cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Данделъи
Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Данделъи данде гьабун буго 90 депутатасдасан, щуго сонил болжал цІан тІолгохалкъиял рищияздалъун жал рищулел.
Испаналъул гимн
Испаналъул гимн (La Marcha Real) — пач. гимн Испаналъул Ханлъи.
РабигӀу Ссани
РабигІу Ссани (ربيع الثاني) — бусурбабазул календаралъул ункъабилеб моцI.
ШихсагӀидов, Хизри ГӀисаевич
ШихсагІи́дов ГІиса́л Хизри́ (гь. 1 августалъ 1947, р. Буглен, Шурагьиб мухъ, Дагъистаналъул АССР, РСФСР, СССР) — советияв ва россиялъул пачалихъияв жигарчи, Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Данделъиялъул вакил.
Цеве гьев вукІана Пачалихъияб думаялъул V ва VI ракІариязул депутатлъун «Цолъараб Россия» партиялдасан, Дагъистан Жумгьурияталъул ХІукуматалъул вакиллъун (1997—2004).
ГІумрухъвай
Гьавуна 1947 соналъул 1 августалъ Шурагьиб мухъалъул Буглен росулъ. Миллат — лъарагІав. 1970 соналъ ШихсагІиидовас лъугІизабуна Дагъистаналъул росдал магІишаталъул институт, ва 1982 соналъ — Ростовалъул тІадегІанаб партиялъулаб школа.
Гьесул вас, Даниял, вукІана Шурагьиб мухъ]]алъул бетІерлъун. 2015 соналъул августанлъ Даниял ккуна низам цІунелел идарабалъулаз жиндирго инсул рокъов, пачалихъалъул боцІи къанунияб гуреб куцалда хвезабулеб букІиналда щаклъи букІиналъ.
Галис мацӀ
Галис мацӀ (galego), гьединго Галего абунги лъалеб, ккола БакътӀерхъул ибергин романсияб мацӀ. ГӀага-шагарго 2.4 миллион чияс хӀалтӀизабула гьеб мацӀ батӀи-батӀияб даражаялданиги, аслияб къагӀидаялъ Галисиялда, Испаниялъул шималиябгин бакътӀерхьуда бугеб автономияб жамгӀияталда, гьениб галис буго испангун цадахъ расмияб мацӀлъун. Гьеб мацӀалда гьединго кӀалъала мадугьалихъ ругел Испаниялъулал Астурия, Кастилия ва Леон регионазул цо-цо гӀорхъодасел зонабазда, ва гьединго галис мигрантазул жамагӀатазда хутӀараб Испаниялдаги, Латин Америкаялдаги, Пуэрто Рикоялда ва Цолъарал Штатазда, Швейцариялда ва Европаялъул цогидал пачалихъазда.
Зило
Зило — Болъихъ мухъалъул росу.
География
Росу буго Болъихъа 11 км-ялъ шималиябгин бакъбаккудехун.
Жумада Уля
Жумада Уля (جمادى الأولى) — бусурбабазул календаралъул щуабилеб моцI.
Хелекьури
Хелекьури — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна Хелекьури росдал боялде гъорлӀе ва ккола административияб марказлъун.
География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 6 км-алъ жанубалдехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ЦӀуриб
ЦӀуриб — Дагъистаналда бугеб росу, ЧӀарада мухъалъул ва гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялъул административияб марказ.
География
Росу буго МахӀачхъалаялдаса 182км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун, ЧӀегӀергӀоралъул рагӀалда.
Тарих
Росу лӀугьана 1930-абилел соназ. СанагӀатаб бакӀалда букӀиналъ, ЦӀурибе бахъана мухъалъул административияб марказ.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Ираналъул провинцияби
Остан — Ираналъул тӀоцебесеб даражаялъул территориябгун-административияб ракь. Щибаб останалъул бетӀерлъиялда вуго генерал-губернатор ( — остандар). Монархиялъул заманаялъ остандарал шагьас рищулел рукӀана, гьанжейин абуни гьел Жанисел амрабазул министерствоялъ рищула ва Исламияб республикаялъул президентас тасдикъ гьарула. Жалго останал рикьула 324 шагьрестаназда ; жедер иргаялда гьелги цинги бахшазда, гьезул къадар бахула 740. Бахшал рикьула дегьестаназда — чанго росу данде ракӀарулел росдал округазда. Шагьрестаназул кӀудиял ккола фармандарал: гьел ва бахшазул бутӀрул — бахшдарал, — хъулухъалда рищула Ираналъул ЖАМялъ. Дегьестаназул бетӀерлъул руго дехдари абун ругел росдал советал, гьезул бутӀрулги ккола дегьдарал.
Жумада Ссани
Жумада Ссани (جمادى الثاني) — бусурбабазул календаралъул анлъабилеб моцI.
ЦӀияб Хелекьури
ЦӀияб Хелекьури — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалъул росу, жиб лъарагӀлъиялда бугеб. Уна Хелекьури росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго лъарагӀлъиялда, Дибирилросу мухъалда, Дибирилросуялдаса 10 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
СагӀид Ордашов
Ордашов СагӀид МухӀамадович (гьав. 1963 аб. соналъул 20 аб. маялда, Гумбет район, ИчичӀали) — авар шагӀир.
АсхӀабилкули
АсхӀабилкули — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
СагӀид Ордашов
Биография
Ордашов СагӀид МухӀамадович — (гьав. 1963 аб. соналъул 20 аб. маялда Гумбет районалъул ИчичӀали росулъ) учителасул хъизаналда. Щуго вас ва цо яс рукӀараб хъизаналда, гьев вукӀана бищун кӀудияв.
АсхӀабилкули
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 8 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
СагӀид Ордашов
Биография
1972 аб. соналъ росдал байбихьул школаги лъугӀизабун  хадув, ункъабилеб ва щуабилеб классазда цӀалана мадугьалихъ бугеб Болъихъ районалъул КӀижани росдал 8 сонилаб школалда.
АсхӀабилкули
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
СагӀид Ордашов
Биография
1977 аб. соналъ Аксаялда 8 го классги лъугӀизабун 9 аб. классалда цӀалана Гумбет районалъул МелъелтӀа росдал гьоркьохъеб школалда ва 10 аб. классалда цӀализе тӀадвуссана Аксаялде. 1979 аб. соналъ Аксаялъул гьоркьохъеб школаги лъугӀизабун цӀализе лъугьана ва багӀараб дипломалда.
1981 аб. соналъ МахӀачхъалаялда лъугӀизабуна техническое училищеги. Гьелдаса хадуб хӀалтӀизе лъугьана МахӀачхъалаялъул ХӀажиевасул цӀаралда бугеб заводалде слесарь-ремонтниклъун.
1988-аб. соналъ СагӀидица хъизан гьабуна ва гӀумру гьабизе вахъана Хасавюрт районалъул цӀияб ИчичӀали росулъе. СагӀидица кучӀдул хъвазе байбихьана армиялда вугеб мехалъго, гьев вукӀана СКВО ялъул "Красное знамя" газеталъул внештатный корреспондентлъунги, газеталде рахъулаан гӀурус мацӀалда хъварал кучӀ дул ва макъалаби.
СагӀидил хӀакъалъулъ абуни, гьев гуро адабияталде гьанже вачӀарав чи. Гьев вуго школалда цӀалулеб заманалдаго кучӀдулги макъалабиги газет-журналазда рахъарав, адабияталъулгун гьудуллъи ккурав, гӀакъилаб каламалъул, камилаб пикруялъул, цӀаралдаги яхӀалдаги хӀур хъвазе течӀев, гӀадамазде бугеб рокьуца керен цӀурав чи.
Магъар
Магъар — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Магъар росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 7 км-алъ жанубалдехун, ЧӀегӀергӀор ва РисгӀор журанбакӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Тухумал
РосулӀ ругел тухумал ккола:
Батуми
Бату́ми (ბათუმი [батуми], 1936 соналде щвезегІан — Бату́м ) — ЧІегІераб ралъдал рагІалда бугеб Хъизихъалъул шагьар ва порт, Аджариялъул тахшагьар. ГІуцІула Батуми муниципалитет ва ккола гьанжесеб Хъизихъалъул аслияб туристияб центрлъун. Шагьар машгьураб буго жиндирго тарихияб централдалъунги, туризмалъул районалдалъунги.
География
Шагьар буго ЧІегІераб ралъдал бакъбаккул рагІалда, на Кахабер гІодоблъиялда, ралъдал гьумералдаса 2–3 метраялъ борхалъуда. ГІоблъиялъул форма буго бащдабмоцІалда релълъараб, жиб шималияб рахъалдаса бакътІерхьуде 7 км-ялъ цІан бегараб. Батумиялъул аслияб бутІа буго Батумиялъул бухтаялъулхъ, жиб Кахабер гІоболъиялъул шималияб рахъалда, Барцхан ваКоролисцкали лъаразул рагІалда бугеб.
Шагьаралъул гІаммаб гІатІилъи буго 64,94 км². (2012 соналде щвезегӀан — 19 км² ).
Климат
Батумиялда щибаб лъагІалил гІазу-цІадалъул къадар буго 2 435 мм. Ноябрь буго бищун регьел цІикІкІараб моцІ (312 мм), май — бищун ракъдалаб (108 мм). Батуми, кинабниги рагІаллъиялъулаб Аджария гІадин батІабахъула Ракъадагьоркьосебралъадлъиялъул климаталъул тайпабаздалъун (Алисовасул классификация) ва цІикІкІараб термалияб низамалдалъун. Кёппенил классификациялда рекъон, Батумиялъул климат буго рагьлилаб субтропикияб (Cfa). Хурхадулаб рагьлил гьоркьохъеб къадар буго 70–80 %.
Халкъ
Муниципалитет хІисабалда, шагьаралъул къадар 2020 соналъул 1 январалде буго 169 095 чи 2014 соналъул халкъалъул къадаралъул хъвай-хъвагІиялда гьабиялда рекъон шагьаралда вукІун вуго 152 839 чи, 2014 соналъул 1 январалде — 161,2 аз. чи.
Элбрус
Эльбру́с (Минги-Тау, Iуащхьэмахуэ) — Кавказалъул мугІрузда бугеб стратовулкан (ралъдал гьумералдаса борхалъи 5642 м) — Россиялъул ва Европаялъул (Азиялдаги гьелдаги гьоркьоб гІурхъи Кавказалъул бетІераб баладасан лъуни, гурони, Европаялъул бищун борхатаб тІогьлъун ккола Монблан) бищун борхатаб тІогь. Эльбрус гъорлъе бачун буго дунялалъул бищун рорхатал тІогьазул сияхІалде («Анкьго тІогь»).
Физикиябгин географияб сипат-сурат
Эльбрус буго КІудияб Кавказалъул Хьибилаб балада, Кавказалъул бетІераб баладаса 10 километралъ шималияб рахъалдехун, Кабардагин Балкарияялъул ва Карачайгин Черкесияялъул гІорхъода. Эльбрус буго вулканалдалъун лъугьараб мугІрул массив, кьучІлъиялъул диаметр буго 15 км, буго мухІканаб кІиго тІогь — Бакъбаккул (5621 м) ва БакътІерхьул (5642 м), гьезда гьоркьоб буго халатаб расалъиккараб бакІ (5416 м). Тгьоркьоб манзил буго 1500 м. Цоколалъул абсолютияб борзхалъи 3200—3800 м. Парсазул гьоркьохъеб гьетІи буго 35°. ТІоцебе Эльбрусалъул борхалъи лъазабуна 1813 соналъ академик В. К. Вишневскияс, гьес кьураб къиматалда рекъон, гьеб ккана 5421 м.
Эльбрусалъул парсаздаса чвахула 23 цІоролмегІер, гьезул гІаммаб гІатІилъи — 134 км². Гьезул бищун кІудтиял руго КІудияб ва ГьитІинаб Азау, Терскол, Кюкюртлю, Ирик. Эльбрусалъулал цІоромугІрузул максималияб халалъи буго 6—9 км, гьеб кІиго нухалъ дагьаб буго Кавказалъул бищун кІудияздаса. Ахирисеб 100 соналда жаниб цІоромугІрузул гІатІилъи дагьлъун буго 18 %-алъ, Кубаналъул расалъиялде бачІунеб — на 33 %-алъ. Эльбрусалъул цІераз хьихьула Кавказалъул Ставрополлъиялъул бищун кІудияб лъабго гІор: Баксан, Малку ва Кубань.
Климат
Эльбрусалъул сверухълъиялъул климат гьабула мугІрузул рельефалъе сипатаб гьавадул циркуляциялъул асаралдалъун. Сипатаб буго лъикІабги квешабги гьава-бакъалъул цикллъи. Риидал гьеб букІуна 5—7 къоялъ, роол тІоцебесеб бащалъиялда гьава-бакъ букІуна квешаб, кІиабилеб бащалиялде данде ккун. Рии букІуна гьогьомараб, 2000 метраялъул борхалъиялда максималияб температура бахуна +35°С,3000 м — +25°С. Хасалихълъи байбихьула августалъул ахиралда — сентябралъул байбихьуда. 3000 метраялъул ва эххедегІанги хасел байбихьула октябралда. ГІазул гъаталъул гьоркьохъеб бицалъи бахуна 50—80 см-ялде, эххедагІан гьеб дагьабги биццалъула. Жанубиял гъулдузда гІазу букІуна шималияздаса дагьаб. 3000 метраялъул борхалъуда январалъул гьоркьохъеб температура букІуна −12°С, абсолютияб минимум −27°С. Эльбрусалда ихх байбихьула маялъул тІоцебесеб декадаялда. 3000 метраялъул борхалъудаса гІазу уна (гІемерисеб риччарал гІунсби гІадин) маялъул ахиралде. Дагьабги эххедегІан хутІизе бегьула гІазу чІчІарал бакІал, гьеб гІаздаца цІоролмугІрул гІезарула, амма 5000 метраялъул борхалъудаса эххедгІан гІазу биунаро гьава-бакъалъул киналгІаги шартІал рукІаниги.
Россиялъул къватӀисел амрабазул министрал
1549 соналдаса бахъараб жакъа-къоялда щвезегIан рукIарал Россиялъул къватӀисел амрабазул министразул сияхӀ.
Жаниблъи: 1 Посольский приказ 2 КъватӀисел амрабазул коллегия 3 Россиялъул империялъул КъватӀисел амрабазул министерство 4 Народный комиссариат по иностранным делам РСФСР 5 Народный комиссариат по иностранным делам СССР 6 СССРалъул КъватӀисел амрабазул министерство 7 СССРалъул КъватӀисел гьоркьолъабазул министерство 8 Россиялъул къватӀисел амрабазул министерство 9 Гь. балагье 10 РегӀелал
Бищун цІцІикІкІун хъулухъалда хутІана: Карл Нессельроде - 39 сон, Андрей Громыко - 28 сон, Александр Горчаков - 26 сон, Сергей Лавров - 18 сон, Никита Панин - 17,5 сон.
Керман (остан)
Керма́н ( — Kermân) — ккола Ираналъул 31 провинциялъул (останазул) цояб. Гьеб буго пачалихъалъул жунубгун-бакхъбаккул рахъалда. Административияб марказ — Керман шагьар. Майдан — 180 836 км², халкъалъул къадар — 2 652 413 чи (2006). ЦІцІикІкІарасал — парсал, ва гьединго останалда руго тюрк къавмал ва балучал.
Дагъистан Жумгьурияталъул ХӀукуматалъул вакил
Дагъистан Жумгьурияталъул ХІукуматалъул вакил — Дагъистан Жумгьурияталъул ХІукуматалъул вакил, Дагъистан Жумгьурияталъул бетІерас, Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб данделъиялъул депутатазул разилъиялдалъун вихьизавулев чиясул хъулухъ.
Керман (остан)
Шагьрияб халкъалъул къадар 1996 соналда бахулеб букІана 52,9 %, гьанже гьеб жеги цІцІикІкІун букІине ккола. Останалда бищун кІудияб ва цебетІураб шагьар ккола — Керман, цогидал чІахиял шагьараздаса ккола — Сирджан (190 аз.), Рафсанджан (137 аз.), Джирофт (96 аз.), Бам (80 аз.), Зеренд (55 аз.), Шагьре-Бабек (44 аз.), Кехнудж (40 аз.), Бафт (37 аз.), Бардсир (28 аз.), Анбарабад (19 аз.), Магьан (17 аз.), Шагьдад (15 аз.), Къалее-Гандж (12 аз.).
Дагъистан Жумгьурияталъул ХӀукуматалъул вакил
Гьанжесев хІукуматалъул вакил — ГІабдусамад ХІамидов.
Керман (остан)
Административияб бикьи
Провинция бикьула 18 шагьрестаналда:
Дагъистаналъул герб
Дагъистан Республикаялъул герб — байрахъ ва гимнгун цадахъ рикӀкӀуна символовДагъистан Республикаялъул символлъун. Дагъистан Республикаялъул Парламенталъ къабул гьабуна 20 октябралъ, 1994 соналъ.
Мексика
Мексика (расмияб цІар: Мексикаялъул Цолъарал Штатал, Estados Unidos Mexicanos) — Шималияб Америкаялда бугеб пачалихъ. ГІатІилъи — 9,5 млн км² (дунялалда 13-б бакІ). Халкъалъул къадар — 128,6 млн чи (2020 соналъул къимат). Тахшагьар — Мехико.
КӀахети
КІахет (კახეთი ) — Гуржистаналъул бакъбаккуда бугеб икълим (мхаре), жибги 1990-л соназ КІахеталъул тарихияб вилаяталдаса ва гьитІинаб мугІрузул вилаят Тушетиялдаса гІуцІараб. Гьелъул тахшагьарлъун буго Телави. Икълималъ гъорлъе бачуна микьго административияб муниципалитет: Телави, Гурджаани, Къурели, Сагареджо, ДедоплисцІкъаро, Сигънагъи, Лагадухъ ва ХІамитІа. КІахеталъул г1урхъи буго Россиялъул Федерациялъул хьунда Чачангун, хьундагин бакъбаккуда Дагъистангун (тарихияб Аваристан), бакъдагин бакъбаккуда Азарбижангун, ва гьединго Мцхета-Мтианетигун ва Квемо Картлигун бакътІерхьуда. КІахеталъул буго цІикІкІараб лингвистикиябги маданиябги идентитлъи: гьелъул этнографияб гъоркькъокъа — кІахетиял — кІалъала гуржи мацІалъул кІахетиязулаб сверелалда.
Давид Гареджил монастерияб комплексалъул бутІа буго гьеб икълималда ва ккола гуржи ва къажар хІукуматазда гьоркьоб гІурхъадулаб дагІбадул субъектлъун. КІахетиялъул машгьурал туризмалъул бакІазде гъорлІе ккола Тушети, Греми, Сигънагъи, КІветІера, Бодбе, Лагадухъ цІунарал районал ва Алверди монастер. КІахетиялъул чІагІдал регион буго Гуржиялда чІагІдал продукция цебе бачунжолъун. Регионалъ чІагІа бахъула Телави ва Къурели микро-регионазда.
География
Гьанжесеб административияб къагІидаялъ мухъазде гуребги, КІахет традиционалго бикьула ункъго бутІаялде: Жанисеб КІахети (შიდა კახეთი, Шида Кахети) Цив-Гомбори баладаса бакъбаккудехун Алазан гІоралъул кваранаб рагІал ккун эхебе; КъватІисеб КІахети (გარე კახეთი, Гаре Кахети) — Къарби гІоралъул хІавузалъул бакьулІбакІккун эхебе; Кизикъи (ქიზიყი) — Алазаналдаги Къарби гІоралдаги гьоркьоб, Гагъма (გაღმა მხარი, Гагъма Мхари) Алазаналъул квегІаб рагІалда. Гьенибго гъорлІе ккола гьоркьобгІасрулъиялъул Гьерети икълималъул бутІаги.
Климат
КІахеталъул кІудияб бутІаялда климат буго субтропикияб. Алазаналъул расалъиялъул климат релълъараб буго Италиял Альпазул аххакь букІунелда. Январалъул гьоркьохъеб температура гьениб букІуна гІ.-ш. 1 °С, июлалда — 23-24 °С. ГІазу-цІадалъул къадар дагьлъула шиалиябгин бакътІерхьудаса жанубиябгин бакъваккуде, ХІамитІа сверухълъиялда лъагІалил къадар 900-ялдаса цІикІкІун мм, Гремиялда — 700 мм, Гурджааниса бакъбаккудехун — 600-са дагь мм. Алазаналъул расалъи ва Гомбор балалъул шималиял парсал руго цІибил гІезабиялъе рекъарал бакІал — гьенибин бугеб Гуржистаналъуо аслияб чІагІа бахъулеб центр. Къарби тІалъиялда буго бакъвараб авлахъул климат, рекъахъе квачараб хаселгун ва багІарараб риигун. Июлалъул гьоркьохъел температураби гІ.-ш. 25 °С, январалъул — гІ.-ш. 0 °С. Ширак авлахъалда ва Къарби тІалъиялъул жаниблъиязда хасел букІуна дагьабги квачараб — январалъул гьоркьохъеб температура гІ.-ш. −3 °С, гІазу-цІадалъул къадар 500-са дагь мм лъагІалида жаниб. КІахетиялъул жанубиябгин бакътІерхьул рагІалда, Давид Гареджил монастералда аскІоса гІебеде климат буго бащдасалулавлахъулаб 400-са дагь мм гІазу-цІадалъул къадаргун. Къарби тІалъи буго Гуржистаналъул тІорщалил нахъарукълъун. ТІалъиялъул гІатІидаб бакІ хІалтІизабула хасалил мегІер-гІалах гІадин.
Тарих
Гьанжесев КІахети вилаят буго лъабго тарихияб гуржи вилаяталъул (КІахети, Кухети ва Гардабани) территориялда. «Картлс Цховреба» тариххъваялда рекъон, киналниги гуржиязул этнарха Картлосил букІун буго щуго лъимер, гьезда гьоркьор КІахет, Кухет и Гардабан.
Н. щ. III гІасруялда Фарнаваз пачаяс кьучІ лъураб микьго эриставлъиялда гьоркьоб букІана КІахетиялъул эриставлъиги. Цолъараб эриставлъиялъул тахшагьарлъун лІугьана хъала Уджарма, Аспагур пачаяс жиндие кьучІ лъураб. Цебесеб гьоркьобгІасрулъиялда КІахеталъул марказ бахъана Къарбиялъул расалъиялде жанибегІан шималияб рахъалде, цин Герми шагьаралде, хадуб Телавуралде. КІахети бачана цолъараб Гуржи пачалихъалде гъорлІе XI гІасруялъул байбихьуда, амма анцІсонида жаниб гьеб батІалъана. XII гІсруялда гуржиязул пача Давидица (гІ.-ш.1089-1125 КІахети тІубан гъорлІе бачана Гуржи пачалъиялде.
1460-л соназ Цолъараб Гуржи пачалихъ биххун хадуб КІахети лІугьана цияда бачІеб пачалъилъун. XVI гІасруялдаса байбихьун XIX гІасруялъул байбихьуде щвезегІан КІахетиги гьелда мадугьалихъаб Картлиги зама-заманалда букІана Ираналъул кверщаликь. 1616 соналъ шагь ГІаббасица КІахеталъул этникиял гуржиязул нус-нус азар чи депортинавуна Ираналде ва щущахъ бана икълим I Теймуразиде данде гьабураб кампаниялда.
1762 соналъ ГьерекІлил заманалда КІахетиялъул пачалъи цолъизабуна Картлигун. Гергияб трактаталдаса ва Туплис Агъа МухІамад-ханас талавур гьабин хадуб Картли-КІахети пачалъи ккана Россиялъул империялъул кверщаликье; КІахетиялда ва хутІараб Гуржистаналда тІад Россиялъул сюзиренитет рикІкІана Къажар Ираналъ1813 соналъ хъвараб Гулистаналъул къотІи-къаялда.
1918—1921 соназда КІахети букІана чиядабачІеб Гуржистаналъул Демократияб Жумгьурияталда гъорлІ, 1922—1936 соназ Нахъакавказалъул ССР-алда, 1936—1991 соназ Гуржи ССР-алда гъорлІ. 1991 соналъ Гуржистаналъе чиядабачІолъи щваралдаса нахъе КІахети буго Гуржистаналъул Жумгьурияталъул икълимлъун.
Административияб рикьи
КІахети икълималда тІураязул хІакимлъиялъул бетІерлъун ккола Гуржистаналъул Президентасул Пачалихъияв Вакил. Гьесул функциял руго икълималда къанун билІинаби щулалъиялъул координация, сурсатазул мобилизация, икълималъул кинабниги территориялда жамгІиял программаби гІуцІи ва рилІинари, инсанасул ихтиярал цІуни ва ц.
Административияб рахъалъ вилаят гІуцІун буго микьго муниципалитеталдаса (2006 соналде щвезегІан рукІана  мухъал). 2016—2017 соназ Телави шагьар бащад гьабуна муниципалитеталде. Шагьарал:
ГІаммаб карта
Картаялъул легенда:
ЧӀвазе къотӀи
ЧІвазе къотІи ккола тамихІ хІисабалда гІаданасул гІумру къотІизаби, жиб пачалихъалъ къануназдалъун ккураб ва жиб тІубазаби лъугьунеб махІкамалъул хІукмуялда яги цогидал пачалихъиял ва рагъулал гІуцІалабазул хІукмуялда.
Бищун дунялалда жакъа къоялъ хІалтІизарурел чІвазе къотІиялъул къагІидабилъун ккола гъанкъи ва речІчІун чІвай.
2016 соналъул сентябр моцІалде ругел баяназда рекъон, дунялалъул 60 пачалихъалда 22 500 чи чІвазе къотІун вуго. Гьезул бищун гІемерал, гІага-шагарго 2500, АЦШялъул туснахъазда. Гьоркьохъеб хІалалъ, щибаб лъагІелалъ дунялалда чІвазе къотІула 1000-ялдаса 1500 щвезегІан чк.
Тарих
ЧІвазе къотІи ккола бищун некІсиял тамихІазул тайпаялъул цояблъун. Байбихьудаса гьеб бижана талионалъул принципазул реализация гьабиялдалъун: «бидухъ би». Гьеб принципалда рекъон, цоги чи чІварав чиясе бищун ритІухъаб тамихІлъун ккола чІвазе къотІи. Гьеб гуребги, кІудияб роль хІана гІемерисел жамагІатазда букІараб бидул рецІелалъул гІадатазги, жидеца хисулеб пачалихъалъ гІайибияв чІвазе къотІи.
Талионалъу принципал жиб зарар ккарасе кьоле гІарцул штрафалдалъун хисаниги, чІвазе къотІи цІунана гІемерисел пачалихъазда.
Исламалда
ШаргІалда рекъон, чІвазе къотІи бихьизабун буго гІайиб гьечІев чІваралъухъ, гомосексуалихмалъухъ{sfn|Али-заде|2007|loc=Ливата}}, зина гьабиялъухъ (ригьиналда рукІаго) ва Ислам теялъухъ.
ЧІвазе къотІиялъул тапаби
ЧІвазе къотІи бикьула кІийде: квалификация бугеб ва квалификация гьечІеб. Квалификациялъул чІвазе къотІиялда, гьабураб ишалда рекъон, тамихІ гьабула хасал чІвазе къотІиялъул таяпаяздалъун. Квалификация гьечІеб къагІидаялда къануназ чІезабула киналго чІвазе къотІиялдалъун тамихІ гьабизе кколел ишазе цо тайпа.
Дунялалда жал практикаялда ругел чІвазе къотІиялъул тайпаби:
Amnesty International-алъул баяназда рекъон, 2018 соналъ дунялалда хІалтІизарулел рукІана хадусел чІвазе къотІиялъул къагІидаби: гъанкъи (10 пачалихъ), речІчІун чІвай (6 пачалихъ), хвалилаб инъекция (4 пачалихъ), бетІер къотІи (гІицІго СагІудиязул ГІарабия) ва токалъул бакІ (гІицІго АЦШ),.
Тарихиял чІвазе къотІиялъул тайпаби:
Ражаб
Ражаб (رجب‎‎) — бусурбабазул календаралъул анкьабилеб моцI.
Эгъеда
Эгъеда — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 10 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Гьерети
Гьерети (ჰერეთი) — Гуржистаналъулги (КІахеталъул жанубиябгин бакъбаккул рахъ) ва гьанже гьечІеб Кавказалъул Албаниялъулги гІорхъода бугеб тарихияб икълим. 787-даса 959 соналде щвезегІан — чиядабачІеб амират. Хадусел гІасрабазда Гьеретиялдасан унеб букІана гІурхъи насранияб ва исламияб Нахъакавказалда гьоркьоб. Жакъа къоялъ Гьерети бикьун буго Хъизихъалдаги Къажаралдаги гьоркьоб.
Тарих
Гьерети абураб цІар хІалтІизабула гуржи иццазда Кавказалъул Албаниялъул жиндие V гІасруялдаса Ибериялъул пачабаз бетІерлъи гьабулеб букІараб вилаят икълималъе. Багратилазул тухумалдаса бакІалъул эриставал VIII гІасруялъул бакьулъиялда рещтІана Алазаналъул расалъиялда, гІарабал сабаблъун гуржи пачалихъ загІиплъиялъ, гьезие щвана сиясияб чиядабачІолъи. Гьезул тахшагьар букІана Шеки.
Гуржиязул Гьерети амират баккак цогидал феодалиял пачалъиязда ва амиратазда цадахъ гІарабазул кверщеллъиялъул заманалда.
Гьерал рукІана Картли пачалъиялда мадугьалихъ бугеб Кавказалъул Албаниялда гІумру гьабун рукІарал къвамазул цояб.
Гьеразулги картвел къавмазулги маданиябгин этникияб цолъи лІугьунеб букІана Картли пачалъиялъ Гьеретиялъул территория жиндего гъорлІе бачиналда цадахъ. Гьеретиялъул ракьалда картлиялъулал пачабазуд сиясияб пишаялъе гуржи гьисториографиялъ дата чІезабула н. щ. II–I гІасрабазул гІорхъода. Гьерети чидабачІеб сиясияб субъектлъун лІугьиналъе шартІлъун ккана Гьерети экономикияб рахъалъ цебетІей ва КІахети амират Картлиялдаса батІалъиялъул факторал.
893 соналъ эрмениязул амир Григора-Амамил ва Атрнерсехие ирсалъе щвана Камбечан вилаят, ва гьес гьениб жиндирго амирлъи лъазабуна. X гІасруялъул бакьулъиялда Гьерети цІидасанги букІана чиядабачІеб амиратлъун, гьеб заманалде халкъалъул гІемерисез монофизитлъиялдаса инкар гьабун (АЭрмениязул апостолияб килиса) руссана гуржи ортодоксалияб диналде. Багратилазул Эрменияб пачалъияялъул заманалда гьел рукІана вассалаллъун.
Жанубияб Кавказ гІарабазул кверщаликье ккун хадуб, гьениб Бизантиялъул позициял гІезегІан тарана. Амма Бизантиялъул империялда Жанубияб Кавказалъул пачалихъазде тІокІаб асар гьабизе кІвечІониги, халифат загІаплъизе байбихьигун, гьелъул сиясат активлъана Нахъакавказалда. Гьелъул ххутІа-тараб жолъун батизе буго бизантиялъулал титулал Гьеретиялъул хІакимзабазул. Гьеретиялъул бетІер Адарнасел (X гІасруялъул байбихьи) букІана патрикиясул титул, цолъараб КІахеталъул ва Гьереталъул пачалъиялъул (XI гІ.) бетІер КІудияв Квирике букІана магистрасул титул. Гьеб заманалъ Бизантиялъ гьарзаго рикьулел рукІана титулал Жанубияб Кавказалъул бутІрузе, ва гьез жидерго престиж борхиялъе гьелги къабул гьарулел рукІана. Гьеб жоялъ бихьизабулеб буго дипломатиял ва сиясиял хурхенал рукІин ва кІиябго рахъалъе цоцаздаса жо къваригІун букІин.
Гуржистан цолъизабиялъе къеркьеялъул заманалда Гьеретиялде жидерго кверщел ва асар тІибитІизабизе гІамал гьабулеб букІана БакътІерхьул Гуржистаналъул пачалихъазги КІахетиялъул хорепископазги. Цогидаб рахъалІан гьединабго тенденция загьир гьабулеб букІана Эрмениялъул ачалъиялъги.
1020-л соназ Гьерети кверде босана Картлиялъул бетІер III Квирикеца. В 1038 соналъ КІахетиялъулги Гьеретиялъулги бетІерлъун вахъана III Квирикел яцалъул вас Гагик, эрмениял Багратилазул гьитІинаб гІаркьел Кюрикилазул тухумалдаса. Гьеб икълималда тІад эрмениязул кверщел букІана 1105 соналде щвезегІан, хадур гьер ракьал рахъана гуржиязул пача IV Давидица ва цогьаруна Гуржи пачалъигун.
Гьерети цогидал гуржи икълималгун цолъизаби букІана кІвар бугел факторазул цояблхун гІаммаб процессалда, жиб палхІасил рагІалде бахъараб Гуржситан цолъиялдалъун ва гуржи феодалияб монархияб пачалихъ гІуцІигун.
Монография
Моногра́фия (μόνος — «цо, цолъараб» ва  — «хъвазе») — тӀехь хӀисабалда гьабураб гӀелмияб хӀалтӀи жиндилъ цо тема гӀатӀидго балагьараб.
ГӀаммаб информация
Монография гӀелмияб прозаялъул жанраздасан ккола.
Тарих
Тарих (التاريخ) ялъуни история (ἱστορία) ккола гIелмуялъул цо бутIаги, гьединго гуманитариял гIелмабазул цоябги, жинца цебе рукIарал гIадамал, гьезул рукIа-рахъин, ишал, гIумру, гIезул букIараб жамгIияб гIуцIи, гьоркьолъаби ва г. ц. лъазе гьабулеб.
Дагьабги хас гьабураб магIнаялда тарих ккола жинца кинабниги цебе букIараб жоялъуд рицунел иццал лъазе гьабулеб, жибги лъугьа-бахъиналъул тартибги, тарихиял хIужжабазул хIакъикъатги чIезабулеб ва лъугьа-бахъиназул гIиллаялъул хIакъалъулъ хIасилалги гьарулеб гIелму. .
БачIараб бакI ва рагIул магIна
Тарих абураб рагIи авар мацIалде бачIана гІараб мацІалдасан, (гьенибги تاريخ абураб рагIиялъул гьебго магIна буго).
История абураб рагIи бачIараб буго НекIсияб грек мацIалдаса (ἱστορία, historia), гьебги буго некIсияб индоевропаялъул мацIалъул wid-tor- рагIудасан лъугьараб (гьениб weid- кьибилалъул магIна — "лъазе, бихьизе").
"История" абураб рагIул цебесеб магIна НекIсияб Грециялда букIана «лъазабизе, гьикъизе, лъай тIалаб гьабизе, жо лъазабизе». История данде ккун хIалтIизабулаан хIакъикъат лъазабигун, хIужжаби чIезе гьабигун. . НекIсияб Рималъул тариххъваялда (гьанжесеб магIнаялда тариххъвай ккола тарихияб гIелмуялъул цо бутIа, жиннца гьелъулго тарих лъазе гьабулеб) ‘история’ абураб рагIиялъ магIна кьезе лъугьана жо лъазе гьабияллъе гуреб, цебе букIараб жоялъул лъугьабахъиналъул хIакъалъулъ, хадуб цебе ккезабун, бициналъе. Хадуб ‘историяйилан абизе байбихьан бокьараб жиб хIакъикъаталда лъугьараб яги ургъараб лъугьабахъиналъул хIакъалъулъ хабралда,
Гьединго НекIсияб Грециялда «история» рагIиялъ магIна кьолаан гIелмияб цIех-рехалдалъун щвараб бокьараб лъаялде, жакъасеб къоялъ бугеб тарихияб лъай гуребги. Масала, Аристотелица гьеб рагIи хIалтIизабун буго жиндирго «РухIчIаголъабазул историялда». Гьединго гьеб рагIи дандчIвала Гомерил гимназулъ, Гераклитил адабияталъул асаразда ва Афиназул пачалихъалъе балеб гьаялда. НекIсияб грек мацIалда букIана гьединого historeîn «гIелмияб цIех-рех гьабизе»абураб рагIи, жибги цин Иониялда хIалтIизабулеб букIараб, цинги хадуб гьенисан тIолго Грециялдеги ва ахиралда тIолго греказул цивилизациялдеги тIибитIараб.
Добго некIсияб грек мацIалъул магIнаялда «история» хIалтIизабулаан XVII гIасруялда Френсис Бэконица гIатIидго хIалтIизабулеб «тIабигIияб история» терминалда. Гьоркьохъел гIасрабазул Англиялда «история» рагIи гIемерисеб хIалтIизабулаан хабаралъул магIнаялда (story). Хасаб термин история Цебесел лъугьабахъиназул тартиб хIисабалда хасаб термин история (history) баккана Ингилис мацІалда XV гIасруялъул ахиралда; «историкияб» (historical, historic) абураб рагIи  — XVII гIасруялда. Германиялдаги, Франсиялдаги Росиялдаги кIиябго магIнаялдаги хIалтIизабула цо «история» абураб рагIи.
ТарихчагIи цого заманалда лъугьабахъиназул хал ккун ругеллъунги гьезул гIахьалчагIилъунги кколелъул, гьезул тарихиял хIалтIаби хъварал рукIуна гьезул заманалъул пикруялдалъун, ва политикияб рахъ кквей гуребги, гьел хIалтIабазулъ рукIуна жиндирго заманалъул гъалтIалги. Италиязул гIакъилчи Кроче Бенедеттол рагIабазда рекъон, «тIолго тарих ккола жакъасеб тарихлъун». Тарихияб гIелмуялъ чIезабула тарихалъул иналъул хIакъикъияб битIун бицин, жиблги лъугьабахъиназул бициналдалъунги, гьезул ритIухъаб анализалдалъунги. Нилъер заманалда тарих чIезабула гIелмиял институтазул къуваталдалъун.
Цо-цо ауктораз тарих риккIкIуна гуманитарияб гIелмулъун, цогияз — жамгIияб гIелмулъун, а может и рассматриваться как область между гуманитарными и общественными науками.
Хелекьури росдал бо
Хелекьури росдал бо  — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна кӀиго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Хелекьури росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 14,36 км².
ШагӀбан
ШагІбан (شعبان‎‎) — бусурбабазул календаралъул микьабилеб моцI.
ГъазимухӀамадов, АмирхӀамзал ИсмагӀил
ГъазимухӀамадов Ами́рхӀамзал ИсмагӀил (Исмаил Газимагомедов; гьав. 30 сентябралъ 1967 соналъ, Къеди) — авар ва дагъистанияв тарихчи, журналист, хъвадарухъан. Чанго монографиялъул ва нусго макъалаялъул автор.
Биография
ИсмагӀил ГъазимухӀамадов гьавуна авар хъизаналда 30 сентябралъ 1967 соналъ ДАССРалъул ЦӀумада мухъалъул Къеди росулъ.
1985 соналъ лугӀинабуна Къеди росдал школа.
Жеги гӀолохъанго байбихьана казиятазда макъалаби хъвазе.
2000-абилел соназдаса нахъе хӀалтӀана ва хӀалтӀулев вуго росдал ва районалъул депутат хӀисабалда.
2011 соналда лъугӀинабуна Россиялъул правоялъул академия (МахӀачхъала).
2014 соналдаса нахъе байбихьана авар тарихалда сверухъ ва хасго Ункъракьалъул хӀакъалъул макъалаби ва тӀахьал къватӀир реччазе.
ГӀелму
ГIатIидаб магIнаялда гIелмуялъ жаниб бачуна данде кколеб ишазул киналго шартIалги бутIабиги:
ГIелму лъазабулеб гIелму ккола ГIелмулъай.
Цебе заманалда
ГIадамасул лъаялъул рахъалъул батIи-батIиял кьучIаздалъун классификация гьабизе хIалбихьулаан цебе заманалдаго. Попытки классифицировать области человеческого знания по различным основаниям предпринимались ещё со времён античности.
Гьедин, Аристотелица гIелмаби рикьулаан лъабго батIиябтайпаялде, жалги хасаб иерархиялда чIарал:
Аристотелица жинцаго гьабураб формалияб логика философиялде данде кколароан ва рикIкIунаан гьеб лъай щвеялъул тIагIеллъун («органлъун»).
Румазул энциклопедист Марка Варронил классификациялда гъорлъе уна хадусел гIелмаби: грамматика, диалектика, риторика, геометрия, арифметика, астрология, музыка, медицина ва архитектура.
ЦебетIей
Mатематика, логика, информатика, кибернетика гIадал гIелмаби цо-цо мехалъ ратIа гьарула хасал гIелмабазде — формалиял гIелмаби   , батIияб къагIидаялъ абстрактивиял гIелмаби жидеда абулел. Оормалиял гIелмаби данде лъола тIабигIиял ва жамгIиял гIелмабазде, жидеда гIамм гьабун эмпирикиял гIелмабийилан абулел. Цогидал гIалимзабаз математика рикIкIуна битIараб гIелмулъун, хутIарал — когнитивиял гIелмабилъун.
ГIелмияб адабият
ГIелмияб адабияталде гъорлъе унв гIелмиял хIалтIаби, монографиял ва журналал.
Хунзахъ росдал бо
Хунзахъ росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи. Хунзахъ мухъалда бугеб гӀатӀилъиялъул рахъалъ бищун кӀудияб ва гӀадамал гӀемералб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна ичӀго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Хунзахъ росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 116,58 км².
ГӀакаро (мегӀер)
Археологиял гӀарасал
1976 соналъ гуржигин дагъистанияб археологияб экспедициялъул хӀалтӀи гьабулаго ГӀакаро магӀарда батана ракьулъаб археологияб гӀарас — X–XIV гӀасрабазул насранияб килисаялъул хутӀелал. Рухъа-хъваязул бакӀалда ратарал хъвай-хъвагӀаязда рекъон, килисаялъе кьуна цӀар "Мукъадасав анцӀила кӀиго апостоласул" абун.
Рамазан
Рамазан (رمضان‎‎) — бусурбабазул календаралъул ичІабилеб моцI.
Балануб
Балануб — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 13 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, КунадагӀурул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Кутаиси
Кутаиси (ქუთაისი, некІсияб цІар: აია, ქუთაია, ქოითაია, ქოთიაიონი, ქვათათისი — Айа, Кутайа, Койтайа, Котиаиони, Квататиси, Россиялъул империялда — Кутаис) — гуржиязул бищун некІсиял шагьаразул ва гуржи маданияталъул центразул цояб. БакътІерхьул Гуржистаналъул бищун кІвар бугеб тарихияб ва экономикияб центр, Имеретия икълималъул административияб марказ.
Кутаисиялде абула маялъул ва розабазул шагьарилан (სავარდო და სამაისო). Ахираб нусго соналъул щибаб 2 маялъ тІобитІулеб буго шагьаралъул къо — кутаисоба.
География
Шагьар буго Риони гІурул кІиябго рахъалда, ралъдадаса 125—300 метраялъ борхалъуда. Шагьаралдаса 22 км-ялъ жанубиябгин бакътІерхьудехун буго халкъаздагьоркьосеб аэропорт Копитнари. Тулписалде щвезе буго 220 км, Потиялде — 100 км, Батумиялде — 150 км, Зугдидиялде — 100 км.
Этимология
Шагьаралъул цІар бачІун буго гуржиязул ქვა — «гамачІ» абураб рагІудаса, гьелъие гІиллаги буго некІсияб заманалда шагьар жиб Риони гІурул гамачІхІалаб шималияб рагІалда букІин. Цогидаб версиялда рекъон, цІар бачІун буго абха қыҭа — «росу» абураб рагІудасан.
Халкъ
2020 соналъул 1 январалде шагьаралъул ва муниципалитеталъул халкъалъул къадар буго 135 201 чи, 2014 соналъул 1 январалде вукӀун вуго 147 000 чи, 2005 соналъул 1 январалде — 184 500 чи, 2002 соналъ — 186 000 чи, 1989 январалъ— 234 870 чи.
Миллатчилъи
Национализм — идеология ва сиясаталъул цо мазгьаб, жиндир кьучІаб принциплъун бугеб миллат жамгІияб цолъиялъул бищун тІадегІанаб форма хІисабалда бугин абураб тезис ва миллаталъул тІоцебелъи пачалихъ лъугьиналъул процессалда. Сиясияб багъа-бачарихІисабалда, миллатчилъиялъул мурад букІуна цо миллаталъул интересал цІуни ва гьелъ гІумру гьабун бугеб ракь жинца жанибе бачараб пачалихъ гьаби.
МиллатчагІаз рикІкІуна щибаб пачалихъалъ жиндиего нухмалъи гьабизе кколин, къватІиса гъорлъе къачІого (нухбищи), миллат бугин унгояб ва идеалияб аслулъун пачалихъияб гІуцІиялъе, ва халкъ бугин сиясияб хІакимлъиялъул цохІо бугеб къанунияб иццлъун абун.
ХӀамадан (магӀнаби)
ХӀамадан:
Шаввал
Шаввал (شوال) — бусурбабазул календаралъул анцIабилеб моцI.
Шаввал моцIалъул тIоцебесеб лъабго къо ккола бусурбабазул байрамлъун, ай кIалбиччанкъолъун. гьеб къоялъ сунаталдаса буго цоцаде зияратал гьари.
Шаввалалъул кIал кквей — бусурбабаца Рамазаналъул кIалалдаса хадуб Шаввал моцIалъул анлъго къоялъ кIал ккола, аварагасул сунаталда нахъ рилълъун.
Зул-КъагӀда
Зул-КъагІда (ذو القعدة) — бусурбабазул календаралъул анцIилацобилеб моцI.
Сигънагъи муниципалитет
Сигънагъи муниципалитет (სიღნაღის მუნიციპალიტეტი siḡnaḡis municipʼalitʼetʼi) — Гуржистаналда бугеб муниципалитет, жибги КӀахети вилаяталде гъорлӀе кколеб. Буго Гуржистаналъул бакъбаккуда, КӀахети абулеб тарихияб вилаяталъул теориториялда. Административияб марказ буго Сигънагъи.
КванхидалӀ
Кванхидалъ, КванхидалІ — Болъихъ мухъалъул росу.
География
Росу буго ГІанди-гІоралъул квегІаб рагІалда Болъихъа бакъбаккудехун 4 километраялъул манзилалда.
МагІишат
КванхидалІ росдал гІадатлъун билІараб пиша буго цІам бахъи.
Балдукь
Балдукь — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Минерал (магӀнаби)
Минерал бищун гӀемерисеб ккола:
БакьайчӀи росдал бо
Бакьа́йчӀи росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна лъабго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — БакьайчӀи росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 28,06 км².
Зул-ХӀижжа
Зул-ХІижжа (ذو الحجة) — бусурбабазул календаралъул анцIилакIиабилеб моцI. Гьебги ккола ункъабго гьукъарал моцIаздаса (ражаб, зул-хІижжа, зул-къагIда, мухІаррам) цояблъун. Бищун хириял къояллъун ккола гьаб моцIалъул тIоцебесеб анцIабго къо.
МочӀохъ хӀор
МочӀохъ хӀор ккола МочӀохълъаралда ччукӀелалъ сангар гьабун лӀугьараб, ралъдал гьумералдаса 1632 метралъул борхалъуда бугеб мугӀрузулаб хӀор. Буго Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул шималиябгун-бакътӀерхьул рахъалда, МочӀохъ росдада аскӀоб.
ХӀор лӀугьана 1963 соналъ. Гьеб Ккола регионалияб кӀвар бугеб тӀабигӀаталъулаб гӀараслъун.
Бугеб бакӀ ва координатал
МочӀохъ хӀор буго Жанисел мугӀрузул Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда, ТӀанусдерил (шималияб рахъ) ва ХачтӀа балазда гьоркьоб, ралъдал гьумералдаса 1632,6 м борхалъуда. ХӀоралда аскӀоб бакътӀерхьул рахъалда буго МочӀохъ росу.
МочӀохъ хӀоралъул гӀорхъабазул руго хадусел кординатал:
Морфометрияб сипат-сурат
МочӀохъ хӀор ккола ччукӀелалдалъун лӀугьараб лъим чӀараб бакӀлъун. Гьелъул халалъи буго 1250 м, гӀеблъи бахуна 500 метраялде, акваториялъул гӀатӀилъиялъ ккола гӀ.-ш. 32 га. . ХӀоралъул гьоркьохъеб гъварилъи буго 20–30 м, бищун цӀикӀкӀараб гъварилъи — 60 м, гьеб буго хӀоралъул шималияб рахъалда. ХӀоралъул лъел куб-роцен бахуна 8 млн. м³. Лъим чӀараб бакӀалъул буго лъикӀаб лъел-хьвади, ай жанибги жаниса къватӀибги лъим чвахула. Лъим буго бацӀадаб, гьекъезе бегьулеб, гьелъул тӀокӀкӀен бахуна 3 м.
ХӀоралъул рагӀаллъаби гӀемерисел руго цӀикӀкӀараб гьетӀи гьечӀел ва рагьарал, шималияб рахъалда бугеб балада цун букӀиналъ, гьениб бугеб рагӀаллъиялул цо бутӀа буго цӀикӀкӀараб гьетӀи бугеб.
Климат
ЛъагӀалил гӀазу-цӀадалъул гьоркьохъеб къадар буго 550–600 мм, гӀемерисеб цӀад бала лъагӀалил хинаб заманалда. Гьаваялъул лъагӀалил гьоркьохъеб температура букӀуна гӀ.-ш. +6°С, хинаб мехалъул гьоркьохъеб температура — 11,5°С, квачараб мехалъул — -1,3°С. Бищун квачараб моцӀлъун ккола январ, жиндир моцӀалъул гьоркьохъеб температура — 4,4°С. Бищун хинаблъун ккола июль моцӀ, жиндир гьоркьохъеб температура +16,1°С. Хинлъи-квачалъул абсолютияб максимум ккола +36°С, минимум — -27°С. ХӀоралда сверун ругел бакӀазда гӀазу чӀола 80 яги гьелдаса цӀикӀкӀун къоялъ. Жибго хӀоралда хасало чӀвала биццатаб цӀвер.
ЦӀвер
Декабр моцӀалъул байбихьудаса хӀоралда тӀад цӀер чӀвазе байбихьула, цӀороца бацула тӀубараб хӀор, ва гьеб хутӀула март моцӀ щвезегӀан. Квачалде балагьун, цӀералъул бицалъи бахине бегьула 50 сантиметралдеги, гьоркьохъеб биццалъиялъул цӀералъ хӀехьола тӀаде рачарал машинабиги гӀадамалги. ХӀоралда чӀвалеб цӀер букӀуна бацӀцӀадаб, рагӀаллъудегӀан тӀинда бугеб жоги бижулеб херги бихьула. РукӀуна цо-цо цӀерги чӀвачӀел гургинккарал бакӀал, гьезул диаметр бахуна 100 см. БакътӀерхьун хадуб цӀорол бакӀ-бакӀалде рехула гӀурабго халалъи жидер ругел кьватӀелал, кьватӀел рехарал бакӀал цоцада цун чӀола, гьеб бакӀ цӀидасан цӀорола.
ХӀор лъугьин
МочӀохъ хӀор лъугьана ТӀанусдерил балалъул шималияб рахъалдаса бачӀараб ччукӀел сабаблъун. ЧчукӀел лъугьиналъе гӀиллалъун лъугьана 1962-63 саназда Дагъистаналда рарал кӀудиял цӀадал. Ракь ччукӀизе байбихьана 1963 соналъул 28 октябралда, хъахӀлъи балеб гӀужалъ.
ЦӀадас ХӀамзатил цӀаралда бугеб колхозлда хӀалтӀулев вукӀарав МухӀамадилазул МухӀамадица кӀудияб ччукӀел лӀугьиналъул хабар лъазабун, гьеб бакӀалде бачӀана пачалихъияб комиссия. Гьелъул хӀумуялда рекъон, МочӀохъ росдал гӀадамазул эвакуация гьабуна.
БакӀалъулги лӀугьун бахъунеб сангаралъулги хал-шал гьабурал гӀалимзабаз чӀезабуна ччукӀел лӀугьиналъе гӀиллалъун рарал гӀемерал цӀадал рукӀин. Хадусеб микьго къоялъ ракьул гӀурагӀан къадар ччукӀун унеб букӀана аскӀоб бугеб лъарал расалъиялде; гьелъул хехлъи букӀана 250 м сордо-къоялда жаниб (2–3 м минуталда жаниб), къобахъанагӀан хехлъи цӀикӀкӀунеб букӀана. . ЧчукӀелалъул лагадул халалъи букӀана 1,5 км, гӀеблъи — 1 километралде гӀунтӀун.
ЧчукӀел гӀодобе щун чӀедал гьелъ нахъсверизабизе букӀана МочӀохъ лъар, лъел къадар эхебе бахине букӀана, гьединлъидал тӀокӀаб лъел къадар къватӀибе биччазе тадбир гьабизе кколаан. Гьединго хӀинкъи букӀана рукъзал риххизариялъеги.
ЧчукӀел гӀодобе щвана микьго къоялдасан, гьеб речӀчӀана МочӀохъ росубугеб балалда, кутакаб, ракьбагъараб гӀадаб гьаракьги бахъун, амма росурагӀалда букӀараб лъабго мина гурони биххизабичӀо гьелъ. КӀкӀалахъ лӀугьуна кутакаб тӀабигӀияб сангар, ва гьеб лъугьараб бакӀалда ччукӀелалъул лагадул къуват бахана 100 метраялде.
ЧчукӀел бачӀин лъугӀидал, гӀадамал росулӀе руссине риччана. Амма тохлъукьего бачӀуна цоги хабар: хӀорниб лъел къадаралда хадуб халл кввезе тун вукӀарав Къадилазул Гьиматица хабар лъазабула лъел къадар гӀализабазда ккун букӀаралда дагьабги хехго бахунеб бугилан. Гьелъие гӀиллалъунги букӀуна хӀоралъуре мочоӀохъ лъаралъул лъим гуребги, киналниги ччукӀелалдаса хадур рагьарал гӀемерал иццазул лъиналгичвахизе байбихьула. Гьениве вачӀарав Хунзахъ мухъалъул лъалъалъул системаялъул идараялъул нухмалъулев Аталазул ХӀажица идараялъул инжинер Шайхасулазул ТӀалхӀатгун цадахъ хал-шал гьабула сангаралъул ва балагьула лъим къватӀибе биччазе данде кколеб бакӀ. КватӀичӀого кумекалъе рачӀуна Дагъистаналъул лъел магӀишаталъул монтажгун жо-жо баялъул идараялъул специалистал. ХӀалтӀи хеко гьабизе гьенибе рехули цӀиябл техника, гьелъие гӀоло гӀатӀид гьаризе ккана нухал ва цӀигьабизе ккана ччукӀелалъ хвезабун букӀараб нухалъул букӀа.
ХӀукму гьабуна лъим къватӀибе биччазе 370 метра бугеб авариялъулаб рахъ (лоток) гьабизе. Булдузераз бухъун гьабула кӀудияб рахъ, гьенибго махх биун седеялъул устарзабаз кӀудил маххул тӀанчазул цоцаде биун-седон гьабула лоток.
ХӀоралъул хал-шал гьабидал, гӀалимзабазда ратула гьениб ччугӀа гӀезабиялъе шартӀал, гьелъ ГӀанди хӀорихъа бачун биччала форел ччугӀа.
Геология
Территориялда дандчӀвала ракьазул чанго тайпа. Ругел ракьал руго мугӀрулал, гӀадатал чӀегӀеракьал, карбонатиял. Гьел рукӀуна мугӀрул мучӀдузулалгин чӀегӀерхӀалал ракьазулгун ва мугӀру гӀурдалгин карбонатиял деалкалиял ракьалгун комплексазда. Гьединго данчӀвала мугӀрул шагьбулуткьераб ракь. Эрозиялъул рахъалъ ракьал руго гьоркьохъебги къуватабги хӀалалъ гьеб лӀугьарал.
ЦӀунун ругел навгӀал
Россиялъул ва Дагъистаналъул багӀараб тӀехьалде росарал рухӀчӀаголъабазул ва гъветӀ-хералъул хӀоралда ва сверунбакӀалда дандчӀвала:
ХӀор ва сверун бугеб тӀабигӀат цӀуни
МочӀохъ хӀор гъорлӀе бачун буго Шималияб Кавказалъул ва Каспий регионалъул бищун кӀвар бугел лъелалги хьуцӀазулал бакӀазул каталогалде. Гьеб данде ккола Рамсар конвенциялъул (халкъаздагьоркьосеб кӀвар буел лъелалги хьуцӀазулал бакӀал) кӀиго критериялъе:
Туризм
МочӀохъ хӀор буго машгьураб туристикияб бакӀ. Хасало гьелда тӀад чӀвараб цӀвер лӀугьуна тӀабигӀияб хъещтӀонбакӀалде, гьенире рачӀуна гӀемерал туристал.
Ракь
Площадь - ракьул, къадал .. роцен.
ХӀамадан (остан)
ХӀамада́н ( Hamadân,, Hemedan) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Провинциялъул ракь — 19 368 км², халкъ — 1 703 267 чи (2006). Административияб марказ — ХӀамадан шагьар, цогидал чІахІиял шагьарал — Мелайер (160 аз.), Нехавенд (75 аз.), Туйсеркан (44 аз.), Кебудрахенг (20 аз.), Лаледжин (15 аз.), Фаменин (15 аз.), Резен (12 аз.), Мерианедж (10 аз.), Корве-йе-Дарджазин (10 аз.), Джуракан (10 аз.).
География
Останалъул цояб бутІа ккола Алванд мугІрузда, цогидаб — Загрос мугІрузда. Провинциялда букІула хинаб рииги, цІакъ квачараб хаселги.
Тарих
ХІамадан остан буго цІахъ некІсияб тарихалда хурхараб бакІ. ХІамадан шагьар цебе букІана Мидиялъул тахшагьарлъун.
Халкъ
Этникияб рахъалъ останалда руго батІи-батІиял миллатал:азарбижанал - 58.90%, парсал - 24.30%, курдал - 10.30%, лурал (ва лакал (къосуге дагъистаниял лакалгун). Гьезул гІемериселги ккола бусурбаби (99,88 %) . Гьединго останалда руго зартуштияб дин ккурал чагІи (308 чи), христианал (86 чи), иудеял (47 чи) ва 492 цоги диназул гІадамал.
Административияб бикьи
Остан бикьула 8 шагьрестаналда:
Рихьизе бакІал
ХӀамадан шагьаралда руго Экбатанаялъул риххелал (Мидиялъул, Ахаманишазул, Парфиялъул ва Сасанидазул тахшагьар), Ибн Синал ва Баба-ТІагьирил зияратал, Парфиялъул заманаялъул «ГанчІил гъалбацІалъул» бетІер, Эсфирь ва Мардохеял гьатІан ва зиярат, Алавил ва ЯхІял хобал.
Дагъистаналъул гимн
Дагъистан Республикаялъул пачалихъияб гимн — музикалияб асар, Дагъистан Республикаялъул пачалихъиял гІаламатаздаса цояб, байрахъ ва герб гІадаб. Гьеб къабул гьабуна 2003 соналъул 30 октябралъ Дагъистан жумгьурияталъул «Дагъистан жумгьурияталъул гимналъул хІакъалъулъ» - абураб къануналда рекъон № 23.
Тегьран (магӀнаби)
Тегьран :
Исфагьан (магӀнаби)
Исфагьан ( мацӀалдаса «бо, бодул лагерь») — чанго магӀна бугеб географияб цӀар:
Исфагьан (остан)
Ракь — 107 029 км², халкъ — 4 559 256 чи (2006). Аслиял миллатал — парсал, останалъул жунубалда гочардула кашкаял, гьединго гьанир руго гуржиязул (ферейданал) ва армениял жамагӀатал.
Цемер
Цемер, яги Цимериб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьилиб росдал боялде гъорлӀе.
Исфагьан (остан)
Экономика
Исфагьан остан — ккола Ираналъул промышленияб центрлъун.
Цемер
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 22 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун, ЦимергӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Доронуб
Доронуб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьилиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 18 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Хунзахъ хъала
Хунзахъ хъала, гьединго ГӀарани хъала (Хунзахская крепость) — фортификационияб гӀимарат, XIX гIасруялда Кавказалъул рагъул заманалда Аваралдаги Дагъистаналдаги гӀурус кверщел щула гьабиялъе гӀоло жибги бараб. Хъала ккола Дагъистаналда бугеб Россиялъул маданияб ирсалъул объектазул бищун кӀудиязул ва лъикӀ цӀунун хутӀаразул цояблъун. .
Сипат-сурат
ГӀимараталда жанир руго солдатазе казармаби, аскаралъул азархана, цейхгауз, магӀишат цӀунулеб бакӀ ва цогидалъеги рукъзал. Киналго къадал ран руго 95-ялдаса дагь гьечӀеб сантиметралъул бицалъиялда гъурунгьецӀо гӀадал къвакӀарал материалазул гӀарадабазул гуллаялде данде. Сверунги рукъзабазул къадаздаги буго 600 тӀуманкӀ кьвагьизе гьабураб къотӀел, хъалаялъул щибаб бокӀнида буго си, гъоркьияб тӀалаялда — гӀарадабазе лъабго амбразура, тӀасиялда — щуго гуллареххалъулаб бакӀ.
Мокърукь лъурал чӀалаби руго ункъбокӀонал, 24–26 см къотӀелалда бугел. Казармабазул рукъзабахзъ, аскаразул азарханаялда, цейхгаузабазда чӀабаралда лъун буго 65–77 мм бицалъи бугеб хъарщи. Цогидал рукъзабахъ чӀабар буго ганчӀил къаназул яги цементалъул. .
Хъалаялъул бакътӀерхьул рахъалда рукӀана маххулкуналъул сверункъай. Шималиябгин бакътӀерхьул рахъалда букӀана килиса, 1935 соналх биххизабураб. Гьелъул цӀурмил сиялда букӀана халгьабул пункт, кинабо сверухълъи бихьулеб. Хъалаялъул жанубияб рахъалда буго гьужум гьабун бажарулареб ЦӀолокь рагӀал, жиндир борхалъи 90 метралде бахунеб. Бакъбаккул рахъалда, 150 гӀанасеб метралъул манзилалда буго 7,5–8 метралъул гургинаб си, 28 тункӀилабги гӀарадулабги горду бугеб. Гьеб сиялъул букӀун буго цо рагьу, жибго 2,5 метралъул борхалъуда. Жаниреги къватӀиреги лӀугьунел рукӀун руго кварил молодасан. ТарихчагӀазул пикруялда рекъон, сиялда жанир кидаго вукӀунев вукӀун вуго 15 ярагъ борчарав ва цо гӀарадачи продуктазул анкьил нахърателгун. Гьеб сиялъ цӀунулеб букӀун буго хъалаялъул жанубиябгин бакъбаккудехун бугеб беццаб сверухълъи.
ГӀарани хъалаялде жанибе букӀана чанго кӀамуридул каву, жаниса щулаго рахалел. Гьезул нахъе хутӀун буго шималияб рахъалда бугеб цояб. Щулалъиялъул жанубияб рахъалда жакъа къоялъги буго къараб лъел ицц, жанире лӀугьине кӀамуридул ракьулӀан нухги бугеб.