cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Троназул хӀай (телесериал)
"Троназул хӀаялъул" лӀугьа-бахъин буго унеб ургъун бахъараб дунялалда: Вестерос ва Эссос континентазда, жал гьоркьохъел гӀасрабазул Европаялда релълъарал. Сериалалда гӀахьаллъулел руго гӀемерал персонажал ва кӀудияб актёразулаб руккел, унел руго чанго сюжетиял мухъал. Аслияб сюжеталъулаб арк буго лъабго. ТӀоцебеселда буго Вестеросалъул Анкьго Къиралаталъул Маххул Троналда ва гьелда сверун ругел ссий бугел рукъазда— яги гьеб таж щвезе къваригӀун къеркьолел, яги гьелда вугесда рачӀолъиялъе кьеркьолел — гьоркьоб политикияб конфликт. КӀиабилеб буго къиралаталъул тахидаса рехараб наслуялъул ахирисей ирсилай, жий Эссосалде йитӀун йикӀарай ва жинда трон нахъбуссинабизе ракӀалда бугей Дейенерис Таргариенил хӀакъалъулӀ. Лъабабилеб буго Вестеросалъул шималияб гӀорхъода нахъаса бугеб хӀинкъиялдаса къиралатал цӀунулеб рагъулаб орден, Сардил хъаравуллъиялъул хӀакъалъулӀ. Сериалалда рорхулел руго зулмуялъулги ватӀаначилъияб рагъалъулги, жамгӀияталда руччабазулги сексуалиял дагьбутӀабазулги позициялъулги, социалиял гьоркьоблъиязда хъизаналъул ва килисаялъул ролалъул суалал. Сериалалъе хасиятаб буго чӀван-къотуӀун позитивиял персонажал гьечӀолъи, гӀемерисел гьерояз гьабизе бегьула дагӀбаяб гӀамал, экраналда ралагьунчагӀазе тохлъукье гьероял хвезе бегьула. Сериалалда руго фантастичекиял чӀагожал — аздагьаби ва къехӀал. Сериалалъе хас гьабун бахъун буго ургъарал мацӀал: дотрак, тӀадегӀанаб валир ва гьелъул чанго диалект.
Телесериалалъе щвана ралагьунчагӀазул аудиториялъ рорхатал къиматал, гьедин гьеб лӀугьана гьанжесеб американияб телевизионалъул бищун бюджет кӀудиял проектазул цояблъун ва фэнтези жанралъул бищун багьа цӀикӀкӀараблъун, — гӀемерисел критиказ ненормативияб лексика, чӀвай-хъвейлъуо натуралистикиял сценаби, эротикиял сценаби и сексуалияб характералъул ракка-рахъиял тӀасанккун гӀемерал ругилан рикӀкӀаниги. "Троназул хӀаязда" сверуд лӀугьана гӀатӀидаб фан-жамгӀият. Сериал мустахӀикълъана гӀемерал престижиял шапакъатазе, гьезда гъорлӀ 38 Праймтаймов Эмми шапакъат батӀи-батӀиял номинациязда (кинабниги 59 премия; гӀемерисеб — драматикияб сериалалъухъ 2015, 2016, 2018 ва 2019 соназ); лъабцӀул мустахӀикълъана «Хьюго» премиялъе бищун лъикӀаб презентациялъухъ, Пибодил премилъе.
Питер Динклидж, жинца Тириона Ланнистерил роль хӀарав, ункъцӀул мустахӀикълъана удостоен "Эмми" премиялъе кӀиабилеб планалъул бищун лъикӀаб чиясулаб ролалъухъ ва "Меседил глобус" премиялъе за кӀиабилеб планалъул чиясулаб ролалъухъ. ГӀемерисел басмаяз,гьездаго гъорлӀ Buzzfeed, Screen Rant ва Фантастикаялъул дунял , "Троназул хӀаял" лъазабуна 2010-л соназул аслияб сериаллъун. ГӀемерал критиказ ва басмаяз гьеб шоу рикӀкӀана тӀолго заманалъул бищун лъикӀал телесериалазул цояблъун. Сериал лӀугьан Мартинил асасазда гӀуцӀараб медиафраншизаялъул кӀвар бугеб бутӀалъун. 2017 соналдаса хӀалтӀи гьабулеб буго гьелъул спин-оффазда тӀад.
Гъведиш росдал бо
Гъведиш росдал бо  — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна лъабго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Гъведиш росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 7,42 км².
Гъведиш
Гъведиш — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Гъведиш росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 5,5 км-ялъ шималалиябгин бакъбаккудехун.
URL
Униформияб ресурсалъул ишара (от Uniform Resource Locator, URL ) —  униформияб электрониял адресазул  ресурсазул система, яги цоккураб ресурс (файл) бугеб бакӀ бихьизабулеб ишара.
ЛъихӀаб
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
URL
ГОСТалда (Р 7.0.5-2008) рекъон электронияб адрес бихьизабизе «URL» абураб аббревиатура хӀалтӀизабула.
Тарих
URL ургъана Тим Бернерс-Лийица 1990 годалъ.
Цадахъ (росу)
Цадахъ — Дагъистаналъул  ЧӀарада мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Цадахъ росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
ГӀулгьеб
ГӀулгьеб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Гъерел росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 21,5 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун, ЧӀурмутӀалъул кваранаб рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Цадахъ (росу)
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
Цадахъ росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Белъелда
Белъелда — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Гъведиш росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 23 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун, ЧӀурумутӀалъул кваранаб рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГӀарац (валюта)
ГӀарац — бокьараб жо яги жиндир хал гьабизе кӀолеб хъвай, гӀемерисеб жибги къабул гьабураб къайиялъухъ ва гьабураб хӀалтӀухъ мухьлъун ва магъало гӀадал налъаби рецӀизе конкретияб пачалихъалда яги социалиябгин экономикияб контексталда. ГӀарацалъул аслиял функциял ратӀарахъула: хис-басалъул алат, хӀисаб-суалалъул цвел, багьа цӀуниялъул алат ва цо-цо налъи бецӀи нахъбахъиялъул стандарт гӀадин. Гьел функциял тӀуразе кӀолел бокьарал жал рикӀкӀине бегьула гӀарац хӀисабалда.
Гъерел
Гъерел — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Гъерел росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 24 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун, ЧӀурмутӀалъул кваранаб рагӀалда, гьелъулӀе Санеллъар жубалеб бакӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Кутлаб
Кутлаб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб Кутлаб росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
География
Буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 2 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
Кутлаб росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
КӀогьориб
КӀогьориб — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу, КӀогьориб росдал боялъул административияб марказ.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 5 км-ялъ бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Гъоркьноб
Гъоркьноб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Гъерел росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 22 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун, ЧӀурмутӀалъул кваранаб рагӀалда, гьелъулӀе Сирилъар жубалеб бакӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ЧӀарада
ЧӀарада — Дагъистаналъул  ЧӀарада мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб ЧӀарада росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 8 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, Къаралазул гӀоралъул рагӀалда.
Тарих
Росу лӀугьана 1923 соналъ, ЧӀарада колоде Лъахъа гӀадамал рахъун. .
ЧӀарада мухъалъул административияб марказ — 1929–35 ва 1940–45 соназда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
ЧӀарада росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 23,76 км².
Буркина-Фасо
Буркина-Фасо (Буркина-Фасо) ккола Африкаялъул магърибалда бугеб хӀукумат. Буркина-Фасоялъул гIадамазул къадар рикIкIуна ясда бащадаблъун ва гьеб къадаралъул рахъалъ киналго хIукуматазда гьоркьоб ккола 59-леб бакI.
Буркина-Фасоялда пачалихъияб мацI ккола Паранс мацӀ. Буркина-Фасоялъул тахшагьар буго Уагадугу.
ГӀорхъаби
Буркина-Фасоялъул гӀорхъаби руго 6 хIукуматалъулгун ракьалдасан: Мали, Нигер, Бенин, Того, Гъана, ва Котдвуаралъулгун. ,, , , ,.
Буркина-Фасоялда ругел халкъал
Буркина-Фасоялъул халкъияб состав (2022):
2022-леб соналъул переписалда рекъон Буркина-Фасоялда дандчӀвала 9-ялдасаги цӀикӀкӀун батӀиял халкъазул гӀадамал. ГӀадамазул къадар  ( баянал - 21,9 миллион чи).
Гъерел росдал бо
ГъорлӀе бачуна ункъго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Белъелда росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 13,25 км².
Гьунухъ
Гьунухъ — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьачада росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, КъаралуазулгӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГӀарац
ГӀарац — химикияб элемент, жиндир симбол Ag (argentum абураб рагӀудаса) ва атомияб номером 47 бугеб. Тамахаб, хъахӀаб, кенчӀолеб гьоркьохъеб металл, гьелъул букӀуна бищун цӀикӀкӀараб электрикияб кондуктивлъи, хинлъиялъулаб кондуктивлъи ва дандебихьизаби киналниги металлазда гьоркьоб. Гьеб металл буго ракьалъул хъаллъиялъулӀ бацӀцӀадаб, эркенаб элементарияб формаялда ("жибгояб гӀарац"), меседгун ва цогидал металлалгун биен гӀадин, ва гьединго аргентит ва хлораргирит гӀадал минералазулӀ. ГӀарацалъул цӀикӀкӀанисеб къадар щола пахь, месед, тӀухьи ва тутия щвезабулелъуб цадахъ-продукт гӀадин.
Кьорош
Кьорош — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьачада росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, КъаралуазулгӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Гъоркьа КӀогьориб
Гъоркьа КӀогьориб — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна КӀогьориб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 2 км-ялъ шималиябгин бакъбаккудехун, ЧӀегӀергӀурул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Мурухъ
Мурухъ — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьачада росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, КъаралуазулгӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Лъалухъ
Лъалухъ — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьачада росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 16 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, КъаралуазулгӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Интернационал (гимн)
Интернационал (inter - «киналго», national - «миллат») – пролетарияб гимн. БукIараб СССРалъул, РШРалъул, УССРалъул, БССРалъул ва ЗСФСРалъул гимн.
ГIурус мацIалда рагIаби
Вставай проклятьем заклейменный
Весь мир голодных и рабов!
Кипит наш разум возмущённый
И в смертный бой вести готов.
Весь мир насилья мы разрушим
До основанья, а затем
Мы наш мы новый мир построим,
Кто был никем тот станет всем!
Бикьакълъизе:
Это есть наш последний
Воспрянет род людской
II
Никто не даст нам избавленья:
Ни бог, ни царь и не герой
Добьёмся мы освобожденья
Своею собственной рукой.
Чтоб свергнуть гнёт рукой умелой,
Отвоевать своё добро ,-
Пока железо горячо!
Бикьакълъизе.
Гьачада
Гьачада — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьачада росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 12 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, КъаралуазулгӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Мали
Мали (Буркина-Фасо) ккола Африкаялъул магърибалда бугеб хӀукумат. Малиялъул гIадамазул къадар рикIкIуна ясда бащадаблъун ва гьеб къадаралъул рахъалъ киналго хIукуматазда гьоркьоб ккола 60-леб бакI.
Малиялда пачалихъияб мацI ккола Паранс мацӀ. Малиялъул тахшагьар буго Бамако.
ГӀорхъаби
Малиялъул гӀорхъаби руго 7 хIукуматалъулгун ракьалдасан: Алжирия, Нигер, Буркина-Фасо, Сенегал, Мавритания, Гинея, ва Котдивуаралъулгун. ,, , , , ,.
Малиялда ругел халкъал
Малиялъул халкъияб состав (2022):
2022-леб соналъул халкъалъул рикIкIеналда рекъон Малиялда дандчӀвала 9-ялдасаги цӀикӀкӀун батӀиял халкъазул гӀадамал. ГӀадамазул къадар  ( баянал - 19,329,841 чи ).
Гьачада росдал бо
Гьачада росдал бо  — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна щуго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Гьачада росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 118,31 км².
ГьогӀаб
ГьогӀаб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьилиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 18 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Тарих
1944–1957 соназда росдал гӀадамал гочинарун рукӀана РилӀаб мухъалде.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
КӀутӀихъ
КӀутӀихъ — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьилиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 16 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Бусукь
Бусу́кь — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна КӀособ росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 15 км-алъ шималалдехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГьидалӀ (магӀнаби)
ГьидалӀ:
Гъодобери росдал бо
Гъодобери росдал бо  — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна лъабго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Гъодобери росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 50,64 км².
НакӀкӀазухъ
НакӀкӀазухъ — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна СугъралӀ росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 14 км-ялъ жанубалдехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Хорода
Хорода — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна КӀособ росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 17 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун, гьебго цӀарулаб лъарахъ.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
МагъилӀ
Магъи́лӀ — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна КӀособ росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 15 км-алъ шималалдехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
1742 сон
Гьаруна
Ралагье гьединго: Категория:1742 соналъ гьарурал
Колоб
Колоб — кули абураб рагӀул локатив, Россиялда ва Азарбижаналда ругел аваразул чӀел-бакӀазда цӀар:
1742 сон
Хвана
Ралагье гьединго: Категория:1742 соналъ хварал
Рилъаб
Рилъаб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьилиб росдал боялде гъорлӀе.
ГьидалӀ (росу)
Гьи́далӀ — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна КӀособ росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 17 км-алъ шималалдехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Рилъаб
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 23 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Тарих
1944–1957 соназда росдал гӀадамал гочинарун рукӀана Рилъаб мухъалде.
Гьилиб росдал бо
Гьилиб росдал бо  — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна микьго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Гьилиб росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 106,27 км².
Наполеон
Наполео́н I Бонапа́рт (Napulione Buonaparte, Napoleone Buonaparte, Napoléon Bonaparte ; 15 август 1769, Аяччо, Корсика — 5 май 1821, Лонгвуд, Мукъадасай Гьеленал чӀинкӀиллъи) — паранс рагъулав ва политикияв санатчи, Паранс революциялъул заманалда цӀар жиндир арав ва революциониял рагъазда чанго битӀ ккараб кампаниялъе нухмалъи гьабурав. Гьев хӀакъикъаталда вукӀана Паранс республикаялъул лидерлъун тӀоцевесев консул хӀисабалда 1799-даса 1804-де щвезегӀан. Наполеон I гӀадин гьев вукӀана парансазул императорлъун (Empereur des Français) 1804-даса 1814-де щвезегӀан ва хадув 1815 соналъги. . Наполеон тӀад вукӀана европаялъулал ва дунялалъулал ишазда анцӀабгониги соналъ, наполеониял рагъазулӀ Франсияги чанго коалициязде данде бачун. Гьев бергьана гьел рагъазул гӀемерисезда, гьес гьабуна империя, жиндир кверщаликь континенталияб Европа букӀараб 1815 соналъ-лъагӀан. Гьев вукӀана тарихалда жанир бищун кутакал бодул церехъабазул цоявлъун, гьесул рагъулал кампаниял лъазарула рагъулал школабазда тӀолго дунялалдаго. Наполеонил сиясияб ва маданияб ирс нахъе хӀутӀана, ва гьев ккола дунялалъул тарихалда бищун машгьурал церехъабазул цоявлъун.
Гъоркьколоб (магӀнаби)
Гъоркьколо(б) — Россиялда ругел аваразул чӀел-бакӀазул цӀар:
Наполеон
Наполеон гьавуна Корсика чӀинкӀиллъиялда Франсиялъул къиралаталъ гьеб аннексинабун хадув. Паранс армиялда хъулухъ гьабулев гьес 1789 соналъ Паранс революциялъул рахъ ккуна ва гьелъул идеалал жиндирго гӀагараб Корсикаялда тӀиритӀизаризе гӀамал гьабуна. Гьев армиялда хекко эххеде вахана бетӀерлъуда букӀараб Паранс директория, данде рахъарал роялисталги къинарун, хвасар гьабун хадув. 1796 соналъ гьес байбихьана рагъулаб кампания австеразде ва гьезул рахъ ккурал италазде данде, ккуна кӀвар бугел бергьенлъаби ва лӀугьана миллияв бахӀарчилъун. КӀиго соналдаса гьес нухмалъи гьабуна Египеталде рагъулаб экспедициялъе, гьеб лӀугьана гьесие сиясияб хӀакимлъи-къуваталде трамплинлъун. 1799 соналъул новембералда гьес гьабуна пачалихъияб хиса-свери, ва гьев лӀугьана Республикаялъул тӀоцевесев консуллъун. Ингилисазулгун дандеккунгутӀабаз 1805 соналъ парансал дандчӀвазаруна Лъабабилеб коалициялъул рагъгун. Наполеоница щущазабуна гьеб коалиция Улмалъул кампаниялда ва Австерлицалъул рагъда росарал бергьенлъабаз, жал сабаблъун Мукъадасаб Румаб империяги биххарал. 1806 соналъ континенталда цӀикӀкӀунеб бугеб паранс асаралъги къуваталъги Пруссиялда ургъел чӀвайдал, Ункъабилеб коалиция цолъана гьесде данде. Наполеоница Пруссия къезабуна Йеналда ва Аверштедталда рагъазулӀ, КӀудияб армия (Grande Armée) тӀаде кӀанцӀана Бакъбаккул Европаялде, гъурана гӀурус армия 1807 соналъул юналъ Фридландалда ва тӀамуна Ункъабилеб коалициялъул къурал пачалихъал Тилзиталъул къотӀи къабул гьабизе. КӀиго соналдаса австерал цӀидасанги рахъана парансазде данде Щуабилеб коалициялъул рагъда, амма Ваграмалда рагъулӀ бергьенлъиги босун, Наполеоница Европаялда тӀад жиндирго кверщел щулалъизабуна.
ГӀурухъ-сотӀа
ГӀурухъ-сотӀа — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьочоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 13 км-алъ бакътӀерхьудехун, КъаралуазулгӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
КӀособ
КӀосо́б — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна КӀособ росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунгин ккола.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 17 км-алъ шималалиябгин бакъбаккудехун, АваргӀоралъул квегӀаб рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Колоб (ЛъаратӀа мухъ)
Коло́б — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Колоб росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунгин ккола.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 16 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Вихоревка
Ви́хоревка — шагьар (1966 соналдаса) Братск районалда Иркутск областалъул.
ЛъаразулӀ
ЛъаразулӀ — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьилиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 18 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун, ралъдал гьумералдаса 2000 метралъ борхалъуда, кьурахараб хъитӀалтӀа. ГъоркьегӀан буго чвахулеб лъар, лъарамухъккун буго шагьранух, Цемер росулӀе унеб.
Росуялда тӀадехун руго кӀудиял-гурел рекьулел ракьал ва Чариб бал. Росдада мадугьалихъ руго шималиябгин бакътӀерхьуда Цемер, шималиябгин бакъбаккуда Рулдаб.
Тарих
Росу унаан Кьенсерухъ боялде гъорлӀе.
1939 соналъ росдал гӀадамал рахъана Гелбахъалде. КӀиабилеб дунялалъулаб рагъул заманалда гӀемерисел нахъруссана жидерго росулӀе. .
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
РосулӀ аслиял тухумал рукӀана: Азалал ва Имичилал, цогидал гӀисинал тухумал, Ажуилал ва Ханзалал гӀадал, хадур журана чӀахӀиял тухумалгун.
КӀособ росдал бо
ГъорлӀе бачуна щуго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — КӀособ росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 7,10 км².
Къарануб
Къарануб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Гьилиб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 18 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Тарих
Росуялъул тӀоцебесеб рехсей буго 1658 соналъ. Росу унаан Кьенсерухъ болмухъалде гъорлӀе. 1886 соналъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул баяназда рекъон, Къарануб гӀумру гьабун вукӀун вуго 200 чи (44 цӀараки), 103 бихьинчи ва 97 чӀужугӀадан.
Октобералъул революциялдаса хадуб Къарануб унаан Маленковасул цӀаралда бугеб колхозалде, хадуб — Марксил цӀаралда бугеб колхозалде. КӀиабилеб дунялалъулаб рагъулӀ гӀахьаллъи гьабуна росулӀа 10 чияс, нахъвуссана гьезул щугояв.
МагӀишат
Росдал гӀадамазул аслияб пиша буго гӀи-боцӀи хьихьи. ГӀезабула пихъ-мичӀги.
Инфраструктура
РосулӀ буго мажгит, медицинаялъулаб пункт, библиотека, клуб, спорт майдан, гьоркьохъеб школа. Санайил тӀобитӀула социалистикияб захӀматалъул гьерой Къурбанилазул ГӀалил ТӀинамухӀаммад ракӀалдещвеялъул мемориал.
Авар адабият
Авар адабият — аваразул миллияб адабият, авар мацӀалда хъварал асаразул гӀаммлъи. Авар адабият баккана аваразул бечедаб фольклоралдаса, жинда гъорлӀ ва рокьулги кьалулги, тарихиял халкъиял кучӀдул, маргьаби ва биценал гӀемераб. XV гӀасруялдаса байбихьана гӀараб графика хӀалтӀизабизе авар мацӀ хъваялъе; гьебго заманалъ раккана тӀоцересел адабиял асарал.
Цебесеб адабият
Авар адабият гӀодосанго баккана халкъияб кӀалзул гьунаралъул формаялда. Цебесеб адабияталъул хасиятал руго маргьаби, биценал, кицаби ва бицанкӀаби эпикиял ва лирикиял кучӀдул. Ахирисез халкъалъул кӀалзул гьунаралдаги тӀолго адабияталдаги хасаб бакӀ ккола, гьезулӀ загьир гьарула халкъалъул тушманасде данде къеркьеялъул, рокьул тема, руго кучӀдул бодул церехъабазул ва чабхъад иналъул хӀакъалъулӀ. Гьел асарал, жал киналнги болмацӀалдаги ругел, кӀалзул формаялда цоцахъе кьун, тӀиритӀарал рукӀана аваразда гьоркьор. Гьез нугӀлъиги гьабула аваразул миллияб цолъи, бичӀчӀи, патриотизм букӀиналъе.
Гьунаралъулаб адабият баккиялъул периодлъун рикӀкӀине бегьула XVII гӀасру. Гьелде щвеладе цо-цо авторалги ва асаразул дагьабго къадарги букӀун батани, XVII гӀасруялда авар адабият лӀугьана мухӀканаб мухъги хасал сипаталги жиндир ругеблъун. Миллияб адабияталъул цересел гӀадамазул гьунарлъиялъ гъорлӀе бачуна гьеб период XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб анцӀсониде щвезегӀан. Гьеб заманалда адабияб гьунар букӀана Къудукьа Мусаласул, ГӀаймакиса Абубакарил, Кудалиса КӀудияв ХӀасанил, Хунзахъа Дибир-къадил, ГьаракӀуниса СагӀидил.
XIX гӀасру
XIX гӀасру, хасго гьелъул ахирисел анцӀсонал рикӀкӀине бегьула авар адабияталъул ренессанслъун, жинда жаниб авар поэзия цебетӀеялъе къуватаб импулс щвараб. Гьеб заманалъул гьунарчагӀи ккола авар поэзиялъул классикал: БакьайчӀиса ЧӀанкӀа, Инхоса ГӀалихӀажияв, Хьаргабиса МухӀамадбек, Этил ГӀали, ТӀелекьа ГӀамиргӀали ва МуртазгӀали, ГӀанхил Марин, Ругъжаса Элдарилав, ХъахӀабросулӀа МахӀмуд.
XX гӀасру
Совет литератураян абула революциялдаса хадуб, ай 1917 соналдасан байбихьун гӀуцӀараб адабияталда, Дагъистаналда Совет власть тӀубанго бергьараб сонлъун 1920 сон рикӀкӀаниги. Гьеб заманалдасан байбихьун магӀарулазул кинабго хӀаракат, захӀмат, литературияб иш хурхараб букӀана социализм гӀуцӀиялъул къеркьеялда.
1917 соналъ пача рехараб инкъилаб ккана, халкъазе эркенлъи щвечӀониги, гьелъ гӀатӀидго нух рагьана къеркьезе. Пача рехиялдаса рохарал киналго Дагъистаналъул шагӀирзабаз кучӀдузулъ къватӀире кьуна мискин халкъалъул пикраби. Гьезул кучӀдузулъ букӀана жидерго напсалъул ургъел гьаби гуреб, тӀолго мискин халкъалъул къисматалъул ургъел гьаби. Рекъарухъаби ва хӀалтӀухъаби ахӀулел рукӀана инкъилаб цебе бачине, эркенлъи тӀалаб гьабун къеркьезе. Жиб бижараб къоялдаса нахъе Дагъистаналъул совет литератураялъ гӀумруялда ккарал кӀудиял лъугьа-бахъинал: цӀияв инсан вижи, гӀадамазда гьоркьор цӀиял гьоркьорлъаби, гьудуллъи, вацлъи, цоцазул адаб-хъатир гьаби, щулалъи, миллатазда гьоркьоб гьуинлъи, божилъи цебетӀей тӀадегӀанаб даражаялда бихьизабуна.
Кьанада
Кьанада — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Колоб росдал боялде гъорлӀе.
Авар адабият
XX гӀасру
Революциялъул тушбабазде, чияр гъийин цӀулел бечедазде ва гьединго чияр ракьал рахъулезде данде къеркьолаго Дагъистаналда бижун бачӀана батӀи-батӀиял миллатазул гьудуллъиялъул бухьен. Прогрессивияб поэзиялъ квербакъи гьабулеб букӀана инкъилабалъул къуватал гӀурус пролетариаталда сверун гъункиялъе. ХъахӀабросулъа МахӀмудица Февралалъул революциялде гьабураб кочӀолъ (1917 с.) кинабго мискин халкъалде хитӀаб гьабулеб букӀана цолъун къеркьезе рахъаян. Гьес кечӀ хъвана жиндирго миллат гуреб, тӀолго халкъалъул рахъ ккун, классияб мурадалда. Гьеб букӀана жеги поэт полкалда хъулухъ гьабулев вугеб мех, живго гӀадал батӀи-батӀиял халкъазул гӀолохъабазул пикраби революциялде руссунеб заман:
Кьанада
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 16 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун..
Авар адабият
XX гӀасру
ГӀарабул аскарал кутакалилан Кагътида бачӀуна битӀун энисан. АхӀиларо кочӀой, кквеларо хочӀий, ЧӀалгӀаде соролев гьечӀо гьав салдар.
Кьанада
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Авар адабият
XX гӀасру
Рикъзи тӀеренав гъоркь, тӀимугъ керчав тӀад ТӀекъаб гӀумруялда гӀадалъ жоги бан, Жал меседилаб бис, вуссина дунги Дур нуралъ гвангъараб Дагъистаналде!
Февралалда ккараб инкъилабалдаса хадуб нилъер улкаялъул киналго халкъал рагъа-рачарана. Киналго миллатаз байбихьана къеркьей.
Зулмуялде данде къеркьезе, тушбабазде данде унго-унгояб кӀудияб ва законияб рагъ гьабизе тӀоцебе байбихьана гӀурус халкъалъ. Гьеб мустахӀикълъана реццалъе ва эркенлъи талихӀалъе. Инкъилабалъулъ гӀурус хӀалтӀухъабаз кколеб бакӀ бихьана аваразул шагӀир МахӀмудида, гьес кочӀолъ ахӀана:
Зодисан рештӀараб аятцин гуриш, Гурун ругин гъуждул мискинзабаца. Москва-Петербургалъ телдай бачӀана, ТуманкӀ кодоб кквечӀев инсанго гьечӀин.
Эркенлъиялъе гӀоло къеркьей багъарана тӀолго Дагъистаналда. Мискинхалкъалда гьоркьоб тарбия кьеялъул хӀалтӀи гьабулеб букӀана революционераз, большевиказ, церетӀурал хъвадарухъабаз, шагӀирзабаз. 1917 с. май моцӀалда гӀуцӀун букӀана ДПАБ – Дагъистаналъул лъай кьеялъулгин агитациялъул бюро. Гьелъул бутӀрул рукӀана Уллубий Буйнакский ва Гьарун СагӀидов. МахӀач Дахадаевас ва Дж. Къоркъмасовас гӀуцӀун букӀана Дагъистаналъул социалистияб къокъа. Гьез къватӀире риччалел рукӀана газетал, листовкаби. Гьел тӀиритӀизарулел рукӀана росабалъ. Май моцӀалъул ахиралда Унсоколо рекьарухъабаз восстание багъаризабуна, хӀукуматалъул ракьал мискинзабазда гьоркьор рикьеян тӀалаб гьабун. Щаклъи гьечӀеб жо буго, МахӀмудил кучӀдуз мискинзабазул къеркьеялъе гъира-шавкъ базабулеб букӀин. ГӀемерисел гьесул политикиял кучӀдул нилъехъе щун гьечӀо, амма щварал бергьун гъваридаб магӀнаялъул ва пассихӀал руго:
Гьаваялда бакъул хьвади хисундай, ХъахӀлъи тӀамулеб рахъ батӀияб бугищ? БетӀергьанас росдай хурдай бачӀина, Хасалил сардазда зобал гъугъанищ?
Гъорлъ-гъорлъ жеги пача чучун гьечӀилан, Чарал харбал руго хважаинасул. Хвараб жаназадул чӀагояб рагӀад, Дунни божуларо букӀинин абун.
ШагӀир божарав вуго тӀекъаб гӀумру тӀагӀиналда, ритӀухъаб, гьайбатаб гӀумру тӀаде бачӀиналда. Хважаинзабазул «чарал харбазда» гьес гӀадалъ жо бана. МахӀмудил пикруялда рекъон, инкъилаб тӀолго халкъалъул иш ккола, гьеб гучаб чвахи ва цебетӀей чӀезабизе кӀолев чи вукӀинаро, «щвараб гӀор гьукъулев чи ватиларо».
Инкъилаб ккараб буго мискин халкъалъул мурадал цӀунун, гьезул гьудуллъи, вацлъи ва гӀаданлъи щулалъизабизе, «бачӀина бакъул къо дун тайпаялъе» - ян угьун хӀухьел биччалеб буго МахӀмудил гьалаглъараб кереналъ. Чан нухалъ гьев инжит гьавурав бечедаз, вухун, кьабун, тӀаде ццидалал гьаби гьусунги… Инкъилабалъул хӀакъалъулъ хъварал кучӀдуз нилъее нугӀлъи гьабула МахӀмудил битӀараб ва камилаб политикияб пикру букӀиналъе, гӀумруялъухъ гьев битӀун валагьулев вукӀиналъе.
1917 соналъул 3 апрелалда М.Дахадаевас «Заман» абураб газеталда хъван букӀана: «ГӀемерал гӀасрабазул тарихалда жаниб тӀоцебе Россиялда гьелъул халкъаз эркенго хӀухьел цӀана, цо кьабиялдалъун инкъилабалъ зулмудукь рукӀарал батӀиял халкъал гӀурус халкъгун цолъизе толареб букӀараб квекӀен тӀагӀинабуна… Жалго жидедаго чӀезе инкарги гьабичӀого, щибаб халкъ гӀедегӀулеб буго Россиялъул демократиялъул кьералгун цолъизе, гьелъул лозунгаздаса нахъе ккунгутӀизе, гьелъ киналго зулму, лагълъиялдаса эркен гьаруна».
Амма эркенлъиялде нух Дагъистаналъул шартӀазда цӀакъ захӀматаб букӀана. Революция цебетӀеялъе хасго квал-квал букӀана миллатал гӀемерлъиялъ, рухӀияб нахъеккеялъ, бечедал гӀадамаз.
Дагъистаналда дол соназ букӀараб ахӀвал-хӀалалъул сурат цебе чӀезабулаго, халкъияв поэт ЦӀадаса ХӀамзатица хъвалеб буго:
Ханзабазгун бегзабаз БакӀ-бакӀаздасан речӀун, Беццал магӀарулазда БагӀараб цӀа бакана.
«Большевиказул хӀалтӀи Хун бугиланги» абун Халкъ цоцазде гьусизе КӀвараб жигар бахъана.
Бечедаз жидерго бетӀерлъун вищун вукӀана ХӀоцоса Нажмудин. Гьес кӀудияб аскарги бакӀарун гъазават – «динияб рагъ» лъазабун букӀана большевиказда. Кавказалда капурзабиги нахъе гъун, бусубабазул хӀукумат гӀуцӀизе кколин абулеб букӀана. РухӀаниязул аслияв тушман вукӀана МахӀач Дахадаев.
М. Дахадаевасулгун МахӀмудил лъикӀаб гьоркьоблъи ва гьудуллъи букӀана. КӀудияв революционерасда лъалаан кочӀол рагӀул къуват, магӀарул халкъалда гьоркьоб МахӀмудил букӀараб къимт. Киназего баянаб жо буго 1918 соналда МахӀмуд МахӀачил тӀадкъаял тӀуразе росабалъе хьвадулев вукӀин. Жиндирго кучӀдузулъги гьес баян гьабулеб букӀана ХӀоцоса Нажмудин щив чи кколевали. Гьев шагӀирасул жиндирго тушманги кколаан. Октябралъул революция ккун хадуб Дагъистаналда Совет власть лъазабуна. 1918 с. марталда Нажмудин имам Петровскиялде тӀаде кӀанцӀана, гьениб жеги тӀубан щулалъичӀеб Советияб властги нахъе кьабгӀун, жиндирго режим чӀезабуна. Гьеб лъугьа-бахъин ккелалде цебе МахӀмудица кочӀолъ ахӀана:
Мискинаб халкъалда кьан бан хьвадарав ХӀоцосев рагӀула жив имамилан. Унго божиладай гьаб язихъаб халкъ ГӀумру нахулъ араб къоркъочехьалда. ГӀурус пачаясул божараб бахӀри, Гьанже хӀапдеялъе сабаб лъачӀого. МахӀач чӀвазе кколев капурчийилан Кибго росабалъе ахӀи щай балеб? Аллагьас тӀад тарав пача вугилан, НикӀалай веццарал щай нечоларел?!
КӀудияв шагӀирасул политикиял кучӀдузул бергьун цӀикӀкӀараб кӀвар букӀана магӀарулазе революциялъулаб, интернационалияб тарбия кьеялъулъ.
ЦӀияб гӀумруялде бугеб магӀаралазул гӀищкъу кутакаб букӀана. Гьелъ батила мискинзабаз МахӀачилги, МухӀамадмирза Хизроевасулги, Муслим Атаевасулги ва цойгидал революционеразулги рахъ кколебги букӀараб. Граждан рагъул заманалдаго багӀарал партизаназул рахъги ккун, ЦӀадаса ХӀамзатица хъвана «Дунги нужеда гьоркьов» абураб кечӀ. Революциялъул рахъги ккун, ХъахӀаб росулъа МахӀмудицаги «РекӀелъ ияхӀ бугев аскӀовегӀан цӀай» абураб кочӀолъ рохел загьир гьабуна:
Ракьул бутӀа гьечӀел, бокьоб панз гьечӀел, Гьаб бурангун лъугьа, дунял лъухьизе.
Литература цебетӀеялъе лъикӀаб квербакъи гьабуна Дагъистаналда кколел рукӀарал лъугьа-бахъиназ: къоабилел соназда рагьана чанго басмахана, къватӀире риччазе байбихьана газетал, журналал. 1922 соналъ басмаялда рахъана тӀоцересел букварал, цӀалул тӀахьал. Хадур къватӀире риччана батӀи-батӀиял тӀахьал, гьезда гьоркьор рукӀана художествиял асаралги: халкъиял кучӀдул, МахӀмудил къасидатал, поэмаби.
Совет власталъул заманалда хӀадурана гӀемерал учительзаби, врачал, инженерал, рагьана лъабго институт, цо университет, Дагъистаналда рахъана гӀемерал машгьурал, гьунар бугел гӀалимзаби. Кин бугониги, революциялда цебе авар литература цӀикӀкӀун бухьараб букӀана гӀелмуялда. Хъвадарухъаби рукӀунаан гӀалимзабилъун. Гьединаб къагӀида дагьаб чучлъана Совет власть бергьун хадуб.
Гьеб рахъалъан мисал босизе бегьулевлъун, гӀелмуги гъакълуги кочӀолъ бессарав шагӀирлъун ккола ЦӀадаса ХӀамзат. Гьесул «ГӀадатазул жул» абун цӀарги лъун, тӀоцебесеб камилаб тӀехь къватӀибе биччана 1934 соналъ. ХӀамзатида цадахъго литературиял асарал хъвалел рукӀана Заид ХӀажиевас, Ражаб ДинмухӀамаевас, Асадула МухӀамаевас, МухӀамад Хуршиловас ва цогидазги. Гьез жигар бахъулеб букӀана кучӀдул, поэмаби гурелги, харбал, къисаби, романал, комедияби хъвазеги. Амма абизе ккола, прозаялъул асарал жеги загӀипал рукӀанин.
Рагъул соназда нилъер литература лъугьана халкъалъул пикру бихьизабулеб гучаб алатлъун. Аслияб тема букӀана тушманасде бугеб гьалагаб ццин, ватӀаналде бугеб рокьи, бахӀарчилъи ва гьединго хияналъи. Хъвадарухъабаз хӀалбихьула магӀарулазул тарих цӀи гьабун, гьенисан ватӀан цӀунун рагъарал багьадурзабазул образал рихьизаризе. ЦӀадаса ХӀамзатица хъвала тарихияб поэма «Шамил».
Гьениб поэтас битӀараб къимат кьун буго «ракӀазда чаран лъурал» багьадурзабазеги, гьезул бетӀер Шамилица гьабураб рагъуеги, ракӀчӀезабулеб буго Дагъистаналъул васал кидаго бахӀарзал рукӀиналда:
Дагъистаналъул лъимал, Лъиего рокьи гьечӀел, Кьалде ккун хӀал бихьарал БахӀарзаллъун рикӀкӀуна.
КӀудияб ВатӀанияб рагъул соназда ХӀамзатица бихьизабуна жив унго-унгояв патриот вукӀин, гьесул ццидалаб ва хӀалуцараб гьаракь багъана Дагъистаналъул кьурабазда:
Цадахъ ярагъ бухье, бихьинал-цӀуял, Бахьи гьечӀеб гӀумру гӀунтӀулеб бугин! –
Гьедин ахӀана халкъияв шагӀирас рагъ ккарал тӀоцересел къоязда радиоялдасан гьабураб хитӀабалъулъ. Рагъул заманалда гьев кӀвахӀ тун хӀалтӀула, басмаялда рахъула «ВатӀаналъе гӀоло» (1942), «Къисасалде!» (1944) абурал тӀахьал, «Базалай», «Рагъда дандчӀвай» абурал пьесаби.
1943 соналъ Заид ХӀажиевас къватӀибе биччараб «Кьалул кучӀдул» абураб тӀехьалда магӀарул гӀолиласул рекӀее захӀмалъула гӀалхулал фашистаз улка мерхьунеб букӀин, рагъде унеб мехалъ вижараб тӀалъиялде вуссун, гьелъул гьайбалъиялдаса чӀухӀун, бергьенлъи босизе букӀиналда ракӀчӀун, гьес абула:
Къо-мех лъикӀ, хирияб тӀадмагӀаруллъи, ТӀогьода росарал дур расалъаби, ХъахӀал тӀохал ругел дур рорхалъаби, Лъарал гъулгъудулел дур гъварилъаби.
Гьединал гьайбатал сипатал гьарун, рекӀелъе рортулел рагӀабаздалъун хъвараб буго Заид ХӀажиевасул «Къо-мех лъикӀ» абурабги ва цогидалги асарал.
Берцинго хъвараб буго архивалда батараб Ражаб ДинмухӀамаевасул «Хиянатчи» къисаги. Рагъул соназда, кинабго совет халкъалъулго гӀадин, магӀарулазулги рухӀияб къуват щулалъана, адабият бечелъана, хъвадарухъабазда кӀвана гьайбатал образал гӀуцӀизе. Литератураялда гъорлъе лъугьана гӀолохъанаб гӀел: ХӀамзатил Расул, Мухтар Абакаров ва гь. ц.
ВатӀаналъе рухӀ кьун, рагъда хвана хъвадарухъаби ТӀагьиров Абакар, Ражаб ДинмухӀамаев, Мухтар Абакаров, лъукъун тӀад руссана Сулиманил МухӀамад, ГӀабдулмажид Хачалов.
Советиял халкъазул биххи гьечӀеб цолъи цӀакъго гьайбатал сипатаздалъун бихьизабун буго 1947 соналъ хъвараб ЦӀ. ХӀамзатил «Кремлиялде» абураб кочӀолъ. Гьеб кечӀ магӀарулазул халкъияб кечӀлъун лъугьана, киназдаго рекӀехъе лъала ва ахӀула панаяб макъаналда. КечӀалъе хасиятаб буго недегьлъи, хӀеренлъи, чвахун бачӀин ва тӀадегӀанаб цокӀаллъи. Гьеб кечӀалъ музыкаялъухъ гӀенеккараб мехалъ гӀадаб асар гьабула рекӀее, беричал сипатаз гьениб бахчун буго гучаб пикру ва магӀна:
Дир рекӀел тел буго тахшагьаралде Тари гьечӀеб хӀобол кварида бараб Берзул канлъи буго Кремлиялде, КунчӀи меседилаб цӀваялъ гвангъараб. Дица квер бан буго маххул кварида, Халкъ тӀаделъаниги, тӀезе кӀолареб. Мугъ буго дица чӀван кьурул сирталда, Дунял тӀун аниги тӀуркӀизе гьечӀеб. Нилъер ВатӀаналъул талихӀ бихьулищ Тушбаби соролез сверухъе къараб? Совет улкаялда баркула рохел, Бергьараб къуваталъ къолден ретӀараб.
ЦӀимгъуда
ЦӀимгъуда — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Колоб росдал боялде гъорлӀе.
Авар адабият
XX гӀасру
ХӀамзатица гьудуллъи, совет халкъазул вацлъи релъинабулеб буго тӀолареб кьурул сирталда, гьесул ракӀ чӀараб буго гьудуллъи абадиялъ тӀуркӀизе гьечӀолъиялда. Нилъер ВатӀан талихӀаб буго, гьеб данде гьабураб, «сверухъе къараб» буго багьадурал халкъаз — «тушбаби соролез». Совет улкаялъ, кутакаб къуваталъул къолден ретӀун буго. Гьеб къуватаб къолден – кидалго биххилареб вацлъи ккола. Гьединаб магӀна бичӀчӀула ХӀамзатил кечӀалдасан.
ЦӀимгъуда
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 16 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун..
Авар адабият
XX гӀасру
Инсул ирсги босун литератураялъул лъикӀал гӀадатал ва гьайбатал къагӀидаби цере тӀезаруна Расул ХӀамзатовас – чанго премия босарав халкъияв шагӀирас.
ЦӀимгъуда
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Авар адабият
XX гӀасру
Гьесул кучӀдузулъ руго пикраби: Дагъистаналъул культура ва магӀишат цебе тӀуна, щайгурелъул магӀаруласул ватӀанлъун Советияб Россия лъугьиндал, шагьаразул, росабазул, тӀабигӀаталъул гьумер гуребги, магӀаруласул хасият хисана, цӀилъана, вацлъи цӀикӀкӀана.
Совет власталъул заманалда магӀарулазул гӀумруялъулъ ккараб хиса-басиялъе къимат кьей, жакъасаб къоялъул тӀалабалда рекъон тарихиял лъугьа-бахъинал рихьизари гӀадал суалал аслияллъун лъугьуна Р. ХӀамзатовасул творчествоялда.
Жиндирго миллат цӀунулев чилъун гурев, тӀолго миллатал кӀодо гьарун гьезда гьоркьоб гьудуллъи, вацлъи щула гьабизе гӀоло хӀалтӀана поэт. Жиндир росдаде ва Дагъистаналде бугеб гьесул рокьи кутаклъана гьел кӀудияб улкаялъул гьитӀинал бутӀаби ругин абураб пикру рекӀелъ щулалъиялъ.
1955 с. къватӀибе биччараб «Дагъистаналъул их» абураб кучӀдузул тӀехь лъугьана шагӀирасул поэзиялда жаниб иххлъун, гьесул тӀадегӀанаб пагьмуялъе нугӀлъун. «Гьесул кучӀдузул бищунго къиматаб рахълъун ккола гьел гучал, къуватал рукӀин, гьез шавкъ бижизабула» — ян хъвана 1955 с. Михаил Светловас.
Рагъдаса хадусел соназда хъварал лъикӀал асаразда гьоркьор рехсезе бегьула ЦӀадаса ХӀамзатил «Вехьасул къиса», ХӀамзатил Расулил поэмаби, лирикиял асарал, Асадула МухӀамаевасул «МагӀарулай» къиса, Заид ХӀажиевасул сатириял кучӀдул ва гь. ц.
СуметӀа
СуметӀа — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна СуметӀа росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 19 км-алъ бакътӀерхьудехун, СуметӀагӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Гьочоб росдал бо
Гьочоб росдал бо  — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна кӀиго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Гьочоб росу.
Гьонлъоб
Гьонлъоб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна СуметӀа росдал боялде гъорлӀе.
Гьочоб росдал бо
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 104,02 км².
Гьонлъоб
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Колоб росдал бо
Колоб росдал бо  — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна ункъго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Колоб росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 12,78 км².
Гьиндиб
Гьиндиб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Къардиб росдал боялде гъорлӀе.
Гъенеколоб
Гъенеколоб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Къамилухъ росдал боялде гъорлӀе.
Гьиндиб
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 12,5 км-ялъ бакъбаккудехун, КӀудагӀоралъул рагӀаллъуда. Росдал бакъбаккулрахъ цураб буго Къардибгун.
Гъенеколоб
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 29 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун, ЧӀурмутӀалъул кваранаб рагӀалда.
Гьиндиб
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Гъенеколоб
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Къамилухъ
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса жанубиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Къардиб
Къардиб — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Къардиб росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЛъаратӀаса 13 км-ялъ бакъбаккудехун, КӀудагӀоралъул рагӀаллъуда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Гьагьар
Гьагьар — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб росу. Уна Колоб росдал боялде гъорлӀе.
Ругъжаб
ГӀасрабаз Ругъжа букӀана аваразул бищун чӀахӀиял росабазул, кӀвар бугел экономикиял, пишадулал, маданиял ва лъайкьеялъулал центеразул цояблъун. Жакъа къоялъ ккола Гъуниб мухъалъул бищун кӀудиял росабазул цояб.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 12 км-ялъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Тарих
Ругъжа росу бугеб территориялда гӀадамал руго неолиталъул эпохаялдаса. ГӀалимзабазул пикруялда рекъон, цересел чӀел-бакӀал рукӀун руго ЧӀохъ чӀолбакӀалъул гӀадамал рукӀараб территориялъул. Ругъжаса 2 километралъул манзилалда бугеб Чувал-хъвараб-нохъо цӀунун хутӀун руго неолиталъул хъитӀазда суратал. Росдадаса 3 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун буго мазгарул гӀасруялъул чӀел-бакӀалъул хутӀелал.
Цебесеб кьоробгӀасрулъиялда ругъеждерил территориялда букӀана ГӀанада шагьар, гьелъул чӀваднал руго хутӀун. Гьанжесеб росу гӀуцӀана гӀагарлъухъ букӀараб анцӀила кӀиго гӀисинаб росдал агьлулъиялъ тухумиялдаса мадугьалияб жамагӀаталде руссиндал. Жиб бараб къо-моцӀ чӀезабураб тӀоцебесеб мина буго гьатӀан рукъ, 1365 соналъ бараб.
ГӀириб росдал бо
ГӀириб росдал бо  — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Ругъжаб
Тарих
XV гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъиялда ругъеждерица къабул гьабуна ислам. XVII гӀасруялдаса XIX гӀасруялъул байбихьуде щун, Ругъжаб букӀана гӀандалазул боялъул центразул цояб, ругъеждерида гьоркьоса вищулаан бол бетӀер.В первой половине XV в. население приобщилось к Исламу. Гьелго гӀасрабазда букӀана хӀалтӀулеб кӀудияб мадраса. 1741 соналъ Ругъжа букӀана къажаразул агрессиялде данде къеркьеялъе бо бакӀарулеб центер. 1834 соналъ Ругъжа ана Имаматалде гъорлӀе. 1859 соналъ гӀурусгин кавказияб рагъ лӀугӀун хадуб, административияб рахъалъ букӀана Гъуниб сверухълъиялъул ГӀандаллъиялъул наиблъиялда гъорлӀ.1877 соналъ ругъеждерица жигараб гӀахьаллъи гьабуна гӀурусазде дандерахъиналде. 1919–1921 соназда росу букӀана болшевиказде дандечӀей гьабиялъул цояб центерлъун.
ГӀириб росдал бо
ГъорлӀе бачуна ункъго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — ГӀириб росу.
Ругъжаб
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГӀириб росдал бо
Тарих
ГӀириб росдал бо гӀуцӀана 1929 соналъ, ЧӀарада мухъ гӀуцӀигун цадахъ. Совет хӀакимлъи лъезегӀан росдал боялъул территория унаан Гъуниб сверухълъиялъул Кьенссерухъ бутӀаялде гъорлӀе, гьелъул административияб центерлъун букӀана ГӀириб. .
Багинуб
Багинуб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Магъар росдал боялде гъорлӀе.
ГӀириб росдал бо
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 121,78 км².
Къучраб
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 17 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун, КъаралазулгӀоралъул рагӀалда.
Багинуб
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 13 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун, РисгӀоралъул рагӀалда.
Къучраб
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Багинуб
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Йаман
Йаман (اليمن), расмияб цІар — Йаман Жумгьурият, (الجمهوريّة اليمنية) -.
Непал
Непал (नेपाल ), расмияб цІар — Федералияб Демократиялъул Непал Жумгьурият, (संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल) -.
Чуниб
Чуниб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Магъар росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 5 км-алъ жанубалдехун, ЧӀегӀергӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Мукукь
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Ливан
Ливаналъул (لبنان), расмияб цІар — Ливаналъул Жумгьурият, (الجمهورية اللبنانية) -.
Индонезия
Индонезия (Indonesia ), расмияб цІар — Индонезия Жумгьурият, (Republik Indonesia ) -.
Кувайт
Кувайт (الكويت), расмияб цІар — Кувайт Пачалихъ, (دولة الكويت) -.
ЦӀенеб
ЦӀенеб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Магъар росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 4 км-алъ жанубалдехун, ЧӀегӀергӀоралъул рагӀалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Магъар росдал бо
Магъар росдал бо  — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна анкьго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Магъар росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 105,29 км².
Къардиб росдал бо
Къардиб росдал бо  — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна кӀиго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Къардиб росу.
Муниципалияб гӀуцӀи
ОКТМОялда кодинаби
ОКТМОялда кодазул буго хадусеб структура XX-XXX-XXX-XXX, гьениб батӀабахъула классификациялъул ункъго мартабат, жиндир кӀиго муниципалиял гӀуцӀиязе гӀахьалаб.
БахӀрайн
БахӀрайн (البحرين), расмияб цІар — БахӀрайн Пачалихъ, (مملكة البحرين) -.
Муниципалияб гӀуцӀи
ОКТМОялда кодинаби
Хадуб бачӀуна группагъинаби муниципалиял гӀуцӀиязул тӀасияб ва гъоркьияб мартабаталда рекъон.
Къамилухъ росдал бо
Къамилухъ росдал бо  — Дагъистаналъул ЛъаратӀа мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Урдун
Урдун (الأردن), расмияб цІар — Гьашимитазул Урдун Пачалихъ, (المملكة الأردنية الهاشمية) -.
Къамилухъ росдал бо
ГъорлӀе бачуна кӀиго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Къамилухъ росу.
Дибирилазул ДибирхӀажил МухӀамадкъади
Къарахъа Дибирилазул ДибирхӀажил МухӀамадкъади (1875, Гьочоб — 14 декабр 1929, МахӀачхъала, Дагъистан) — авар ва дагъистанияв динияв, жамгӀияв ва сиясияв санатчи, хъвадарухъан, таржамачм.
Къамилухъ росдал бо
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 26,90 км².
Чидаб
Чидаб — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Рисиб росдал боялде гъорлӀе.
Дибирилазул ДибирхӀажил МухӀамадкъади
Биография
Гьавуна Къарахъ боялъул Гьочоб росулӀ. ЦӀалана Акъсаялда букӀараб ГӀумалат-хӀажил мадрасаялда. 1895 соналдаса вукӀана мадрасаялда дарсал кьолев. Хадуб, Шурагьиве вахъун, гьес рагьана исламияб школа. ХӀалтӀулев вукӀана къадилъун, мударрислъун, вукӀана Шурагьиб педтехникумалда дарсал кьолевги.
Муниципалияб гӀуцӀи
ОКТМОялда кодинаби
Муниципалиял гӀуцӀиязул тӀасияб мартабат: XX-XXX-XXX-XXX
Чидаб
География
Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 15 км-алъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Муниципалияб гӀуцӀи
ОКТМОялда кодинаби
Муниципалиял гӀуцӀиязул гъоркьияб мартабат: XX-XXX-XXX-XXX
Ахиралда кодинаби гьабула чӀел-бакӀазда рекъон: XX-XXX-XXX-XXX
Чидаб
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Дибирилазул ДибирхӀажил МухӀамадкъади
Биография
1929 соналъ Дибирилазулав ва "Динияб комитеталъул" жеги 74 гъорлӀчиги арестинаруна совет специалияб идараялъ, гьезде гӀунтӀизабуна «рухӀанияб ва кулак контрреволюционияб организация» абун гӀайиб. Гьебго соналъул 14 декембералда ДибирхӀажил МухӀамадкъади ва гьесда цадахъ Динияб комитеталъул 20 гъорлӀчиги чӀвазе къотӀана. Реабилитатинавуна 1988 соналъ.
Къардиб росдал бо
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 11,46 км².
Кьосрода
Кьосрода — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна Рисиб росдал боялде гъорлӀе.