cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зузудиро
Этимология
ЧӀегӀеркьераб чIахIияб наязда зу́зудираби абула. Авар мацӀалда рекъон, zúzu-d-i-ro абураб рагIи лIугьине рес буго zúzu-d-ize абураб глаголалдасан. Гьаб кьибил букIине бегьула экспрессивияб: зузу́й, жужу́й абурал гьаркьал хIутI-хъурмица кьолезда гьоркьор ккола. КъахIиб-сверелалда кIалъалеца гозиде абула зузу́гӀака-йин.
ЦӀиркъилтӀомав
«ЦӀиркъилтӀомав» (ვეფხისტყაოსანი, Вэпхисткъаосани) яги ЦӀиркъил тӀом ретӀарав багьадур — гьоркьобгӀасрулъиялъул гуржи эпикияб поэма, гуржиязул миллияв шагӀир Шота Руставелица XII гӀасруялда хъвараб , бищун рес бугеблъун буго 1189 ва 1212 соназда гьоркьоб заман. Гуржи меседил гӀасруялъул камилаб поэма, гьеб гӀуцӀун буго 1600-ялдаса цӀикӀкӀун Руставелил ункъмухъидаса ва рикӀкӀуна гуржи адабияталъул шедеврлъун. XX гӀасруялъул байбихьуде щвезегӀан гьеб поэмаялъу копия букӀунаан щияай бахӀаралъул къайи-къоноялда гъорлӀ.
Поэмаялъул лӀугьа-бахъин "Гьиндустаналъул" ва "ГӀарабистаналъул" ургъун рахъарал бакӀазда кканиги, гьел рикӀкӀадал бакӀазда букӀараб жо буго Тамарил пачалъиялъул, ва гьединго Меседил гӀасруялъул Гуржи пачалъиялъул кӀодолъиялъулги реццалъулги берцинаб аллегория. Гьелда бицунеб буго кӀиго гьероясул, Автандилил ва Тариэлил, гьудуллъиялъул ва рокьиялъул объект, Нестан-Дареджан, аллегорическое воплощение царицы Тамар пачаялъул аллегорияб мисал, ялагьиялъе мурадалъулги. Гьел идеаллъизарурал гьероял ва божарал гьудулзаби цадахълъизарун руго рокьиялъги, квербиччаялъги, ракӀбацӀцӀадаб ритӀухълъи-божиялъги, лъазабулеб буго бихьиназдаги руччабаздаги гьоркьоб ращалъиги, гьеб буго такрарлъулеб тема. Поэмаялъул хал гьабула "Гьоркьохъел гӀасрабазул Гуржистаналъул поэтикияб ва философиялъулаб гьунарлъиялъулги пикруялъулги таж" хӏисабалда, жубараб асар, бечедал ва тӀокӀал жанралги ругеб. Гьелъие сипат-сурат гьабун буго "эпос", "бахӀарчияб роман", "эпикияб роман" ва "лирикияб поэзиялъул эпикияб поэма" гӀадин. Жиндир формалияб захӀмалъиялъухъ балагьичӀого, гьелъ жакъа къоялъги загьир гьабулеб буго "дунял бихьиялъул гуржи къагӀида".
ХӀалтӀиялъул тарих
Поэма жиндир байбихьул сипаталда кодобе щун гьечӀо. ГӀасраби анагӀан поэмаялъул тексталъе цо-цо хис-басал гьарун руго гьелда релълъенлъи гьабунчагӀазги гӀемерал насхучагӀазги. ЦӀунун хутӀун руго чанги интерполярлъарал хадусел басмаби XVI–XVIII гӀасрабазул, ва цӀех-рех гьабунчагӀазда гьоркьоб лӀугӀулеб гьечӀо бахӀс асаралъул кинабниги жанибжоялдаги, гьединго гьелъул цо-цо бакӀазе баян гьабиялдаги сверун. Буго поэмаялъул давамги, жиб «Оманиани» цӀаралда гъоркь лъалеб. Из всех редакций поэмы «ЦӀиркъилтӀомав» поэмаялъул киналниги басмаязул къанунлъизабураб ва бищун тӀибитӀараб буго Вахтангил басма–ян абулеб, жиб Туплисалда 1712 Вахтанг VI пачаяс басмаялде бахъараб ва хассал комментариял цадахъ ругеб. Поэмаялъул цӀиял басмаязул къадар бахуна лъебериде, амма кӀиго хутӀизегӀан киналго руго дагьаб-гӀемераб даражаялда Вахтангил басмаялъул такрараллъун. Руставелил философиялгин диниял бербалагьиял рикӀкӀунаан гьересияллъун ва бидгӀаяллъун; гьелъ поэмаялде данде чӀчӀей букӀана рагьун.
Сюжет
«ЦӀиркъилтӀомав» поэмаялъул сюжет бачуна хадуселде: ГӀарабистаналъул цӀар рагӀарав, амма херав пача Ростеваница, ирс кьезе васги вукӀинчӀого, тахиде яхинаюла жиндирго цо йикӀарай яс  — гьайбатай ва Тинатин, гӀолохъанав рагъул цевехъан Автандилихъ рокьи ккарай. Поэмаялъул бетӀерав гьерой вуго Тариэл (цо-цо: Тариел). Гьев вукӀана Гьиндустаналъул пача Фарсаданил амирбарасул (рагъул цевехъанасул) вас.
Композиция
Сюжет рагьиялъулІ шагІирас хІалтІизабулеб буго контрастлъиялъулкъагІида: батІи-батІиял социалиял стратал ва гьунариял сипатал цІакъ махщалида лъолел руго цоцаде данде гІорхъолІа ин гьечІого.
ТӀаса Гьарадерихъ
ТӀаса Гьарадерихъ — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна Гьарадерихъ росдал боялде гъорлӀе.
Тарих
1944 соналъ росдал кинабго халкъ гочинабун букӀана Рильаб мухъалъул Бас-Гъордали росулӀе (Гьарадерихъ абун цӀарги хисун)
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Игьали
Игьали — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна Игьали росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.
География
Росу буго ГӀандигӀурул кваранаб рагӀалда, мухъалъул марказ МелъелтӀаса 10 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Россиялъул икълимазул халкъазул къадарал
Список субъектов Российской Федерации, отсортированный по численности населения по состоянию на 1 января года с приведением данных о городском и сельском населении (и их удельном весе, в %), а также о средней плотности населения (в чел./км²).
Динамика численности населения
Ниже приведены данные о численности населения субъектов Российской Федерации (до 1990-х годов — регионов РСФСР в рамках СССР) в современных границах по итогам Всесоюзных переписей населения 1959, 1970, 1979, 1989 годов (наличное Халкъалъул къадар), Всероссийских переписей населения 2002, 2010 годов (постоянное Халкъалъул къадар) и по данным текущего учёта постоянного населения на 1 января 2013, 1 января 2014, 1 января 2015, 1 января 2016, 1 января 2017 годов.
Мегрел мацӀ
Мегре́л мацӀ (рахьдал мацӀалда — მარგალურ ნინა [margalur nina]) — мегрелазул мацӀ, шималиябгин бакътӀерхьул Гуржистаналда бугеб картвел мацӀазул цояб.
Гьеб мацӀалда кӀалъалезул гӀемерисел руго гӀумру гьабун Самегрелоялда (мегрелазул ракь). КӀалъалезул къалар гӀага-шагарго — 345 азарго чи.
ЦӀар
ЦӀаралъул вариантал: мингрел, ивер, эгер. Гуржи мацӀалда хӀалтӀизабулеб цӀар: მეგრული ენა [megruli ena], баср.: odišuri, iveriuli ena.
Классификация
Цогидал картвел мацӀазул Мегрел мацӀалде бищун гӀагараб буго Туркиялда тӀибитӀун бугеб Лаз мацӀ, гьелда цадахъ мегрел мацӀалъ гӀуцӀула «зан» къокъа. Гьел мацӀал ратӀалъараб заман баян гьабизе кӀола лексикостатистикаялда: гьезул 100 аслуяб рагӀи бугеб сияхӀалда данде ккеялъул буго 57 %, жибги глоттохронологиялда рекъон н.щ. VIII гӀасруялде данде кколеб.
Цебе зан мацӀаз кколеб букӀана ЧегӀер ралъдал бакъбаккул рагӀаллъиялъул кинабниги мухъ, амма хадуб гьеб территориялде рачӀана гуржи мацӀалда кӀалъалел, гьез ассимиляция гьабуна бакӀалъул халкъалъе ва байбихьи лъуна гьанжесел гуриязеги аджариязеги.
Сверелал
Мегрел мацӀалъул буго кӀиго цоцаде гӀагараб сверел:
Гьел ратӀарахъула аслияб къагӀидаялъ фонетикияб ва лексикияб рахъалъ; чӀванкъотӀараб гӀурхъи сверелазда гьоркьоб гьечӀо, гьезда гьоркьоб бичӀчӀунгутӀиги гьечӀо.
МацӀалъулаб ахӀвал-хӀал ва хъвай-хъвагӀи
КӀалъаялъул мегрел мацӀ хӀалтӀизабула Мегрелиялда; гьеб хӀалтӀизабула кӀечӀ-баеъаналдаги ва кӀалъалеб мацӀ хӀисабалдаги. Аслияб адабияталъулаб ва хъвавул мацӀ хӀисабалда хӀалтӀизабула гуржи мацӀ, жиб гӀемерисезда лъалеб.
Мегрелазул хъвай-хъвагӀи кириллицаялде бачине хӀал бихьулеб букӀана 1860-лел соназдаса бахъараб. 1899 соналъ Тулписалда басмаялда бахъана «Мингрел азбука», гьениб хӀалтӀизабун букӀана кириллица: А а, Б б, В в, Г г, Ҕ ҕ, Д д, Е е, Ж ж, Џ џ, З з, Ӡ ӡ, Һ һ, Ꙋ ꙋ, І і, Ӄ ӄ, K k, Ҡ k, Л л, М м, Н н, О о, Ҧ ҧ, П п, Р р, С с, Ꚋ ꚋ, Т т, У у, Х х, Ц ц, Ҵ ҵ, Ч ч, Ꚓ ꚓ, Ш ш, Ѵ ѵ.
Фонетика ва фонология
Фонемияб гӀуцӀиялъе сипатаб буго гӀезегӀан бечедаб консонантизм ва дагьалго рагьарал гьаркьал. Кинабниги буго 29 рагьукъаб фонема, 2 рагьарабгин рагьукъаб, 5 рагьараб ва 1 бащдарагьараб. Унгоял халатал рагьарал ва хӀакъал дифтонгал гьечӀо.
Белгородалъул байрахъ
Белгородалъул байрахъ (Флаг Белгорода) – гьаб цого-цо расмияб символ (цадахъ гербгун гимнгун) Белгородалъул шагьар Белгородалъул область Россиялъул Федерациялда. Гьаб байрахъ буго цолъиялъулги киназего хIалтIалъулги шагьаралъул гIадамазул символ.
Мегрел мацӀ
Морфология
Буго 9 игӀраб. Жиндир гӀуцӀи эргативияб бугеб гуржи мацӀалде данде ккун, Мегрел мацӀалъул синтаксисалда гӀемерисел руго номинативияб гӀуцӀиялъул гӀаламатал.
Белгородалъул байрахъ
22 июлялда 1999 соналъул Белгород шагьаралъул депутаталъул Советалда № 321 хIукмугун гьаб байрахъ бачIана. 2002 соналъул Пачалихъияб гералдикалъул регистралда Россиялъул Федерациялда регистрационаб номергун 978 гьеб жубана.
Германал
Германал (Deutsche, ) — Германиялъул халкъ ва нация, жидер лӀугьин германияб ва рахьдалаб мацӀ герман бугеб. Германиялъул конституциялда рекъон германал Германиялъул чӀейилал. XIX ва XX гӀасруялъул цӀикӀкканиселъ, герман идентлъиялда доминатияб буго гӀаммаб мацӀалъул, култураялъул, лӀугьиналъул ва гьисториялъул концепция. Жакъа къоялъ герман мацӀалъул гӀатӀидго хал гьабула герман идентлъиялъул аслияб, амма гьоркьосабахъул гуреб критериялъун гӀадин. Дунялалда ругелщинал германазул гӀаммаб рикӀкӀен буго 100-ялдаса 150 миллион чи, ва гьезул цӀикӀкӀанисел руго гӀумру гьабун Германиялда.
Жидер тарихалда жанир халатаб заманалъ политикияб рикьа-риххи букӀиналъ, герман нациялда жанир руго маданиял батӀалъаби ва гӀемер дандчӀвала къуватаб регионалияб хаслъи. Герман култураялъул гьоркьосабахъулареб жо буго гьунарлъи ва гӀелму, ва германазда гьоркьоса рахъана гӀемерал цӀар арал гӀадамал, жидеца батӀи-батӀиял гӀелмабазда, политикаялда ва цогидалда бихьулеб лъалкӀ тарал.
МацӀ
Герман мацӀ ккола германазул рахьдал мацӀлъун. Гьеб буго герман идентлъиялъул кӀулияб фактор. Герман мацӀ ккола бакътӀерхьул германияб мацӀ, жиб гӀагараб фриз, луксембургияб, ингилис ва гьоланд мацӀазе. Герман мацӀалъул аслиял сверелал ккола тӀасагерман ва гъоркьагерман. Стандартияб литературияб герман мацӀ гьабураб буго тӀасагерман мацӀалда, ва гьеб ккола цӀикӀкӀанисел германазул тӀоцебесеб яги кӀиабилеб мацӀлъун.
Гилан
Гилан ( Gilân),, некӀо Дайлам  — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Ракь — 14 042 км², халкъ — 2 404 861 чи (2006).
Гилан буго Каспий ралъадалъул жунубгун-бакътӀерхьул рагӀалда, Мазандараналдаса бакътӀерхьуда, Ардабил останалдаса бакъбаккуда, Зенджан ва Къазвин останаздаса шималалда. Гьединго останалъул севералдаса уна Азарбижан Республикагун гӀурхъи.
География
Рохьал — гӀага-шагар 1,5 млн га. Гьединго руго нарт, тӀурччи, маххул ва пахьул руда бахъулел бакӀал.
Тарих
Цебе заманаялъ гьаб букӀана гелазул (гьанжесел гиланазул умумул) ва кадусиязул (гьанжесел талышазул умумул) территория.
Россиялъ бергьараб ГӀурусгун-парс рагъдаса хадуб, 12 сентябралъ 1723 соналъ Мазандаран Россиялда гъорлъ бачӀана. ГӀурус-турк рагъул заманаялъ (1735—1739 сс.) область Парсалда нахъбуссинабуна Турцияла данде альянс гӀуцӀизе гӀоло.
Кавказалъул халкъал
Кавказалъул халкъал — Кавказалда гӀумру гьабун ругел халкъал, жал 50-ялдаса цӀикӀкӀун батӀи-батӀияб этникияб къокъаялде рикьарал.
Кавказалъул кьолболал халкъазул мацӀазулал хъизанал
ГӀодосанго регионалда тӀиритӀун ругел мацӀазда кӀалъалел халкъал, ай кавказиял гӀаммаб къагӀидаялъ рикьула лъабго къокъаялде: Шималбакъбаккул кавказиял, шималбакътӀерхьул кавказиял ва картвел халкъал.
Кавказияб мацӀазулаб хъизаналъул мацӀазда кӀалъалел ва жакъа къоялъ Кавказалда гӀумру гьабун ругел чӀахӀиял халкъал ккола гуржиял (3 200 000), чачанал (2 000 000), аварал (1 500 000), куралал (гӀ-ш. 1 000 000) ва къабардиял (600 000), гьебго заманалда Кавказ тун къватӀиб бугеб бищун кӀудияб кавказияб халкъ, жиндир диаспораби 40-ялдаса цӀикӀкӀун пачалихъазда (Урдун, Туркия, Сурия, Цолъарал Штатал, Европаялъул пачалихъал гӀадал) ругеб, буго адигъазул, кӀалъалезул къадар3–4 млн. чиун. ГьабсагӀат гуржиял ккола жидер дагӀба-гьечӀеб чиядбачӀеб пачалихъ — Гуржия — бугеб цохӀого цо кавказияб халкълъун. Абхазиялъул статус буго бахӀсикь. Цогиял кавказиял халкъазул руго республикаби Россиялда гъорлӀ: адигъал (Адигъия), черкесал (Къарачайгин Черкесия), гъабардал (Къабардагин Балкъария), ингушал (Ингушетия), чачанал (Чачан). ГӀурус оккупатионалде щвелалде жиде-жидер пачалихъал рукӀарал шималкавказиял: аварал, даргиял, куралал ва гьел гьединго цогидал гӀумру гьабун руго Дагъистаналда.
Гилан
Халкъ
Аслиял миллатал: гилякал, талышал, руго гьединго курдал ва азарбижанал.
Административияб марказ — Рашт шагьар. Останалъул цогидал шагьарал: Лангаруд, Соумеэсера, Таларуд, Лагьиджан, Хаштпар, Астара, Резваншагьр, Рудсар, Рудбар, Эмлаш, Ашрафие, Саягьгул Шефат, Сувмее-Сара, Фуман, Месал. Останалъул аслияб порт — Анзали.
Административияб бикьи
Провинциялда жаниб уна 13 шагьрестан:
Экономика
ГӀадамазул аслияб пиша — рекьари буго. ЛъарагӀлъиялда — рис (60 % ракь), кенаф, каругъветӀ, цитрусал, мугӀрул ахалъуда — чай, тамахьо, зайтун.
Лъай кьей
Останалда буго 7 тӀадегӀанаб лъай кьолеб гӀуцӀи (вуз).
ЛъилъарулӀ
Гьеб моцIалъ лъилъулаан бачIин. Лъилъул моцIалде абула бищунго багIарарабин – гьеб кколеб буго гьанжесеб нилIеца хIалтIизарулел июл яги август моцIазул цояб.
Этимология
Гьаб рагӀи лъилъа́ризе абураб глаголияб кьолбодасан лӀугьана. Гьелъул магӀнаги ккола «ролI (яги богIол хIубал) кьолболIан къотIун, дандракIаризе»-йин абун.
Проект:Авария/ГӀуцӀиялъе
Нужеца гьаб бутӀаялда Авариялда хурхараб макъала хъваялъе запрос тезе бегьула.
РецарулӀ
Реца́рулӀ, яги Ре́цулI (Starling: r-ec-áru-ƛ:) – роол моцIазул цояб. БукӀине ккола гьанжесезул яги август, яги сентабир.
Этимология
Гьаб рагIи лIугьана реца́ризе абураб глаголияб кьолбодасан. Гьаб моцIалъ байбихьулаан реци.
ХъвехъарулӀ
Хъвехъа́рулI, яги Хъухъа́рулI (Starling: q:ʷeq:á-ru-ƛ: / q:uq:á-ru-ƛ:) – хасалил моцӀазул цояб (григорианияб календаралда рекъон, гьеб ккола гьанжесеб декабирмоцӀ).
Этимология
Гьаб рагIи лIугьана хъвехъа́ри «боцIи-панз гIодоблъей (хъвей)», хъве́хъизе абураб глаголалдасан лIугьараб. Гьебги хъве́зе абураб кьолбода хурхун буго: хъве-хъ-а́р- абураб форма ккола хIаллъараб формадул глагол.
Кунзахъ
Кунзахъ — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна Игьали росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ МелъелтӀаса 11 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун, Унсоколо мухъалъул гӀорхъода.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Чанхъо
Чанхъо — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна Чанхъо росдал боялде гъорлӀе ва ккола административияб марказлъун.
География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 6 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун.
Ибрагьим I
Ибрагьим І ккола Дугърихан ТІоцевесесда (XV гІ.) хадув вукІарав аваразул нуцал, машгьураб васигат хъварав ГIандуникIил эмен. Гьес нуцаллъиялъул ракь кІодо гьабуна.
Лъанлъари
Лъанлъари — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна Игьали росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго ГӀандигӀурухъ, мухъалъул марказ МелъелтӀаса 12 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Туплисалъул имарат
Туплисалъул имарат (თბილისის საამირო t’bilisis saamiro, إمارة تفليسي Imārat Tiflisi) — исламияб пачалихъияб гӀуцӀцӀен, ГӀараб халифаталъул эгидаялда гъоркь Бакъбаккул 736-лдаса 1122 соналде щвезегӀан (де факто — 1080 соналъ-лъагэан) ва БакътӀерхьул Гуржистаналда 735 соналдаса IX гӀасруялъул бащалъуде щвезегӀан букӀараб. Имараталъе нухмалъи гьабулеб букӀана цин ШугӀабилазул наслуялъ (Умаятилазул наслуялъул гӀаркьел), хадуб, Саакъ амир хилиплъигун, гьеб хисана Шайбанилаз ва Джаффарилаз. Тахшагьарлъун букӀана Туплис. Туплисалъул амир хъулахъалде тӀамулан живго халифас.
Имарат гӀуцӀи
Имарат гӀуцӀи букӀана гӀарабаз Кавказалда кверщел тӀибитӀизабиялъул хӀасиллъун. Гьеб байбихьана 645 соналъ ва 90 соналдаса (735) гӀарабазул рагъул цевехъан, Умаятилазул наслуялъул Марваница кверде босана Туплис. Марван тӀамуна Кавказалъул сардарлъун, гьесда цере лъун рукӀана тӀолго регион исламалде бачиналъул масъалаби. Туплисалда гьес тӀамуна амир, жиндир хӀакимлъи бакъбаккулги бакътӀерхьулги Гуржистаналда тӀибитӀарав.
Имараталъул территория
Байбихьуда Туплисалъул амирасе мутӀигӀаб букӀана кинабниги Бакъбаккул Гуржистан, амма VIII-IX гӀасрабазул гӀорхъодаса имараталъул территория дагь-дагьккун гьитӀинлъизе лӀугьана. Амиразул къуватаб позицион букӀана Квемо-Картли ва Шида-Картли.
IX–XI гӀасрабазда Туплисалъул имараталъул шималияб гӀурхъи гӀунтӀулаан Дигом кӀкӀалахъе. Жанубалда туплисалъулав амирасул рукӀана Биртвиси, Орбети ва Парцхиси хъулби. IX гӀасруялъул ахиралдаса Квемо Картлиялъул жанубияб рахъ щвана Багратилазухъе, гьезухъ букӀана Самшвилде хъала ва Квемо (Гъоркьияб) Картлиялъул жануб, Кциа гӀоралъул гьоркьохъеб ва гъоркьияб гӀурумухъги гъорлӀе бачун. БакътӀерхьуда имараталъул гӀурхъи букӀана Триалетигуе. Имараталъул бакъбаккул гӀурхъи букӀана аслияб къагӏидаялъ Кор гӀорккун, амма, бихьухъе, бакъбаккул рагӀалда имараталъул букӀана Исан расалъи, АвчӀала (ავჭალა), Рустави шагьар ва Къарби гӀоралъул аххалъуде щун территория. IX гӀасруялъул бащалъуде гӀагарлъуда имарат, территория гьитӀинлъуе, хутӀана Картлиялъул гӀурхъабазда.
Тарих
Гуржистаналде гІарабал тІоцере рачІана 645 соналъ, амма гуржи ракь-мухъалда кверщел тІибитІизабуна гьез 735 соналъ. Гьебго соналъ II Марваница кверде босана Туплис ва сверухъ ругел ракьал ва тІамуна гьенив амир, жив халифас яги, цо-цо Арминиялъул остиканица тасдикъ гьавизе кколев вукІарав.
ГІарабазул заманалъ Туплис лІугьана исламияб гІалмалдаги шималияб Европаялдаги гьоркьоб даран-базаралъул центрлъун. Гьеб гуребги, гьеб функционлъулеб букІана кІвар бугеб ва румаздеги хазараздеги данде чІезе бугеб гІараб форпост ва буферияб провинция хІисабалда. Заман анагІан Туплис буссана исламияб шагьралде, амма сверухъ ругел ракьазда рукІана насраниял.
810-л соназ, ункъабилеб фитнаялдаса хадуб ГІаббасияб халифат загІиплъана, ва халифасул хІакимлъиялде данде рахъана жидеда гьоркьоб сепаратизм тІибитІарал перифериязул бутІрул, гьездаго гьоркьор рукІана Туплисалъул амирзабиги. Гьебго заманалда имарат гІужие босана цІилъулеб букІараб гуржиязул Багратиони наслуялъ, жиндица жиндирго ракь Тао-Кларджетиялдаса хутІарал гуржи ракьазде гІатІид гьабулел рукІарал. Туплисалъул имараталъул къуват цІикІкІана ИсхІакъ ибн ИсмагІилил (833–853) амирлъиялда, гьесул букІан гІураб къуват таватиязул жигар къинабиялъеги регионалда ГІаббасияб халифаталъул хІакимлъиялде данде къеркьеялъеги. Гьес инкар гьабуна Багъдадалъе санайил магъало кьезе ва жиндирго халифаталда бачІолъи лъазабуна. Дандерахъин къинабизе 853 соналъ аль-Мутаваккиль халифас битІана гІадлу гьабиялъул экспедиция Бугъа аль-Кабирил бетІерлъиялда гъоркь. Гьес Туплис рохъолІугьинабун бухІана ва ИсхІакъ бетІер къотІун тана, гьелдалъун Туплисалъул имарат Кавказалда чиядабачІеб исламияб пачалихъ лІугьиналъул ресалдаса махІрум гьабуна. ГІаббасилаз хІукму гьабуна шагьар рукІараб масштабазда цІигьабичІого тезе, гьелъул хІасилалда исламияб престиж ва ссий регионалда загІиплъизе байбихьана.
1020-л соназдаса байбихьун гуржи пачаяз туплисалъул амирзабазде данде билІинабулеб букІана денде ккунгутІи бугеб, амма аслияб къагІидаялъ экспансионияб сиясат. Цо-цо амирзаби зама-заманлдаса унаан гуржи кверщаликье. Имараталъул территория гитІинлъана Туплисалда сверухъ ругел ракьазде щвезагІан. Амма 1070-л–1080-л соназ селджукъал тІаде кІанцІиялъ гуржияз гьабулеб букІараб тІадекъай хвезабуна ва багратилазул имарат бахъиялъе рукІарал планал 50 соналъ нахърахъизаруна. Туплисалъул амирлъиялъул ахирисеб мухъ лІугІана, рикІкІахъе, гІ.-ш. 1080 соналъ, ва гьелъул хІасилалда шагьаралда хІакимлъи бачІана базаргабазул олигархиялъухъе, жал гуржи тариххъваязда тбилели береби, ай туплисалъулал чІахІал хІисабалда рехсон ругел. Гуржиязул пача IV Давидица селджукъазда тІад босараб бергьенлъиялъ ахирисеб кьаби щвезабуна исламияб Туплисалда, ва 1122 соналъ гуржи аскар шагьаралде лІугьна, гьелдалъун ункънусго соналъ букІараб исламияб кверщелалъе ахирги лъуна.
ГӀамирхӀамзат-нуцал
ГІамирхІамзат-нуцал — 1510 – 1540 саназда вукІарав Аваристаналъул нуцал. Гьев нуцаллъун лъугьана жиндирго кІуди Булач-нуцалидаса хадув. ГІамирхІамзатил эмен вукІана Булач-нуцалил ГІума-хан.
Булач-нуцал I
Булач-нуцал — Аваразул нуцал (1485 – 1510 саназда). Гьев вукІана ГIандуникIил вац МухІамадмирзал вас. Булачихъе нуцаллъи щвана 1485 соналъ, ГІандуникІил васигаталда рекъон.
Байcар II
Байярица нуцаллъиялъул иш кодобе босана жидирго эмен Суракъатидаса I хадуб, ва нуцаллъун вукIана гІарабаз Хунзахъе тІоцебесеб рагъул сапар гьабизегІан. «Аргъвани росдал хІакъалъулъ бицен» абураб тарихияб асарги кьучІалъе босун, рикІкІуна тІоцебесеб рагъул сапар букІанин гьижраялъул 654 соналъ (1256 с.); цинги гъазиязде данде рагъ гьабунин 30 соналъ.
Хунзахъ Абул-Муслим вугебгІан заманалъ, Байсар вукІана Тушетиялда. МагІарулазда гьоркьоб Ислам тІибитІулеб букІана захІматго. КватІичІого Абул-Муслим хола, ва Баярица къасд гьабула жиндрго ханлъиги тахги нахъ буссинабизе. Нуцалзабазул кидагосел рахъ ккурал тушетазулги, цІунтІисезулги, бацбиязулги кумакалдалъун, Байярица гъазиязда кьаби щвезабула ва нуцаллъиялда кверщел жиндихъего нахъбуссинабула. Амма цо чанго анкьидасан Шайх Майсумица Байсар тІаса рехула. Гьев Тушетиялде лъутула, ва жиндирго эмен гІадин, къватІив хола.
Гуржистаналъул премьер-министр
Гуржистаналъул премьер-министр (საქართველოს პრემიერ-მინისტრი) — Гуржистаналъул хІукуматалъулги тІураязул хІакимлъиялулги (идараялъул) бетІер.
Гуржистаналда президент ккола пачалихъалул церемониалияв бетІерлъун ва аслияб къагІидаялъ вукІуна номиналияв нухмалъулев хІисабалда. ТІураязул хІакимлъи буго хІукуматалъухъ. Премьер-министерас гІуцІула, нухда бачуна ва контролхинарула хІукуматалъул функциял. Гьес гьединго гъулбасуна ихтияразулал актал. Гьес хІалтІуде тІамула ва хІалтІудаса рахъула миснистерзабазул кабинеталда министерзаби. Премьер-министрас бихьизабула Гуржистан къватІисел хурхеназда ва гьоркьоблъиязда ва Гуржистаналъул цІаралдаса халкъаздагьоркьосел къотІи-къаял хъвала. Жаваб кьола хІукуматалъ гьабулеб хІалтІи-пишаялъул Гуржистаналъул парламенталда цебе.
Премьер-министерасул кандидатура лъола сиясияб партиялъ, жиндир парламентиял рищиязда бищун лъикІал хІасилал ругеб. Кандидатасе щвезе ккола парламенталъул божелалъул вотум.
Тарих
Премьер-министерасул хъулухъ хІукуматалъул вакил абураб цІаралда гъоркь Гуржистаналда тІоцебе гІуцІана 1918 соналъ чиядабачІолъи лъазабигун. Гьеб хвезабуна севетаз улка бахъигун 1921 соналъул февралалда. Цияб чиядабачІеб Гуржистаналъ гІуцІана премьер-министерасул хъулухъ 1991 августалда, амма де факто гьеб хвезабун букІана 2992 соналъул яваралда ккараб рагъулаб икъилабалдаса хадуб ва юридикияб хІалахъ щула гьабуна 1995 соналъул конституциялда. Хъулухъ хІалтІизабиялде цІидасанги бачана конституционияб тІадежубанжоялдалъун 2004 соналъул фебруаралда и тІадеги хисизабуна 2012 соналдаса 2018 соналде щвезегІан къабул гьарурал тІадежубанжалазул сериязул хІасилалда.
Жиб 2004 соналъ букІахъинабиялдаса ва Михаил Саакашвилил президетлъи бугегІан заманалда премьер-министер тІамулаан президентас ва гьес тІуралел хъулухъал рукІана жинца тІураязул ишазул гІемерисел тІуралев президентасул бетІерав гІакълучиясул. Амма Гуржистан парламентарияб республикалъул лъазарурал 2012–2018 соназул конституционалиял тІадежураял жидерго къуваталде лІугьиндал, президетасул тІубазабиялъулал итиярал хвезаруна ва кьуна премьер-министерасухъе.
Квалификация
Премьер-министерасул хъулухъалда вукІине бегьуларо Гуржистаналъул ватІанчи, жив гьебго заманалда цогидаб пачалихъалъул ватІанчилъун вугев.
Хъулухъалде тІами
Премьер-министерасул кандидатура лъола сиясияб партиялъ, жиндир парламентиял рищиязда бищун лъикІал хІасилал ругеб. Премьер-министерасул хъулухъалде кандидатасеги гьесул министерлъиязде кандидатазеги щвезе ккола парламенталъул божелалъул вотум, ва хадур, божелалъул вотумалдаса худуб кІиго къоялда жаниб, официалго хъулухъалде тІамизе ккола Гуржистаналъул президентас. Президентас премьер-министер кколеб заманалда жанив хъулухъалде тІамичІони, премьер-министер автоматикго тІамула. Парламенталъул божелалъул вотум къабул гьабичІони жиндир гІужда, президентас парламент биххула данде кколеб болжал лІугІидал кІиго анкьидаса хеккоги лъабго анкьадаса кватІунги гуреб заманалда ва лъазарула иргадулал гурел парламенталъулал рищиял.
Функциял
Гуржистаналъул премьер-министер ккола хІукуматалъул бетІерлъун, гьелъул хІалтІи-пишаялъул жаваб кьолев, ва гьединго министерзаби хъулухъалде тІамулев ва гьениса рахъулев хІакимлъун. Премьер-министерас гъулбасуна хІукуматалъул ихтияралъулал актал ва Гуржистаналъул президентас рахъарал цо-цо актал.
Премьер-министерасул буго ихтияр ЦІуниялул къуватал хІалтІизаризе парламенталъул разилъиго гьечІого рагъулаб ахІвал-хІал бугони. Рагъулаб ахІвал-хІалалъул заманалда премьер-министер лІугьуна Гуржистаналъул президентасул вакиллъиялда гъоркь бугеб консультативияб идаралъун кколеб Миллияб цІунелалъул шураялъул гъорлІчилъун. Официалго бетІерав цевехъан президент вукІаниги, практикаялда рагъулазе нухмалъула хІукуматалъги премьер-министерасги.
Премьер-министер гьединго ккола миллияб цІунелалъул шураялъул бетІерлъунги.
ЦӀаналӀ
География
Росу буго мухъалъул марказ МелъелтӀаса 13 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
АхӀмос, Ибанал вас
АхӀмес, Ибанал вас (адмирал АхӀмос) — НекӀсияб Египеталъул рагъулав хъулухъчи, Нехеналъул номархазул наслуялъул чи. Гьесул хоб-рокъоб батана I АхӀмосил заманалда гьесул рукӀарал рагъулал гьунаразул хӀакъалъулӀ хъвай-хъвагӀай; гьелда руго гьев пиргӀанасул заманалъ рукӀарал тарихиял лӀугьа-бахъиназул хӀакъалъулӀ квар бугел баянал. Ибанал АхӀмосил хӀакъалъулӀ лъалебщиналъул гӀемерисеб щвана гӀалимзабазухъе гьесул хоб-рукъалъул къадада хъавараб атобиографиялдаса. .
Хъизан
АхӀмосил тухум букӀана бечедаб ва XIII наслуялдаса лӀугьараб. АхӀмосил эмен Ибана вукӀана флоталъул командирлъун. АхӀмосил хоб-руъкалъул къадада бугеб хъвай-хъвагӀаязда рекъон, гьев вукӀана "ТагӀа II СекъененрагӀ пиргӀанасул офицер".
Ксантиум
Кса́нтиум (лат. Xanthium) – лъагIалилал хермахIал рижирабазул сибтI.
ТӀибитӀиги экологияги
Гьаб чIахIил инсуракь ккола Кьоросеб яги Шималияб Америка. Гьениса гочинабуна Европалде, ТIинаб ги Бакъбаккул Азиялдеги. Гьалде абула рудера́лияб чIахIин.
Биологикияб сипат-сурат
ТIанхал рукIуна гожохарал, милърахарал.
ЧIеплал цожинсиял, гIодокIарал, тIорбегIал яги хьопбегIал цадахътIегьазда жанир ракIарарал, тIанхазул къва́лакь жалги рукIунел, цинги кIкIоралккун махIабазул мажда ракIарарал.
1886 сон
Гьарурал
Ралагье гьединго: Категория:1886 соналъ гьарурал
Хварал
Ралагье гьединго: Категория:1886 соналъ хварал
1896 сон
Гьарурал
Ралагье гьединго: Категория:1896 соналъ гьарурал
Хварал
Ралагье гьединго: Категория:1886 соналъ хварал
Абэ, Шиндзо
Шиндзо Абэ (安倍 晋三, Abe Shinzō, ) (21 септембер, 1954 — 8 юл 2022 Нараялъул Медицинаялъулаб университеталъул гьоспитал, Нара, Япония) — япон пачалихъияв ва сиясияв хъулухъчи, жив Япониялъул премьер-министерлъунги Либералиябгин демократияб партиялъул президентлъунги вукӀарав 2006 соналдаса 2007 соналде, хадув цӀидасанги 2012 соналдаса 2020 соналде щвезегӀан. Гьев вукӀана Япониялъул тарихалда бищун цӀикӀкӀараб заманалъ премьер-министерасул хъулухъалда вукӀарав чилъун. Абэ гьединго вукӀана Япониялъул министерзабазул кабинеталъул секретарчилъун 2005-даса 2006-де щвезегӀан Дзюнъитиро Коидзумил заманалда ва къокъабго заманалъ оппозициялъул цевехъанлъун 2012 соналъ.
Абэ чӀвана Нара шагьаралда рищиязде цебе кӀалъай гьабулеб мехалъ Япониялъул жибгоцӀуниялъул ралъдал къуватазул вукӀарав офицерас жинцаго гьабураб ярагъалъ 2022 соналъул 8 юлалда.
ЧӀвай
2022 соналъул 8 юлалда, бакӀалъул заманалда 11:30-да, Нараялда рищиязда цебесеб кампаниялда хурхун кӀалъай гьабулев вукӀарав Шиндзо Абэда чӀваялде гьесиялъул хӀасилалда кӀицӀул ругъун щвана, гьебго къоялъ щварал ругънал сабаблъун Нараялъул Медицинаялъулаб университеталъул гьоспиталалда гьев хвана, ругел баяназда рекъон, рекӀел хӀалтӀи чӀун. Гьесие букӀана 67 сон.
Серандит
Сипат-сурат
Серандит букӀуна каркараралдаса бащдакаркаралде щвараб ва гӀемерисеб розияб, канчӀ-розияб, роз-багӀараб, оранжияб, сурмияб, чӀегӀераб яги кьерукъаб, тӀеренаб ссуялда гьеб букӀуна кьерукъаб. Октагьедралго хурхинабураб Mn(II) ккола минералалъул розияб кьералъул аслияб иццлъун.
Бижи ва тӀибитӀи
Серандит батун буго Австралиялда, Бразилиялда, Гвинеялда, Жанубияб Африкаялда, Италиялда, Канадаялда,Намибиялда, Норвегиялда, Россиялда, Цолъарал Штатазда ва Япониялда. Тайпадулаб минерал цӀунун буго D.C. Вашингтоналъул ТӀабигӀияб тарихалъул националияб музеялда
Квебекалда бугеб Мон Сен-Илералда серандит дандчӀвала содалитиял ксенолитазулӀ ва пегматитазулӀ, жал интрузивиял алкалиял габбро-сиенит комплексазда жанир сиенитал къотӀун. ругел. Пойнт-оф-Роксалда, Нью-Мексико штат, гьеб дандчӀвала фонолиталда ругел вугазда. Россиялда бугеб Туманное бижунбакӀалда серандит дандчӀвала магнезиялдалъун бечедаб бижунбакӀалда, жиб вулканиял гьецӀабазда ва контактияб метаморфизмалъул хисизарурарал терригениял (ралъдалал-гурел) седиментазда хурхараб.
Серандит батула айгирингун, аналцимгун, арфведсонитгун, астрофиллитгун, эвдиалитгун, флуоритгун, лейкофанитгун, манган-нептунитгун, микроклингун, нефелингун, содалиталгун ва валлиавмитгун ассоциатазда.
ЦӀиликь
ЦӀиликь — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу, ЦӀиликь росдал боялъул административияб марказ.
География
Росу буго мухъалъул марказ МелъелтӀаса 7 км-fлъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Ардабил (остан)
Тарих
Остан гІуцІана XX гІасруялъ Иранияб Азарбижан остана бикьулеб мехалъ. ГІарабазул гьужумазул заманаялъ Ардабил букІана Ираналъул бищун кІудияб шагьар, ва гьединабго кІудияб шагьарлъун хутІана мангъулаз бахъизегІан.
Административияб бикьи
Остан бикьула 12 шагьрестаналда:
Маданият
Ардабил остан цІар рагІараб буго гьаниб бугеб Сафавидазул заманаялъул Сейфу ад-Дин устарасул зияраталъе гІоло.
Нариш
Нариш — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна МелъелтӀа росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго Дибирилросу мухъалъул территориялда, ДибирилросулӀа 10 км-ялъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Глагол авар мацӀалда
Глаго́л – кӀалъай-мацӀалъул бутӀа авар мацIалда, жинца лIугьа-бахъинги ахIвал-хIалги бихьизабулеб.
Инфинитив
Авар мацӀалда инфинитив ккола глаголалъул байбихьул форма. Инфинитив лIугьуна кIиго батIияб къагIидаялъ:
Назалияб форма
ТIоцебиселда дандеккун, гьаб гIемерго дандчIваларо. Цо мехалда -n- букIана жибго кьолбол гIаламат, хIо цодагь хадуб гьеб, кьовул падежалъул -е нахъа рекIинеги гьабун жибго жиндие гIураб инфинитивияб суффикслъун лIугьана. Гьаб битIи-хъвай хIалтIуларо диалектазда. Гьенир -n- кьолболIго хутIула, гьелтIе жидерго инфинитивги жубала, масала: и́нзи (болм. и́не), къи́нзи (болм. къи́не), бучча́нзи (болм. бу́ччине) ва гь.ц.
Гьадинал глаголал ккола: и́не, кIкIви́не, хи́не, гъи́не, ба́чине, бу́ччине, ба́хъине, ба́цIине, ба́чIине, бу́кIине, ху́рхине ва гь.ц.
Амма гьал глаголал хIаллъани, гьезулIас -н- тIубанго тIагIуна: ба́чине > бача́ризе, ху́рхине – хурха́ризе, бу́кIине – букIа́ризе, ба́цIине – бацIа́ризе ва гь.ц.
Буго цинги гьадинаб гIаламатги – омонимиял кьалбал ккун рукIуна батIи-батIиял формазда: ба́хъизе – ба́хъине, бу́ччизе – бу́ччине.
Диалектазда
Диалектазда (киналго малъичIого) назалияб форма гьечIо, -n- кьолболIаго хутIун букIиндал. -n-кьолботIе жидерго бугеб инфинтивияб суффиксги жубан лIугьуна гьезул инфинитивияб форма.
Сервантес, Мигель де
Мигель де Сервантес Сааведра (Miguel de Cervantes Saavedra, ; 29 сентябрь, 1547 (мухІканго лъаларо) – 22 апрель,1616 NS) — испан хъвадарухъан, испан мацІалъул бищун кІудияв хъвадарухъан ва дунялалъул бищун машгьурал романчагІазул цояв хІисабалда жив машгьурав. Гьесул бищун машгьураб асарлъун ккола роман Дон Кихот, жиб гІемерисеб гьанжесел романазул тІоцебесеблъун  ва дунялалъул адабияталъул тІогьазул  цояблъун рикІкІунеб.
Гьесул гІумруялъул кІудияб бутІа ун буго мискинлъиялда, гьелъул гІемерисел рахъал яги мухІканал гьечІо, яги тІубан лъалел гьечІо, ва гьесул нахъе хутІарал хІалтІабазул гІемерисел хъван руго хвалдаса лъабго соналъ цере. БукІаниги, гьесул асар ва адабияб ирс буго цІакъ кІвар бугеб, гьеб бихьула испан мацІалде "Сервантесил мацІ"–илан абиялъулъ.
1569 соналъ Сервантес Испания тун къватІиве ине ккана ва рещтІана Румалда; гьенив хІалтІулев вукІана кардиналасул рокъов. 1570 соналъ гьес живго хъвала Испаниялъул ралъдал лъелаб аскаралъул къокъаялде, ва 1571 соналъул октобералда захІматго лъукъана Лепантоялъул рагъулъ. Солдатлъиялъда гьев вукІана 1575 соналъ-лъагІан, гьеб мехалъ гьев асир гьавула бербер пиратаз; щуго сон асирлъудаги бан вичунги восун, гьев нахъвуссуна Мадридалде.
ЦӀияб ЦӀиликь
ЦӀияб ЦӀиликь — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна ЦӀиликь росдал боялде гъорлӀе.
Сервантес, Мигель де
Гьесул тІоцебесеб кІвар бугеб роман "Галатея" (исп. La Galatea) басмаялде бахъана 1585 соналъ, гьеб заманалъ гьев жеги хІалтІулев вукІана бича-босиялъул агентлъун, хадув пачалихъияб магъало бакІарунчилъун. Дон Кихот романалъул тІоцебесеб бутІа басма гьабуна 1605, кІиабилеб букІа — 1615 соналъ. Сервантесил цогидал асаразда гъорлъ руго 12 Novelas ejemplares (Мисалиял романал); халатаб шигІру Viaje del Parnaso (Парнасалде сапар); ва Ocho comedias y ocho entremeses (Микьго пьеса ва микьго антракт). Los trabajos de Persiles y Sigismunda (Персилесил ва Сигизмундал захІматал) басмаялде бахъана 1616 соналъ.
ЦӀияб ЦӀиликь
География
Росу буго Хасавхъала ва Дибирилросу мухъазда гьоркьоб, Хасавхъалаялдаса 27 км-ялъ шималалдехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Шабдухъ
Шабдухъ — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу, ЦӀунди-Шабдухъ росдал боялъул административияб марказ.
География
Росу буго мухъалъул марказ МелъелтӀаса 6 км-алъ жанубалдехун.
Ираналъул шагьрестанал
Шагьрестан   — Ираналъул гьитІинаб административияб бикьи (област), останазул (провинциязул) бутІа. Жедер ирагаялда щибаб шагьрестан бикьула бахшазда (районал). Шагьресталалъул администрациялъул бетІер ккола фармандар. Киналго рикІкІун Ираналда буго 443 шагьрестан. Ингилис адабияталда графствоялъул даражаялда борцула.
Шабдухъ
Тарих
1970 соналъ росу биххизабун букӀана ракьбагъариналъ, гӀемерисел гӀадмал рахъана ЦӀиябтум мухъалъул ЦӀунди-Шабдухъе.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ЦӀунди
ЦӀунди — Россиялда ругел росабазул цӀар:
Делижан (шагьрестан)
Делижа́н  — ккола Ираналъул Марказияб останалъул 10 шагьрестаназдаса цояб. Администратияб марказ — Делижан шагьар. Шагьрестаналда гъорлъе цохӀо цо район (бахш) гурого унаро: Шагьрестаналда гӀумру гьабулел гӀадамазул къадар 2006 соналда 43 388 чиясда гӀураб букӀана.
Басрияб Сивухъ
Басрияб Сивухъ — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна МелъелтӀа росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ МелъелтӀаса 5 км-ялъ бакътӀерхьудехун.
Тарих
Росдае кьучӀ лъун буго гьанжесеб ГӀахьвахъ мухъалдаса рачӀарал гӀадамаз. 1944 соналъ росу тӀагӀинабун, халкъ гочинабун букӀана ГӀандал мухъалъул Гендерген ва Зандакъ-Ара росабалӀе, хадуб жидер цӀарал Гъоркьияб ва ТӀасияб Сивухъ абун хисарал. 1957 соналъ сахъал рахъинаруна гьанжесеб Хасавхъала мухъалде, гьениб лӀугьана цӀияб росу — Сивухъ. Дагъистаналъул Халкъияб Данделъиялъул 21.09.2000 N 269-II буюралдалъун МелъелтӀа росдал боялда гъорлӀ гӀуцӀана Басрияб Сивухъ росу.
Демография
РосулӀ гӀумру гьабур руго аваразул субэтнос кӀкӀаралал.
Зинжан (магӀнаби)
Зинжан:
ЦӀунди (Бакълъул мухъ)
ЦӀунди — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна ЦӀунди-Шабдухъ росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ МелъелтӀаса 8 км-fлъ жанубалдехун.
Тарих
1970 соналъ росу биххизабун букӀана ракьбагъариналъ, гӀемерисел гӀадмал рахъана ЦӀиябтум мухъалъул ЦӀунди-Шабдухъе.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Эрак (шагьрестан)
Эра́к  — ккола Ираналъул Марказияб останалъул 10 шагьрестаназдаса цояб. Администратияб марказ — Эрак шагьар.
Цебе шагьрестаналъул цӀар Султанабад букӀана.
Шагьрестаналда гъорлъе уна чанго район (бахш): Шагьрестаналда гӀумру гьабулел гӀадамазул къадар 2006 соналда 602 971 чиясда гӀураб букӀана.
Гуржистаналъул хӀукумат
Гуржистаналъул хІукумат (საქართველოს მთავრობა) — Гуржистаналда бугеб тІубазабиялъулаб хІакимлъиялъул бетІераб идара, жиндица пачалихъалъул жанисебги къватІисебги сиясат бачунеб. Гьеб гІуцІун буго премьер-министерасдасаги — хІукуматалъул бетІер — ва цогидал министерзабаздасаги, жидеца жавабги хІисабги Гуржистаналъул парламенталджа цебе кьолел. ХІукуматалъул гьанжесел ихтиярал ва тІадалжал рекъезарула конституциялде 2017 ва 2018 соналъ къабул гьарурал тІадежубанжалаз. 1991 соналъул 14 маялдаса 1996 соналъул 9 новембералде щвезегІан тІубазабиялъул хІакимлъи букІана рехсолеб Гуржистаналъул Республикаялъул Министерзабазул кабинет (საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტი) хІисабалда.
Гьанжесеб хІукуматалъе нухмалъи гьабулев вуго ГьерекІли Гарибашвили, хІакимлъуда жив 2021 соналъул 22 фебруаралдаса вугев.
ГІуцІи
Гуржистаналъул хІукумат гІуцІун буго премьер-министерасдасаги цогидал министерзабаздасаги. Премьер-министр ккола хІукуматалъул бетІер. Жидеца министерлъиязул жавабги кьолел ва пачалхъияб нухмалъиялъул хасаб секторалъе бетІерлъиги гьабулел министерзаби гурелги, хІукуматалде гъорлІе вачун вукІине бегьула цо яги чанго пачалихъияв министер, жидеца хІукуматалъ хасаб кІвар бугел масъалаби тІураязда хадуб хал кколел. ХІукуматалъул гъорлІчиясе конституциялъго гьукъун буго сиясияб партиялда гурони хъулухъалда вукІне. ХІукуматалъ жиндирго вакиллъи чІезабула пачалихъалъул админинистративиял бутІабазда штаталъул вакил яги губернатор тІамиялдалъун.
ХІукуматалъул бетІерлъун кколев премьенр-министерас хъулухъалде тІамула ва хъулухъалдаса рахъула министерзаби ва хІукуматалъул цояв гъорлІчиясда тІадкъала вице премьер-министерасул тІадал ишал. Премьер-министер ва хІумат ккола Гуржистаналъул парламенталда цебе хІисаб кьолеллъун.
Божиялъул вотум
ЦІидасан бищараб парламенталъул киналниги ихтиярал тасдикъ гьарун хадуб хІукуматалъул жиндирго ихтиярал кьола парламенталъухъе ва жиндирго тІадал ишал тІуралел букІуна цІияв прьемьер-министер хъулухъалде тІамизегІан. Премьер-министер хъулухъалдаса гІодов чІараб яги гьесул ихтиярал цогидаб къагІидаялъ чІезарураб вакъигІат ккани, хІукуматалъул хІалтІи гьаби давам гьабула цІияв премьер-министер тІамизегІан. Кинахун кканиги, кІиго анкьида жаниб парламенталъ билІинабизе ккола божиялъул вотум хІукуматалъе, жиб хал гьабизе кьураб парлементалъулал рищиязда бищун лъикІал хІасилал ккараб сиясияб партиялъ премьер-министерлъуде вихьизавурав кандидатас. Божиялъул вотум къабул гьабиялъе къваригІуна парламетналъул гъорлІчагІазул гІемерисел гьаркьал.
ЦІараб заманалде парламенталъул божиялъул вотум къабул гьабичІони, Гуржистаналъул президентас парламент биххула данде кколеб болжал лІугІидал кІиго анкьидаса хеккоги лъабго анкьадаса кватІунги гуреб заманалда ва лъазарула иргадулал гурел парламенталъулал рищиял. ХІукуматалъе божиялъул вотумалдаса хадуб кІиго къоялъда жаниб Гуржистаналъул президентас тІамула премьер-министер. Нагагь цІараб заманалда жанив президентас премьер-министер тІамичІони, гьев тІамуравлъун лІугьуна живго.
БожунгутІиялъул вотум
ХІукуматалъе божунгутІиялъул вотум биІинабизе бегьула парламеталъул киналниги гъорлІчагІазул къадаралъул лъабго бутІа гьабун цоялдаса цІикІкІараз гьединаб суал цебе лъедал. БожунгутІиялъул суал цебе лъейгун цадахъ инициатораз премьер-министерасул хъулухъалде кандидат вихьизавула, гьес бихьизабула цІияб хІукумат. Парламенталъ къабул гьабичІонани хІукуматалъе божунгутІиялъул вотум, парламенталъул гьелго гъорлІчагІазул букІунаро ихтияр божунгутІиялъул вотум хал гьабизе хадусеб анлІго моцІида жаниб.
Зинжан (остан)
Зинжа́н ( Zanjân; Zəncan) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Административияб марказ — Зинжан шагьар. Останалъул ракьалъул гӀеблъи — 21 773 км². Халкъалъул къадар — 1 015 734 чи (2006), гьезул гӀемерисел ккола падарал.
Административияб бикьи
Останалда жаниб уна 7 шагьрестан:
Экономика
Зинжан остан машгьураб буго гьениб бижулеб гага гьечІеб багІли самаблъун. Жиндица кколеб географияб ва стратегияб бакІалъе гІоло остан буго пачалихъалъул индустриалиял марказдасан цояб. Остан буго Тегьраналдаса 330 км севергун-бакътІерхьуда.
МухӀамад АхӀмадов
МухӀамад АхӀмадович АхӀмадов гьавуна Гъуниб районалъул Гьонода росулъ 1955 соналъ 13 ноябралда. Дагъистаналъул халкъияв поэт.
1979 соналъ тӀокӀлъиялда лъугӀизабуна Москваялъул М.Горькил цӀаралда бугеб Литературияб институт. Институт лъугӀун хадув хӀалтӀана Хъвадарухъабазул Союзалъул правлениялъул секретарьлъун, литературиял журналазул жавабияв секретарьлъун, аваразул хъвадарухъабазул секциялъул нухмалъулевлъун.
ГьабсагӀат хӀалтӀулев вуго Дагъистаналъул Хъвадарухъабазул союзалъул председательлъун.
МухӀамад АхӀмадов ккола Россиялъул Хъвадарухъабазул союзалъул сопредседатель, Халкъалда гьоркьосеб Хъвадарухъабазул союзалъул исполкомалъул член.
ШагӀирас хъвана «Хасалихълъидул сагӀат», «Заманаялъул балладаби», «КучӀдул», «Шагьаралъул кучӀдул», «Сонал», «Жугьа», «Поэт», «ШагӀирги ватӀанги», «Балъголъидул сагӀат», «ХъахӀаб рас», «Какги кечӀги», «Рокьул апараг», «Классиказул цӀваби», «ГӀазу балеб буго» абурал тӀахьал. Гьел тӀахьал рахъана Москваялдаги, МахӀачхъалаялдаги, Волгоградалдаги.
МухӀамад АхӀмадов ккола Россиялъул КӀудияб Литературияб премиялъул, Дагъистаналъул Пачалихъияб премиялъул, Халкъалда гьоркьосеб Расул ХӀамзатовасул цӀаралда бугеб премиялъул лауреат. Адабият ва маданият цебетӀезабиялъулъ лъураб кӀудияб бутӀаялъулъ гьесие кьун руго М.Ю.Лермонтовасул, С.А.Пушкинил, М.А.Шолоховасул медалал.
МухӀамад АхӀмадовас авар мацӀалде руссинаруна А.С.Пушкинил, М.Ю. Лермонтовасул, С.Есенинил, А.Блокил, Н.Рубцовасул, Ю.Кузнецовасул, О.Чухонцевасул ва цогидалги гӀурусазул поэтазул асарал, шигӀрабазулги шагӀирзабазулги хӀакъалъулъ хъвараб буго шагӀирасул гьаб цӀияб тӀехьги.
ИчичӀали
ИчичӀали — Дагъистаналъул Бакълъул мухъалда бугеб росу. Уна ЦӀунди-Шабдухъ росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ МелъелтӀаса 9 км-алъ жанубалдехун.
Тарих
1944 соналъ росуги тӀагӀинабун, халкъ гочинабун букӀана ГӀандал мухъалде. 1957 соналъ ичичӀ рахъинаруна гьанжесеб Хасавхъала мухъалде, гьениб гӀуцӀана ЦӀияб ИчичӀали росу, бащдал нахъруссана букӀараб росулӀе.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
M
M, m — аслияб латин алипбаялъул анцӀила лъабабилеб хӀарп, гӀемерисел мацӀазда абула "эм".
Релълъараб буго кириллияб хъвай-хъвагӀиялъул М хӀарпалда.
ЛӀугьараб буго грек "мю" (Μ) хӀарпалдаса.
Тарих
M хӀарп лӀугьун буго финикияб мем ва бачӀун буго грек Мю (Μ, μ) хӀарпалдасан. Самияб мем лӀугьун батизе буго египтияб хъвай-хъвагӀиялда букӀараб "лъим" идеограммаялъул "Прото-Сайнаъаб" адоптациялдаса (Мазгарул гӀасру). Египтияб ишараялъул акрофонияб магӀна букӀана, египтияб"лъим", nt абураб рагӀудаса; самияб хӀарп хӀисабалда адаптация буго  хӀарпалъе; букӀун батизе бегьула акрофонияб магӀнаги, самияь "лъим", *mā(y)- абураб рагӀудаса бачӀараб..
Хъвай-хъвагӀиялъул системаялда хӀалтӀизаби
Латиналъул орфографиялдаги, гӀемерисел гьанжесел мацӀаздаги, гьединго халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялдаги m хӀарпалъ бихьизабула билабиалияб назалияб рагьукъаб гьаракь. Оксфордалъул ингилис къамусалъ (тӀоцебесеб басма) абула m цо-цо рагьараблъунги бугилан, spasm ‘спазм’гӀадал рагӀабазулӀ -ism ‘-изм’ суффиксалъулӀ. Гьанжесеб терминологиялда, гьелъие сипат-сурат гьабун буго гьижадул рагьукъаб гӀадин (ХФА ).
Комиджан (шагьрестан)
Комиджа́н  — ккола Ираналъул Марказияб останалъул 10 шагьрестаназдаса цояб. Администратияб марказ — Комиджан.
Шагьрестаналда гъорлъе уна чанго район (бахш):
Шагьрестаналда гӀумру гьабулел гӀадамазул къадар 2006 соналда 45 296 чиясда гӀураб букӀана.
Нееет, ты что
нееет, ты что — дагъистаналъул кучІдул ахІулеб поп-къокъа, 2020 соналъ гІуцІараб ва фанк ва хип-хоп жанразда кучІдул ахІулеб.
КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ
КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ (1 сентябр 1939 — 2 сентябр 1945 ) — кӀиго кӀудияб рагъулгун-сиясияб коалициялда гьорьоб ккараб рагъ, жиб хадуб инсанияталъул тарихалда бищун кӀудияб рагъул конфликтлъун лугӀараб.
Доб мехалъ дунялалда букӀараб 74 пачалихъалдаса гьелда гӀахьаллъана 62 пачалихъ (Дунялалъул халкъалъул 80 % ).
Трампил ракълил план
ГІагараб бакъбаккуда ракълие Трампица лъураб план (къокъго «Трампил ракълил план» (the Deal of the Century, «ГІасруялъул къотІи-къай») — гьеб ккола АЦШялъул президент Доналд Трампил администрациялъ ПилистІиналда ва ГІизраилалда гьоркьоб бугеб дандеккунгутІи лъугІизабизе ва гьеб кІиябго пачалихъ цоцаца рикІкІиналъе лъураб план. «ТІегьаялъе гІоло рекъел. ПилистІиниязул ва жугьутІазул гІумру лъикІ лъугьунеб куц бихьи» абураб цІаралда гъоркь хъвараб документ Вашингтоналда цебе лъуна президент Трампица ГІизраилалъул премер-министр Бинямин Нетаняхугун цадахъ ва ХъахІаб Рукъалъул сайталде борхана гьеб 2020 соналъул 28 январалда . План хъван буго 180 гьумералда ва гІуцІун буго кІиго бутІаялдасан: экономикияб ва сиясияб . Документалъ жанибе бачуна, Байтул Макъдисалъул статусалъул, гьеб кІиябго пачалихъалъул гІорхъаби чІезабиялъул, экономика цебе тІеялъул мурадалда пачалихъазе биччазе бугеб гІарцул кумекалъул, хІинкъи гьечІолъиялъул суалазул, Гъаза бутІаялъул статусалъул, асирзабазул ва лъутун аразул къисматалъул, жугьутІалги пилистІиниялги цоцаца рикІкІиналъул ва гьезда гьоркьор ругел разилъунгутІаби ва хадубккун ракълида хурхун гара-чІвари гьабиялъул къагІидаялъул хъвараб 23 къотІел. Планалда гьоркьоб лъун руго картаби ва рагъулал щулалъаби гьари гьукъиялъулгун хІинкъи букІунгутІиялъе лъурал баяналги.
Нуцал
Нуцал — жал Сариралъул бутӀрузул ирсиллалъунги кколел рукӀарал, жидер резиденцияги цин ТӀануси, хадуб Хунзахъ шагьаралда букӀарал Аваристаналъул бутӀрузул букӀараб титул.
Бещун тӀоцевесев нуцаллъун рикӀкӀуна VI гӀасруялда вукӀарав Авар-хан. МухӀамад Рафиясул «Дагъистаналъул тарихалда» Нуцалзабазул наслу байбихьулеб буго ГӀарацханидаса (ГӀарацхан Ӏ),живги VII гӀасруялда вукӀарав.
Ахирисев нуцаллъун вукӀана Мехтулиса Ибрагьимхан (1859 – 1863). 1863 соналъ Авар нуцаллъи тӀубанго Россиялъул империялде гъорлъе ана.
Титул бачӀараб бакӀ
Нуцал абураб титулалда ва гьеб бачӀараб бакӀалда сверун ругел суалазе мухӀканаб жаваб гьечӀо. Цо-цо гӀелмияб цӀех-рех гьабулез рикӀкӀунеб буго гьеб титул гуржи мацӀалъул «нацвал» абураб рагӀиялдаса бачӀин. Амма гьеб теория битӀараб букӀин цӀакъ щакаб буго, щай абуни гьеб термин Гуржиялъ къанагӀатгицин хӀалтӀизабуларо стратификациялъул номенклатураяла. Гьеб рагӀул этимология балагьизе ккола жибго Авар мацӀалда, жинда жаниб -ал ахир бугел рагӀаби гӀезегӀан ругеб. ГӀинтӀамизе ккола авар мацӀалда «нуцал» абулеб термин гӀадин «нуцияв» абураб терминги хӀалтӀизабулеб букӀараблъиялъухъ. Гьеб терминалъулгун релълъенлъи гьабула хадусел терминазги: «нусияв», ай нусил бетӀер, ва «нуцӀияв» — нуцӀа цӀунулев. Гьеб кӀиябго версиялъ бихьизабулеб буго «нуцӀияв» абулеб термин бетӀерав нухмалъулесде абулеб «нуцал» терминалде цебетӀей. Гьеб пикру хӀакълъула Авар пачилхъ жиндир байбихьуда жиндирго хьундасел гӀорхъаби гочарухъабаздаса цӀунезе гӀорхъодасеб пачалихъ хӀисабалда Сасниязул Ираналъ кумек гьабун гӀуцӀун букӀин рикӀкӀиндал.
БакътӀерхьул Азия
Цебе́себ А́зия, гьединго Ба́кътІерхьул А́зия ккола — бакъдасебгун-бакътІерхьул Азиялда бугеб географияб икълим. Гьеб икълималъ жанибе бачуна: ГьитІинаб Азия ва ГІарабистаналъул бащадаб чІинкІиллъаби, гьединго гьезда хурхарал Ракьдагьоркьосеб ралъдал бакъбаккул рагІалда ругел ракьалги (Шам), Кавказ (Нахъияь Кавказ), Эрменистаналъул ва Ираналъул мугІрузул тІалъиял.
Гарбилазда
Гарбилазда — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
IMFI
IMFI ("Initial — инициал, Medial — медиал, Final — финал, Isolated — изолят" рагІабаздаса аббревиатура) буго хъвай-хъвагІиялъул система, жиндир щибаб символалъе букІине бегьулеб ункъго батІияб формаги (хъвалеб къагІиде) бугеб:
ХІалтІизабула гІараб ва сурянияб алипбаязда.