cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
БакьайичӀиса ЧӀанкӀа
Биография
КучIдул гьари диналъ гъукъараб бугин пикру букIиналъ ЧIанкIа хIинкъун вукIун вуго жинцаго хъварал асарал халкъалъе баянлъиялдаса, амма гьел загьирлъун руго, ва дибирзабаца гьев рокъов витIун вуго мадрасалдаса.
ЧIанкIаца жиндир рокьул бицун гьарурал гурел, руго чияр рокьул бицун кагътил куцалда хъварал кучIдулги. Гьелъие гIиллаги ккола гIолилал, рокьи ккарал, рокьи битI ккечIел ясаца ва васаца гьесда гьарулеб букIин. Амма ЧIанкIа живгоги вукIана рокьул гIашикъ. КIиго нухалъ рокьи кканиги, цонигиялъул гьесие битI кколаро. ТIоцее гьесие йокьула КIахъа Гулишат абурай яс. Гьелъул эбел-инсуца разилъи кьечӀо ригьин-цӀаялъе, гьесулгун жидер магIишаталъул рахъ рекъараб гьечIин абун. ЧIанкIада гьей хехго кIочон тана. РосулӀа йикIарай ясги жиндирго эбел-инсуца кьуна чидае. Амма гьаб рокьул цIа гIумруялъго сунаро гьесул. ЧIанкIал кучIдул ракIарун мажмугI гьабурав ва гьелъие цеберагIи хъварав хъвадарухъан Гъ. ГъалбацIовас чIезабулеб буго ЧIанкIаца гIумруялъго, жаниб цIар рехсечIониги, гIишкъу ккарай ясалде гьарулел рукIанин кучIдул абун.
Халкъиял кӀучӀдузул рухӀ гъорлӀ бессарал ЧӀанкӀал шигӀраби хекко машгьурлъана. ЧӀанкӀа мугӀрузда машгьурав шагӀирлъун лӀугьун хадуса, гьесухъе мутагӀиллъун вачӀана аваразул вукӀинисев машгьурав шагӀир ХъахIабросолӀа МахIмуд. ЧIанкIаги гьевги лӀугьана гьудулзабилъун. Гьезул цоцазде якъинлъи цIикIинабулеб жоги букIана кIиялго рокьул шагIирзаби рукIин. Цо-цо гIалимзабаца МахIмудил мугIалимлъун рикIкIунев вуго ЧIанкIа.
Ахирисел сонал
ЧIанкIа, щвезе кIварал баяназда рекъон, рокъов талихIав вукIун  гьечIо. Гьесул чIужу ГьатIастан йикIана рес бугеб хъизаналъул яс. ЧIанкIалги ГьатIастанилги дандеги кколеб букIун гьечIо. Бицанихъе, гьезие ясги гьаюн йикIун йиго, амма гьей гьитIинго хун йиго. ТӀокӀал лъимал ЧIанкIал рукIинчIо.
Живго хIежалде унеб мехалъ ЧӀанкӀаца ГьатIастанида абун букIун буго жив лъабго соналдасан вуссинчIони дуего бокьараб гьабеян. Цо пуланаб къоялъ борчIараб гъеж жанибе ккезабизе БакьагьечIиве ахIун вуго Гьолокьа МахIсудилан абулев чи. Гьес гъеж жанибе ккезабуралъухъ мухь босун гьечIо, гьарун буго, бегьилеблъун батани, ГьатIастан жиндие кьеян. Гьедин кканин ГьатIастан Гьолокьеян бицуна. Гьеб букIун буго ЧIанкIа хIежалдаса вуссинчIого лъабабго сон бараб заман.
ЧIанкIал гIумруялъе лъикIаб гуреб  асар гьабуна яц Патучил ккараб лӀугьа-бахъиналъ. Росги хун хехго къороллъарай Патучил рокьи ккун буго мадугьалихъ вукIарав жиндасаго гьитIинав васасухъ, гьесие росасеги ине ккун йиго ахир-къадги. Гьеб букIана кьолбое кIудияб рогьолъун. МагIарул гIадатазул тIалабазда рекъон вацас чIвазе кколаан гьединай яц. Амма Исламалъ рекIелӀ хIеренлъи цIезабурав, иман-инсап лъалев, рахIму цIикIарав ЧIанкIахъан бажаричӀо яцалде квер борхун.
РосулӀ тIоритIарал ЧIанкIал ахирисел санал хIуржаялъур ана. Гьев гьадинги, кидаго хIуржаялъув вукIунев чи, ахираб заманалда гьениса къватIивего вахъунев вукIинчIилан бицуна. Кидаго диналда тIад чIун, тIахьазде тIаде къулун вукIун вуго гьес; хасго кIвар кьолеб букIун буго астрономиялде.
С. ХIайбуллаевас хъвавухъе абуни, ЧIанкIа вукIана Ислам гъваридго лъалев, сагIтал, къоял, сардал кIухIаллъичIого къуръан цIалулаго тӀоритӀулев, хIалимав, дурусав, чидай лъикIлъи гьабизе цIакъав чи. Ахирги ЧIанкIаца тIаса бищула цогидаб нух: росуги тун къватӀиве ин. Гьелъие цогидаб гӀиллалъун ккола гьесие дунялалъул рукъалдаса рикӀкӀалъун исламалда жеги жанивехун вахъизе бокьун букIин.
Ахирисел саназ гIумруялдехун ЧIанкIал букIараб бербалагьиги, хIежалде иналде цебе сундул пикрабазда гьев вукIаравалиги, шагIирасул рекIел рахIатхун букIинги загьир гьарулел руго хадусел мухъаз:
ЧIанкIаца живго хIежалде ине къватIиве вахъунеб мехалъ, БакьагьичIиб хутIараб биценалда рекъон, живго нухарегIизениги, жиндаго нух битIагиян абизениги, я яцазе, я хъизаналъе рес кьун гьечIо. БакьагьичIиб ЧIанкIаца тIамурал ахирисел сагIтал ХъахIабросолъа МахIмудида цадахъ тIамун руго. ЧIанкIал хIужраялъур цере тIиритIун тIахьалгун кIиявго шагIирас гьабуна щуго-анлӀго сагIаталъ халат бахъараб гара-чIвари; гӀагарлъиялъул тӀокӀав чиги виччачӀо ЧӀанкӀаца тӀаде, ва МахӀмудилгун букӀараб хабарги абадиялъго балъголъилъун хутIана. Сапаралъ вахъунев ЧIанкIаги нуха регIана ХъахIабросулӀа МахIмудица.
Хвараб ва вукъараб бакӀ
ГIумархIажи Шахтамановасул «МугIалимги мутагIилги» абураб тIехьалда руго гьадинал мухъал:
«Къуръаналъул тIогьиллъарал тIанчазул рагIалда руго гьадинал хъвай-хъвагIаял:
Гьале, щулияб, къалам кодоб ругьунаб квералъ нахъе тарал роцIарал, баянал мухъал. Гьеб буго, дие ирсалъе жиндирго цIарги тун, дун гьавилалдего хварав дир кIудадал хатI. Дица гьеб цIалулеб буго:
«Гьижра жойид гьабулареб гьаб заманалъул тарих рикIкIеналде рекъон 1909 соналъ, тIадегIанав бичасул лагъ, дун хIежги борхун Маккаялдаса тIад вуссун щвана. Чу биларав цIалахъ гIодуларин аби буго. Амма дун гIодилев вуго. Аварагасул хабада как базе щваниги щиб, гьениве унаго нухда гьалмагъ, гьудул нух цадахъав гIалим Тажудин вукъарав дие. Аллагьас кьураб роххелги, гьес тIаде тIамураб къварилъиги дир рекIелъ цоцазда къвалги бан регун руго. Сабру кье, ТIадегIанав, дур лагъасул хIалуцараб ракIалъе, квер лъе гьесул сахлъулареб ругънада».
Гьеб хъвай-хъвагIай гурони ЧIанкIал хвелалъул хIакъалъулъ щибниги лъалеб жо гьечIилан тун буго. Киса-кибего хъвалеб буго ЧIанкIа хIеж борхизе унаго нухда хванилан, амма гьеб факт мекъаб буго. ЧӀанкӀал яц Патучил яс ПатIиматица бицуна, жиндида ракIалда бугила, жий  гьитIинаб мехалъ абулаанила ЧIанкIаца лъабго нухалъ хIеж борханилан. КIиго нухалъ жиндиего гIоло борхун буго. Лъабабилеб нухалъ херлъарав загIиплъарав чиясе гIоло хIеж борохизе унаго нухда хун вуго ЧӀанӀка. Цадахъ ккун вукIарав Рихьуниса чиясухъе кьун ЧIанкIаца рокъобе битIун бачIун буго хIежалъул тIагъургн, жиндирго чухъаги, сагIатги. Гьевго рихьунисес ругьелги бачIун буго, ЧIанкIаца абунила жиндир чухъа хвараб мехалъ эбелалда тIад бигъеян. Рихьунисев (гьесда цIар ПатIиматида лъалеб букӀинчӀо) вачIиналдего гIагарлъиялъ ЧIанкIада хадуб гIарацги битIун буго, амма щварабищ гьеб ЧIанкIахъе щвечIебищали лъазе кIун гьечIо.
ЧанкIада цадахъ хIежалде ун вукIана БакьагьичIиса ШайихгIали абулев ресалда вугев чиги ва ЧӀанкӀал лъадул вац. ЧIанкIадаго цадахъ, ШайихгIалиги вуссинчIо хIежалдаса. ХIежги борхизе инсул хобги цIехезе къватIиве вахъана ШайихгIалил вас ГъалбацIхIажи. ГъалбацIхIажица бицунаан ШайихгIалилги ЧIанкIалги хоб цоцазда аскIоб Вади-ФатIима абулеб бакIалда бугилан. ГъалбацIажица бицанихъе ЧIанкIаги, ШайихгIалиги гьездаго цадахъ рукIарал загIиплъарал гIадамал рокъобе нух бахъизе кIолез рехун тун руго, гьедин гьабичӀого ресги букIун гьечIо. ЛъагIалида жаниб цо нухалъ гурони гамаги бачIунеб букIун гьечIо, цойгиги лъагIелалъ унтаразда аскIор чIани жалгоги холел рукIун руго, гамиде унтарал раччизе ресги букIун гьечIо. Гьедин аваразул кӀудияв шагӀирасе абадияб рукълъун лӀугьана ГӀарабиялъул ракь.
Гьунар
Жиндирго шигӀрабалӀ ЧӀанкӀаца инсаниятаб рахалъ ахӀулел руго рухӀанияб эркенлъиялде. "Гулишатиде", ГьаракӀунисей" ва цогидал шигӀрабалъ гьес рикӀкӀунеб буго чӀужугӀаданалъул жиндиего талихӀалъе ихтиярал. ШагӀирасул рокьул лирикаялъе сипатаб буго романтикияб тӀадегӀанлъи, ихӀсасал загьирлъиялъул бацӀцӀалъи.
Гьединго ЧӀанкӀаца хъвалаан жамгӀиял темабазда тӀасан шигӀраби, магӀаби (элегиял), гьезда гьоркьоб бищун машгьураблъун буго "Сайгидул БатӀалиде" магӀу. ЧӀанкӀал гьунар гъваридго хурхараб буго магӀарулазул кӀалзул поэзиялда; гьебго заманалда гьесул шигӀрабалъ (хасго эллегиязда) халлъизе бегьула гӀараб классикияб адабияталъул асарги.
ЦӀакъ кӀвар бугеб лъалкӀ тана ЧӀанкӀаца авар адабият цебетӀеялъе. ШигӀраби хъвай гуребги, гьес авар халкъалъул гьунарияб ирсалъул гӀелмияб цӀех-рехги, кӀалзул гьунаралъул асаразе систематизацияги гьабулаан.
ЦӀ
ЦӀ, цӀ — МагӀарул мацӀалъул алфавиталъул хӀарп.
ТӀалъи
ТІалъи (плато́, plateau, plat — «битІараб» рагІудасан бачІараб) — борхатаб майдан битІараб ялъуни крачелахараб загІибго бикьараб тІасияб рахъ бугеб, жибго саламатго рихьулел хъитІаз цогидал аскІор ругел байдабаздаса батІа гьарураб.
Гьединго тІалъиян абула лаваялъул тІалъиялдеги, жибги батІи-батІиял географиял объектазда (вулканазда, мугІрузда, кІкІалабазда) аскІоб тІибитІараб борхатаб гІатІилъи кколеб. Гьединаб тІалъи ккола вулканазул хІалтІудалъун лъугьараб. ТІалъи лъуьине бегьула вулканалъул яги гьоркь хутІулел минералазул гъатазда тІад.
Лъугьунеб къагІида
ТІалъиял лъугьине бегьула батІи-батІиял геологиял процессазул хІасилалда: вулканалъул магмаялъул кІудияб къадар къватІибе бачІиналъул, лаваялъул экструзия лъугьиналъул яги эрозиялъул.
Иццал
География. Гьанжесеб суратал ругеб энциклопедия. Москва, Басмахана: «Росмэн» 2006 год.
Микеланджело
Микеланджело ди Лодовико Бвонаротти Симони (Michelangelo di Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni, ; 6 март 1475, Капрезе, Флорентиялъул республика — 18 фебруар 1564, Рум), гьединго Микеланджело гӀадинан лъалев, — Борхатаб Ренессансалъул итал скулптор, суратчи, архитектор ва поэт. Гьавуна Флорентиялъул республикалда, гьев гъираххинавуна классикияб антиклъиялъул мисалаз ва гьесул хӀадтӀабаз кӀудияб асар гьабуна БакътӀерхьул гьунарлъиялде. Гьунарлъиялъул батӀи-батӀиял рахъазда Микеланджелол гьунаралъги махщалицаги реч кьола гьев Ренессансалъул архетипалияв чилъун рикӀкӀине, гьесул мехцояв ва дандеяв Леонардо да Винчигун. Гьесул заманалда рукӀарал биографаз гьев веццун вуго жиндирго эпохадул буго бищун машгьурав суратчи гӀадин.
Басил Асадил цӀаралда бугеб халкъаздагьоркьосеб аэропорт
Басил Асадил цІаралда бугеб халкъаздагьоркьосеб аэропорт (مطار باسل الأسد الدولي; ) — аэропорт буго, Сириялъул Ракьдагьоркьосеб ралъдада бугеб аслияб порт-шагьар Лазикъиялдаса 25 километраялъ бакъдехун. Аэропорталда цун буго ХІмаймим абураб поселок, гьединлъидал аэропорталдеги къокъго ХІмеймим абунги тола.
Тарих
халкъаздагьоркьосеб аэропорталъе кьун буго Басил Асадил (1962—1994) цІар, Сириялъул вукІарава президент ХІафиз Асадил вас ва гьанже вугев президент Башар Асадал вац. Роржунел-чІолел мухъазул халалъи буго 2797 метра, ралъдал кІалалдаса борхалъи — 48 метров.
2015 соналъул 26 августалда Россиялъул Федерациялдаги Сириялъул ГІараб Жумгьурияталдаги гьоркьоб гьабураб, Россиялъул Фнднрациялъул ЯргъидгІуцІарал Къуватал Сирияллъул ракьалде рехиялъул къотІиялъул 2 бутІаялъул 4 пункталда рекъон, «ХІмеймим эродром кьун буго нахъ буссин гьечІеб куцалда Россиялъухъе».
2015 соналъул 30 сентябралдаса байбихьун аэродромалда парахатго буго Сириялда бугеб Россиялъул ГЬККЪалъул авиациялъулаб къокъа, Россиялъул Сириялда рагъул операциялда гІахьаллъи гьабулеб.
Даргъо (Чачанистан)
Даргъо́ (Даьргlа, даьргlа) — Чачанистаналъул Ведено мухъалда бугеб росо.
География
ГІагарда ругел чІчІейбугебакІал: шималиябгун-бакъбаккул рахъалда — Беной росо, бакътІерхьуда — Джани-Ведено росо, бакъбаккуда — Беной-Ведено росо, жанубиябгун-бакътІерхьуда — Харачой росо.
Тарих
1944 соналъ, депортациялдаса хадуб ва Чачаназулгун-Ингушазул АССР биххун хадуб, Даргъо росдада цІар лъун букІана ЦІиябросо росо абун ва гьенире хІалалдалъун гочизарун рукІана Дагъистаналъул гІорхъода ругел росабалъа гІадамал. ЦІидасан Чачаназулгун-Ингушазул АССР гІуцІун хадуб, росдада букІахъе Даргъо абун лъуна цІар. Гьенир гочинарун рукІарал дагъистаниял цІидасан гочинаруна Хасавюрт мухъалъул Советское росулъе.
См. также
Даргъобе экспедиция
Даргъоб къеркьей
Иное Иное
Ино́е Ино́е (Цогидаб Цогидаб) — дагъистаналъул кучІдул ахІулеб лаказул рок-къокъа, 2009 соналъ гІуцІараб ва этно-джаз ва рок жанразда кучІдул ахІулеб.
Тарих
Къокъа гІуцІана 2013 соналъ Ислам Ибрагьимовас ва «Иное», «Fatima’s band» ва «Босх» абурал къокъабиги риххун данлъарал цо-цо гьезул гІахьалчагІацаги. Ислам Ибрагьимовги цеве «Fatima’s band» къокъаялда вукІана.
2017 соналдаса нахъе къокъаялда рачІана цІиял гІолохъанал музыкантал.
Къокъаялъул состав
Гьанжесеб состав:
Дискография
Жакъа-къоялда щвезегІан нусгоялдаса цІцІикІкІун кечІ хъван буго.
Сура Ал-Фуркъан
Сура букІана рештІун Маккаялда ва Мадинаялдаги (68-70 аятал), ва гьелда жаниб буго 77 аят.
ЦӀЦӀ
ЦӀЦӀ, цӀцӀ — МагӀарул мацӀалъул алфавиталъул хӀарп.
Ч
Ч, ч — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
ЦӀиналзул бакь
ЦӀиналзул бакь (латиназул мацӀалда funiculus umbilicalis) — гӀадамасул лага-черх.
Сапопан
Халкъалъул къадар
По данным Мексикаялъул статистикаялъул ва географиялъул миллияб институталъул баяназда рекъон 2015 соналъ Гвадалахараялъул халкъалъул къадар букІана 1 460 148 чи, тІубараб агломаерациялда — 5 миллионалдаса цІикІкІун. Шагьаралда ва гьелда сверухъ гІумру гьабун буго штаталъул халкъалъул 70 %.
ЧЧ
ЧЧ, чч — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
ГӀадан
ГӀадан яги Инсан ялъуни Чи (латиназул мацӀалда Homo sapiens sapiens)
Мусаясул Халилбег
Мусаясул Халилбег (1897, ЧӀохъ, Гъуниб сверухълъи, Дагъистаналъул вилаят, Россиялъул империя — 1949, Нью-Йорк, АЦШ) — тӀоцевесев авар суратчи, гӀеме-гӀемерал шаклабазул, суратазул ва "Ахирисел ритарзабазул улка" абураб автобиографияб къисаялъул автор.
Мусаясулас лӀугӀизабуна Бавариялъул гьунарлъиялъулаб академия. МустахӀикълъана БакътӀерхьул улкабазул гӀемерал пачалихъиял шапакъатазе; вукӀана шаклубахъиялъул академикчилъун, гӀеме-гӀемерал гьунарлъиялъулал академиязул хӀурматияв гъорлӀчи.
Биография
Мусаясул Халилбег гьавуна 1897 соналъ Дагъистаналъул вилаяталъул Гъуниб сверухълъиялъул ЧӀохъ росулӀ, пачаясул армиялъул полковник ва сверухълъиялъул наиб Манижал Мусаясул Исрапилил хъизаналда. АнцӀго сон барав Халилбег, Эменги, гьелде щвелалде эбелги хун хадув, хутӀана кӀудиял вацазул — МухӀаммадбегил ва ГӀабдулкъагьирил — тӀалаб-агъазалда.
Гьесул сурат бахъиялде бугеб рокьиги гьунарги бичӀчана вацазда ва 1912 соналъ гьев витӀана Туплисалде; гьенив гьев лӀугьана Туплисалъул берцинал гьунарлъабазулаб школалде (Петербургалъул гьунарлъабазулаб академиялъул филиал).
Туплисалда цо соналъги цӀалун, гьунаралъул мухӀканлъиги загьирлъидал, 1913 соналъ Халилбег витӀана Германиялде, гьев цӀализе лӀугьана Мюнхеналъул Къиралияб шаклубахъиялъулаб академиялде, гьенив гьев цӀалула Габриэл фон Хаклил шаклубахъиялъул классалда. Гьесул мугӀалимлъун лӀугьана жиндир цӀар арав Франц Рубо, хадуб жиндирго устрахана Халилбегие ирсалъе тарав. Мюнхеналда Халилбегил лъай-хъвай ккана гьенивго цӀалулев вукӀарав Гьитлергун; гьеб лъай-хъваялъ цӀакъ бигьа гьабуна эмиграциялъ арва Халилбегие Германиялда гӀуӀмру, жинца 1921 соналдаса 1948 соналде щвезегӀан тӀамураб.
ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъул заманалда гьев ватӀаналде нахъвуссинавула, нухда унаго 1914 соналъул декембералда, гьев чӀана Саратовалда ва цӀалана Боголюбовасулаб суратбахъул школалда (барон Штиглицил техникияб суратбахъиялъул централияб школалъул филиал, Санкт-Петербургалда букӀараб). БагӀараб Хъанчалде хӀалтӀизе лӀугьун, 1915–1916 соназдехун гьев Саратовалдаса ккола рагъулал акциязул Кавказалъул театралде, ва щола Эриенжаналде (Турция), «санитарияб баталйоналъул кмандерасул кумекчилъун» (живго суратчиясул рагӀабазда рекъон).
ЧӀЧӀ
ЧӀЧӀ, чӀчӀ — МагӀарул мацӀалъул алфавиталъул хӀарп.
Лакълакъ
Лакълакъ (латиназул мацӀалда Ciconiidae spp.) — Ciconiidae хъизан кӀудияб гӀалхул хӀинчӀ.
Жамалудин Гъазигъумукъи
Жамалудин Гъазигъумукъи
Саййид Жамалудин ал-ХIусайни ал-Къибуди ал-Гъазигъумухъи ад Дагъистаниян хъвала гьесул хIакъалъулъ тарихалъул тIахьазда. Гьавуна Жамалудин 1792 (1788) соналъ Гъазигъумекив. Хвана Стамбулалда 1866 соналъ. Гьев вукIана, Дагъистаналда гуребги, бусурбабазул улкабаздаги цIар рагIарав, накъшубандияб тIарикъаталъул устар, жамгIияв хIаракатчи, кIудияв гIалим. Гьесул эмен Макъабуттаца жиндаса бажарараб гьабуна доб заманалда рекъон васасе лъикIаб лъай щвеялъе. ЛъикIаб лъай-гIелму щвана Жамалудиние Гъуме-кибги, Кавказалдаги, ГIусманиязул ракьалдаги. Щвана гьесие кьучIаб лъайги. ЛъикI лъалаан турказул, персазул, гIараб ва Дагъистаналъул чанги мацIал. Лъалаан гIараб адабият, мантIикъ, фикъгьи ва гь. ц.. Гъазигъумекдерил Аслан-ханасул хъулухъалда гьесул иш тIубалев чилъун-гицин хIалтIана гьев гIолохъанаб мехалда. ГIемер заман иналдего гьеб хIалтIи рехун тана Жамалудиница ва, тIарикъаталдеги лъугьун, тIуванго диналде вуссана.
КIудияб асар гьабуна Жамалудиние 20-50-абилел соназ кIудияв гIалим, устар МухIамад Ярагъиясулгун (1771–1839) ккараб лъай-хъваялъ. Хадубккун гьес накъшубандияб тIарикъаталъе ижазаги кьуна Жамалудинихъе. Жамалудин-шейхас тIарикъаталъул нухде тIоритIана имам ГъазимухIамад, имам Шамил. Гьез кутакалда хIурмат гьабулаан жидерго мугIалим, шейх Жамалудинил. Доб Кавказалъул рагъул соназда Имаматалъул Диваналде гъоркье унел гIалимзабазул кьерулъ вукIана Жамалудинги. Шамил имамас гьабулеб ишалъулъ кидаго гIакълу цIехолаан жиндирго шейхасда. Гьеб гуребги, гьезда гьоркьоб гIагарлъиги букIана. Имамат биххаралдаса нахъе 1861 соналда Жамалудин-шейх Стамбулалде гочана.
Ш
Ш, ш — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Щ
Щ, щ — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
ХъахӀаб лакълакъ
ХъахӀаб лакълакъ (латиназул мацӀалда Ciconia ciconia) — Ciconiidae хъизан кӀудияб гӀалхул хӀинчӀ.
Мусаясул Халилбег
Биография
1917 соналъ Халилбег гӀахьаллъана ГӀандихӀорихъ букӀараб данделъиялда, ва гьениб букӀаралъул суратги бахъана.
1919 соналъ, Владикавказалда вугеб заманалда, лъай-хъвай гьабуна хъвадарухъан Ю. Слёзкинилгун (гьелдаса хадув суратчи лӀугьана "Столовая гора" абураб романалъул бетӀерав гьероясул прототиплъун) ва М. Булгаковасулгун.
1920 соналъ гьев тӀамуна Дагъистаналъул канлъизабул халкъияб комиссариаталъул къватӀисеб лъайкьеялъулаб ва гьунарлъиялъулаб секциялъул нухмалъулевлъун (С. Габиевасул рекомендациялда рекъон). Гьебго соналъ Халилбегил лъай-хъвай ккола Нажмудин имамасулгун, гьесулгун цо идея букӀана Халилбегил.
1921 соналъ Мусаясулав ана лъайщвей давам гьабизе Совет Гуржистаналде, Туплисалде; гьеб соналъ Владикавказалда букӀана гӀуцӀун Халилбегил суратазул тӀоцебесеб гьунарлъиялъулаб цебебахъи.
Ь
Ь, ь — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Мусаясул Халилбег
Биография
1921 соналъ Халилбег цӀидасанги ана Мюнхеналде добго цӀалул бакӀалда лъайщвей давам гьабиялъе, гьенив, иццаз нугӀлъи гьабухъе, гьев цӀалана тӀадегӀанаб даражаялда.
1926 соналъ Халилбегица бергьенлъиялда лӀугӀана академия тӀоцебессеб макъамалда. Гьес изну гьарула совет хӀукуматалда гьесул Германиялда вукӀин жеги кӀиго соналъги халат гьабеян, амма гьесие инкар гьабула. Цинги Мусаясулас тӀаса бищула Германиялда цӀали рагӀалде бахъинабизе, гьесие Мюнхеналъул академиялъул профессорзабаз рес кьола Европаялъул гьунарлъиял центразда стажиналъе. Гьедин Мусаясулав чӀана Германиялда ва жиндие чияраб коммунист идеологиялъги совет пачалихъалъги оккупатинабураб ватӀаналде нахъвуссинчӀо. Гьебго заманалда Дагъистаналда коммунистлъиялъ байбихьана гьесде данде кампания. 1937 соналъ репрессинавуна ва чӀвазе къотӀана гьесул вац — Мусаясул ГӀабдулкъагьир. Репрессионаруна гьесул цогидал гӀагарчагӀиги.
1930 соналъ Ираналъул вукӀинессев шагь МухӀаммад Реза Пегьлевигун жиндирго хурхеналги лъай-хъвайги сабаблъун, Халилбегие щвана Персиялъул ватӀанчилъи. . Гьединлъина, 1930 соналъ Мюнхеналъул академиялъ кьураб хӀакъикъаталда "ватӀанчилъи" графаялда бихьизабун букӀана Персия.
1939 соналъ гьес ячана поэтесса ва журналист баронессе Оливия Мелани Юлия фон Нагел.
1941 соналдаса эмигрантазул "Шималияб Кавказалъулаб миллияб комиисиялда" гъорлӀ (1944 соналдаса "Шималияб Кавказалъул миллияб комитет" абун цӀар хисараб) кумек гьабулев вукӀана концентрациониял лагеразде ккарал рагъда асирлъаразе.
Ю
Ю, ю — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Мусаясул Халилбег
Биография
1944 соналъ суратчиясул квартира бухӀана Мюнхен бомбинабиялъ. Хъизан бахъине ккана Мюнхеналдаса жанубалдехун Химзей хӀорихъ бугеб Амбах гьеналъубе (1945 соналдаса гьеб территория ккана оккупациялъул американ зонаялде).
Ба (гӀараб алипба)
РекІинаби
БатІаго гьадин хъвала — ; рагІиялъул байбихьуда гьадин — ; бакьулъ — ; ахиралда —.
Абджадия
ХІарпалъул тарих буго кІиил.
Мусаясул Халилбег
Биография
1945–1947 соналъ хъизан гӀумру гьабиялъе ана Цолъарал Штатазде. Халилбег гьелдаса хадувги вуссана шаклубахъиялде, гьабулеб букӀана лъикӀаб гьариялъулаб хӀалтӀи: гьебги букӀана Германиялда интернация гьабурал кавказиязул (30–90 чи) сияхӀал Цолъарал Штатазда ругел рес бугел гӀадамазухъе (гӀемерисел ракьцоял) кьей, гьенире рахъиналъе къваригӀарал хассал хӀалтӀулал контрактал чӀезариялъул мурадалда.
1949 соналъ 52 сон барав Халилбег хвана ракӀалъул унти сабаблъун АЦШ-ялъул Коннектикут штаталъул Бетлегьем шагьаралъул гьоспиталалда.
Гьунарлъи
1916 соналъ берцинал плакатал басма гьариялъе ва тӀахьазулги журналазулги гьунарияб гӀуцӀа-кӀутӀиялъе Мусаясулав хӀалтӀуде восана жиндирго басмаханаялде Мавралазулас. Жакъа къоялдеги цӀунун хутӀун руго гьесул асарал. Гьезда гьоркьор руго Имам Шамилил цӀакъ берцин гьабураб кьер-бугеб шаклу, батӀи-батӀиял цӀалул плакатал. Халилбег хӀалтӀулеб вукӀана Мавралазуласул басмаханаялда кьабулеб букӀараб "Танг Чолпан" журналалъул суратчилъун. Гьелъул гьумеразда гьес басма гьаруна суратазул, сюжетазул, гӀадамазул шаклабазул гӀемераб къадар. Журналалъул тӀоцебесеб анцӀго номер гьес гӀуцӀа-кӀутӀана жинцаго, хутӀарал — Е. Е. Лансерегун цадахъ, гьебго соналъ Дагъистаналде вачӀарав. Гьесдаго цадахъ Масаясулас гӀуцӀана суратчагӀазул курсалги.
1930 соналъ гьесул гьунарлъияб къисматалда лӀугьана цоги кӀвар бугеб вакъигӀат: гьев вачана Мюнхеналъул суратчагӀазул гьалмагълъиялде гъорлӀе. 1933–1945 соназ гьев вукӀана гӀумру гьабун Мюнхеналда; гьеб периодалда тӀоритӀана гьесул хӀалтӀабазул персоналиял церерахъиял "Герман гьунарлъиялъул рукъалда" (Мюнхен). Гьеб заманалда Мусаясулав вукӀана машгьурал суратчагӀазул горсверуда: Пикассол, Моделянил, Матиссил, Реририхил ва ц.
Германиязул машгьурав гьунарлъиялъулав критик доктор Шмелцица гьадинаб къимат кьуна авар суратциясул гьунаралъе:
Мусаясулав ккола дагъистаниял халкъазулги, аваразулги жеги революциялдаса цебего жиндие профессионалияб гьунрлъиялъулаб лъай щварав тӀоцевесев чилъун. Гьесул асарал цӀунун руго МахӀачхъалаялда бугеб Дагъистаналъул музеялда, Тахо-Годил цӀаралда бугеб, гьединго гӀадамазул жидерго ракӀариязда, Мусаясулазул хъизаналъул архивалда. .
Церерахъиял
Рагъул соназда цебесебги хадусебги периодалда гьесул суратазул церерахъиял бергьенлъиялда тӀоритӀулел рукӀана Цолъараб Къиралаталда, Цолъарал Штатазда, Германиялда, Парансиялда, Испаниялда, Италиялда, Туркиялда, Швейцариялда ва цогидал улкабазда:
Хъизан
Халилбегил эмен Манижал Мусаясул Исрафил вукӀана пачаялъул аскаралъул полковниклъун, Дагъистаналъул вилаяталъул Гъуниб сверухълъиялъул наиблъун. Вац — Мусаясул МухӀаммадбег — вукӀана турк армиялъул генераллъун, турк миллиябги эркенлъизабиялъулаб армиялъул генералияб штабалъул церехъабазул цоявлъун. Гьесул цогидав вац — Мусаясул ГӀабдулкъагьир — репрессинавуна ва чӀвазе къотӀана совет хӀукимлъиялъ.
1939 соналъ Халилбегица ячана Оливия Мелани Юлия фон Нагел.
ЧӀегӀераб лакълакъ
ЧӀегӀераб лакълакъ (латиназул мацӀалда Ciconia nigra) — Ciconiidae хъизан кӀудияб гӀалхул хӀинчӀ.
ТӀогьилхӀинчӀ
ТӀогьилхӀинчӀ (латиназул мацӀалда Oriolus oriolus) — Oriolidae хъизан гӀалхул хӀинчӀ.
ГӀаяша мухъ
Гъаякент мухъ (Къаягентли якъ) — Дагъистаналда бугеб муниципалияб мухъ.
Административияб центр — ЦІияб Гъаякент росо.
География
Мухъ буго Дагъистаналъул къиблаябгун-бакъбаккул рахъалда ва гьелъ гІорхъи цо гьабула: Дербенд, Хайдакъ, Сергъохъала ва Гъарабудагъкент мухъазулгун.
Мухъ тІубанго Каспий ралъдал рагІалда ккола, ракьазул къадар — 640 км².
Халкъалъул къадар
2010 соналъ тІобитІараб тІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон:
Э
Э, э — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Ъ
Ъ, ъ — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Ы
Ы, ы — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
ХӀинчӀ
ХӀинчIчӀ (gen. хIанчIчIи́л, pl. хIанчIчIи́, лат. Aves) — бихинаб, мугъзагьодилаб, хIули бугеб ва боржине куркьбиги бугеб хIайван.
Реформация
Реформа́ция (reformatio «битӀизаби; свери, хисизаби; реформа гьаби») — гӀатӀидаб динияб ва жамгӀиябгун-сиясияб XVI — XVII гӀасруялъул байбихьуда БакътӀерхьул ва Марказияб Европаялда букӀараб католикияб гьатӀаналъул реформа гьабизе ахӀулеб багъа-бачари.
Гьелъул байбихьилъун рикӀкӀуна 31 октябр, 1517 сон. Биценалда рекъон, гьеб къоялъ Мартин Лютерица виттенберг хъаладул гьатӀаналъул нуцӀбузда жиндирго «95 тезис» магӀица кӀутӀана.
КъатӀ
КъатӀ — Дагъистаналул шагьар.
Портал:Ислам
{| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background:#cef6d8; border-style:solid; border-width:2px; border-color: #afbfb8;"
<div style="margin-top: 12px; margin-left: 7px; margin-bottom: 5px; padding-top: 7px; padding-bottom: 7px; padding-left: 7px; padding-right: 7px; border:1px solid #8888aa; border-right-width:1px; border-bottom-width:1px; float: center; text-align:Center"> ГӀаламалда бусурбабазул тӀибитӀи (Pew Research Center, 2009).
Сочиялда аскӀоб Ту-154 катастрофа
Сочиялда аскІоб Ту-154 катастрофа — 2016 соналъул 25 декабралъ лъугьараб авиациялъул катастрофа. Чкаловский аэропорталдаса — Сириялъул ХІмеймим аэропорталде боржунеб букІараб Россиялъул ЦІуниялъул Министерлъиялъул самолет бортана ЧегІералъдалъе Сочи шагьаралъул рагІаллъиялда.
Самолёт
Самолет Ту-154Б-2, борталъул номер RA-85572.
Гагу
Гагу (латиназул мацӀалда Cuculus canorus ) — Cuculidae хъизан гӀалхул хӀинчӀ.
Сочиялда аскӀоб Ту-154 катастрофа
Самолёт
Самолёт гьабун букІана 1983 соналъ «Авиакор» заводалда. Гьелъул гьоркьохъеб куцалда моцІида жаниб гьарурал рорженал рахунел рукІана 27 сагІаталде. Гьеб гьаваялъул гамица аслиял рорденал гьарулел рукІана 1,6 сагІтица халат рахъунел гьоркьохъел манзилазде. 2018 соналъ иргадулаб ремонтги гьабун, цІидасан пайда босизе биччазе ракІалда букІана гьеб самолет.
Брожиналда цебе самолеталъул киналниги иргадулал хІалбихьиял гьарун рукІана ва гьеб ярагьунеблъун букІана.
Пассажирал ва экипаж
Самолеталда рукІана 85 пассажирги 8 экипажалъулавги. Пассажираздаса рукІана — 65 музыкант, 8 рагъул хъулухъалда вугев ), 9 журналист («ТІоцебесеб каналалъул», «Звезда» ва НТВ каналазул лъаб-лъаб журналист), 2 федералияв пачалихъалъул хъулухъчагІи, гьединго Россиялъул ЦІуниялъул министерлъиялъул маданияталъул департаменталъул директор Антон Губанков ва «РитІухъаб кумек» фондалъул нухмалъулей Елизавета Глинка.
Хвасар гьариялъул операция
Россиялъул цІуниялъул министерлъиялъул ва ГІАМалъул хъулухъаз байбихьана самолет хъирщизе. . ЦІех-рехалъул операция битIа-бишун ккезабулеб буго ЦІуниялъе нухмалъулеб миллияб централдасан ЦІуниялъул Министр Сергей Шойгуца. Байбихьудасанго ЧІегІералъдалъ цІех-рех гьабизе бихьизабун букІана анкьго гама, ва щуго вертолёт Ми-8. Самолеталъул кускул ва пассажиразул хасал къайи ратана ралъдал рагІалдасан 12-14 километраялъ 50-70 метраялъул гъварилъуда. Катастрофаялъул къурбаналъул щуго жаназа батана.
ЦIех-рех гьаби
Цереккунисел баяназда рекъон, рагъулаб ТУ-154 самолет балагьалде ккеялъе сабаблъун чІезабун буго, техникияб жагъаллъи букIин яги самолет бачиналъулъ биччараб гъалатІ. Россиялъул Федерациялъул цІех-рехалъул комитеталъул Сочиялъул гарнизоналъул рагъулаб цІех-рехалъул бутІаялъ рагьана такъсиралъулаб иш, РФ Такъсиралъулаб Кодексалъул ялда рекъон (захІматаб хІасил тІаде бачараб, рорженалъул къанунал хвезари). Иш кьун буго ЦІех-рехалъул комитеталъул Централияб аппараталде. Катастрофаялъул цІех-рех гьабулеб буго Россиялъул ЦІуниялъул министерлъиялъул комиссиялъ, ЦІуниялъул министерасул заместител, армиялъул генерал Павел Поповасул бетІерлъиялда гъоркь ва пачалихъияб комиссиялъ ХІукуматалъул Председатель Дмитрий Медведевасул бетІерлъиялда гъоркь.
Реакция
РФ президент Владимир Путинил амруялда рекъон, 26 декабрь лъазабун буго тІолгомиллияб чІегІербаялъул къолъун.
МугъчІваял
Россиялъул ЦІуниялъул министерлъиялъул сайталда бугеб, Ту-154 самолеталда рукІарал пассажиразул сияхІ
ВаранихӀинчӀ
ВаранихӀинчӀ (латиназул мацӀалда Struthio camelus) — Struthionidae хъизан гӀалхул хӀинчӀ.
Кули мухъ
Административияб центр — Вачи росо.
География
Мухъ буго Дагъистаналъул къиблаяб рахъалда ва гьелъ гІорхъи цо гьабула: Лак, ГІахъуша, ДахІадал, Агъул ва Рутул мухъазулгун. Мухъалъул ракьазул къадар — 649 км²
Халкъалъул къадар
2010 соналъ тІобитІараб тІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон:
Туркал-месхетинал
Туркал-месхетинал (Ahıska Türkleri ; Axısqa türkləri ; турки-месхетинцы ; ) Гуржиялъул бищун кӀудияб миллат ккола.
Би гьекъон гӀорцӀуларев, бетӀер сверарав ИстӀалинил хӀай букӀана 1944 соналда буртиял, ингушал, балкарал, калмыкал, карачаевал, Крымалъул татарал, туркал-месхетинал ватӀан тун къватӀире къотӀи.
Селена Гомес
Селе́на Мари́ Го́мес (Selena Marie Gomez; гьай. 22 июл 1992, Гранд-Прейри, Техас) — америкаялъул рол хIалей чи, кочIохъан, музикалиял асарал хъвалей чи, пардусер, дизайнер, кучIдузул хъвадарухъан, модел, пакъирзабазе садакъаялдалъун кумек гьабулей чи ва ЮНИСЕФ'алъул лъикІаб гучалъул вакил. «Wizards of Waverly Place» абураб телесериалалда Алекс Руссол рол хІаралъухъ гьелъие щвана шапакъатал Kids’ Choice Awards-ги (2009, 2010, 2011, 2012) ALMA Award-ги (2009).
2009 соналдаса байбихьун гьей йиго Selena Gomez & the Scene поп-рок-къохъаялъул кочIохъан. 2012 соналъ гьеб къокъаялъ лъазабуна жодерго жигар чІезе тезе букІиналъул, цинги Селенаца жинцаго кучIдул ахIизе байбихьана.
Селена йиго пайда бугел хІалтІаби гьарулей гІадан. Гьединго гьей йиго ЮНИСЕФ'алъул лъикІаб гучалъул вакил 2009 соналдаса байбихьун.
Биография
Селена Мари Гомес гьаюна 22 июлалъ 1992 соналъул Гранд-Прейриялда (штат Техас, АЦШ) Мэнди Корнеттил ва Рикардо Гомесил хъизаналда. Селенал эмен — мексикаялъулав, эбелалъул буго италиялъулгун-англиязул аслу-тухум. Гьелъие 5 сон бугеб мехалъ, гьелъул эбел-эмен ратІалъула. Гьей гІезаюна эбелалъ жинцаго. Гьелъул эбел йикІана театралъул актрисалъун. Эбелалъ гьесизаюна Селена актрисалъун йикІиналде. 2006 соналъ Селенал эбел Брайан Тифие росасе ана. Селенал йиго гьитІинай яц Грэйси Эллиот Тифи (гьай. 12 июналъ 2013) эбелалъул кІиабилеб магьариялдасан гьаюрай ва йиго цойги жеги гьитІинай яц Тори Гомес (гьай. июналъ 2014) инсул кІиабалеб магьариялдасан гьаюрай.
2010 соналъул май моцІалда Селенае швана рокъоб школа лъугІизабураб гьоркьохъеб лъаялъул диплом.
Конгони
Конгони (латиназул мацӀалда Alcelaphus buselaphus) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Абана
Абана ккола Турциялъул шагьар.
ХъахӀилаб гну
ХъахӀилаб гну (латиназул мацӀалда Connochaetes taurinus) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб гну.
Аванос
Аванос ккола Турциялъул шагьар.
ЧӀегӀераб гну
ЧӀегӀераб гну яги ХъахӀаб рачӀ гну (латиназул мацӀалда Connochaetes gnou) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб гну.
Сура Аш-ШугӀараъ
Сура букІана рештІун Маккаялда, ва гьелда жаниб буго 227 аят.
Авджылар
Авджылар ккола Турциялъул шагьар.
Гну
Гну (латиназул мацӀалда Connochaetes) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
ГьетӀараб-гӀор
ГьетIараб-гIор, ай падар мацIалда Агри-чай. Нуха районалдасан байбихьун КахIиб районгун гIорхъода Алазан гIоралда жаниб чвахула.
Адыяман
Адыяман ккола Турциялъул шагьар.
Гьунарлъи
Гьунарлъи яги арт ккола инсанасул хӀалтӀи-пишаялъул батӀи-батӀияб спектр, хӀасиллъулеб продукт, жинца техникияб махщел, берцинлъи, эмоционалияб къуват яги концептуалиял идеял рихьазуорелел махщалилаб яги сипатияб гьунарал гӀорлӀе рачунеб.
Армения
ЦIамухъ ялъуни Эрменистан (Հայաստան; Армения) — Кавказ мугIрияталда бугеб хIукумат. ГIадамазул къадар 3 миллионалде бахула. Гьезда гьоркьоса 99% ккола цIамгIалал. ХутIарал гьеб миллаталъул чагIи тIолабго дуниялалъул ракьазда тищ-тищун руго.
Гьунарлъи
Гьунарлъиялъул тӀабгӀалъул хӀакъалъулӀ гӀаммго къабул гьабураб баянгьаби гьечӀо,  ва гьелъул интерпретация батӀи-батӀияб букӀана тарихалда жанибги батӀи-батӀиял маданиятаздаги. Бихьизабул гьунарлъиялъул лъабго гӀаркьелъун буго суратбахъи, скулптура ва архитектура. Театр, кьурди ва цогиял перформатияб гьунарлъаби, ва гьединго адабият, музика, кино ва цогияб медиа, интерактивияб медиа гӀадаб, гӀорлӀе рачун руго гьунарлъиялъул гӀатӀидаб магӀнаялде. XVII гӀасруялде щвезегӀан гьунарлъи гӀахьал гьабулаан пиша-устарлъиялдаса яги гӀелмуялдаса батӀа гьечӀел бокьараб гьунаралде яги махщелалде. Гьанжесеб заманалда XVII гӀасруялдаса хадуб, эстетикиял пикру-гӀиллабазул тӀоцебесебе даражаяб кӀвар бугелъул, берцинал гьунарлъаби батӀа гьабула щварал ругьунлъабаздаса, гӀаммго, декоративиял ва практикияб хӀалтӀизабиялъул гьунарлъаби гӀадиназдаса.
БагӀараб бубал
БагӀараб бубал (латиназул мацӀалда Alcelaphus caama) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Армения
Эркенлъи швараб заман — 28 май 1918 сон — ТІоцебесеб Республика Армения (НДФРялдаса), 23 август 1990 сон
БагӀараб бубал
Kuhantilope
Топи (хӀайван)
Топи (латиназул мацӀалда Damaliscus lunatus) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Гьунарлъи
Гьунарлъиялъул тӀабигӀаталъул ва гьелда хурхарал бичӀчӀелазул, гьунар ва интерпретация гӀадал, цӀех-рехел гьабула философиялъул эстетика абурал бутӀаялда. Щварал асаразул цӀех-рехел гьабула. ХӀасилалда щварал гьунархӀалтӀабазул цӀех-рехел гьабула гьунарлъиялъул критицизмалъул ва гьунарлъиялъул тарихалъул профессионалиял бутӀабазда.
Буртиял
Буртиял яги Чачанал ккола Буртиялъ жумгьурияталда гӀумру гьабулеб миллат. Гьезул къадар миллионалдаса цӀцӀикӀун буго ва гьел.
Лезгиял
Лезгиял (Лезгияр; Лекьер) — Дагъистаналъул лъабабилеб кIудияб миллат ккола. Азарбижаналда кIиабилеб бакIалда руго гьел гIадамазул къадаралда балагьани. ,
Адана
Адана ккола Турциялъул шагьар.
Лезгиял
Лезгилаз гIумру гьабулеб буго Дагъистаналъул бакъдал рахъалда. МугIрузда, ва лъарагIлъиялда (Дербент шагьаралда, МухIарамхур ва гь. г. ц. районаздаги).
МосокӀал
МосокIал ккола буртиял миллаталда релъараб мацI бугеб миллат. ГIумру гьабула ХIамитIа районалъул Земо Алвани росулъ.
Хирола
Хирола (латиназул мацӀалда Beatragus hunteri) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
ГӀор
ГІор ккола тІабигІияб лъелчвахи, жиндир гІураб кІодолъиги бугеб, табигІияб нухдасан жибги океаналде, ралъдалъе, хІорини яги цогидаб гІурулъе чвахулеб. ГІоразул лъим букІуна бацІадаб, ай цІамгІалаб гуреб; гьеб хьезабула жиндирго жаниблъиялъул ракьдалада тІад ва гъоркь ругел лъиназ.
The High One
ЦІар
Къокъаялъул цІар буго рагІабазул хІаялдалъун ургъараб. Жибго ингилис «The High One» абураб рагІи "борхатаб"-ин абураб жо ккола. Амма цІализе "гьай-ван"-илан цІалула, ай, хІайван.
Тарих
Къокъа гІуцІана 2017 соналъ цевесалав «4 Line Highway» абураб къокъаялъул къали кьабулев ХІамид Рустамовас ва «Славные парни» абураб къокъаялдаса Русланица.
2018 соналъ гьезул концерталда данде бахъун букІана дагъистаналъул динияб жамгІият. Хасго машгьурав динияв блогер ГІиса ХІажи ХІамзатовасул «сатанистал» реччаларин абун ахІиялда бан гьезул концерт гІуцІизе гьукъана.
Дискография
Жакъа-къоялда щвезегІан къогоялдаса цІцІикІкІун кечІ хъван буго.
ХӀамитӀа
ХIамитIа район (гIурус мацIалда - Ахметский район Грузии) уна Хъизихъ хIукумуталде гъорлъе.
ХIамитIа районалда гIумру гьабула хадусел миллтаз: хъазахъал, буртиял миллаталда релъараб мацI бугел мосокIал, гьездаго релъарал кистал, ихал. Нахъехун гьеб уна Азарбижан хIукуматалде, ва гьениб жубала Кор гIурухъе. Алазан гIурул бассейналда авараз некIо заманалдаса нахъе ЦIор абула.
Таяммум
Таяммум (гIараб мацIалда تيمم‎) ккола кIиябго квералдеги гьумералдеги ракь щвезе гьаби. Гьеб таяммум гьабула какие чуризе, яги черх чуризе лъим батичIеб мехалъ, ялъуни гьеб лъимги букIун, лъим хIалтIизабизе бегьулеб гьечIони. Масала: какие чуриялъул яги паризаяб черх чуриялъул лагаялда лъим хъвазе бегьулареб бугони.
Таяммум гьабизе бегьизе ккани буго лъабго сабаб:
Таяммумалъул щуго рукну буго:
Гьаб щуябго рукнуялъул цонигияб камуни, ялъуни тартиб цIуничIони, таяммум бегьуларо.
Сапаралда вугев яги рокъов вугев чиясда лъим жиндие щолареблъи якъинго лъанани, кигIан тIалаб гьабуниги, гьев чияс лъим тIалаб гьабизе кколаро ва лъимги тIалаб гьабичIогун таяммумги гьабун как бала. ТIалабги гьабун, лъим батилин ракIалде кканани, гьес лъим тIалаб гьабизе ккола. Лъим тIалаб гьабила, какие гIуж щун хадуб. Какие гIуж щвезегIан лъим тIалабги гьабун лъим батичIони, гьелъ гIей гьабуларо. Лъим тIалаб гьабизе цоги чи вакил гьавизеги бегьула. ГIемераб жамагIаталъ цо божарав чи витIун танани, гьелъги гIей гьабула. Цо пасикъав чияс бицани цо бакIги бихьизе гьабун, гьениб лъим бугилан, гьес бицараб хабаралда божизе тIадаб гьечIо, ай гьенивеги инчIогун жинцаго тIалаб гьабиялда гIейги гьабун, таяммум гьабизе бегьула. Гьеб лъим тIалаб гьабулаго тIоцебе байбихьила жиндирго цадахъ бугеб къайиялде жаниве валагьиялдаса, хадуб цадахъ ругел гьалмагълъиялда гьикъила, гьезухъги батичIони, жив вугеб бакI битIараб, мегIер-кIкIал гьечIеб бакI батани, ункъабго рахъалде балагьила живго вугеб бакIалдасан. МегIеркIкIал бугеб бакI бугони, жив свердизе ккола, ялъуни цо борхатаб бакIалде вахина жинда аскIобегIан бугеб. Лъим тIалаб гьабун свердулаго, жиндаго ялъуни боцIи-малалда хIинкъани, ялъуни гьеб тIалаб гьабиялдалъун какил гIуж унеб бугони, гьедин сверизе.
Бихьизабул гьунарлъи
Бихьизабул гьунарлъи ялъуни визуалияб арт ккола шаклу, графика, гравюр, скулптура, керамика, фотография, видео, кинобахъи, дизайн, пишаби ва архитектура гӀадал гьунарлъиялъулал формаби. Перформатиял гьунарлъаби, концептуалияб гьунарлъи ва текстилиял гьунарлъаби гӀадал гӀемерисел гьунарлъиял дисциплинабаз гӀорлӀе рачуна гьединго визуалияб гьунарлъиялъул аспекталги, цогидал тайпабазул гьунарлъабиги. Гьединго бихьизабул гьунарлъиялде рачӀуна индустриалияб дизайн, графикияб дизайн, ретӀелалъул дизайн, интерйералъул дизайн ва декоративияб гьунарлъи гӀадал практикияб хӀалтӀизабиялъул гьунарлъаби.
Импала
Импала (латиназул мацӀалда Aepyceros melampus) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
ЦӀиябтум мухъ
ЦІияблак мухъ — Дагъистаналда бугеб муниципалияб мухъ.
Административияб центр — ЦІияблак росо.
Айдын
Айдын ккола Турциялъул шагьар.
ЦӀиябтум мухъ
Халкъалъул къадар
2010 соналъ тІобитІараб тІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон :
Ихал
Ихал (бацбийцы) ккола хъазахъал миллаталъул цо тIел. ГIумру гьабула ХIамитIа районалъул Квемо Алвани росулъ, ва Талавур раяоналъул Омало, Шанагу ва ДикIлу росабалъ.
Чачаназул г1агарал руго.
Айранджы
Айранджы ккола Турциялъул шагьар.
Кор (гӀор)
Кор ялъуни Кура́ (Kura, Kür, მტკვარი/Мтква́ри, Կուր/Кур ); чвахиялъул тІарада Карасую  — Нахъакавказалда бугеб бищун кІудияб гІор. ГІоралъул авал буго Туркиялъул территориялде гъорлъе кколеб ЦІамухъ тІалъиялда. Чвахула лъабго пачалихъалъул — Туркия, Гуржистан ва Азарбижан — ракьалдасан Каспий ралъдалъе. Коралъул хІавузалъул бутІа (аслияб къагІидаялъ, гьелъул бищун кІудияб гІаркьел Эресалъул) буго Эрменистаналъул ва Ираналъул ракьалда. Кор гІоралъул халалъи буго 1364 км, лъим бакІарулеб хІавузалъул гІатІилъи — 188 аз. км².
ЦІаралъул этимология
Страбонил «Географиялда» гІоралъул цІар буго Кир, эрмениязул иццазда — Кур.
Физиография
ГІоралъул авал буго Туркиялъул шималиябгин бакъбаккул рахъалда, ЦІамухъ тІалъиялда бугеб Карс вилаяталда. Гьениса гьеб чвахула Гуржиялъан Азарбижаналде, ва хадуб Каспиялде. Жиндир чвахиялъул тІарада (Тулписалде щвезегІан) Кор чвахулеб буго аслияб къагІидаялъ кІалабахъан ва къварилъабахъан, гьезкл бищун машгьураблъун буго Боржоми къварилъи. тулписалдаса хадуб гІоралъул расалъи гІатІилъула, гьеб чвахула авлахъалдасан. Чвахиялъул аххада, Азарбижаналъул территориялда, гІурулмухъ битІизабун буго гІемерал рахъаз. Ралъдалъе чвахулеб бакІалдаса 236 км-ялъ тІарада Коралде гъорлъе жубала цоги кІудияб гІор — Эрес.
ГІаркьалаби
Коралъул бищун кІадиял гІаркьалаби руго: КІудияб Лиахви, Ксани, Вере, Эрес, Храми, Алазан ва Арагва.
РосдалмагІишаталъе бугеб кІвар
Кора гІоралда аскІор руго: Боржоми, Гьори, Мцхета, Тулпис, Рустави, Мингечевир, Евлах, Сабирабад, Ширван, Салян. ГІоралъул делтаялда ккола ччугІи: севрюгаби, белугаби, осётрал, миногаби, судакал во цогидал. Совет заманалда гІор тІарадаса Тулписалде щвезегІан хІалтІизаюулаан рахи-цІул биччазе. ГІоралъул 480 км-ялда — Евлахалдаса Каспий ралъдаде щун — хъвадизе бегьула гуми. Коралда руго чанго гидроэлектростанциял, гьезда гъорлъ Читахев ГЭС, ЗАГЭС, Ортачал ГЭС — Гуржиялъ, Шамкир, Еникенд, Мингечевир ва Варварин ГЭС Азарюижаналда. ГЭС-азул сангарал хІалтІизарула гІор щвараб мехалда лъеда хадуб контроль гьабизе. Мингечевир лъелмес (гІатІилъи 605 км²) ккола Азарбижаналда бугеб бищун кІудияю гьекъолеб лъималъул нахърател.
Экология
Коралъул экологияб хІал рикІкІунеб буго квешаблъун. ГІор гІезегІан нахълъун буго горлъе рехулеб бугеб чороклъи сабаблъуг. 2008 соналъе ругел баяназда рекъон, лъелъ ругел зарариял жалазул къадар бегьулелдаса 2—9 нухалъ цІикІун буго.
Пуку
Пуку (латиназул мацӀалда Kobus vardonii ) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Личи (хӀайван)
Личи (латиназул мацӀалда Kobus leche) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа.
Мушрикал
Мушрикал ккола Аллагь тун цогидазе г1ибадат гьабулел г1адамал. Гамч1азе, гъут1бузе, бакъуе ц1вабзазе, ва хварал г1адамазе г1ибадал гьабула, ялъуни гьел васит1абилъун ккола. Гьеб буго бищун к1удияб мунагь Ислам диналда, ва гьеб мунагьалдаса Аллагь кидаго т1асаги лъугьунаро. Маг1арул халкъ мисалалъе босани, гьениреги руго г1емерал мушрикал. Т1олалго росаби руго суфистазул ц1урал, ва гьез бат1и бат1иял ширкал гьарула. Рищунго к1удиял мушрикал маг1арулазул ккола Саг1ид Афанди, Х1асан Афанди, Мах1муд Афанди, Ах1мадх1ажи афанди, ва гьел гурел цогидал афандабиги
ГӀабдулаев, ХӀажил МухӀамад
ГІабдулаев ХІажил МухІамад, гьев вуго МухІаммад абу Дуджана ал-Гимравий (гь. 1984 соналъ, Генуб, Унсоколо мухъ, Дагъистаналъул АССР, РСФСР, СССР — хв. 2015 соналъул 17 августалъ, гьебго бакІалда) — дагъистаналъул мужагьид, 2015 соналъул 30 сентябралдаса бахъун «вилайят Дагъистаналъул» «МугІрузул бутІаялъул» амир. МухІамад Сулайманов чІван хадуб гьев вачІана Имарат Кавказалъул ункъабилев амирлъун ва гьеб хъулухъалда анлъго къо гурони бачІо.
Биография
2003 соналдасан байбихьун шаргІиял гІелмаби цІалан Сириялда, 2010 соналъ лъугІизабуна Димишкъалъул Тагьзиб ва ТагІлим абураб шаргІиял гІелмабазул институт, цинги Дагъистаналде тІад вуссана.
2013 соналдасан бахъун вукІана дагъистаналъул мужагьидзабазул къокъабазда гъорлъ.
2013 соналъ Сириялде ана Башар Асадил пачалихъибя армиягун вагъиялъул мурадалда ва гьебго соналъ Сириялъул шималияб рахъалде щвейгун «Шайх Сулейман» абулеб ХІалаб шагьаралъул бакътІерхьуда бугеб лагералда рагъул гьунарал лъазаруна. ГІахбаллъи гьабуна Асадил армиялде данде гьарурал чанго рагъазулъ
2014 соналъул бакьулъ заманаялда Дагъистаналде тІад вуссана лъикІаб рагъул гьунарги щун ва заманго инчІого Абу ГІусманил бетІерлъиялда гъоркь бугеб «Гендерил жамагІат» абулеб жигьад гьабулезда гъорлъе лъугьана. 2015 соналъ байгІат кьуна дагъистаналъул мужагьидзабазул амир ГьаракІуниса СагІидие.
Хвел
2015 соналъул 17 августалъ Генуб росдал парсазда гІурусазулгун ккараб рагъул хІасилалда шагьидлъана.
Коб
Коб (латиназул мацӀалда Kobus kob) — Bovidae хъизан гӀалхул кӀудияб антилопа. Neekeri valtteri
Айдынтепе
Айдынтепе ккола Турциялъул шагьар.
Киир, Салва
Салва Киир (1951 - ), Югалъулаб Суданалъул президент.
Югалъулаб грисбок
Лымшор грисбок (латиназул мацӀалда Raphicerus melanotis) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Джуба
Джуба (ингилис мацIалда Juba, гIараб мацIалда جوبا ) ккола Югалъулаб Суданалъул тахшагьар.
Югалъулаб Судан
Югалъулаб Судан (ингилис мацIалда South Sudan, гIараб мацIалда جنوب السودان‎‎ ‎‎‎‎ ) - Африкалда бугеб хIукумат. Ракь - 619 745 км².
Северияб грисбок
Северияб грисбок (латиназул мацӀалда Raphicerus sharpei ) — Bovidae хъизан гӀалхул гьитӀинаб антилопа.
Алмахъ
Алмахъ — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Алмахъ росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.
География
Росу буго мухъалъул марказ Дилималдаса 11 км-алъ жанубиябгун бакътӀерхьудехун, СаламегӀералъул аххалъукь, Хасавхъала шагьаралдаса жанубалдехун, Ахчи лъарал кваранаб рагӀалда, Буртина росдада аскӀоб.
Зибирхали
Зибирхали (гъодоб. Шалу) — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна Гъодобери росдал боялде гъорлӀе.
Алмахъ
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
МелъелтӀа
МелъелтӀа — Дагъистаналда бугеб росу, Бакълъул мухъалъул ва гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялъул административияб марказ.
Зибирхали
География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 12 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун; гӀумру гьабун росулӀ буго аваразул субэтнос — гъодоберисел.
МелъелтӀа
География
Росу буго МахӀачхъалаялдаса 166 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Кавказалъул мацӀал
Кавказалъул мацІазул конгламерат гІуцІула кІудияб ва цІакъ батІи-батІияб мацІазулаб массивалъ, ЧІегІераб ва Каспий ралъадада гьоркьор руггел Кавказалъул мугІрузда ругле агьел мацІазда кІалъалезул къадар буго анцІго миллионалдса цІикІкІун
Лингвистикияб дандекквеялъ рес кьола гьел мацІал чанго жидеда гьоркьоб дагьаб гІаммаб жо бугел, яги щибго гьечІеб батІ-батІияб мацІазул хъизаналде классификация гьабизе. Кавказалъул мацІал цо-цо мехалда мекъе цолъизарула ца мацІазулаб хъизаналде.
Кавказалъул кьибилал мацІал
Кьибилазде гъорлъе уна лъабго хъизаналъул мацІал, гьел мацІазда кІалъалел кьибилал гІадамал гьечІо Кавказтун къватІир ва Кавказалда ругел гьел мацІазда кІалъалел ккола автохонтияллъун. Кавказалъулал мацІал бураб терминалъ гъорлъе рачуна гІицІго гьеб лабаго хъизан, жидеда гІага-шагарго 11,2 миллион чи кІалъалел.
Маданият
Маданият, ялъуни култура ккола гӀамм гьабулеб термин, жинца гӀадамазул жамгӀиятазе хасиятал жамгӀияб гӀамал, интитутал ва нормаби, гьединго лъаял, диниял божиял, гьунарлъаби, къанунал, гӀадатал, гьел къокъабазда ругел индивидазул хасиятал ва ругьунлъаби гъорлӀе рачунеб.
ГӀадамазе маданият щола инкултурациялъул ва социализациялъул лъайщвеялъул процессаздасан, гьелъие нугӀлъи гьабула батӀи-батӀиял жамгӀиятазда ругел батӀи-батӀиял маданиятаз.
Маданияб нормаялъ кодгъинабула жамгӀияталда букӀине бегьулеб гӀамал-хасият; гьеб букӀуна ориентирлъун гӀамалалъе, рукӀа-рахъиналъе, ретӀел-тӀеххалъе, мацӀалъе ва ситуациялъе, жал жамгӀияб къокъаялда хьуллъиялъул халиплъун рукӀунеб. ЖамгӀияталда гӀицӀго монокултура босиялъулӀ букӀине бегьула риск, гьединго гӀадин, жидеде функционалияб реакция гьечӀолъиялъ, сверухълъиялъул хисиялда цебе батӀагояб тайпаги къине бегьула.
Эрдогъан, Ражаб ТӀайип
Ражаб ТIайип Эрдогъан яги Реджеп ТIайип Эрдоган (Recep Tayyip Erdoğan, 1954 c.) — Турциялъул премьер-министр (2003 соналдасан байбихьун), исламияб ритІухълъиялъул ва цебетІеялъул партиялъул цевехъан.
ГІолохъанал сонал
1976 соналъ гьев лъугьана Истамбулалъул Бейоглу абулеб мухъалда гІолохъанаб халкъияб хвасаргьабиялъул партиялъул председателлъун. 1978 соналъ гьес лъадилъун ячана Эмине Гюльбаран. 1980 сон щвезегІан Эрдогъан хІалтІана истамбулалъул транспортазул организациязда. 1980 соналъул 12 сентябралъ пачалихъалда лъугьана рагъулаб инкъилаб ва киналниги сиясатиял партиял гьукъун рукІана. 1981 соналъ гьес лъугІизабуна Мармара Университеталъул икътисадалъул ва бича-хисиялъул гІелмабазул факультет.
1984 соналда Ражаб ТІайип Эрдогъан лъугьана Бейоглуялда лъикІлъиялъул партиялъул бутІаялъул председателлъун,ва 1985 соналъ — партиялъул истамбулалъул бутІаялъул председателлъун, гьединго партиялъул советалъул тІадегІанав гІахьалчилъун. Гьесул сиясатиял балагьиязе кІудияб асар гьабуна «сиясатияб ислам» абулеб партия гІуцІцІарав Нежметтин Эрбаканица.