cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нахъисеб кьералъул рагьарал
Partial list
Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялда жидее хасал ишараби ругел цебесеб кьералъул рагьарал ккола:
ХФА-ялда гьединго руго жидее хасал ишараби гьечІел цересел рагьарал:
Гьанибго гІадин, нахъисеб кьералъул цогидал рагьаразеги бегьула транскрипция гьабизе релятивияб артикуляциялъул жал аскІор ругел рагьаразеги хІалтІизарулел диакритиказул кумекалдалъун, мисалалъе, яги  гІадал нахъе гІагаразде гІагарал гургинлъарал рагьаразе.
4 сентябр
4-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 247-абилеб къо (високоснияб соналъ — 248-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 118 къо.
1 сентябрь
1-себ сентябрь — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 244-абилеб къо (високоснияб соналъ — 245-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 121 къо.
Хунзахъе тӀаде кӀанцӀи (1830)
Гъази-МухІамад Хунзахъе тІаде кІанцІи ккола Кавказалъул рагъул заманалъ Аваристаналдаги муридзабаздаги гьоркьоб 1830 соналъул 24 февралалъ ккараб рагъ. Гьелъул хІасилалда тІаде кІанцІарал муридзабизе къезарула ва Хунзахъ тахшагьар цІунула.
Татал
Татал (тат. Тати ) — Кавказалда, Азарбижаналда бугеб миллат. Къадар — 20 азарго чи.
Генуб
Гéнуб (Starling: génu-b, Гимры) ккола Дагъистан жумгьурияталъул Унсоколо мухъалъул кІиабилеб кІудияб росу.
Ракьхъвай
Генуб росу буго Гендерил щобикь, АваргӀурул рагӀалда. Шура ва МахӀачхъала шагьаралгун гьеб рекІинабун буго Гендерил ракьулъан гIанлъун гьабураб нух.
Этимология
Ге́нуб абураб рагIи авар ге́ни абураб кьолбодасан лIугьана, -б суффиксги тIаджубан. Гьаб суффикс ккола бакIалъул падежалъул V серия. Гьалъ бихьизабула щиб букIаниги жо цогиялда жаниб букIин. Нахълъураб -б суффикс бицунеб харбида рекъон хисардула: бихьиназул жинсалда – Ге́нув (масала: Дун Ге́нув вуго), руччабазул жинс – Ге́нуй, гьурмикъаб, яги гьоркьохъеб жинс – Ге́нуб, гIемерлъул формалда – Ге́нур. Гьелда рекъон Ге́нуб-алъул магIна ккола «ге́ни жаниб бугеб [бакI]». Гьалъул къватIисеб цIар, Гимра, кидин лIугьарабали лъазе жеги кIун гьечIо, амма чанго батIияб гипотеза буго. Цоялда рекъон, Гимра ккола авар мацIалдехун руссиналде гьанирго рукIарал чагIазул мацIалдаса рагIи. Гьеллъун рикIкIуна тIагIинеги бегьулеб гIандиязул бо. Масала, протогIандияб мацIалда *кIкIимор, яги *кIкIиром абулеб рагIи букIана, гьелъул магIна ккола «михир» ва гьелъа кьуна гIахьвалазул кIкIеме, кIкIаратIияб кIкIимер, гъодоберияб гираму ва гь.ц. формаби. Гьаб версиялда рекъон, Генур цере рукIине бегьулаан гIанди бо, гьазул формаги букIинеги бегьулаан гьаб. Гьаб версия цIикIкIинабулеб буго гьал чагIазул авар мацIалдаго гIадин локативал рагIухъ рекIинабунгутIи. Цоги пикруда рекъон, гьеб рагIи букIине бегьула авар кIаму́ри абураб рагIуда хурхен бугеб, ве авар диалектазда гьелъул гаму́р (Хьиндахъ), гама́ри (ЛъагIруда аваразул) абурал формабиги руго (кI/кIкI > г-ялде свери нормалияблъун рикIкIуна). Цоги даргияз цебетIезабулеб бугеб пикру буго, Гимра даргиязул диалектияб гимиргьи «гермес; хIавагIеч» абураб рагIудасан лIугьанин, гьелъие гьез аварги даргиги магIнаби рорцана. Гьеб рикIкIинеги бегьилаан, амма гендерилин, яги хьиндаллъийин абун цIар бугебщинаб бакIалда гьеб цого цо даргияб рагIи кколеб буго. Генуб сверун авар яги гIанди мацIазда хурхен бугеб тун тIокIа бакIицIарал (топонимал) гьечIо.
ГІадамазул къадар
Генур бетIербахъи гьарулел ругел чагIазде гена́л абула авар мацIалда. Хаслъул падежалда генде́рил, актив – генде́рица, кьовул – генде́рие.
2002 соналъ тІобитІараб тІолабго Россиялъул халкъазул рикІкІадуда рекъон, Генуб росдал гІадамазул къадар бахана 3500-го чиясде. Киналго гьел ккола аварал (магIарулал).
Тарих
Тарихчи, устаз Расул МухІамадовасул, рикІкІадуда рекъон, Генуб росу ккола некІсияб Сарир (яги Авар) абураб пачалихълъиядул тахшагьарлъун. Гьеб рикІкІен мекъ бугин чІезабуна тарихчи Тимур Айтберовас. Гьелдаса бахъун Генуб росдал тарих тІалаб гьабун гьелъул цІех-рех гьабичІого тана гІалимзабаз. Гьединлъидал Генуб росдал кьучІаб тарих жакъаги мажгьулго хутІулеб буго.
Юнана
Юнана (гIурусозу мацI: Греция) грекозу Азиялда балканозу бугеб хIукумат. ГIорхьода руго Турция, Албания, Македония ва Болгария. Кьадар - 10787960, валюта: евро.
Генуб
Генуб Кавказалъул рагъулI
Генуб ккола Кавказалдаго ва тӀолабго дунялалдаго жал машгьурлъарал, кІиявго Дагъистаналъул Имам ГъазимухӀамад ва Шамил, жанир гьарураб ва гІураб росулъун.
1817—1864 с.с. Россиялъул пачаяс Кавказалъул халкъал мукІур гьарун, гьел Россиялда гъоркь инаризелъиялъул мурадалда гьабураб, кІудияб Кавказалъул рагъул заманаялъ, Генуб росулъ Пачаясул рикІкІен гІемерал рагъухъабазда данде вагъана Дагъистаналъул тІоцевесев имам Генуса ГъазимухІамад. 1832 соналъул 17 октябралъ генерал Розенил бетІерлъиялда гъоркь букІараб рагъулазул къокъаялъ Генуб росу кверде босана, халат бахъараб рагъудаса хадуб. ГІурусазул рикІкІен букІана гьеб рагъулъ 10 азаргоялдаса цІикІкІун.
Гьеб къоялъ букІараб хІалуцараб, захІматаб, чванлъаб рагъудаса хадуб, гІурусал Генуре лъугьана. Гьеб заманаялъ, Дагъистаналъул имам ГъазимухІамад 15 муридгун цадахъ Гендерил къварилъухъ бугеб рокъор жанир рукІана. Муридзабазда гьоркьов вукІана Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул вукІинисев имам Шамилги. РикІкІен цІикІкІарал гІурусазул боялдаса хвасарлъиялде щаклъи ккедал, имам ГъазимухІамадица хиял гьабуна, гІурусазул боялде тІаде кІанцІизе, гьелдалъун гьелги машгъул гьарун, рокъор жанир ругел муридзаби нахъасан къватІире рорчІизе. ХІакъикъаталдаги гьедин ккана, рокъосан къватІиве «Аллагьу Акбар»-инги ахІулаго кІанцІарав ГъазимухІамад тушбабазул хучдузда тІаде ккана ва гьеб бакІалда шагьидлъана. Рокъор жанир рукІарал муридзаби нахъасан лъутун инчІо, «имам хваралъур хвезе хІадур руго» — янги ахІулаго гьез байбихьана тущманасда кьаби щвезабизе. Гьенир гьел киналго шагьидлъана цо имам Шамилги гьесда цадахъ вукІарав гендерил будунги хутІизегІан, гьев кІиявго квачараб хасало мехалъ ругънада рецІцІулаго рохьосан лIутун Унсоколоре ана.
Гьеб рагъулъ гІурусазул 480 го чиясе зарал ккана ва 41 чи чІвана. ГъазимухІамад чІваялдалъун ва Генуб росу гІурусаз босиялдалъун Кавказалъул рагъул тІоцебесеб бутІа лъугІана.
Генуб жакъасеб мехалъ
1990 - билеб соналдаса байбихьун жакъа-къоялде щвезегІанги Генуб росулъ рачІун, гІурусаз росу хъирщула. 2007 соналъул 15 декабралъ росулъ лъазабуна КТО (гъачагъазда данде гьабулеб рагъулаб ищ) — абун цІарги лъун, росдал сахал гІолохъаби хъирщун гьел чІвазе. Гьеб "рагъулаб ищ" гьабиялъе хІужжалъун бачана 15 декабрялъ росулъ, Дагъистаналъул Халкъияб Мажлисалъул депутат ГъазимухІамад МухІамадов чІвай.
13 январалъ рузманалдаса рахъарал гендерил гІолилал рукІана росдал къулгІадухъ хабар-кІалалда. Цересан ине рукІарал низам цІунулез гьезие рагІи балагьана. Ккана дагІба, низам цІунулез гьаваялде кьвагьана цо чанго нухалъ. Гьеб рагІарал росуцоял ва рузман къоялъ росулъе бичи-хисиялъе рачІун рукІарал гьалбал тІаде руссана. ЧІахІиял гІадамаз гІолилал нахъе рачана ва низам цІунулел нахъе ана. Гьелдаса хадуб росулъ кІудияб данделъи гьабуна, ва росдал жамагІаталъ жидерго вакилзаби ритІана, росдал аххада чадралги чІван ругел низам цІунулезухъе. Вакилзабаз гьезда абуна, метералде росулъа къватІире инчІони Рихьуни ГЭСги рахан, республикаялъулаб нух МахӀачхъала - Мамрашги рахан жамагІаталъ рази гьечІеблъи загьир гьабизе буго-ян. Нахъисеб къоялъ радал 10-го тІубалелде гьез росу тана.
Бакъ
Бакъ (символ: ) ккола Бакъулабин абулеб системаялъул (гIурус мацIалда — Солнечная система) бакьулъ бугеб цIва.
Гьелда сверун сверулел руго планетаби жидер спутникалгун, астероидал, кометаби, метеорал (жидеде "рортулел цIваби"-ян абулел) ва гь. ц.
Бакъалда сверун буго 8 кIудияб планета. Амма гьел киназдасаго, цадахъ росун цIаниги, Бакъ бакIаб буго 750 нухалъ.
Бакъалдаги ракьалдаги гьоркьоб бугеб манзил бащадаб буго 149,6 миллион километралда (гьеб буго гьоркьохъеб къадар). Бакъул канлъиялъ гьеб манзил тола 8 минутги 20 секундагIан заманалда.
Ракьалдаса Бакъ бакIаб буго 333 азаргогIан нухалъ. Бакъалъул радиус 696 азарго километралда бащадаб буго, ай ракьалъулалдаса 109 нухалъ цIикIкIун. Щибаб секундалъ канлъадеги сверун Бакъалъул бакIлъи дагьлъула 4 миллион тоннаялъ, амма гьелъул жиндирго бакIлъиялда данде гьеб гIемераб жо кколаро.
Бакъалъул спектралияб класс буго G2V (V ккола рималъулаб "5") ва гьеб рикIкIуна тIугьилаб карликӀлъун. Бакъалда тIаса рахъалъул хинлъи гIагараб буго 6 азарго градусалде, гьелъул бакьулъ бугеб хинлъи рикIкIуна 10—15 миллион градусалда бащадаблъун, щайгурелъул гьединаб температура (хинлъи) къваригIуна цIвабзазда жаниб водородалъул гелий лъугьунел Термоядерниял реакцияби лъугьине ккани.
Астрономазул баяназда рекъон, Бакъалъ гьанжелъагIан бан буго 5 миллиардгIан сон ва гьедигIанго жеги базеги буго.
Гьеб заманалде (5 млрд соналдаса) гьеб понцIон бачIун кIодолъизе буго, ай Бакъалъул лъугьуна багIараб гигант абураб цIва.
Гьелдаса хадуб гьелъ тIаса хъал (слой) рехизе буго ва хутIизе буго жибго бакьулъ букӀараб ядро. Гьединаб цIваялде абула хъахIаб карликӀилан. ХъахIал карликӀал ккола цIакъ гьитIинал, амма цIакъ ракIал цIвабзазул тайпа.
Будапешт
Будапешт - ккола Мажаралъул тахшагьар.
5 сентябр
5-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 248-абилеб къо (високоснияб соналъ — 249-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 117 къо.
6 сентябр
6-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 249-абилеб къо (високоснияб соналъ — 250-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 116 къо.
Ингилис мацӀ
Ингилис мацӀ (English, The English language, ) ккола гьиндгин европияб хъизаналъул герменияб къокъаялъул бакътӀерхьул германияб мацӀ, жибги тӀоцебе цебесеб гьоркьогӀасрулъиялъул Ингландалъул гӀадамаз бицунеб букӀараб. Гьелъул цӀар бачӀараб буго некӀсиял герман халкъазул англал абураб халкъаздаса, жал гочун рачӀарал КӀудияб Британиялъул ракьалде, жинде гьанже Ингланд–илан абулеб (Ингракь). КӀиябго цӀар бачӀараб буго Англия абураб Балтик ралъадалда бугеб бащдабчӀинкӀиллъиялдаса. Ингилис бищунго хурхараб буго фриз ва гъоркьасаксон мацӀазда, гьелъул лексикаялдени кӀудияб асар гьабун буго цогидал германиязул мацӀаз, бутӀаккун некӀсияб норвег мацӀалъ (шималияб герман мацӀ), ва гьединго латин ва паранс мацӀаз.
Ингилис мацӀ цебетӀолеб букӀана 1400-ялдаса цӀикӀкӀун соналъ. Ингилисалъул бищун цересел формабазде, жалги англо-саксоназ V гӀасруялда КӀудияб Британиялде рачӀарал бакътӀерхьул германиял (инвгеон) сверелазул къокъалъун кколел, гӀаммго абула басрияб ингилис мацӀилан. Гьоркьохъеб ингилис байбихьана XI гӀасруялъ норманаз Ингланд бахъиялдаса, гьеб букӀана период инглисалде басрияб паранс мацӀалъ, бутӀаккун жиндирго басрияб норман сверелалдасан асар гьабураб. Цебесеб модерн ингилис байбихьана XV гӀасруялдаса хадуб Лондоналда басмаялъул пресс хӀалтӀизабигун, Джеймс къираласул библия басма гьабигун ва кӀудияб рагьаразул хъущтӀигун цадахъ.
Гьанжесеб ингилис тӀибитӀизе байбихьан дунялалда XVII гӀасруялдаса байбихьун Британиялъул империялъул ва Цолъарал Штатазул асаралда гъоркь. Гьел улкабазул басмаяб ва электронияб медиаялъул киналниги тайпабаздасан ингилис лъугьун буго халкъаздагьоркьосеб дискурсалъул бетӀераб мацӀлъунги, гӀемерал икълимазда лингва франкалъунги ва профессионалияб контексталдаги, гӀелму, навигация ва къанун гӀадал. Гьанжесеб ингилисалъул грамматика буго бечедаб инфлективияб морфология ва дандеккун эркенаб рагӀул тартиб бугел тайпадул гьиндгин европиял цогиязда бараб паттерналдаса аслияб хӀалалъ аналитикияб паттерналде, жиндилъ гьитӀинабго инфлекцияги, гӀезегӀан цоккураб субъект–верб–объект (SVO) рагӀул тартибги жубараб синтаксисги бугеб. Гьанжесеб ингилисалъ гӀемерисеб мугъчӀвай гьабула кумекалъул фигӀлабазде ва рагӀул тартибалде журарал заманаби, аспект ва буссинаби бихьизабизе, гьедиго пассивияб конструкциял, интеррогативал (суалиял жумлаби) ва цо-цо негатион (гьечӀолъи) бихьизабизеги.
Ингилис мацӀ буго бищун кӀудияб кӀалъалезул къадаралъул рахъалъги, ва лъабабилеб бищун тӀибитӀараб рахьдал мацӀги, стандартияб син ва испан мацӀаздаса хадуб. Гьеб буго бищун цӀикӀкӀун жиб лъазабулеб кӀиабилеб мацӀ ва хӀалтӀизабула расмияб мацӀ ялъуни кӀиабилеб мацӀ гӀадин 60-гӀанасеб суверенияб пачалихъалда. Ингилис кӀиабилеб мацӀ хӀисабалда лъазабулезул къадар буго гьеб рахьдал мацӀлъун кколезул къадаралдаса цӀикӀкӀараб. 2005 соналде бугеб хӀалалда рекъон, ингилис мацӀалда кӀалъалезул къадар кколеб буго 2 миллиард. Ингилис буго аслияб рахьдал мацӀлъун Цолъараб Къираллъиялда (КӀудияб Британия), Цолъарал Штатазда, Канадаялда, Австралиялда, ЦӀияб Зеландиялда ва Ирландиялда, ккола Сингапуралъул расмияб ва аслияб мацӀлъун, ва гьеб гӀатӀидго хӀалтӀизабула Карибазул территориялда, Африкаялда, Жанубияб Азиялда ва Океаниялда. Гьеб буго Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀиялъул, Европаялъул цолъиялъул ва цогидал тӀолгодунялалъулал ва икълимиял халкъаздагьоркьосел организациязул расмиял мацӀазул цояб. Гьеб буго бищун тӀибитӀараб германиязулаб мацӀ, гьиндгин европиял мацӀазул гьеб гӀаркьелалда кӀалъалезул къадаралъул 70 % ккола ингилисалда кӀалъалел. Ингилис мацӀалда кӀалъалезда абула анлофонал–илан. Руго гӀемерал вариантал батӀи-батӀиял пачалихъазда ва икълимазда хӀалтӀизабулеб ингилисалъул гӀемерисел акцентазда ва сверелазда гьоркьоб — фонетикаялъул ва фонологиялъул рахъалъ, ва цо-цо лексикаялъул, идиомазул, грамматикаялъул ва абулеб къагӀидаялъул рахъалъ, амме гьез гӀемерисеб квал-квал гьабуларо батӀиял сверелазда ва акценталда кӀалъазел ричӀчӀиялъе.
Санухъ
Санухъ — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
АбагӀалиб
АбагIалиб ккола Закатала районалда МакIав жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Шарам аш-Шайх
Шарам аш-Шайх (شرم الشيخ) — Египеталда Синаялъул бащдаб чІинкІиллъиялъул къиблаяб рахъалдехун БагІар ралъдал рагӀалда бугеб шагьар-курорт. Къиблаяб Синаялъул мухъазул центразул цояб.
7 сентябр
7-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 250-абилеб къо (високоснияб соналъ — 251-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 115 къо.
Шарам аш-Шайх
Гьеб ккола ГІусманиязул империялъул заманалдаса бахъун машгьураб шагьар. ГӀизраилалъ Синай бахъараб 1967—1982 соназ гьелде абулааг Офира абун. Гьениб бугеб лъикӀаб ва рекъараб гьава-бакъалда бан гьеб лъугьана дунялалдасаго хӀухьбахъиялъе туристал рачӀунеб курорт-шагьарлъун.
ВохӀрабтала
ВохIрабтала ккола Закатала районалда МакIав жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Донгхой
(инг. ва фра. Đồng Hới) — ккола Вьетнамялъул Куангбинь тахшагьар.
Синаялъул бащдаб чӀинкӀиллъиялда тӀад А321-ялъул катастрофа
Киналниги борталда рукӀарал 224 чи (гьездаса 17 лъимер ва 7 экипажалъулав) хвана.
Гьеб ккола Египеталъул тарихалда ва Airbus A320 самолётазул тарихалда жаниб ккараб бищун кӀудияб авиациялъул катастрофа. Гьединго авиакатастрофаялда бищун гӀемер Россиялъул ватӀанчагӀи хвараб катастрофа.
«Исламияб Пачалихъ» абулеб хӀинкъикьеялъул къокъаялъ Египеталда бортараб Россиялъул самолёталъул жавабчилъи тӀаде босана. Кинго Египеталъул тадчагӀаз А321 бортиялъе сабаблъун чӀезабулеб буго техникиял гъалатӀал. БатӀи-батӀиял информалатаз бицана Египеталъул хӀинкъибукӀунгутӀиялъул хъулухъазул рагӀабаздасан, самолёт бортиялъулъ кинабгӀаги хӀинкъикьеялъул акт гьечӀоян.
Экипаж ва рекӀарал
Самолёт бачунеб букӀана россиялъул экипажалъ, кӀиго пилотасдасан ва щуго бортпроволникасдасан гӀуцӀараб :
Росавиациялъул баяназда рекъон, борталда рукӀун руго 192 чӀахӀиял пассажирал ва 25 гІисинал лъимал.
Катастрофа
30 октябралъ EI-ETJ борталъ гьабун кӀиго рейс 7K-9266/9265 Шарам аш-Шайх — Самара — Шарам аш-Шайх маршруталда. Шарам аш-Шайхалда гӀодоб рещтӀин гьабун букӀана 15:30 UTC. Шарам аш-Шайхалъул аэропорталда самолёталъе гьабуна техникаялъулаб хъулухъ, ва 31 октябралъул радал гьеб бачине хӀадурана цӀияб экипажалъ, хадусеб 7K-9268 рейс гьабилалда цебе.
Реакция
Россиялъул Президент Владимир Путиница гъваридаб зигара бана хваразул гӀагарлъиялда. Премьер-министр Дмитрий Медведевасда тӀад къана, Египеталда бортараб «Когалымавиа»-лъул самолёт бортиялда хурхун пачалихъияб комиссия гӀуцӀизе. Россиялда 1 ноябрь лъазабуна чІегІербаялъул къолъун.
Гьединго зигара бан бачӀана Египеталъул, Эрменистаналъул, Белоруссиялъул, Украиналъул , Азарбижаналъул, Турциялъул, Франсиялъул , АЦШ-ялъул , Эстониялъул ва цоги пачалихъазул церехъабаз.
Авиакомпаниязул реакция
Emirates Airline, Air France ва Lufthansa авиакомпанияз чӀезе тана Синаялъул бащдаб чӀинкӀиллъиялда тӀасан рукӀарал рорженал, россиялъул лайнер бортиялъе сабабал чӀезаризегӀан.
8 сентябр
8-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 251-абилеб къо (високоснияб соналъ - 252-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 114 къо.
Вьетнам
Вьетнам (гӀурус мацӀ - Вьетнамская Народная Республика) - Азиялда бугеб хӀукумат. Вьетнам гӀорхьода руго Чин, Лаос. ГӀадамазул къадар - 90 000 000 гӀадамал. 331 221 км - Чинозу ракь.
ГьогӀтала
ГьогIтала ккола Закатала районалда МакIав жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Сура Ан-Нисаъ
Сура букІана рештІун Мадинаялда, ва гьелда жаниб буго 176 аят.
9 сентябр
9-абилеб сентябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 252-абилеб къо (високоснияб соналъ — 253-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 113 къо.
Тенла
Тенла — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Нухбикь
Нухбикь ккола Закатала районалда МакIав жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
ГӀалиев, Гьимбатил МухӀу
ГІалиев, Гьимбатил МухІу́ (Муху Алиев; 6 августалъ 1940 соналъул, ТІануси росулъ, Хунзахъ мухъалъул, Дагъистаналъул АССР) — россиялъул пачалихъияв цевехъан, 1995—2006 соназда — Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб собраниялъул председатель, Дагъистан Жумгьурияталъул президент (2006—2010).
Миллат — магІарулав.
Биография
Философиял гІелмабазул доктор.
Цебесеб кьералъул рагьарал
Цере гІагараб кьералъул рагьарал, хІакъикъаталдаги, ккола цебесеб кьералъул рагьаразул цо тайпалъун; цониги мацІалда, лъалеб жо, данде лъоларо цереселги цере гІагаралги рагьарал гІицІго кьерлъиялде балагьун.
Лабиаллъарал цересел рагьарал руго централлъарал, ай жидер артикуляциялда цебе гІагараб кьералъул кколел. Гьеб ккола ХФА-ялъул диаграммаялда лабиаллъарал рагьарал цебесеб кьералъул лабиаллъичӀел рагьараздаса кваранидехун хъваялъе цо гІилла.
ТІубачІеб сияхІ
Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялда жидее хасал ишараби ругел цебесеб кьералъул рагьарал ккола:
ХФА-ялда гьединго руго жидее хасал ишараби гьечІел цересел рагьарал:
СагӀудиязул ГӀарабиялъул шагьарал
СагІудиязул ГІарабиялъул шагьарал
2010 соналда СагІудиязул ГІарабиялда гІага-шагарго букІана 100 чІейбугебакІал, шагьаразул статусал жодое кьурал. Пачалихъалъул бищун кІудияб шагьарлъун ккола гьелъул тахшагьар — Ар-Рияд, жинда жаниб гІага-шагарго 5 млн. чияс гІумру гьабулеб. Пачалихъалда кинни 4 шагьар-миллионер буго — Ар-Рияд, Жидда, Макка ва Мадина. Макка ва Мадина шагьаразда бусурбаби гурезе жанире лъугьине ва чІей гьабизе гьукъараб буго исламалда.
ТІолго халкъалдаса шагьаразда гІумру тІамулезул къадар ккола 82,3 %.
ЧІахІиял шагьарал
СагІудиязул ГІарабиялда чІахІиял шагьараллъун рикІкІуна, 100 азаргоялдаса цІикІкІун чияс жаниб гІумру тІамулеб шагьаралде. 2010 соналда пачалихъалда гьединал шагьарзул къадар букІана 27.
ЧІахІиял шагьаразул карта
Картаялъул шархІ (гІужалде тІаде бачарабго халкъалъул рикІкІен бихьизабула):
Рагьарал
Рагьарал гьаркьазул артикуляция акустикияб хІалалъ бихьизабула кинабниги спектралда зама-заманалъулал хьвагІиял гІадин, гьелъ рагьарал гьаркьал ккола ккола музыкалиял гьаркьаллъунги. Рагьаразул артикуляциялъул батІалъиялде щола резонаторалъул форма хисиялдалъун: гьеб лъугьинабизе бегьула мацІалъул лагадул яги кьибилалъул бугеб бакІ хисиялдалъун, ва гьединго кІутІбузул. Гьеб гуребги, рагьразул букІине бегьула тІадеги артикуляцияби (мисалалъе, магІарзухъан) ва фонациял.
Рагьаралилан гьединго цо-цо мехалда абула гьел гьаркьал рихІизарулел хІарпаздеги, мекъе ккечІого рукІине хІалтІизарула терминал «рагьарал хІарпал», «рагьарал гьаркьал».
Баян кьей
Рагьараб гьаракьалъе фонетикияб баян кьей (ай калмалхулаб нух бацичІого/чІедерлъичІого лъугьунеб гьаракь) кидаго гуро данде кколеб фонологияб бян кьеялда (ай жинца рагІул къотІелалъул тІогь гІуцІулеб гьаракь). Гьеб бихьизабула ва  аппроксимантаз: кІиялъулго гьечІо кІудиябго чІедерлъи каламалъулаб нухалда (фонетикияб рахъалъ гьел ккола рагьарал ругилан), амма гьел дандчІвала рагІул къотІалабазул авалалда ("йиго" ва "вуго" рагІабазулъ), гьениса загьирлъула фонологияб рахъалъ гьел рагьукъал рукІин.
Гьединабго бахІс буго ингилис bird ‘хІинчІ’ гІадинаб рагІулъ бугеб ротикияб гьаракь r-кьераб рагьараб яги силлабияб рагьукъаб  букІинлд тІасан. мерикаялъул лингвист Кенет Пайкица (1943) бахъана "вокоид" (vocoid) абураб термин фонетикиял рагьарал гьаркьазе, жибго рагаьараб абураб термин — фонологиял рагьаразе, гьединлъидал, гьеб терминалогия хІалтІизбулаго, ва  гьаркьазе кклассификация гьабула рагьарал гурел, вокоидал гІадин. Амма лингистал Мэдсонгун Эмирица (Maddieson and Emmory, 1985) демонстрация гьабуна чанго мацІаздаса бащдарагьарал рагьаразде данде ккун каламалъулаб нух дагьабги чІедерлъун абулел рукІин, ва гьеб хІужжаги далиллъун босун, гьел рагьукъаллъун рикІкІине бегьи. БукІаниги, table рагІулъ бугеб силлабияб /l/ гьаракьалъе, яги button ‘кнопка’ ва rhythm ‘ритм’ рагІабазулъ ругел /n/ ва /m/ силлабиял гьаркьазе фонетикияб ва фонологияб баян кьеялда букІине бегьула дандеккунгутІи.
Артикуляция
Рагьарал абиялде бугеб билІараб бербалагьи, жибги, мисалалъе, Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялъул терминалогиялда бихьизабураб, ккола жидеца цогидал рагьарал гьаркьаздаса цогидаб рагьаралъул сипат баян гьабулел артикуляциялъулал гІаламатаздаса цояб. Даниел Джонсица бахъана кардиналиял рагьаразул система, жиб мацІалъул борхиялда (вертикалияб роцен), мацІалъул гьодалъулги (горизонталияб роцен) ва гургинлъиялъул (кІутІбузул артикуляция) хаслъалабазда рекъон рагьараб гьаракьалъе сипат-сурат гьабизе хІалтІизабулеб. Гьеб лъабабго параметр бихьизабун буго кваранидехун бугеб ХФА-ялъул рагьаразул ункъбокІонаб диаграммаялда. Рагьаразул сипатазул руго жеги тамахб хвенхил позиция (назализация), гьаракьалъулаб сукІелалъул гьар-гьадиялъул тайпаби (фонация) ва мацІалъул кьибилалъул позиция гІадал тІадеги характеристикаби.
Рагьаразул артикуляциялъул гьеб концепция лъалеб букІана битІараб гуреб хІисабалда 1928 соналдаса. Питер Лейдфогдица абун букІана "цересел фонетикчагІазул... пикру букІана жидеца мацІалъул бищун борхатаб бакІалъе сипат сурать гьабулеб бугилан, амма гьеб гьедин букІинчІо. Гьез сипат-сурат гьабулеб букІана формантиял ризлъалабазеян". (Балагье гъоркьегІан). ХФА-ялъул баянтІахьалъ рикІкІунеб буго "рагьаразул ункъбокІоналъул халгьабизе кколин мацІлъул позицияб бихьизабулеб гуреб, гІицІго абстракция хІисабалда" абун.
БукІаниги, рагьаразул сипаталъе баян аслияб къагІидялъ мацІалъ кколеб бакІалъги кІутІби гургинлъиялъги кьолин абураб концепция хІалтІизабулеб буго педагогикаялда, щай абуни гьелъ рес кьолеб буго рагьаразда гьоркьоб батІалъи гьабиялъе интуитивияб баян.
Борхи
Теориялд, рагьаразул борхи (яги борхалъи) ккола яги мацІалъул тІалъиялде яги чанагъалъул апертураялде данде ккун мацІалъ яги чанагъалъ(бараб букІун) кколеб вертикалияб позициялъе. Практикаялда абуни гьеб ккола тІоцебесеб форманталъе (гьаракьалъул лъухъаб резонанс), къкокъго F1, жибги мацІалъул борхиялда хурхараб. ТІасияб борхиялъул рагьарал гьаркьазда, мисалалъе ва  гІадал, тІоцебесеб формант дандеккола хвенехалда гІагарлъухъ, калдиб борхиялд мацІалъул букІунеб позициялъе, гъоркьияб борхиялъул рагьаразда, мисалалъе   гІадал, F1 дандеккола чанагъ рагьун букІинлъе ва ва кІалдиб мацІалъул лъухъаб позициялда букІиналъе. Борхиялъе баян гьабула F1-ялдаса гІаксаб магІнаялъ: тІоцебесеб форманталъул борхи цІикІкІун бугогІан лъухъаб (тІасияб борхиялъул) букІуна рагьараб гьаракь.
Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялда баян гьабун буго рагьаразул борхиялъул анкьго даража, амма, цониги мацІазда гьел ратІа гьаруларо, цадахъ цогидаб сипат батІа гьабичІого:
ГІемерисеб, хІарпал хІалтІизарула тІасиял-гьоркьохъел яги хІакъикъиял гьоркьохъел рагьарал гьаркьазе. Амма, дагьабги дуруслъи хІажалъани, хІакъикъияб гьоркьохъеб борхиялъул рагьарал рихьизаризе гьел хІарпал хІалтІизаризе бегьула гъоркь хІаракабиги лъун:.
ЖакъалъагІан гІелмияб цІех-рех гьабуралщинал кІалъаялъул мацІаз хІалтІизабула борхи контрастивияб сипат хІисабалда рекъон рагьаразул борхиялъул параметр буго аслияб мацІаздагьоркьосеб рагьаразул сипатлъун. Кьер яги лабиаллъи гІадаб цониги батІияб параметр хІалтІизабуларо киналниги мацІазда. Цо-цо мацІазул буго рагьаразул вертикалияб система, жинда жаниб, фонемаялъулаб мартабаталдагІаги, рагьарал цоцадаса ратІа гьаризе гІицІго борхалъи хІалтІизабулел.
Кьер
Рагьаразул кьер-илан бизе бугьул рагьараб гьаракьалъул артикуляциялъул заманалда кІалалъул нахъисеб рахъалде данде ккун мацІалъул букІунеб бакІалда. Амма борхиялъе гІадинго гьелъие баян кьезе бегьула гьаракьалъул форманталдалъун, гьаб нухалда кІиабилеб, F2, мацІалъул позициялдалъун гуреб. Цересел рагьаразда, мисалалъе, гІадал, F2 такрарлъи буго цогидазде дандеккун борхатаб, гьеб дандеккола кІалалъул цебесеб рахъалда мацІалъул позициялъе, амма нахъисеб кьералъул рагьаразе,  гІадал, F2 буго лъухъаб, жиб мацІалъ кІалалъул нахъисеб рхъалда кколеб бакІгун рекъолеб.
Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялъ баян гьабун буго рагьаразул кьералъул щуго даража:
Гьезде тІаде жубазе бегьула цересел-централиял ва нахъисел централиял, жал ХФА-ялъул чанго диаграммаялда цересел ва нахъисел рагьаразул бакІаздас бакьулъиялъул рагьарал ьарулел вертикалиял мухъазе данде кколел. Амма букІаниги, цересел-централиял ва нахъисел централиял гьединги хІалтІизаризе бегьула цебе гІагараб ва нахъе гІагараб терминазул синонимал хІисабалда. Цониги мацІалда, лъалеб жо, кьералъул лъабго даражаялдаса цІикІкІун данде лъоларо, ва гьечІо цониги мацІ, жидеца цере цере гІагарал яги нахъа нахъе гІагарал данде лъолел.
Цо-цо ингилис диалектазда кьералъул щуго даража бугел рагьарал рукІаниги, цониги мацІ лъаларо, цадахъ борхи яги лабиаллъи гьечІого жинца кьералъул щуго даражаялъе батІалъи гьабулеб.
Пашан
Пашан ккола Закатала районалда МакIав жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
10 сентябрь
10-абилеб сентябрь — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 253-абилеб къо (високоснияб соналъ — 254-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 112 къо.
ХӀакъикъат (газета)
ХIакъикъат (1917-1918: ХӀалтӀулел чагӀи; 1920: БагӀараб байрахъ; 1921: БагӀарал мугӀрул; 1934: МагӀарул большевик; 1951: Дагъистаналъул правда; 1957:БагӀараб байрахъ; 1990-...: XӀакъикъат), МагIарулазул республикаялъулаб газета.
Мамкъаб
Мамкъаб ккола Закатала районалда БитIди Тала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
11 сентябрь
11-абилеб сентябрь — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 254-абилеб къо (високоснияб соналъ — 255-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 111 къо.
Астрономия
Астраномия (гIурус мацIалда; гIараб мацIалда علم الفلك гIилмул-фалак, ай зобалазул гIелмуян абулеб) - зобалазул объектазул ва гьезул системаязул хьвадиялъул, гIуцIиялъул ва хиса-басиялъул хIакъалъулъ бицунеб гIелму, тIубараб (кинабго) дунялалде щвезегIан. Масъала, астрономиялъ лъазарула Бакъ, Бакъулаб системаялъул планетаби ва гьезул спутникал, астероидал, "рачIхалатал цIваби" (каметаби), рортулел цIваби - метеорал, цIваби ва гьезул системаби, цIвабзазда гьоркьоб бугеб хIур ва газ, туманностал, галактикаби ва гьезул группаби (скопления), нейтроназул цIваби, "чIегIерал картIал" (гIурус мацIалда - чёрные дыры) ва гь.ц.
РагIи лъугьин
ГIурус мацIалъул астрономия абураб рагIи лъугьун буго грек мацIалъул кIиго рагIудасан: αστρον (астрон) - "цIва" ва νομοσ (номос) - "закон", ва гьеб буссинабизе бегьула "цIвабзазул законазул гIелму" абураб магIнаялда. ГIараб мацIалда гьелде абула علم الفلك - гIилмул-фалак, ай "зобалазул (законазул) гIелму".
Астрономиялъул гIуцIи
- фундаменталияб астрометрия
- радиоастрономия
- сферическая астрономия; Гьеб лъабабго бутIаялде абула классикияб астрономияйилан.
Гьел гурелги, цогиял бутIаби ккола хадусел: а) практикияб (халгьабиялъул) астрофизика
б) теоретикияб астрофизика;
Астрономиялъул халгьабиялъул алатал
- Зодил сфера
- Зодил координатазул системаби
- Заман; - цIвабзазул эволюция
- нейтроназул цIваби ва "чIегIерал картIал"; - нилъер Галактика (гIурус: Млечный Путь)
- галактикабазул гIуцIи
- галактикабазул эволюция; - гIурус: красное смещение
- гIурус: реликтовое излучение
- КIудияб кьвагьиялъул (гIурус: Большой взрыв) теория
- БецIаб (бахчараб) вещество
- БецIаб энергия;
Илчи (газета)
Илчи, Дагъистаналъул тумазул газета.
ЧагьармахӀал ва Бахтиария
ЧагьармахӀал ва Бахтиария Чехармеха́ль и Бахтиа́рия ( — Cahârmahâl o Baxtiyâri) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. ГӀурхъи буго Исфагьан сотангун шималалда ва бакъбаккуда, Хузестангун букътӀерхьуда ва жунубалда Когьгилуйе ва БуйерахӀмад остангун. Ракь — 16 332 км², халкъалъул къадар — 857 910 чи. ЦӀцӀикӀкӀарасеб халкъ ккола бахтиарал, гьединго руго парсал ва кашкаял.
Административияб марказ — Шагьре-Курд, цогидал чӀахӀиял шагьарал — Буруджен (50 аз.), Фарухшагьр (30 аз.), Фарсан (27 аз.), Лурдеган (24 аз.), Гьафшеджан (21 аз.), Киан (18 аз.), Саман (15 аз.), Джунекан (15 аз.), Фарадонбе (13 аз.), Бен (12 аз.), Гендоман (12 аз.), Суршжан (12 аз.), Булдаджи (12 аз.), Ардал (10 аз.).
Административияб бикьи
ЧагьармахӀал ва Бахтиария бикьула 6 шагьрестаналда:
Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслал — росдал магӀишат (рис, овощал), кванил, текстилияб, металлургияб промышленностал, энергетика, туризм. Шагьре-Курд шагьаралда буго Хассаб экономикияб зона, металлургияб завод «Иран Ходро» / «Сайпа».
Рихьизе бакӀал
Шагьре-Курд шагьаралда буго «МатӀузул зал», гьелда аскоса гӀебеде — мугӀрул курорт Бардегь ва чанго берцинаб хӀор.
Дегьестан
Дегьестан  — росдал округ, Ираналъул административиябгун-территорияб единица, жиб жиндир иргаялда бахшалъул (ай, районалъул) бутӀа кколеб. «Дегьестан» абураб цӀар лъугӀула «дегь» (росу) рагӀиялдаса (бал. дегькъан). Дегьестаналда жаниб уна чанго росу (руста). Дегьестаналъул бетӀер — дегьдар (бегаул). Идара — дегьдари (росдал совет).
Цогидаб
Дегьистан — Туркменистаналъул бакътӀерхьуда бугеб тарихияб район.
Масхараб
Масхараб ккола Закатала районалда БитIди Тала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
13 сентябрь
13-абилеб сентябрь — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 256-абилеб къо (високоснияб соналъ — 257-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 109 къо.
РичӀагьанихъ
РичІа́гьанихъ — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Мучакиб
Мучакиб ккола Закатала районалда БитIди Тала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
ХанмухӀаммадбина
ХанмухIаммадбина ккола Закатала районалда БитIди Тала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
ХӀасанбина
ХIасанбина ккола Закатала районалда БитIди Тала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
ЖугьутӀал
ЖугьутӀал (Жугь. יהודים) — Израилалда бугеб миллат. Къадар 13,4 миллионалде бахула.
Ад-Даммам
Ад-Даммам (الدمام — СагIудиязул ГIарабиялъул шагьар. Гьеб буго Ар-Риядалдаса 400 километраялъ бакъбаккудехун. Халкъалъул къадар — 905 084 чи (баянал 2010 соналъул) . Ад-Даммам — гІадамазул рахъалъ щуабилеб ва порталда къайи баччиялъул рахъалъ кІиабилеб бакІалда бугеб пачалихъалъул шагьар.
Транспорт
Шагьаралъул централдаса 25 км араб бакІалда буго кІудияб халкъаздагьоркьосеб аэропорт Къирал Фагьд.
Шарам аш-Шайх (аэропорт)
Шарам аш-Шайх — Египеталъул гьебго цІаралъул шагьар-курорталда бугеб халкъаздагьоркьосеб аэропорт — Синаялъул бащдаб чІинкІиллъиялда бищун кІудияб аэропорт.
ГІаммаб характеристика
Рагьана 1968 соналъул 14 маялъ. Аслуялда гьеб бан букІана ва цодагьаб заманаялъ хІалтІизабун букІана ГІизраилалъул РГЬКЪ-ялъул хъулухъал тІуразе, ва гьеб мехалда гьелда цІар букІанаХалкъаздагьоркьосеб аэропорт Офира абун, гьебги букІана гьанже Шарам аш-Шайх бугеб ракьалде абулеб гІизраилалъул цІар. Кэмп-Дэвидалъул къотІи-къаяздаса хадуб, гьеб мухъалда букІараб кинабго ракьгун цадахъ, аэропортги бачІана Египеталъул кверщаликье. Аэропорт буго Синаялъул бащдаб чІинкІиллъиялъул къиблаялб рахъалъул аххалъуда, шагьаралъул гІурхъиялда жанибхун.
Рорженал ва гІодор чІеял гьарула аэропорталда ругел 3-километраялъул кІиго чІолоялъул цоялда, къиблаябгун-бакътІерхьул яги севериябгун-бакъбаккул рахъаздехун.
Аэропрталда ругел ишараби хъван руго гІараб, ингилис ва гІурус мацІазда. Гьединго СНГ-ялъул пачалихъазде унел рейсазда бицунеб мацІги букІуна гІурус мацІ.
Аэропорталда буго кІиго халкъаздагьоркьосел терминалал (Terminal 1 & Terminal 2), VIP-зона, Duty Free тукаби, банказул отделениял, гІемерал кафе ва тукаби, гьединго туризмаялъул операторазул ва авиакомпаниязул вакиллъабиги.
ГІорхъи чІвай гьечІого киналниги самолётазул киналго тайпаби къабул гьабизе рес буго аэропорталъул.
Цо къойида жаниб аэропорталда къватІибе биччазе кІола — 50-го ялде щвезегІан самолет.
Халкъаздагьоркьосеб гІуж — SSH.
Почалъул адрес — Sharm el Sheikh Airport, Ras Nasrani, Egypt
2014 соналъул 1 июналдаса байбихьун Египеталъул тІалъиялъ аэропорталда чІей гьабурал киналниги туристазухъ босулеб буго 7$-лъул багьаяб цІияб магъало. .
Дагъистаналъул шагьарал
Дагъистаналда буго 28 шагьрияб гӀумру гьабулеб бакӀ, гьездаса  :
ГеницӀороб
Ге́ницӀороб буго Дагъистаналъул Шамил мухъалъул росу, жибги ТӀелекь росдал боялде гъорлӀе унеб.
14 сентябрь
14-абилеб сентябрь — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 257-абилеб къо (високоснияб соналъ — 258-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 108 къо.
МухӀамад Къебедов
Туркиялде гьабураб сапаралдаса хабарал
ЛЪИМАЛ ЛЪИКӀАЛ РУГОНИ ДИВАНАЛЪ АХӀУЛАРИЛА…
Къаси сардилъ рештӀана ниж тӀад рекӀараб самолет Стамбулалда. Макьо кӀочон тана, берал гӀорцӀулел рукӀинчӀо кунчӀкунчӀун бачӀунеб шагьаралда жанир тира-сверулаго. КъватӀахъ жеги хӀалтӀулел рукӀана квен-тӀехалъул бакӀал. Амма ракӀ хӀалаккун букӀана рогьалил канлъи бихьизе. Дагьдагьккун рехараб хъахӀлъиялда цадахъ чӀаголъун бачӀунеб букӀана Стамбулги.
Дир талихӀ ккана- цадахъ вукӀана чанго нухалъ Турциялде, Шамалде щварав «Кавказалъул гьумер» абураб журналалъул бетӀерав редактор Сабир НурмухӀамадов. Гьес гӀезегӀан хӀаракат бахъана шагьаралъул балъголъаби дие рагьизе. Щвана тарихиял бакӀазде. РакӀалде кколаан дунялалъулго халкъазул вакилзаби Стамбулалде данделъун ратилилан. Гьениб рагӀизе рес букӀана бокьараб мацӀ: гӀараб, ингилис, гӀурус, узбек, чачан… Гьай-гьай, нилъерго магӀарул мацӀалда гаргадулелги дандчӀвазе хӀасрат букӀана. Гьелъухъ балагьун гӀадин чанго сагӀаталъги хутӀана.
Стамбулалда цо базаралъул кӀудияв ватана Хважалмахьиялдаса чи. Гьанир Турциялда дагъистаниязул кинаб росулъа ратаниги гӀадамал цоцада гьоркьор кӀалъала магӀарул мацӀалда. Гьединлъидал гьев даргинав Шарапудин Айкенидаги нижедаги гьоркьоб хинаб хабарги ккана. Хадувго ахӀунгӀадин тӀаде щвана жеги лъикӀ магӀарул мацӀ лъалев ГӀахъушалиса МухӀамад. Гьесул хъизан Сугъралъа йигиланги бицана. Лъазего лъачӀого цо-цо Дагъистаналдаса рачӀарал гӀолохъабиги тӀаде гӀунтӀана. Цо горсвериги ккун, хъош-башги гьабун, доб ВатӀаналдаги гьаниб Турциялдаги бугеб ахӀвал-хӀалги цоцае загьир гьабун, хадур рахана ниж аслияб къагӀидаялъ магӀарулаз яшав гьабулеб Ялова шагьаралъул вилаяталде унеб гамида тӀаде.
МахӀачхъалаялдаса Стамбулалде махул хӀинчӀалъ бараб заманалдаса гӀемер дагьаб бачӀо Яловалде щвезеги. Гамида рекӀаразухъ балагьунго бицунеб букӀана кавказалъул, дагъистаниязул цо кинабалиго релъен-хъвай, гӀамал-хасият гьениб букӀин. Яловалъул ракьалда абуни нижеда дандчӀвай гьабизе хӀадурго ватана жиндирго гьенир ругел магӀарулаз абухъе гьокогун (машинагун) дагъистаниязда гӀемер рагӀарав, гӀемерисезда вихьарав жив КӀикӀунисаги ЦӀобокьаги кколев рагӀул устар, унго-унгояв магӀарулав, къватӀир Туркиялда аппараглъиялда хутӀарал дагъистаниязул цевехъанилан жинда абизе мустахӀикъав Шагьабудин Озден.
Гьоркьохъеб кьералъул рагьарал
Бакьулъ кьералъул рагьарала яги централиял, церегІан жеги журарал рагьаралин жидеда абулел рукІарал, кІалълел мацІазда хІалтІизабулел рагьаразул цо класс. Бакьулъ кьералъул рагьаразе баян гьарулеб сипат-сурат буго гьезул артикуляциялда мацІалъул позициялъ цебесеб ва нахъисеб кьеразда гьоркьоб бакІ кквей. (Практикаялда абуни, централиял лабиаликъал рагьаразул тененция букІуна церегІан рукІине, лабиалиязул тенденция — нахъегІан рукІине).
МухӀамад Къебедов
Дида гьев вихьун вукӀана къого соналъ цеве Дагъистаналде конгрессалде вачӀараб мехалъ. Хадусаги чанго нухалъ умумузул ВатӀаналде щун вукӀаниги ниж дандчӀванги рукӀинчӀо. Амма бухьен букӀана. Интернеталдаса гьарурал Шагьабудинилгун гара-чӀвариял рахъун рукӀана «ХӀакъикъаталда». Тукиялдеги вачӀун ракьцоял рихьизе дирги аниш бугилан битӀараб саламалъе жаваблъун Озденица абураб цохӀо «кодоса бачӀараб кумек гьабизе буго» абураб рагӀуца дида цӀа базабураб хӀисаб букӀана.
Гьоркьохъеб кьералъул рагьарал
СияхІ
Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялда жидее хасал ишараби ругел гьоркьохъеб кьералъул рагьарал ккола:
МухӀамад Къебедов
Гьале гамидасаги рещтӀун порталдаса къватӀире лъугьунаго нижеда данде вачӀунев вуго кӀигояв. Рихьаралго ниж цоцадаги лъана. Амма Шагьабудин дидасаги цеве ккана гьав чи Къебедов МухӀамад вугилан абизе. Гьедин байбихьана нижер Тукиялда ругел магӀарулазухъе гьабураб сапар. Шагьабудинида цадахъ вачӀун вукӀана гьурмада гьими бахчизе кӀоларев Хунзахъа ГӀали Аваркан. Аваркан рагӀул магӀна кколилан бицана аваразул би абураб. Гьебго аваразул би чорхолъ цӀунарав чи ватана чай гьекъезе гӀодор чӀелелде пири гӀадин тӀаде щварав халкъиял махщелал жанир малъулеб Ялова шагьаралъул ва районалъул кӀудияб заведениялъул бетӀер, департаменталъул директор ракӀ-ракӀалъ магӀарул мацӀалда кӀалъазе гъира ккарав Хунзахъ районалдаса умумузул вас, цӀар рагӀарав имам Шамилил наиб ХӀажимурадил ЦӀелмес абураб росулъа Жагьид Йилдеринги. ХӀакъикъаталдаги гьеб фамилиялъул магӀна батана жиндирго гьунаралда, рагъа-ракиялда рекъараб пири абураб.
Шагьабудиница ниж гьенир гӀемер заманаялъ тархъун течӀо. Канлъи къотӀилелде хъамуна жиндирго Туркиялда Ялова вилаяталъул мугӀрузда гьоркьоб бугеб, сверун рохьаз ккураб берцинаб, гьава-бакъ рекъараб Эсадия абураб росулъе. Гьений нижеда балагьун чӀун ятана гьесул лъади. Цо гӀажаибаб жо, Шагьабудиница гьелда абулеб букӀана Мариямилан. Гьедин абулаанила некӀсияб заманалда магӀарулазул бихьиназ жидерго чӀужуялда. Гьелъ росасдаги абулеб букӀун буго МахӀамагӀалиян. Гьанже нилъеца рос-лъадиялда гьоркьоб хӀалтӀизабулеб йо ле гӀадин.
ХӀакъикъаталда Шагьабудинил хъизамалда цӀар буго Сабагьат. Гьей ккола туркай. Школалде дарсал кьезе ячӀарай гьейги Шагьабудинги къисматалъ данде гьарун руго. Гьезул кӀияйго ясалъ гӀумру гьабулеб буго Стамбул шагьаралда: Пари-Дилек ккола цо квен-тӀех гьабулеб бакӀалъул инженер-технолог, гьитӀинай Шагьабудинил эбелалъул цӀар тарай Багьижат ккола хъвадарухъан, журналист. Гьей хӀалтӀун йиго Яловалъул халкъиял газетаздаги Туркиялъулго газеталдаги мухабирлъун. Гьедин абулеб буго гьениб нилъер мухбирасдаги.
Гьоркьохъеб кьералъул рагьарал
СияхІ
ХФА-ялда гьединго руго жидее хасал ишараби гьечІел цересел рагьарал:
МухӀамад Къебедов
Гьаниб бицун цебе чӀезабун бажарилин кколаро тӀоцебесеб сордоялъ Дагъистаналдаса рикӀкӀад, батӀияб ракьалда нилъер уммумуз кьучӀ тӀамизе ккараб росулъ жанив гьавурав, гьенибго гӀумру унеб бугев магӀаруласул рокъоб букӀараб ахӀвал-хӀалги асарги.
Радал тӀуркӀун ворчӀигун щун ватана гордухъе. Гьениса рихьулел рукӀана рацӀун щегӀ ккурал узданго рарал минаби. ТӀохда ругоан лъим хинлъизабизе лъурал бакъуца хӀалтӀулел алатал. ГӀодоб тӀибитӀун букӀана хъахӀаб накӀ. ГӀурччинлъиялъ ккун букӀана сверухълъи. БитӀахъе курорталда санаториялда жанир ругеб хӀисаб букӀана.
Нижер тӀоцебесеб абизин ишалъулаб гӀодорчӀей ккана Яловалъул гӀагарда бугеб Чифлеткой шагьаралда Кавказазалъул гӀадамазул культурияб централда. Гьанибго абун тезин Туркиялда ругел кавказалъулал гӀадамаз ратӀа гьарулел гьечӀо жидерго миллатал. Гьединлъидал цадахъ гъункун рукӀиналъул мурадалда гьарулел ишазулъ гӀахьаллъи гьабизе хӀаракат бахъулеб буго дагъистаниязги, чачаназги, осетиназги, кабарда-балкаразги, карачаялгун черкесазги, адыгеялгун абхазазги…
Гьеб культурияб Кавказ абураб централъе нухмалъи гьабулеб буго карачаяв Мурад Эрдогъаница. Гьесда цадахъ руго кавказалъул киналниги халкъазул вакилзаби. Гьеб къоялъги данделъиялде рачӀун рукӀана гӀарцулгун меседил къайи бичулеб тукадул бетӀергьан, жамагӀатчи ЦӀобокьа МухӀамад Эркен, Ялова шагьаралъул Чифлиткой районалъул кооперативазул союзалъул бетӀер ЧӀикӀаса Рамазан Текин, ГӀали Аваркан, Ялова газеталъул мухабир Нуртен Илчин, халкъиял махщелчагӀи хӀадур гьарулеб бакӀалъул кӀудияв Жагьид Йилдерин ва цо-цо цогидалги.
Аслияб къагӀидаялъ гьениб хабар ккана нилъер миллиял суалазда тӀасан. Хасго гӀисиналилан абун нилъ ругьун гьарурал батӀи-батӀиял халкъазул мацӀги, цӀарги, гӀадатги, тарихги цӀунизе бугеб кӀваралъул бицана. Бицана Дагъистаналъул журналистаз, «ХӀакъикъат» газеталъ ва «Кавказалъул гьумер» абураб журналалъ гьелда сверухъ гьабулеб хӀалтӀул. Мисалалъе рачана вацлъи рагӀизабурал МахӀачхъала ва Ялова шагьарал. Гьанже байбихьун буго росабазда гьоркьобги гьединабго хӀалтӀи хӀаракатчагӀаз гьабизе. Гьебго мурадалда дагьабги лъикӀ Туркиялда ругел магӀарулазул бугеб гӀумру бихьизабизе «ХӀакъикъат» газеталъеги бокьун бугилан абуна. Гьеб киналъулго хӀакъалъулъ бакӀалъулал мухабираз Яловаялъул газетаздаги хъван бачӀана.
Гьедин тира-сверун, жеги Чифлиткой районалъул Султания абураб росдал гӀадамалгун данделъун хадуса «Кавказалъул гьумер» журналалъул кӀудияв, нижер гьалмагъ Сабир НурмухӀамадовги ана Шамалдехун валагьун.
Нахъисеб къо букӀана цӀакъ хӀалуцараб. Шагьабудингун цадахъ щвана Туркиялда ругел магӀарулазул тахшгьарилан абизе бегьулеб Гюнейкой росулъе. Гьенир рештӀингун аскӀове щвана росдал мухтарги, ай бегавул КӀикӀуниса Шайих-дадал, ай Маданил МухӀамадил васасул вас МухӀамад Алпай Текин. Гьес ахӀун вачӀана КӀикӀуниса Шейх Шарапудинил васасул вас Багьавудинги. Нижехъ кодоб абуни букӀана гьезул уммумузул ватӀаналдаса битӀараб кагъат: «Ассаламу гӀалайкум Гюнейкой росдал хӀурматияб жамагӀатӀ,- ян хъвалеб букӀана гьелда,- кьабун квер босараб салам нужеде, нилъее баракат щваял Шайих-дадал ва Шейх Шарапудинил ватӀан КӀикӀуни росдал жамагӀаталъул рахъалдасан. ЦӀакъ рохана ниж нужер кагъаталдаса. ТӀолабго жамагӀаталъего гьеб букӀана рохелъун.
Нижер районалъул нухмалъулевги вуго КӀикӀуниб росулъа Юсупил вас МухӀамад. Гьесги абуна нилъеца кӀиябго росдал бухьен цӀикӀкӀинабиялъе кинабго гьабизе бугилан…»
Гьедин дица Дагъистаналдаса битӀараб кагъат цӀалун бахъингун Шарапудин устарасул васасул вас Багьавудин тӀаде вахъана. Ва гьесда хаду-хадур щвана Шарапудин шайихас гӀумру гьабулеб букӀараб бакӀалде. ЧӀаго ятана гӀункъойлъаги арай Шарапудин шайихасул нус, цадахъ вукӀарав Багьавудинил эбел Марзияги. Ратана гьенире зияраталъ рачӀарал турказул руччаби. Бицана бакӀ-бакӀаздаса гьедин гьенире цо-цо соналъ азаралда хадувги чи щолилан.
Гьанир дида ракӀалде щвана дир гьоболлъун лъугьарав Шагьабудиница нухда унаго рехсарал цо биценалъул: «Гьалмагъ лъикӀав вугони нухда какги хутӀиларила, лъимал лъикӀал ругони диваналъги ахӀиларила»,- ян абурал умумузул цӀакъ пикру гьабулев чи гурони хадур гъоларел гъваридал рагӀаби. ХӀакъикъаталдаги нахъа хадур нилъго намусалъул диваналъ ахӀичӀого рукӀине Дагъистаналдаги Тукиялдаги ругел магӀарулазе жидерго мацӀ цӀунун хутӀиялъе гьарулел тадбиразул рахъ нахъ тӀамун тезе бегьулареб бакӀалде иш ккун букӀин бичӀчӀун буго киназдаго.
Гьаб бакӀалда тӀанкӀги лъун, тӀаде вахъине ккана Эсадия росдал мухтар Гьидаятил рокъове цӀурачадал кваназе ахӀулев вугилан хабарги бачӀун…
МухӀамад КЪЕБЕДОВ. МахӀачхъала, Стамбул, Ялова. 5 май 2012сон.
ЦО ФАМИЛИЯЛЪУЛ ГӀАДАМАЗУЛ СОРДО Туркиялда бицен буго цебего заманалда сверухъ мухъалда эрмениязул, урмазул-греказул росабиги рукӀин хӀисабалдеги росун, цоги жалго туркал курдаздаса цӀунизе мурадалда кьер-читӀир гьабун чӀезарун ругила нилъер магӀарулазул -дагъистаниязул росабиян абураб. Гьездасаги цере падишагьасулгун гӀагарлъиги букӀун гьенире гочун ругилан аби батана черкесазулги.
1892 абилеб соналда базе байбибихьун буго Ялова вилаяталъул гьитӀинабго Эсадия абураб росу. Гьеб бачӀун буго цо бугони гӀараб мацӀалъул Асад, ай гъалбацӀ абураб рагӀудаса. Гьедин гьеб мухъалда рукӀарал магӀарулазда абулеб букӀун буго гъалбацӀал гӀадал чагӀи ругилан. Цоги бицен буго цо Туркиялдаго машгьурав Эсади абурав генералас жиндиего рекӀее гӀун лъурабила жиндирго цӀар гьеб росдада.
Гьениса рахъун руго гӀезегӀан машгьурал гӀадамал. Масала, ХӀажи ХӀамза Огълари. Гьев вукӀана гӀусманиязул армиялъул чи, генерал.
Цоги гӀажаибаб жо гьанжегицин гьениб рохьоб бакӀ-бакӀалда доб цебего заманалда умумуз бахчун букӀабилан абулеб хазина балагьулел чагӀиги камулел гьечӀо. Рохьоса унаго хӀисабалда рилъине кколел рукӀана гьеб мурадалъе гӀоло рухъарал гондазде жанире ккечӀого рукӀине. Амма жеги гьеб умумузул меседалде, хазинаялде тӀаде ккарав чиги рагӀичӀилан бицана.
Ахираб чанго соналъ гьеб Эсадия росдае бетӀерлъи гьабулеб буго магӀарулав ЦӀобокьа кьибилалъул Йилмаз Гьидаятица.
ГӀемерисел гӀадамал пенсиялда, хӀалхьиялда гьенир ругониги росдал мухтарасул, ай бегавуласул цониги къо бихьуларо кабинеталда гӀодов чӀун хутӀараб. ТӀад балагьунги гьаб росулъги щиб хӀалтӀи букӀунебан ккола. Щибаб рокъоб буго гӀадамасе хӀажатабщинаб. Буго бухӀараб, цӀорораб лъим, къватӀал руго гӀодор рацӀцӀадго чӀезарун.
ХӀукуматалъ росдае витӀун вачӀун вуго хӀажатаб бакӀалде хӀалтӀизе чи. Гьевги вихьула щибаб къоялъ я нух хӀурудаса бацӀцӀад гьабулев, я нухлул рагӀалдаса унеб рахъ къачӀалев, яги лъадал трубаялъе гӀадлу гьабулев. Гьениб бищун кӀудияб хӀалтӀи лъугьун бугилан абизе бегьула пачалихъалъулб нух гӀадамаз бахине ккечӀого букӀине гьелда гъоркьан бахъараб тоннель. Гьебги гьабун буго Гьидаятил хӀаракатчилъиялдалъун.
Ниж щвараб къоялдаги гьенире рачӀун ругоан районалъул нухазул хӀалтӀухъабазул идараялъул вакилзаби. Гьебго къоялъ техникаги тӀаде щун чӀор гӀадин тӀасан ритӀизаруна рохьорехунги сверел-терелалдаги ругел нухал. ГӀадамал руго цӀакъ гӀодоре риччарал, сасараб гӀумру бугел, рази-ракиял, гьалбал хириял, жура-гъурарал. ГӀагараб умумузул ватӀаналдехун, мацӀалдехун рокьуца кодор росун, хӀайранго бицунеб букӀана гьез хабар. Эсадия росулъ бищун цебе рехулеб буго росдал бетӀерасул хъизан. Гьидаятил вуго жеги кӀиго вац: Камил ва МустӀафа. КӀиявгоги вуго лъикӀаб пенсиялда. Камилил гӀумру ун батани гьеб Эсадия росулъ, МустӀафа хӀалтӀун вуго лъебералда щуго соналъ Канадаялда. ЧӀахӀиял машинабигун хьвадун вуго гьениса Америкаялде. Пенсиялде ине заман щварабго вуссун вуго жиндирго росулъе. БачӀунеб буго Канадаялъул пенсия- кӀиазарого доллар. Гьелда тӀадеги гьаниб Туркиялда вукӀинчӀеб лъебералда щуго соналъ гьениб пенсиялъул фондалде кьечӀого хутӀараб взносги жанибе кьун, бакӀалъулаб гьедигӀанасебго къадаралъулаб пенсияги бахъулеб бугилан бицана.