2013) руго гьеб тухумалъул цо чанго навгІалъулаб цІар, unresolved name статусалда, ай гьел цІаразда хурхун абизе бегьуларо цоккураб хІалалъ гьел цогидал навгІазул синонимикаялде рачине бегьлищали, яги гьел жалго жалго жидедаго чІчІарал навгІазул цІарал хІисабалдайищ ругебали.
МухӀаммад-нуцал IV
Мухаммад-нуцал (гьавуна 1730 соналда Хунзахъ росулъ — хвана 1774 соналда Къуба ракьалда) — Аваристаналъул хан. МухIаммадил эмен вукIун вуго ГІумахан III.
1772 соналъ ЦӀоралда чIван руго гьесул имгIал МухIамадмирзаги гьесул вас Булачги. КIиго соналъ хадуб гьезул рецIел босизе арав МухIамад-нуцал рекIкI гьабун чIван вуго ФатагIали–ханасул чадпралда жанив.
ГӀасру
ГӀасру — систамаялдаса гуреб заман борциналъул цвел, жиб 100 соналда бащатаб. АнцӀго гӀасру ккола цо азарсон.
ГӀасраби рихьизариялъе авар мацӀалда хӀалтӀизарула румиял цифраби, гӀасру абураб рагӀи хъвалаго къокъго тезеги бегьула — гӀ.
Грегорианияб календаралда
Грегорианияб календаралда рекъон, н. э. I век байбихьана 1 соналъул 1 январалда ва лӀугӀана 100 соналъул 31 декабралда. II гӀасру байбихьана 101 соналъ, III гӀасру — 201 ва гь. х. ГӀасруялъул ахирисеб сон байбихьула гьебго гӀасруялъул номералдаса (мисалалъе, 2000 сон буго XX гӀасруялъул ахирисеб сон). Гьеб гуребги, гьеб системаялда гьечӀо "нулияб гӀасру": н. э. щ. I гӀасруялдаса хадуб байбихьана н. э. I гӀасру.
Апшерон бащдаб чӀинкӀиллъи
Апшеро́налъул бащдаб чІинкІиллъи (Abşeron yarımadası — Абшерон бащадаб чІинкІиллъи) — Азарбижаналда бугеб бащдаб чІинкІиллъи, Каспий ралъдал бакътІерхьул рагІалда бугеб. Гьеб ккола КІудияб Кавказалъул къиблаябгун-бакъбаккул рахъалдехун кколеб ахирлъун.
Каспиялъухъ гӀодоблъи
Каспиялъухъ гІодоблъи буго Бакъбаккул-Европаялъул авлахъалда Россиялда ва Хъазахъистаналда, ва гьелъ сверун жанибе бачуна Каспий ралъдал северияб бутІа.
Философ
Фило́соф (φιλόσοφος — гӀакъиллъи бокьулев) — профессионалияб къагӀидаялъ дунялалъул аслиял суалазда тӀасан ургъулев чи.
ТӀоцересел философаллъун милетиял рикӀкӀула.
Термин гӀуцӀи
«Философ» (φιλόσοφος) абураб теримин «философия»-абураб терминалдасаги цебесеб буго.
РагӀи
Лингвистикаялда, рагІи абураб терминалъе баян гьабизе бегьула фонемабазул бищун гьитІинаб тартиблъи гІадин, жиб абизе бегьулеб батІатІун объективияб яги практикияб магІнагун. ГІемерисел мацІазда рагІаби гьединго данде ккола жидерго стандартияб хъвай-хъвагІиялъул системаялда ратІа гьарун ругел щибаб хІарпалда гьоркьоб бугелдаса цІикІкІараб манзилалъ ялъуни цогидал графикиял конвенцияз графемабазул ("хІарпазул") тартиблъиялъе. "РагІи" абураб бичІчІел гІемерисеб батІа гьабула морфемаялдаса, жиб рагІиялъул бищун гьитІинаб ва магІна бугеб цобутІалъун кколеб, жибго жиндаго чІчІун гьечІониги.
Халкъаздагьоркьосеб роценалъул гӀуцӀцӀи
Стандартизациялъул миллияб гӀуцӀцӀи, ИСО (International Organization for Standardization, ISO) — халкъаздагьоркьосеб роценал къватӀи риччалеб гӀуцӀцӀи.
Нугъаязул авлахъ
Нугъаязул авлахъ — Шималияб Кавказалъул бакъбаккуда Терек ва Кума гІоразда гьоркьоб бугеб бакъуца бухІараб рохь гьечІеб авлахъ, гІодоблъи. Гьеб икълим буго Ставропол краялъул, северияб Дагъистаналъул ва Чачанлъиялъул ракьазда. Гьелъул цІарги бачІана аслияб куцалда гьениб гІумру тІамун бугеб нугъай халкъалъул цІаралдасан.
Йазд (остан)
Йазд ( — Езд ) — ккола Ираналъул 31 провинциялъул (останазул) цояб. Ракьалъул гӀатӀилъи — 129 285 км², халкъалъул къадар — 990 818 чи (2006). Административияб марказ — Йазд, цогидал чӀахӀиял шагьараздасан ккола — Эрдекан (80 аз.), Мейбод (60 аз.), Тебес (32 аз.), Бафк (31 аз.), Мехриз (27 аз.), Эберку (22 аз.), Тафт (16 аз.), Сахедийе (15 аз.), Зарч (10 аз.).
Халкъ
Останалъул халкъалъул цӀцӀикӀкӀарасел ккола парсал шигӀияб мазгьаб ккурал.
Гьединго останалда буго гьитӀинаб зартуштиязул жамагӀатги.
Хвел
Хвел буго организм кколел киналниги билогиял функциял нахъчӀваларехъин гьоркьоса къотӀи. ГӀадалнах хвей цо-цо хӀалтӀизабула хвелалъе юридикияб баян кьей хӀисабалда. БукӀараб оранизмалъул хутӀел байбихьула гьеб хун хадуб туризе. Хвел буго жиндаса рорчӀизе рес гьечӀеб, универсалияб процесс, жиб палхӀасил киналниги организмабазда лӀугьунеб.
Хвел гӀемерисеб хӀалтӀизабула тӀубарал организмабазе; лъамел яги ххам гӀадал организмалъул батӀагоял компонентазда лӀугьунел аналогияб процессалда абула некроз–илан. Организмлъун рикӀкӀунареб жо, мисалалъе вирус, физикияб къагӀидаялъ тӀагӀинабизе бегьула, амма холеблъун (биологияб ва физилогияб магӀнаялухъе) рикӀкӀунаро. XXI гӀасруялъул байбихьудехун бугеб ахӀвалалда рекъон, щибаб къоялъ холев вуго 150 000-ялдаса цӀикӀкӀун чи, ва хвеялъул бищун тӀибитӀараб гӀиллаги буго херлъи.
Балъхъадерил мацӀ
Балъхъадерил мацӀ (балъ. Буйхалъи мицӀцӀи) — Нахгин дагъистанияб хъизаналъул аваразул мацІазул, гІандисезул къокъаялъул цо моцІ, жибги Дагъистаналъул Жумгьурияталъул Болъихъ мухъалъул Болъихъ ва МигІарсо росабалъ тІибитІараб. 2010 соналъул тІолго россиялъулаб халкъалъул къадар рикІкІинулъел, балъхъадерил мацІалда кІалъалезу къадар ккана 206 си.
Арагва
Ара́гви (არაგვი) — бакъбаккул Хъизихъалда бугеб гІор, Кор гӀоралъул квегІаб гІаркьел.
ЦІар
Ара́гви абураб гуржи рагІул магІга буго «хехаб», «кватІулареб» абураб. Цогидаб версиялда, гІоралъул цІар бачІун буго абхаз аракуа — «гІаркьел» абураб рагІудаса.
Сипат-сурат
ГІор байбихьулеб буго Кавказалъул бетІераб балалъул жанубияб рахъалдаса. Байбихьуда гІоралда абула ХъахІаб (Мтиулалъул) Арагви абуг. Гьеб чвахулеб буго миччилалдаса ва гачиганчІидаса, жинца лъималъе хъахІккараб кьер кьолеб. Пасанаури гьеналъухъ ХъахІаб Арагва жубалеб буго ЧІегІераб Арагвагун, жиб чІегІераб миччиладаса чвахулеб ва гьелъ жиндир чІегІераб лъим бугеб. Жубан хадуб гІоралъул цо манзилалъ букІуна кІиго параллелияб мухъ — канчІаб ва бецІаб. Гьедин кІиго гІаркьел жубан лъугьараб гІоралде абула Арагвайилан. Жинвали росдада аскІоб Арагваялде гъорлъе жубала Пшавалъул Арагва, КІудияб Борбало мегІералъул бакътІерхьул щобаздаса чвахун бачІунеб ва жиндир шималияб гІаркьеллъуг Хевсур Арагва бугеб. Ункъабго Арагва жубаялда гьабун буго Жинвал лъелнахърател ва ГЭС, жидеца Хъизихъалъул тахшагьар лъедалъун ва каналдалъун хьихун бугел. Мцхета шагьаралда аскІоб Арагва жубалеб буго Коралде гъорлъе. Арагваялъул лъим аслияб къагІидаялъ буго цІорол. Арагваялъул расалъиялдасан унеб буго Рагъулабгин Гуржи нух.
Арагва гІор лъугьиналъул хІакъалъулъ бицен
Рорхатал мугІрузда гІумру гьабун йикІун йиго яц — цояй хъахІаб рас бугей, цояй чІегІераб рас бугей. Гьел цоцазе рокьулел рукІуна, ва кІиязулго рокьи ккола цого васасухъ. Васас ячуна хъахІаб рас бугей. Пашманлъи хІехьезе кІвечІей яц кІанцІула кІкІалахъе, ва гьедин юижула гьениб гІор, ясалъул гъалал гІадинаб чІегІераб лъим жиндир бугеб — ЧІегІераб Арагва. Хирияй яц хвараблъи лъайдал, хъахІаб рас бугей яцги кІанцІула кІкІалалъе — гьедин юижула ясалъул рас гІадаб хъахІаб лъим жиндир бугеб ХъахІаб Арагва. Жиндир гІолохъаная лъади хвараблъи лъала васасда, ва гьевги кІанцІула кІкІалахъе — гьедин бижула кІкІалахъ гІор — Пшавалъул Арагва.
Хасавхъала мухъ
Хасавю́рт мухъ (яги Салахъ мухъ) — административиябгун-ракьалъулаб цолъи ва муниципалияб гІуцІи Дагъистан Жумгьурияталда жиб бугеб.
Административияб центр — шагьар Хасавюрт (Салахъ), жиб МахІачхъалаялдаса 82 км бакътІерхьудехун кколеб.
Ракьхъвай
Мухъ буго Дагъистаналъул северияб рахъалда, гьелъ гІурхъи цо гьабула Бабаюрт мухъалъулгун севералдасан, Чачан Жумгьурияталъул Гудермес мухъалъулгун бакътІерхьудасан, Гъизилюрт мухъалъулгун бакъбаккудасан, на юго-западе с ЦІиябтумазул мухъалъулгун къиблаябгун-бакътІерхьудасан ва НахъбакІ мухъалъулгун къиблаяб рахъалдасан. Мухъалъул ракьалъ тІубанго сверун жанибе бачуна мухъалда гъорлъе инчІого, жибго жиндаго чІараб Хасавюрт шагьаралъул муниципалияб гІуцІиялъул ракьал.
Ракьазул къадар бахуна — 1423,6 км².
Халкъалъул къадар
1939 соналъ тІобитІараб хъалкъазул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон, Хасавюрт мухъалда гІумру гьабун рукІарал миллатаздаса бищун цІикІкІараллъун рукІана чачанал, гьезда хадур лъарагІал ва гІурусал.
Гьаниб гъоркьехун кьун руго 2010 соналъ тІоритІарал ТІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон Хасавбрт мухъалда гІумру гьабулел миллатазул баянал (Хасавюрт шагьарги малъичІого):
Административияб бикьи
Мухъалда гъорлъе уна 42 муниципалияб гІуцІи (цо чанго гІумру гьабулеб бакІ бугеб муниципалияб гІуцІиялда, кьариял хІарпаздалъун рихьизарун руго, гьеб гІуцІиялъул административияб центр) :
Экономика
Хасавюрт шагьаралда руго батІи-батІиял заводалгун фабрикаби.
Буртина
Буртина - ккола буртинаялъул яги бухариялъул гьабулеб палту.
Март
Март (Mārtius mēnsis) — юлианияб ап григорианияб календаразда лъагІалил лъабабилеб моцІ. Жодор 31 къо бугел анкьго моцІазул цояб.
Европаялъул суверениял пачалихъазул ва чиядрарал территориязул сияхӀ
Европа — анлъго гӀаламалъул бутӀаялдасан цояб ккола. Европаги Азияги данлъун лъугьула Евразия - бищунго гӀемер гӀадамал ругеб ва бищунго цӀикӀкӏараб материк. Европаялъул халалъи — 10 млн км², Европаялда гӀадамазул къадар бахуна — 730 млн чиясде.
Европаялъул пачалихъал рикьула ункъго бутӀаялде: БакътIерхьулаб, Бакъбаккулаб, Хундасеб ва Бакъдасеб. Цо-цо ракьхъвайчагӀаз гьелда тӀад жубала — Гьоркьохъеб. Рагъ ккезехъинаб заманаялъ Европа бикьулаан кӀиго бутӀаялда: БакътIерхьул Европа - капиталистиял пачалихъал, Бакъбаккул Европа — социалистиял пачалихъал.
Кинго Европаялда буго 65 пачалихъ: гьезда гьоркьосан 50 эркенал, 9 эркенлъи щвечӀел ва 6 рикӀкӀинчӀел жумгьуриятал.
Лъабго пачалихъазул — Россиялъул, Туркиялъул ва Хъазахъистаналъул, киналго хӀужабазда рекъон, ракьал руго Европаялдаги Азиялдаги; ва гьединго кӀиго пачалихъ (Азарбижан ва Гуржистан) гӀемерисел гӀурусазул ва Бакътӏерхьул Европаялъул хӀужабазда рекъон, Азиялъул пачалихъаллъун рикӀкӀуна, амма америкаялъул хӀужабаз бицула буго гьел пачалихъазул цо-цо ракьал Европаялдаги ккола ругин. ТӀубанго Азиялда ругел пачалихъал: Эрменистан ва Кипр Жумгьурият - цо-цо геополитикиял хӀужабаздалъун рикӀкӀуна Европаялъулин.
Европаялъул ракьалда буго бищунго кӀудиябги (Россия), ва гьединго бищунго гьитӀинабги (Ватикан) пачалихъал.
БакътIерхьул Европа
БакътIерхьул Европа — геополитикияб Европаялъул бутӀа. Гьелда гъорлъе уна латин мацӀазул пачалихъал, ва гьединго кельт ва немцазул мацӀазул пачалихъалги. Экономикаялъул рахъалъ бищун цӀебетӀураб икълимлъун ккола гьеб.
Маркъо ШагӀбанов
ШагӀбан ХӀапизов яги Маркъо ШагӀбанов — авар тарихчи ва журналист. ИИАиЭ ДФИЦ РАНалъул гӀелмияв хӀалтӀухъан.
Европаялъул суверениял пачалихъазул ва чиядрарал территориязул сияхӀ
БакътIерхьул Европа
Аслиял диназдасан ккола католицизмги протестантизмги. Ахир заманалъ гьениб Исламги лъикӀалан щущан ина буго.
Маркъо ШагӀбанов
Биография
Гьавуна ЧӀарада мухъалъул ГӀириб росулъ.
Европаялъул суверениял пачалихъазул ва чиядрарал территориязул сияхӀ
Бакъбаккул Европа
Бакъбаккул Европа — геополитикияб икълим, Европаялъул бакъбаккул рахъалдехун кколеб. Ракьалъул гIатIилъиялъул рахъалъ европаялда бищун кIудияб икълим.
Икълим гIуцIцIана Византияб империя тIегьалеб ва цебетIолеб букIараб заманаялда.
Россиялъул цIикIкIунисеб бутIа Азиялда ккола, кинго гьеб рикIкIуна Бакъбаккул Европаялда гъорлъ, культуриябгун-тарихиял ва цогидалги гIиллабазе гIоло.
Хьундасеб Европа
Хьундасеб Европа — геополитикияб икълим, жинца скандинавиялъул ва прибалтикаялъул пачалихъал данде гьарулеб, Европаялъул хьундасеб рахъалдехун кколеб.
Икълим лъугьана нилъер рикІкІеналъул тIоцебесеб азаргосоналъул кIиабилеб бащалъиялда алманиязул колонистазул кьучIалда, ва гьеб халкъалъул гIемерал хаслъаби ирсалъеги щвана.
Икълималда тIобитIарал диналлъун ккола лютеранство ва протестантизмаялъул батIи-батIиял мазгьабал.
Бакъдасеб Европа
Бакъдасеб Европа — геополитикияб икълим, жинца Европаялъул бакъдасеб рахъалда ругел бакъдасел славянал, романиял ва грек мацІазул пачалихъал цо гьабулеб икълим.
Икълим лъугьана НекІсияб Грециялъул заманалда, Нилъер рикIкIеналда цебе гIага-шагарго 2 азарго соналъ цебе. Гьеб ккола Европаялъул бищун хера ва цебегосеб икълимлъун.
ЦIакъго тIоритIарал диналлъун ккола православие ва католицизм.
Европаялда бутIаби ругел Азиялъул пачалихъал
ЦIикIкIунисеб бутIа Европаялда гъорлъе унарел пачалихъал
Цогиязда рарал территориял
Список территорий, находящихся под управлением другого государства, но официально не входящих в его состав, а также территорий, формально входящих в состав государств, но обладающих особым международным статусом или международной правосубъектностью.
РикIкIинчIел ва цо-цояз рикIкIарал пачалихъал
ТIубанго пачалихъаллъун рикIкIинчIел пачалихъазул сияхI.
Такъва
Тáкъва - ( - хӀинкъи яги Аллагьасдасан хӀинкъи) — ккола Аллагьасдаса хӀинкъи.
Нелъеда тáкъва цӀцӀикӀанагӀан БетӀергьан Аллагь нелъедаса цӀцӀикӀун разилъула ва гьеб ккола тáкъваялъул бищунго кӀудияб пайда - Аллагь нелъедаса разилъи.
Аллагьасдаса хӀинкъи (тáкъва) щола каказда тӀад чӀей гьабиялдалъун ва гьеб такъваги дин камиллъиялъе аслу буго.
Квас
Квас - ккола хахулел бацизабураб ризаб рас.
Рулдаб
Рулдаб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна ГӀириб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 14 км-алъ жанубалдехун.
Росда тIаде балагьараб бакIалда буго цо борхалъи. Гьеб мегIералъул тIогьиб чIван буго зани. Рулдаб росдал гIадамазда къилба бихьизабулеб зани бугин гьебилан бицула. Гьединго гьеб магIарда бакIарулеб букIун буго жамагIат, цIакъго ракъдаллъун, нигIматаздаса махIрумлъизе, хурзабахъ бижараб жо бакъван хвезе ва боцIуе кваназе хер камизе байбихьидал, цIад гьаризе.
Тарих
Рулдаб буго некIсияб тарихалъул росу ккола. Гьеб унаан Кьенсерухъ боялде гъорлӀе. Советияб заманалда ГIириб, Хьинуб ва Нукъущ росабазда цадахъаб Серго Орджоникидзел цIар кьураб колхозги букIана рулдасезул.
Араб гIасруялъул 90-абилел соназда магIарухъа гIатIиракьалде гочана гIемерисел рулдасел. Гьез гIумру гьабулеб буго Шамхал гьеналда, БагӀархъалаялда, Гелбахъ, МахIачхъала ва цогидалги шагьаразда. Дунялалда тIад рулдасезул вуго лъабнусидаса цIикIкIун чи, гьезул буго нусидаса тIаде араб цIараки.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Рулдаб росу цIигьабиялъе квербакъана БагӀархъала мухъалдаса ЧIараде подполковник Шамсудин МухIамадилазулав тIадвуссиналъги. Россиялъул МВДялъул ЧIарада мухъалда бугеб идараялъул нухмалъулев Шамсудин МухІамадовас чIваданалде сверун букIараб умумузул мина цIигьабун эхетана. Гьев ккола магIарулазда лъикI лъалев гIалимчи, филологиял гIелмабазул доктор, профессор, гIемерал соназ Россиялъул гІелмабазул академиялъул Дагъистаналъул гІелмияб централъул МацІазул, адабияталъул ва гьунарлъиялъул институталъе нухмалъи гьабурав Ибрагьимил МухIамадил вац.
ГьабсагIат Рулдаб росулъ гIумру гьабун ругел гIадамаз хьихьула гIиялги, чIегIербоцIиги, чуялги. Амма бищунго берда цере рехулел рукъалъул рухIчIаголъаби руго гургурал ва хъазал.
Май
Май (mensis Maius) — юлианияб ап григорианияб календаразда лъагІалил щуабилеб моцІ. Жодор 31 къо бугел анкьабго моцІазул цояб.
Апрель
Апрель (Aprīlis) — юлианияб ап григорианияб календаразда лъагІалил ункъабилеб моцІ. Жодор 30 къо бугел ункъалго моцІазул цояб.
Урма
Урма — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Лаваша мухъалъул ункъабилеб кІудияб росу.
Гьеб гъорлъе уна «Урма» росдал боялда.
Ракьхъвай
Росу буго МахІачхъалаялдаса 79,7 км жанубгун-бакътІерхьул рахъалдехун, 1196 метр борхалъиялда.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 3863 чи.
Цоккураб миллаталъул магІарул росу буго гьеб.
Сводешил сияхӀ
Сводешил cияхІ (Swadesh list) буго америкаялъулав лингвист Моррис Сводешица бахъараб аллат, жиндир кумекалдлъун бищун щулияб аслуялъулаб къамус гІадаб сипаталда рекъон батІи-батІиял мацІазда гъоркьоб бугеб гІагарлъиялъул хурхеналъе къимат кьолеб. Гьеб буго кинаб букІаниги мацІалъул кьучІал лексемазул, жал гІага-шагарго «кьучІлъиялда» гІодобе иналда рекъон тартибалд лъурал, стандартлъизабураб сияхІ. Бищун кІвар бугеб лексикаялъул минималияб къадар бихьизабун буго 100 рагІи бугеб Сводешил сияхІалда. Гьединго хІалтІизабула басрияб ва дагьабги семантикияб рахъалъ щулияб, амма дагьабги гІатІидаб 207 рагІи бугеб Сводешил сияхІги.
207 рагІи бугеб Сводешил сияхІ
ГъоркьегІан кьун буго 207 рагІи бугеб стандартияб Сводешил сияхІ ингилис мацІалдаса дурус гьабураб таржамагун, гьлъул комментариялги гІадахъ росун ва гІемерисел лексемабазул магІнабиги ингилис мацІалда жидер аслияб магІнаяле данде ккезарун.
Египет
Еги́пет (гIар. مِصْر Миср/Miṣr [misˤɾ] ,  маср.مصر Маср/Maṣr [ˈmɑsˤɾ] , копт. ΚΗΜΙ [kʰēmi] ), расмияб цӀар Еги́петалъул ГIaра́б Жумгьурият  (гIараб. جمهورية مصر العربية Джумхурийят Миср аль-ГIарабийя, маср. جمهورية مصر العربية Гумхурия Маср иль-ГIарабийя) буго Африкаялъул шамалияб бокӀонги Синаялъул бащдаб чӀинкӀиллъиялъун лъугьараб ракъдал кьоялдалъун Азиялъул жанубиябгин бакътӀерхьул бокӀонги кколеб трансконтинеталияб пачалихъ. Египет ккола Ракьдагьоркьобралъадалъул регионалъул пачалихъ жиндир гӀурхъаби цураб шамалиябгин бакъбаккуда ПилистӀингун ва Исраилгун, жанубалда Судангун ва бакътӀерхьуда Либиягун. Ралъдал гӀурхъаби руго ГӀакъаба бугъазалдасан Урдуналъулгун, БагӀараб ралъадалдасан СагӀудиязул ГӀарабистангун, Ракьдагьоркьосеб ралъадалдасан Къубрусалъулгун, Туркиялъулгун ва Грециялъулгун.
Египеталъул тарих буго бищун халатаздаса цояб, жиндир ирс Нил гӀоралъул расалъиялдаги дельтаялдаги н. щ. VӀ–ӀV азарсоназдаса байбихьун букӀараб. Цивилизациялъул кинилъун рикӀкӀунеб НекӀсияб Египеталъ загьирлъизаруна цебесеб хъвай-хъвагӀиялъул, росдал магӀишаталъул идракал, урбанизация, гӀуцӀараб дин ва централлъараб хӀукумат. Джизаялъул некрополис, КӀудияб Сфинкс гӀадал монументаз, гьединго Мемфисалъул, Васиталъул, Карнакалъул, Маликзабазул расалъиялъул хутӀелаз бихьизабулеб буго гьеб ирс, тӀаде цӀалеб буго гӀелмияб ва халкъияб интерес. Египеталъул халатаб ва бечедаб маданияб ирс буго гьелъул миллияб индетификациялъул гъорлъбосраб бутӀа, жинца гьелъул тӀолго Ракьдагьоркьоралъадлъиялдаги, ГӀагараб Бакъбаккудаги Шамалияб Африкаялдаги бугеб уникалияб трансконтинеталияб чӀей бихьизабулеб.
Гьанжесеб Египет байбихьула монархия хӀисабалда 1922 соналъ Британиялъул империялдаса истикълал щведал. 1952 соналъул инкъилабалдаса хадуб Египет лъазабуна жумгьуриятлъун, ва 1958 соналъ гьебги Сирияги жубан лъугьана Цолъараб ГӀараб Жумгьурият, жиб 1961 соналъ биххараб.
Египеталъул расмияб динлъун буго Ислам, расмияб мацӀлъун буго гӀараб. 100 миллионалдаса чи вугеб халкъгун, Египет буго Шамалияб Африкаялдаги, ГӀагараб Машрикъалдаги ГӀараб дуниялалдаги бищун халкъ гӀемераб пачалихълъун, лъабабилеб бищун халкъ гӀемераб Африкаялда ва 30-б тӀолго дуниялалда.
ЦIар
Европалде Египет абураб цIар бачIараб буго некIсияб грек мацIалдаса (некI. грек. Αἴγυπτος, а́йгюптос). Гьеб цӀар лъугьараблъун рикӀкӀуна Мемфис шагьаралде египтяназ абулеб букIараб "ХӀивткаптахӀ" (егип ḥwt-kȝ-ptḥ "ПтахIил рухӀалъул рукъ") цIаралдаса. Греказ гьеб цIар рекIинабуна тIолго пачалихъалдаго.
ГӀараб бащдаб чӀинкӀиллъиялъулги, Цебесеб Aзиялъулги, Фуратгун Дажлат гIоразул гьоркьобракьалдаги ругeл халкъазги хIатIизабула Египеталъул цоги цIар — Миср (гІараб. مِصر, гьибр. מִצְרַיִם "гIумру гьаблеб бакI, шагьар). Гьеб цIар хурхараб батизе бегьула Египеталда гIемераб халкъги шагьаралги рукIиналда.
НекIсияб Египеталда жидерго ватIаналде абулаан "Та-Кемет"-илан (егип km.t "чIегIер-ракь"), гьеб хурхараб буго Египеталъул Нил гIурул гIаралда бугеб бечедаб чIегIер-ракьалда (салул авлахъазул "багIараб" ракьалде дандеккун). Гьеб цIар жеги бугеб копт маIалдaги (ΧΗΜΙ).
Тарих
Египет ккола дунялалда бищун некIсиязул жиб кколеб цивилизациялъул ватIан
География
БакътIерхьуда Египеталъул гIурхъи буго Либиягун, бакъдехун — Судангун, бакъбаккудехун ПилистІингун ва Исраилгун. Гьединго Египеталъул ралъдал гIурхъаби руго СагІудиязул ГІарабиягун ва Урдунгун.
Бакъдасеб рахъалда ккун буго Ракьдагьоркьосеб ралъадалъ, бакъбаккуда — БагIараб ралъадалъ. Египеталъул ккола Суэцалъул канал — бищун кIудияб гIадамасул квералъ гьабурал каналазул цоябги кколеб. Гьеб каналалъ Ракьдагьоркьосеб ралъадги БагIараб ралъадги хурхинабула, гьелдалъун Атлантикияб океаналдаса Гьиндустаналъул океаналде нухги къокъ гьабула.
Египеталъул ракьалдасан чвахулеб буго бищун кIудиял гIоразул цояб — Нил гIор
Сурсатал
Египеталъул ракьалда руго нартил, тIабигIаталъул газалъул, маххул магIданалъул, фосфатазул, гачиганчIил, марганецалъул, цинкалъул, тIухьидул нахърателал
Жанисел лъинал
Египеталъул аслияб лъел ицц буго Нил гIор, бакътIерхбуда ругел салул авлахъащда руго оазисалги. Гьелъул рагIалда бижана кIудияб Египеталъул цивилизация. Нил гIурул лъим хIалтIизабула ракь лъалъазеги, токалъул энергия гьабизеги.
Ракь ва гъветI-хер
96% гIанасеб Египеталъул ракьул къадар бацун буго салул авлахъаз, хIутIараб 4% ккола Дельтаги гIоралъул жаниблъиги.
Фауна
Египеталъул фауналда данде чIвала жайранал, цурдул, салул гIункIкIал, гIанграл, бегемотал, крокодилал, варанаби, гIемерал батIи-баIиял хIанчIи, хIутI-хъумур, ччутал ва борхьал.
ЧӀегӀергӀор
ЧIегIергIор (Каракойсу) — Дагъистаналъул мугIрузул мухъазул кIвар бугеб гIор. Халалъи — 93 км. Гьелъул авал буго ЛъаратІа районалда ва ахир АваргІоралда.
Июнь
Июнь (Junius) — юлианияб ва григорианияб календаразда лъагІалил анлъабилеб моцІ. Жодор 30 къо бугел ункъабго моцІазул цояб.