cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пачалихъалъулаб дин
Пачалихъалъулаб дин (синоним расмияб дин) — ккола кинаб бугониги паалихъалъ, мугъ чІвай гьабулеб, гьелда рекъон пачалихъ хьвадизелъун тІаса бищараб дин. Пачалихъияб дин жинда жаниб гьечІеб пачалихъалде абула гІилманияб абун.
Лингвистика
Лингви́стика (lingua — мацІ) ккола жинца мацІал лъазарулеб гІелму. Гьеб ккола тІабигІияб гІадамасул мацІалъул ва дунялалъул киналго мацІазул ва гьезда кІалъалезул хІакъалъулъ гІелму.
ГІатІидаб бичІчІиялда лингвистика бикьула гІелмияб линггвистикаялдеги ва практияб лингвистикаялдеги. Жибго ккола ишарабазул хІакъалъулъ гІелму хІисабалда семиотикаялъул цо бутІалъун.
Латин хъвай-хъвагӀи
Латин хъвай-хъвагӀи, гьединго роман хъвай-хъвагӀи, ккола алфабетияб хъвай-хъвагӀиялъулаб система, жиндир аслуялда этрусказ хӀалтӀизабулеб букӀараб грек алипбаялъул Кумай грек версиялдаса лӀугьараб классикияб латин алипба бугеб. Руго чанго Латин хъвай-хъвагӀиялъул алипбаял, классикияб алипбаялдаса жал графемабаз, дандеккезабиялъ ва фонетикиял магӀнаяз ратӀа гаьрулел.
Латин хъвай-хъвагӀи буго бокьараб хъвай-хъвагӀиялъул системаялъул алипбаязул цӀикӀкӀанисезе аслулъун ва ккола Ракьалда бищун гӀатӀидго хӀалтӀизабулеб хъвай-хъвагӀиялъул системалъун (гӀаммаб къагӀидаялъ гьеб хӀалтӀизабула дунялалъул халкъалъул 70-ялдаса цӀикӀкӀун проценталъ). Латин хъвай-хъвагӀи хӀалтӀизабула хъваялъул стандартияб къагӀидалъун гӀемерисел бакътӀерхьул ва централиял, ва цо-цо бакъбаккул европиял мацӀазда, гьединго дунялалъул цогидал икълимазда ругел гӀемерисел мацӀазе.
Жиндир заманалда латин хъвай-хъвагӀи букӀана хӀалтӀизабулеб авар мацӀалъеги.
Ал-Важиду
Ал-Важиду (гIараб мацIалда الواجد). Жиндие щибго жо камун гьечIев.
«Ал-Факъид» жиндие щиб букIаниги жо камураб абураб рагIиялъул дандияб ккола гьаб. МутIлакъав «ал-Важид» ккола тIадегIанав Аллагь. ХутIараб жалазе цо-цо жо камун гьечIониги, камурал жал гIемер руго.
Исламалъул аварагзаби
Исламалъул аварагзаби (النبوة في الإسلام)
Аллагьасул русулазда (илчизабазда) кин ракI чIезабилеб. Дуца ракI чIезабизе ккола Аллагьас гIадамазда гьоркьоса тIасаги рищун, жидехъе вахIюги рещтIун, халкъ Аллагьасул диналде ахIизе ритIарал Аллагьасул бищунго хириял лагъзал гьел ругилан абун. Гьезул тIоцевесев Адам ккола, ахирисев МухIаммад ккола. Цересел русулал хассал бакIазде, хассал гIадамазде, хассаб заманалда ритIарал рукIана, МухIаммад Авараг тIолабго халкъалъухъе, киналго бакIазде къиямасеб къо чIезегIан витIарав ахирисев Аварагги расулги ккола.
ЦIарцIар ккун ракI чIезабизе кколел аварагзаби руго гьал Къуръаналда цIарал рехсарал аварагзаби:
Бакьлахакь
Бакьла́хакь (гӀурус. Батлахатли) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
Исламалъул аварагзаби
Аллагьас халкъалдаса тIасаги рищарал, жидехъе вахIюги рещтIарал, халкъалъухъе гьеб щвезабизе тIадги къарал Гьесул хассал лагъзадерида илчизабиян (русулал) абула. Гьединго тIаса рищарал ва вахIюги рещтIарал, гьеб халкъалъухъе щвезабизе тIад къачIел Гьесул лагъзал аварагзаби (анбияъал) ккола. Илчизаби гьединго аварагзабилъунги ккола. Гьезул мухIканаб рикIкIен Аллагьасда лъала. Цоцояз 124 азарго авараг вукIанинги абула, ва гьезул 313 илчизаби рукIанинги абула.
Ал-Мажиду (الماجد)
Ал-Мажиду (гIараб мацIалда الماجد).
Исламалъул аварагзаби
Гьел русулалги аварагзабиги хIакъал рукIин сундалъун чIезабулеб? Гьеб чIезабула Аллагьас гьезие кьурал мугIжизатаздалъун.
Ал-Мажиду (الماجد)
«Ал-Важидуги» «ал-Мажидуги» цого магIнаялда руго. Амма «ал-Мажиду» абураб формаялъул магIна цIикIкIун рагIа-ракьанде швараб букIуна. Гьелъул магIнаги цебехун бицун буго.
Исламалъул аварагзаби
Гьезие рукIине тIадал сифатал: божарал, аманат бугел рукIин; кидаго битIараб бицунеллъун рукIин; тIубанго мунагьаздаса цIунараллъун рукIин; тIад къараб кинабго жо халкъалъухъе щвезабулел рукIин; гIакълу камилал, пикру цIодорал рукIин; бихьинал ва узденал рукIин.
Гьезие рукIине ресго гьечIел сифатал: хиянат гьаби; гьереси бицин; тIад къараб щибниги жо халкъалдаса бахчи; кинабгIаги мунагь жидехъа лъугьин; гьагал, пикру хIинцал рукIин; руччабаздаса яги лагъзадеридаса рукIин. Гьал сифатаздаса киналго аварагзаби рацIцIадал руго.
Аллагьасул халкъалъул бищун хириял аврагзаби ккола, гьезда гьоркьосаги бищун хириял илчизаби ккола, гьезда гьоркьосаги бищун хириял «улулг-Iазми» ккола ай, НухI, Ибрагьим, Муса, ГIиса, МухIаммад. Гьезулги бищун хирияв тIолго халкъалдаса тIаса вищарав тIолго гIаламалъе рахIматлъун витIарав МухIаммад Авараг ккола.
Гьезие дурусал, ай рукIине бегьулел сифат ал: ГIадамазе рукIунел гIадатиял сифатал гьезиеги рукIине бегьула: кванай, гьекъей, кьижи, руччаби рачин, ццин бахъин, унти, хвейи, рохи, пашманлъи, свакай, рахIат, ва гь. ц. Амма гьездаса гIадамазул ракI буссунел гьезул къадру гIодобе кколел гIузрабаздаса гьел рацIцIадал руго.
Къартас-Къазмаляр
Къартас-Къазмаляр (Картас-Казмаляр, Къартас Къазмаяр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Анатомия
Анато́мия (anatomia, ἀνα- «цӀидасан; тӀаса» + «къотӀула, хъвалхьуна» рагӀиялдаса) — биологиялъул бутӀа, жиндица цӀех-рех гьабулеб организмалъул ва гьелъул бутӀабазул гӀуцӀиялъул. Анатомия ккола тӀабигӀиял гӀелмабазул бутӀа, жинца рухӀчӀаголъабазул ва инсанасул структурияб гӀуцӀи лъазабулеб. Ккола некӀсияб гӀелмулъун, тарихалда цебесеб заманалдаго баккараб. Жиндир аслуялдалъун анатомия бухьараб буго цебетӀеялъул биологиялда, эмбриологиялда, дандекквеялъулаб анатомиялда, эвалюционияб биологиялда, филогениялда.
Анатомияб цІех-рехалъул къагІидаби
Жакъасеб анатомиялъул гІелмуялъул буго гІезегІан кІудияб гІадамасул ва хІайваназул каркъалаялъул гІуцІиялъул цІех-рех гьабулел къагІидабазул арсенал. ЦІех-рех гьариялъул къагІидаби рарал руго цІех-рехалъул мурадазда ва масъалабазда. КъагІидабазул руго :
Ал-Къайюму
Ал-Къайюму (гIараб мацIалда الحليم). Киналниги жалазул рукIин жиндалъун бугев. Аллагьас рижанщинал жал кIиго батIиял руго, жиб букIине ккани жиндие бакI хIажалъулебги, хIажалъуларебги. БакI хIажалъулел жал ккола сифатал ва ахIвалал. Масала, хъахIлъи букIине ккани, гьелъие хIажалъула кагъат ва цогидал жал. Жиндие бакI хIажалурареб жойин абуни, гьеб ккола жибго жиндаго чIараб жо, жиндие черхалъул, гъалипалъул бугеб гIуцIиялда релълъун. Кинниги, гьеб жо бакIалде хIажалъичIониги, жиндир бати даимлъизе ккани гьелъие чара гьечIого хIажалъула цоги амраби. Гьединлъидал, бакIалде хIажалъичIониги цоги жалазде хIажалъи халгьабун, гьелда кинабго рахъалъ жибго жиндаго чIараб жойин абуларо. Вужудалда батани жинца жиндиего гIейги гьабулеб, жиндир батиги цоги жоялдалъун гьечIеб, жиндир бати даимлъизе ккани цоги жо бати шартIлъулареб мавжуд, гьеб ккола мутIлакъго жибго жиндаго чIараб мавжуд. Гьелдаго цадахъ цогидал мавжудатазул ратиги гьесдалъун батани, гьев ккола «ал-Къайюм», ай киналниги жалазул бати жиндалъун бугев. Гьединаб сифат ТIадегIанав Аллагьасул гурони гьечIо. Лагъасул гьаб сифаталъулъ гIахьаллъи букIуна Аллагь гуресдехун гьесул хIажалъи букIунгутIиялъул къадаралда.
ЦӀияб-Сасикь
ЦӀи́яб-Саси́кь — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Хасавюрт мухъалъул росу.
Ракьхъвай
ЦӀияб-Сасикь буго Хасавюрт мухъалда.
РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия (Марокко)
РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партия (حزب العدالة والتنمية, Parti de la Justice et du Développement) — Мароккоялъул чІахІиял политикиял партияздаса цояб, исламияб балагьиялда жинца кІвар кьолеб. Баккана 1960-ел соназул бакьулъ, Вацал-бусурбабазул политикияб кваркьи хІисабалда, амма жакъасеб цІаралда гъоркь машгьурлъана 1998 соналъ.
Шеки мухъ
Шеки мухъ яги Нуха мухъ (Şəki rayonu) — Азарбижаналъул севералда бугеб административияб цолъи. Административияб центр Шеки шагьар.
РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия (Марокко)
ГІабдулилагь Бенкиранил нухмалъиялда гъоркь 2011 соналъул рищиязда бергьана цебе лъураб исламияб программагун, политикияб къанунал рахъи демократиялдалъун гьаби, лъай кьеялъул реформаби гьари ва жамгІияб политика консерватизмаялда рекъон бачи гІадал цебеккун хІисаб гьабун лъурал программабигун.
Шеки мухъ
Миллияб рикьи
Аслияб къагIидаялъ падарал ва газалал (4%).
ТӀасияб уровеналъул домен
мисалалъе босани http:// www.wikipedia./
АваргӀор
АваргӀор — Дагъистаналда бугеб гӀор, мугIрузул мухъазул кIвар бугеб лълъел объект. Ккола Сулахъ гӀоралъул кваранаб гӀаркьеллъун.
Колумбия
.
Курдистан (магӀнаби)
Курдистан:
БехвалъучӀи
Бехва́лъучІи (гӀурус. Бехахутли) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
ЛъикӀазул МалламухӀамадил Малла–ХӀасан
ЛъикІазул МалламухІамадил Малла–ХІасан ялъуни МалламухІамадил Малла–ХІасан, - магІарулазул шагІир ва гIалимчи.
Биография
Гьев гьавуна ЦІоралда машгьурав гIалимчи МалламухIамадил хъизаналда ва гьев ккола ЧІар росулъа «ЛъикIал» абураб тухумалъул вакиллъун.
Гьесдаги ХІасан Алкъадариясдаги гьоркьоб гьудуллъи букIана ва цоцазде гIараб мацIалъ хъварал кучIдулги кагъталги нахъе цIунун хутIун руго. Гьел кучIдул Алкъадарица рахъун руго жиндирго «Диван ал-Мамнун» абураб тIехьалда. Живго Малла–ХIасанги вахъана гьесдасаги бергьарав гIалимчилъун ва бажариги гьунарги бугев шагIирлъун.
МагIарулазул машгьурав журналист ва тарихчи, Маркъо ШагӀбановас гьадин хъвалеб буго Малла–ХІасанил хІакъалъулъ: Гьев ккола гьанжелъизегIан гIемер гIадамаздаги лъаларев ва, гьелъие мустахIикъав вукIаниги, магIарулазда гьоркьов машгьурлъичIев шагIир. Жиндир асараздалъун Малла–ХIасан релълъунев вуго магIарулазул машгьурав шагIир Инхоса ГIалихIажиявсда. Гьесул даражаялде гьев ваханищ – вахинчIищали дида лъаларо, гьелъие къимат кьезе цогидал чагIи ругелъул, амма, кин бугониги, Малла–ХIасан гьунар тIокIав шагIир вугин абизе бегьула.
Хъизан
Малла–ХIасанил йикIана кIиго лъади, кIияйго гьей ккана гьесде советазул букIараб рокьукълъиялъул къурбаналлъул. ТIоцеесей чIужу Малла–ХIасанил йикIана Динчиб росулъа ИсмагIилил яс ХIуру (1894 соналда гьаюрай). Гьелъ Малла–ХIасание гьабуна щуго лъимер – васал НурмухIаммад (1916 с.гь.), СаидахIмад (1920 с.гь.), ГIабдулгIазиз (1923 с.гь.), ГIабдурахIман (1929 с.гь.) ва яс ХIалимат (1927 с.гь.). КIиабилей чIужу – къоролайлъун хутIун йикIарай Рамазанил яс ГIайшат (1887 с.гь.). Гьелъ гьабуна кIиго лъимер – вас МухIаммадги (1921 с.гь.) яс Шумайсатги (1925 с.гь.). Закатала районалъул ЧК–ялъ 1931 соналъул 19 марталда хIукму къотIана гьел Гъазагъстаналде хIал гьабун гочинаризе. Гьеб кIиябго хъизан динияв цевехъанасул, ай пачалихъалъул тушманасул руччаби ва лъимал хIисабалда, ритIун ана Гъазагъстаналде. Цониги чи нахъе щвечIо гьев ичIго чиясул – къеч ва ракъи ккун хун ратизе руго гъазахъул салул авлахъазда. Малла–ХIасанил кIудияв вац АхIмадвали хвана 1936 соналда, жеги цеве гьесул васги хун хадув. Гьелдалъун гьеб рукъалъул цониги чи нахъе хутIичIо.
Закатала мухъалъул ЧІар росдал мажгиталъуб батана даптар, жаниб магIарул мацIалъ гIажамалда лъабго кечI, цо–цо дугIаби ва тIарикъаталъул силсила бугеб. Гьелъул мусанип (автор) лъазе кIвана тIоцебесеб кочIол (1863 соналда гIурусазда данде рахъарал ЧIар росулъа магIарулазул цевехъан Занки–апандиде гьабураб марсияталъул) ахиралда ругел мухъаздасан: «Дунги – пакъир ЛъикIави Малла–ХIасан ал–ЧIари, назмуялда марсият сияразда бахъарав».
Гьеб даптаралда ругел кучIдул хъвараб заман гьикъани, нилъеда батула лъабго хIужа. ТIоцебе, нилъеда рихьула тIадехун рехсараб марсиялъул байбихьуда хъван ругел мухъал:
«МухIаммадгIали ЧIари – ЧIарлъул хирав (хирияв) апанди, Панаяб дунялги тун, вуссана Аллагьасде.
АнцIила лъабнусида къоло ичIилаб соналъ,
Аллагьасул къадар щун, вуссана Къадирасде.
Шагьру–рамазаналъул къоло анкьилаб сордо, Лайлатул къадриялъул хамиз сордо букIана».
Гьеб тарихалъул бицани, тIоцебе абизе ккела МухIаммадгIали гьев чиясул унго-унгояб цIар букIанин, Занки–апанди абуни – тIокIцIар. КIиабизе – гьев Занки–апанди, Закатала хъала (битIун – ЧIар–хъала) бахъулаго лъукъун, гIурусаз асир гьавун, туснахъалдеги рехун, нахъа кварида ван гъанкъана 1863 соналда, ялъуни гьижрияб 1280 соналда. Гьеб сон хъван буго Занки–апандил зонодаги, гьебго хIужа рехсолеб буго тарихиял тIахьаздаги. ТIадехун рехсарал мухъазда абуни хъвалеб буго 1329 («анцIила лъабнусида къоло ичIилаб») соналъул рамазан моцIалъул 27 къоялъ гьев хванин абун. Гьеб ккола, гьанжесеб (бакъул) календаралда рекъон, 1911 соналъул 20-абилеб сентябер. Гьеб заман букIине бегьула гьел мухъал хъвараб къо. Гьелдаго цадахъ даптаралда жаниб хъван буго кIиго сон: 1327 (1909) ва 1337 (1918–1919). Гьеб заманалдайищ гьел кучIдул хъван рукIарал ялъуни 1911 соналъищали лъазабизе дида жеги кIвечIо.
Амма Малла–ХIасанил аслияб рухIияб хазина жеги 1910 соналдаго Шурагьиб МухIамадмирза Мавраевасул басмаханаялда къватIибе биччан букIана. Гьеб ккола кIудияб мавлид («Мавлид акбар») ва цо чанго динияб шигIру. Гьениб хъвалеб буго гьеб тIехь хIадурарав чи вугила «гIалим Малла–МухIаммадил вас Малла–ХIасан ал–ЧIари, ал–Кинтарийи» (Кинтар ккола Динчи росулъ гьес гIумру тIамураб ва гьев вукъараб авалалъул цIар, жибго Динчиги буго 1830 соналда ЧIар росулъа гочарал гIадамаз бараб росу). Живго Малла-ХIасаница тIехь хъваялъул хIакъалъулъ гьадинаб баян кьолеб буго: «Дие амруяб ишара гьабуна Малла–МухIаммад устарас гьаб тIехь хъвазе ва гьелъие хиянатлъи гьабизе бегьулеб букIинчIо». Гьелдаго цадахъ Малла–ХIасаница хъвалеб буго «гьаб тIехь гIалимзабазе гьабураб гуро, гIадатиял гIадамазе хъвараб буго, гьединлъидал гIайиб гьабуге гьаб тIадегIанаб даражаялда хIадурлъичIоян».
Авар Википедия
Ава́р Википе́дия — ккола авар мацІалда бугеб энциклопедиялъул цо бутІа. Гьаб заманаялде щвезегІан гьениб хъван буго Special:Statistics макъала.
Тарих
Авар Википедиялда тIоцебесеб хиса-баси гьабуна 2004 сонлъул 28 августалъ.
БутӀаялъул камилаб хIалтIи байбихьана ва тIоцебесеб макъала хъвана 2005 соналъ.
Аль-Гъафуру
Аль-Гъафур (гIараб мацIалда الغفور). Гьаб цIар ккола, «аль-Гъаффар» цIарго гIадин, «жинца мунагьал чурулев» абураб магIнаялда бугеб цIар.
КIиялдаго гьоркьоб бугеб батIалъийин абуни, «гъаффар» ккола Жинца мунагьал чури тIатIалаго гIемер такрарлъулев. «Гъафур» ккола Жинца рагIаракьанде щун, камилго мунагьал чурулев.
Кличхан
Кличхан (Кличхан, Кличхан) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
СтӀал-Сулайманил мухъ
Административияб центр — Къасумкент.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ тІобитІараб тІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон:
Муниб
Муниб — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб росу. Уна Муниб росдал боялде гъорлӀе ва ккола административияб марказлъун.
География
Росу буго мухъалъул марказ Болъихъа 7 км-алъ шималиябгин бакъбаккудехун.
Турциялъул къватӀисел ишазул министр
Турциялъул къватІисел ишазул министр (Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı) — ккола Турциялъул хІукуматалда бугеб, Турциялъул къватІисел ишал тІуралев министрасул хъулухъ. Жакъасеб куцалда гьеб хъулухъ баккана 1920 соналда. Гьанжесев къватІисел ишазул министр ккола — Мевлют Чавушогълу.
Ал-ВахӀиду
Ал-ВахIиду (гIараб мацIалда الواحد). Жив цогояв, ай бутIабазде викьуларев ва жиндие кIиабилев гьечIев.
БутIабазде бикьулареб жойин абуни, гьеб ккола «атомилан» жинда абулеб, жиб бикьун бачIунареб зарра. Гьелъул хIакъалъулъ абула гьеб цо жо бугилан, ай бикь-бикьун бачIунареб. ТIадегIанав Аллагьги цо вуго, Жиндир заталъулъ бикь-бикьи букIине рес гьечIев. Жиндие кIиабилеб гьечIеб жойин абуни, гьеб ккола жинда релълъараб цоги жо гьечIеб жо, масала, бакъ. Гьеб жиндие черх бугеб жо букIин хал гьабун бикь-бикьун бачIине рес бугониги, гьелда релълъараб кIиабилеб бакъ гьечIо, амма букIине рес буго. Вужудалда батани, жиб цогояб, жинда релълъараб тIокIаб букIине ресги гьечIеб мавжуд (батараб, бугеб), гьелда абула мутIлакъго жиб цогояб мавжуд абун. Гьевги ккола тIадегIанав Аллагь. Лагъзадерида гьоркьоса жив цогоявлъун рикIкIуна, жиндиралда релълъараб лъикIаб пиша бугев чи гIадамазда гъорлъ гьечIони. Амма гьев цо вукIин буго гьесдаго релълъарал гIадамазде дандеккунги, гьев вугеб заманалде дандеккунги, гьесулъ бугеб цо-цо пишабазде дандеккунги бугеб жо. Щайин абуни, цогидаб заманалда гьесдаго релълъарав чи загьирлъизе рес бугелъул. МутIлакъго цолъун вукIин цохIо ТIадегIанав Аллагьасе гурого букIунаро.
Аль-ГӀазиму
Аль-ГIазиму (гIараб мацIалда العظيم). ГIазим абураб цIар, байбихьуда гьеб лъуна черх бугеб жоялда.
Масала, цо черх цоги черхалдаса халалъиялъул, гIеблъиялъул, гъварилъиялъул рахъалъ цIикIкIараб бугони, нилъеца абула: «Гьаб черх гьалдаса кIудияб (гIазим) буго» абун. КIудияб черхги букIуна бераз жанибе бачине кIолебги, жанибе бачине рес гьечIебги, зоб-ракьалда релълъун.
Мисалалъе босани, пил ккола кIудияб черх бугеб хIайван, кинниги беразда гьеб жаниб бачине кIола, ай, гьелде щвечIеб жоялде данде ккун, кIудияб ккола. Зоб-ракьин абуни, бераз гьеб жанибе бачине рес гьечIо. Гьеб ккола беразда рихьулел жалазда гьоркьор мутIлакъго «гIазимлъун» кколеб жо. Гьединго гIакълу жинда нахъгIунтIулел жалги батIи-батIиял рукIуна: гIакълу нахъгIунтIулелги, нахъгIунтIуларелги. ГIакълу нахъгIунтIуларел жалги кIийиде рикьула: нахъгIунтIизе рес бугелги, рес гьечIелги. Гьеб ккола мутIлакъго кIудияб жо (гIазим), гIакълу нахъгIунтIулеб гIорхъи жинца бахараб. Гьевги ккола ТIадегIанав Аллагь. Лагъзадерида гьоркьоса кIудияв («гIазим») ккола аварагзабиги гIалимзабиги, гIакъилав чиясда жидер сифатаздаса дагьабгIаги жо лъараб мехалъ, гьездехун бугеб рокьилялъул жиндир ракI цIолев. Авараг ккола жиндир умматалда жанив гIазим (кIудияв), шайих ккола жиндир муридзабазда гьоркьов гIазим (кIудияв), мугIаллим ккола жиндир мутагIиласе гIазим. ТIадегIанав Аллагьасул хутIизегIан, хутIарал жалазул кIодолъи ккола цо-цо жоялде дандеккун бугеб кIодолъи. Аллагьасул кIодолъийин абуни, гьеб ккола мутIлакъаб кIодолъи.
COVID-19
Коронавирусалъул унти 2019 (COVID-19) — загьаб унти инфекционияб, жиб SARS-CoV-2-лъ лІугьинабулеб.
Курдистан (остан)
Курдиста́н (, — Kordestân, Kürdüstan) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб (цогидаб гьелдаса кӀудияб курд регионгун — Жунубияб Курдистангун къосуге).
ГӀемерисеб халкъ ккола курдал (97,8%), гьелги регионалда аслияб жедер кьибил гьениб бугеб халкъ буго. Останалъул ракь — 29 137 км².
Останалъул административияб марказ ккола Санандаж (Сенендедж) шагьар, жиб цебе курдазул Ардалан абураб пачалихъалъул (1169—1867 сс.) тахшагьарлъун букӀараб.
Цогидал чӀахӀиял шагьараздасан ккола — Секкез (135 аз.), Мериван (95 аз.), Бане (71 аз.), Корве (67 аз.), Камьяран (48 аз.), Биджар (47 аз.), Дивандарре (23 аз.), Дегьголан (21 аз.).
Халкъ
Останалъул халкъалъул къадар бахула 1 440 156 чиясда (2006 с.). Этникияб рахъалъ халкъалъул цӀцӀикӀкӀарасел ккола курдал (97,8%) ва падарал (0,3%).
Административияб бикьи
Остан бикьула 10 шагьрестаналда:
Рихьизе бакӀал
Санандаж (Сенендедж) шагьаралда буго ХӀажар Хатун мажгит, КӀудияб мажгит (Дар-ал ИхӀсан), ГӀаббасиязул заманалъул кӀалгӀа, Сафавиязул заманалъул базар, Абидар мегӀер, хӀор ва ВахӀдат дамба.
ГӀандигӀор
ГIандигIор - Гуржиялъ ва Дагъистаналда бугеб гIор. Халалъи — 144 км.
Балагье гьединго
Агъвали ГЭС
Рутул мухъ
Рутул мухъ яги Газал мухъ — Дагъистаналда бугеб муниципалияб мухъ.
Административияб центр — Рутул.
Халкъалъул къадар
2010 соеалъ тІобитІараб тІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон:
Насранияб дин
Насранияб дин (Χριστός — «масихІ») — ккола дунялалъул диназул цояблъун, гьеб гІуцІцІун буго насраниязул рагІабазда рекъон ГІиса аварагасул малъа-хъваязда ва гьесул харбазда, Библиялъул  ЦІияб КъотІиялда жиб хъвараб. Христианаз иман лъола Назареталдаса ГІиса авараг масихІ вукІиналда ва гьез гьев рикІкІуна Аллагьасул васлъун (Аллагь вацІцІадав вуго гьединал къосарал сипатаздаса) ва инсаният хвасар гьабулевлъунги.
Насранияб дин — дунялалда бищун кІудияб динлъун ккола, гьелда нахъ рилъаразул къадаралда бан. Гьезул къадар бахуна 2,3 миллиард чиясде.
Насранияб диналда жаниб чІахІиял къокъабилъун рикІкІуна — ортодоксия, католицизм ва протестантизм.
МухӀамад-СагӀид Шамил
МухIамад–СагIид Шамил яги СагІид-Бей (Said Bey) (1901-1981) - Бергьарав сиясатчи, имам Шамилил ахирисев ирсилав.
Гьави
МухIамад–СагIид гьавуна 1901 соналъ Мадина шагьаралда, Шамил имамасул бищун гьитIинав вас МухIамад–Камилилги черкесай Нажибатилги хъизамалда. МухIамад–СагIид гуревги гьезул рукIана ясал–Нажабатги (I899–I983) Нажияги (I9I6–I983) ва гьитIинго хварав вас Жамалудинги. ГІусманиязул Империя бихун хадуб, МухIамад–Камил хъизангун цадахъ гочана Истамбулалде. Гьениб МухIамад-СагIидица лъугIизабуна Галатасарай лицей.
Гьесде гьереси ва бугьтан гІунтІизаби
Совет хIукуматалъул заманалда политиказул къиматазулъги, гIалимзабазул хIалтIабазулъги, хъвадарухъабазул асаразулъги  гьесда чIвачIеб бугьтанги, гIунтIизабичIеб гIайибги, гьесие кьечIеб нагIанаги хутIичIо. «Хиянатчи», «къутуш», «базарган», «ингилисазулгун турказул жасус» ва гь.ц. «Антантаялъ Дагъистаналъул мугIрузде рехараб ханида жаниса къватIиве вачIана Шамил имамасул васасул василан чIарав, СагIид-бекилан цIар бугев, цо щивалиго лъаларев гIолохъанчи. Гьев…къутIуш лъун вукIана Дагъистаналъул контрреволюционерас (ХIоцоса Нажмудиница) жиндирго хIаракаталъул бетIерлъуда». Гьел бугьтанал жакъагицин дандчIвала газетазда ва журналазда рахъарал цо–цо макъалабазда.
Амма хIакъикъаталдаги гьединав чи вукIинчо МухIамад–СагIид. Гьес киданиги рагIад рехизе течIо жиндир ссилияб тухумалдеги кIудиял умумазул ишаздеги цIараздеги. МухIамад–СагIидида цIакъ лъикI лъалаан жив лъил наслуялъул чи кколевали. Гьединлъидал гьес гIумру тIамуна цIакъ ургъун, гьелъул щибаб рахъалъул хIисаб гьабун, гIемер къадруяб къагIидаялда. «Черхалъулги гIамал-хасияталъулги рахъалъ гьев цIакъ релълъарав вукIана жиндирго инсудаги кIудадаги. Къадруяв, аваданав, чIухIи гьечIев гьев киназего вокьулаан ва киназго гьесул хIурматги гьабулаан. Камилаб пикруги пасихIаб каламги букIарав СагIид Шамил гьебго заманалда вукIана гIакъилчиги тарихчиги». Гьесие цIакъ бокьулаан Дагъистан. Гьелъул тархъанлъиги эркенлъиги гьесда бихьулаан ва бичIчIулаан жиндирго умумазда бичIчIулебги бихьулебги  букIараб къагIидаялда ва гьеб мурадалъе гIоло къеркьана гьев тIолабго гIумруялъ.
Кавказалъул рагъулъ
МухIамад–СагIидил лъимерлъиги балугълъиги бачIана Турциялъулги Шималияб Кавказалъулги тарихалда жаниб кIудиял хиса–басиял ккараб заманалде. I9I4 соналъ байбихьараб ТІоцебесеб дунялалъул рагъалъги, гьелъул асаралда гъоркь Россиялда лъугьараб инкъилабалъги ва байбихьараб жанисеб рагъалъги Кавказалда кIудиял лъугьа–бахъинал дунялалде ахIана. Гьезда гьоркьоб букIана I9I8 соналъул II маялда Шималияб Кавказалъул халкъаз, Россиялдаса тархъанлъараб, жибго жиндаго чIараб пачалихъ МугIрузулаб Республика лъазабиги. Амма Дагъистаналдаги Кавказалъул цогидал бакIаздаги байбихьараб жанисеб рагъалъ цIияб пачалихъалъул бутIрул: ХӀоцоса Нажмудин, Узун–хІажи, Хъайтмаз ГIалиханов ва гь.ц. тIамуна тушбабазде, аслияб куцалда генерал Деникинил бетIерлъиялда гъоркь букIараб ХъахIаб Аскаралдаги большевиказдаги данде къеркьей байбихьизе. Гьеб къеркьеялъул идеологияб кьучIлъун букIана ислам, мурадлъун-ватIаналъул тархъанлъиги эркенлъиги цIуни ва щула гьаби..
Шималияб Кавказ ва Дагъистан жибго–жиндаго чIараллъун рукIине гIоло гьабулеб букIараб рагъ гьелъул идеологазги церехъабазги рикIкIунаан Шамил имамас гьабураб рагъул, ай гъазаваталъул цIияб гьумерлъун. Гьединлъидалин гьезул цоясул–Узун–хIажи шайихасул пикру ккараб  Шамил имамасул хутIарав варис, гьесул бищун гьитIинав вас МухIамад-Камил Дагъистаналде ахIизе ва гьев гъазаваталъул  бетIерлъуда тезе. I920 соналъул II маялда Веденоялда аскIоб бугеб Кайшиюрт росулъ тIобитIун букIана Узун–хIажица ахIараб кIудияб мажлис. Гьелъул мурад букIана ватIаналда лъугьараб ахIвал-хIалалда тIасан халкъалъул пикру лъазабизе ва, гьебги хIисабалде босун, большевиказде данде къеркьей билълъинабизе. Гьеб букIана Узун–хIажида хвалил унти чIвараб, гьев рагIалде вакIарараб заман. Гьеб сабаблъун гьесда мажлисалда гIахьаллъизе кIвечIо. Жиндирго пикрабиги мурадалги шайихас загьир гьаруна мажлисалде хъвараб кагътида. Гьениб гьес хъвалеб букIана гъазават чIезе тезе бегьиларилан, миллияб хIаракат щула гьабизе ккелилан ва, жив хун хадуб, гьелъул цевехъанлъун Турциялда вугев Шамил имамасул ахирисев вас МухIамад–Камил вищизие бокьилаанилан ва гьесда сверухъ киналго цолъизеги ккелилан. Мажлисалда гIахьаллъараз шайихасул пикраби къабул гьаруна. МухIамад–Камил ахIизейилан, Турциялде битIизе цо къокъаги гIуцIана. Гьев вачIинегIан гьесул вакиллъун Инхоса Дарбиш МухIамад–хIажиги вихьизавуна. Гьеб заманалда МухIамад–Камил вукIана Сириялда. Жиндихъе хабар щвараб мехалъ, гьев Истамбулалде тIад вуссана ва гьениб гьесда лъана Шималияб Кавказги Азарбижанги БагIар Аскаралъул кверщаликье ккараллъи. Дагъистаналда бугеб ахIвал-хIалги лъазабун, ва, жив кIодолъунги унгтунги вугин гьединаб кIудияб ва къадруяб вазипа тIаде босизеян, гIиллаги бачун, жиндирго бакIалда гьес Дагъистаналде витIана жиндир цохIо вугев вас, анIила ичIго сон барав МухIамад-СагIид.
I920 соналъул июнь моцIалда МухIамад–СагIид Шамил Тифлисалде вачIана ва МугIрузулаб Республикаялъул бутIрузухъе рогьил битIана жив Кавказалде щванилан. Гьел къояз Дагъистаналдаса Турциялде тIад вуссунев вукIарав турк офицер Мустафа Бутбайица гьадин хъвалеб буго жинда Гуржистаналда дандчIварав МухIамад–СагIидил хIакъалъулъ: "Гьеб мехалъ Тифлисалде вачIана Кавказалъул бахIарчи Шамилил васасул вас СагIид–бейги гьесда цадахъ Сириялдаса кIиго чачанавги. Дун СагIид-бейгун дандчIвана ва баянлъана гьев Дагъистаналде инев вукIин. Гьеб мехалъ гьениб ахIвал-хIал цIакъ захIмалъун букIана. Дун божулароан гьесда мугIруздаги магIарулаздаги гьоркьоб эркенго хIалтIи гьабизе кIвеялда, щай гурелъул Дагъистанаги Чачанистанги большевиказул кодор рукIиндал...
Шайих Шамилил хIакъалъулъ жакъаги кIочон течIел бахIарчиял биценаз, гьай-гьай, халкъалъулъ кIудияб рокьиги хIурматги бижизабуна гьесул лъималаздехунги гьезул лъималаздехунги. Шамилил васасул вас магIарулазда жидерго цевехъанлъун вихьаравани, щаклъи гьечIого, магIарулазулъ цIилъизе букIана гьезул бахьарчияб таваккал...".
Нажмудингун дандчІвай
КIудияв Шамилил васасул вас Гуржистаналде щун вугилан рагIараб хабаралъ, магIарулазда гьоркьоб кIудияб чIаголъиги рохелги бижизабуна. МухIамад–СагIидгун дандчIвазейилан август моцIалъул ахиралда ГуржистаналъулЛагодехи шагьаралде уна ХIоцоса Нажмудинил бетIерлъиялда гъоркь I5 чиясдаса гIуцIараб магIарулазул къокъа. МухIамад–СагIидги вачIуна гьениве гьелгун дандчIвазе. Гьеб данделъиялда гIахьаллъи гьабуна полковник Хъайтмаз ГIалихановасги ва цоги чанго офицерасги.
КъватІисел улкабазул вакилзабигун дандчΙвай
Дагъистаналде иналде цеве МухIамад-СагIид Шамил дандчIвана Гуржистаналъул хIукуматулъул бетIергунги ва гьеб заманалда Тифлисалда букIараб Франсиялъул рагъулаб делегациялъул бетIер полковник Кокгунги. Гьесие бокьун букIана лъазе щиб даражаялъул ва къадаралъул кумек гьездаса щвезе бугебали МугIрузулаб Республикаялъе. Хьуллъураб жаваб щола МухIамад–СагIидие полковник Кокихъа. Гьезухъа щвараб рагъулаб сурсат мугIрузул нухаздасан Дагъистаналде рехизе гIоло, гьес гьеб иш тIадкъала чачанав, полковник МуртазагIали Куриевасдаги, магIарулал, полковник МухIамад Хандиевасдаги ва майор МикагIил Пираловасдаги.
Дагъистаналде щвей
I920 соналъул октябрь моцIалъ анцIила ичIго сон барав МухIамад–СагIид Шамил вачIана Дагъистаналде. «Гьев вугоан гьанжего–гьанже михъил хIур чIвалев, чIегIераб кьенсер–бералъул, чIурканаб лага–гIучIалъул, турказул офицеразул формаги ретIарав, рази–ракияб гьумералъул гьитIинав гIолохъанчи». БатIи–батIиял авторазул батIи-батIиял пикраби руго, МухIамад–СагIид Дагъистаналде вачIараб мехалъ, гьес миллияб къеркьеялъулъ хIараб ролалда тIасан. Масала, Шерефеддин Эрелица хъвалеб буго, магIарухъе щваравго, гьес жиндаго тIаде босанила рагъулаб хIаракаталъул нухмалъи  ва аскаралъул штабалъул бетIерлъун полковник ГIумар Пираловги тIамунила. Ингилисазул тарихчи Александр Бенигсенил пикруялда рекъон, МухIамад–СагIид вукIана гъазаваталъул формалияв лидерлъун. Гьелъул хIакъикъиял церехъабилъунилан абуни рукIана Хунзахъа Хъайтмаз ГIалихановги, ХIоцоса Нажмудин имамги, СалтIаса Узун–хIажи шайихги. Узухъда, гьеб суал, МухIамад–СагIидил гIумруялда хурхарал гIемерал цогидал суалалго гIадин, рагIа-ракьанде щун мухIкан гьабизе ккараб буго. Амма мухIканго лъала МухIамад–СагIидица Дагъистаналда кинабниги 62 къо бараблъи ва гьев чанго кIвар бугел рагъазулъ гIахьаллъаравлъи. Гьезул цоялъулъ лъукъунгицин вукIун вуго гьев.
Умумузул ватIаналда МухIамад–СагIид щварал щинал бакIазда, Шамил имамасул заманалъ рукIарал байрахъалги кодор ккун,  халкъалъ гьесда кIудияб дандчIвай гьабулеб букIана. "Большевиказда дандерахъаразул символ хIисабалда вукIана къватIиса вачIарав Шамил имамасул васасул вас СагIид–бек. ГIемер азарго чияс гIахьаллъи гьабураб дандечIей сверана унго–унгояб рагъуде".
Турциялде тІад вуссин
МагIарухъ большевиказул хIукумат бергьун хадуб, МухIамад–СагIид Шамилица I92I соналъул март моцIалда Дагъистан тезе ккана. Большевиказе бокьун букIана гьев кквезе. Гьелъул мурадалда Муслим Атаевасул къокъацин битIун букIун буго гьесда хадуб. Амма божарал гIадамазул кумекалдалъун, мугIрузул сухъмахъаздасан, захIматаб, кIиго моцIалъ халат бахъараб сапаралъул ахиралда МухIамад–СагIид Шамил Нахичеваналде щола ва гьенисан Турциялде уна.
ТIад вуссун хадуб МухIамад–СагIидица жигараб хIалтIи гьабуна Турциялдаги, Сириялдаги, Иорданиялдаги ва цоги ГIагараб Бакъбаккул пачалихъаздаги рукIарал мугьажирзабазда Кавказалда бугеб ахIвал–хIал, хасго гьеб   эркен гьабиялъул масъала бичIчIизабие ва гьелъие гIоло хIаракат гьабизе. Гьес хасаб кIвар кьолаан гъурбаталда гIураб гIолохъанаб гIелалда умумазул ватIан–Кавказ кIочон течIого букIине, гьезда гьеб бокьизабизе, гьелъул эркенлъи гьезул гIумруялъул аслияб мурадлъун букIин бичIчIизабизе гIоло. «Миллияб асар чорхолъ бессараб нилъер гIолохъанлъиялда лъазе ккола батIиял миллатазул мацIал, къватIисел улкабазда цебе Кавказалъул суал чIалгIинчIого, свакачIого бичIчIизабизелъун».
Турциялдаса къватΙиве ин
20–абилел соназда Турциялъул президент Кемал Ататюркица, Совет пачалихъалъулгун лъикIаб гьоркьоблъи цIунизе гIололъун, улкаялда жанир рукIарал  Кавказалъул диаспораялъул киналго бутIрул  Турциялъул ватIанчилъиялдаса (гражданлъиялдаса) махIрум гьаруна ва улка тун къватIире ритIана. Гьеб квеш букIарав МухIамад–СагIидги I926 соналъул хаслихъ, цадахъ босун кIудияб библиотекагун, Варшаваялде гочана. Гьелъул хIакъалъулъ гьес жинцаго цо кагътида хъвалеб буго гьадин: «Дица Варшаваялде щвезабуна миллияб библиотека. Кавказалъул хIакъалъулъ немец, венгр, франг, испан, итали, латин мацIазда хъварал гьел къиматал тIахьал данде гьарун рукIана хIурматияв ХIусен Тосун–бейица. Гьенире дицаги цодагьал жал кьуна. Гьезул къадар ункъо, щуго азаргоялдасаги цIикIкIунаан. Гьалмагъзабаз гьениб жеги аза-азар тIехь гIурус ва поляк мацIаздаги жубана. Гьеб къагIидаялда гIуцIун букIана къимат тIокIаб, тарихияб тIахьазул кIалгIа. ТIокIаб данде гьабизе рес гьечIеб гьеб хазина, Варшаваялде тIаде бомбаби рехулаго, бухIун тIагIана.
Европаялде щвей
20–30–абилел соназда Европаялъул пачалихъазда, хасго Польшаялдаги Чехословакиялдаги букIана Кавказалъул халкъазаул кIудияб диаспора. Гьел пачалихъазул бутIрузеги хIукуматазеги цIакъ рихараб букIана Совет пачалихъги гьелъие идара гьабулеб букIараб коммунистазул режимги. Гьединлъидал гьез бажарараб материалиябгун моралияб кумек гьабулаан Совет пачалихъалдаса лъутун рачIарал гIадамазе, гьезда гьоркьор Кавказалдаса мугьажирзабазеги.
Гьеб заманалда Польшаялда Кавказалъул мугьажирзабазул гIумруялъулъ кIудияб роль хIалеб букIана "Прометей" абураб Азарбижаналъул, Гуржистаналъул, Шималияб Кавказалъул, Туркистаналъул ва Украиналъул мугьажирзабазул организациябаз гIуцIараб политикиябгун жамгIияб хIаракаталъ. Гьелъул хIалтIулъ гIахьаллъи гьабулаан МухIамад–СагIид Шамилицаги. Амма гьесдаги гьевго гIадал Шималияб Каказалъул мугьажирлъиялъул машгьурал гIадамаздаги бичIчIулеб букIана жидеда церечIарал масъалаби гIумруялде рахъинаризе ккани, жидерго цо хасаб политикияб гIуцIи букIине кколеблъи. Гьедин, I926 соналъул I8 ноябралда Варшаваялда гIуцIана Кавказалъул магIарулазул халкъияб партия (КМХП) (I926-I940). Гьеб букIана Шималияб Кавказалъул мугьажирлъиялъул тарихалда жаниб гIуцIараб тIоцебесеб ва ахирисеб политикияб партия. Гьелъул Генералияв секретарлъун вищун вукIана, гьеб гIуцIулаго кIудияб жигар бахъарав, МухIамад–СагIид Шамилги. Гьес гьеб хъулухъ билълъинабуна I932 соналде щвезегIан. Партиялъул программаялда рихьизарурал мурадазул аслияблъун букIана, I9I7 соналъул I8 сентябралда ГIандиб тIобитIараб мажлисалъ къабул гьабураб хIукму гIумруялде бахъинаби, ай тархъанаб Шималияб Кавказалъул Федеративияб Республика гIуцIи. Гьелдаго цадахъ партиялъ цебелъун букIана масъала ВатIаналдаса рикIкIад, мугьажирлъиялда ругел Кавказалъул магIарулазул маданиятги, культураги, тарихги, мацIги ва гь.ц. цIунизе гIололъун хIажатал тадбирал гьаризеян; гIолохъанаб гIелалъе миллияб кьучIалда лъай ва тарбия кьезеян; гIолилал васалги ясалги жигараб политикияб гIумруялде гъорлъе рачине ва букIинисеб къеркьеялъе гьел хIадур гьаризеян.
ТIадехун абухъего, Шималияб Кавказалъул мугьажирзабазда гьоркьоб бищун рахIат хвезабулеб суаллъун букIана гIаммаб мацIалъул суал. Гьез рикIкIунаан букIинисеб пачалихъалъул пачалихъияб мацIги букIине кколилан..
Гьеб кIвар бугеб масъала гIумруялде бахъинабизе гIололъун I933 соналъул I6 апрелалда Варшаваялда гIуцIун букIана Шималияб Кавказалъул мацIазул комиссия. Гьеб комиссиялда рукIана Кавказалъул батIи–батIиял халкъазулги поляказулги  вакилзабиги, гьезда гьоркьор магIарулал МухIамад–СагIид Шамилги Багьавудин Хуршги. Комиссиялда тIадкъан букIана гIаммаб пачалихъияб мацI тIаса бищизеян абураб масъала. Байбихьудасанго нахъчIвана гIурус, турк ва гIараб мацIал, щай гурелъул, комиссиялъул пикруялда рекъон, гьел рукIана чияр мацIал. Гьезул бакIалда комиссиялъул вакилзабаз халгьабуна лъарагI, абхаз, адиг, магIарул, чачан, осетин мацIазул. Ахирги хIукму гьабуна букIинисеб Шималияб Кавказалъул Федеративияб Республикаялъул пачалихъияб мацIлъун лъарагI мацI тасдикъ гьабизе. Церелъурал мурадалги масъалабиги гIумруялде рахъинаризе, гьел мугьажирзабазда ричIчIизаризе гIололъун 30–абилел соназда Варшаваялда Кавказалъул магIарулазул халкъияб партиялъ, жиндирго органал хIисабалда, риччалаан батIи-батIиял журналалги газеталги, масала, "Путь свободы" ("ХIурияталъул нух"), "Борьба" ("Къеркьей"), "Знамя народа" ("Халкъалъул байрахъ"), "Наша цель" ("Нижер мурад"), "Горцы Кавказа" ("Кавказалъул магIарулал"), "Вольные горцы" ("Эркенал магIарулал") ва гь.ц. Гьезда гьоркьоб бищун машгьураблъун букIана "Горцы Кавказа" ("Кавказалъул магIарулал") абураб журнал. Гьелъул гьурмазда хасаб бакI кколаан политикияб публицистикаялъ. Гьенир цогидал авторазул камилал макъалабазда гьоркьор рукIунаан МухIамад–СагIид Шамилил макъалабиги.
Кавказалъул халкъазул тІалабалда
30–абилел соназда МухIамад-СагIид Шамил щвана Европаялъулги (Англия, Алмания, Франсия, Швейцария ва гь.ц.) ГIагараб Бакъбаккулги (Сирия, Иордания, Миср, СагIудиязул ГIарабия ва гь.ц.) пачалихъазде. Гьес кIудияб хIалтIи гьабуна гьенир ругел Кавказалъул жамагIатал данде гьаризе, мугьажирлъиялда церечIарал гIаммал масъалаби гьезда ричIчIизаризе ва гь.ц. Гьедин, МухIамад–СагIидил жигараб гIахьаллъигун, гIуцIун рукIана мугьажирзабазул жамагIатал: «Англия-Кавказ» (Лондон, I93I), «Кавказ» (Сирия, I934), «Черкесазул вацлъи» (Египет, I934) ва гь.ц.
Исламияб комитеталъул вакиллъун
Гьелдаго цадахъ гьев дандчIвана батIи–батIиял пачалихъазул бутIрулгунги гIахьаллъана халкъаздагьоркьосел конференциябаздаги данделъабаздаги. Масала, I93I соналъул 7 декабралда МухIамад–СагIид Шамил ун вукIана Иерусалималде (Къудусалде), гьелъул муфти Амин ал–ХIусеница Исламияб Конференциялъул мажлисалда гIахьаллъизеян ахIун. Гьенив гьев вищана гьеб организациялъул идараялъул бищун гIолохъанав вакиллъунги. Гьеб киналъулго мурад букIана гьениб Кавказ эркен гьабиялъул суал бичIчIизаби ва бусурман улкабазда гьоркьоб гьелъие квербакъи бати.
Гьел соназда МухIамад–СагIидица гIемераб заман балаан СагIуди ГIарабистаналдаги. Гьениб гьесул рукIана инсудасаги кIудиял умумаздасги ирсалъе щварал ракьалги цогидаб магIишатги. Гьеб гуребги СагIуди ГIарабистаналда МухIамад–СагIид Шамил хIалтIулев вукIана "РабитІату ал–Ислами" ("Исламияб бухьен") абураб ТIолгодунялалъулаб Исламияб Организациялъул нухмалъияб комитеталъул вакиллъунги. Гьеб организациялъул хIалтIулъ аслиял рахъазул цояблъун букIана дунялалъул щибаб бакIалда зулмуялда гъоркь ругел бусурманал халкъазе кумек ва квербакъи гьаби.
Гитлергун дандчІвай
I939 соналъ байбихьараб КІиабилеб дунялалъул рагъалъ ахир лъуна Польшаялдаги, Чехословакиялдаги Европаялъул цогидал улкабаздаги рукIарал Кавказалъул мугьажирзабазул жамгIиябгун политикияб ва культуриябгун рухIияб гIумруялъеги гьезул партиялъул ва жамагIатазул хIаракаталъеги.
Алманиялдаги Совет пачалихъалдаги гьоркьоб ккараб рагъалъ Кавказалъул диаспораялда цIилъизабуна ватIан эркен гьабизеян гьениб даим чIаго букIараб хьул, ва мугьажирзабаз байбихьуда гьеб рагъ рохалида къабулги гьабуна. Амма гьезда хехго бичIчIана Кавказалда тIасан жидер рукIарал планалги Гитлерил пикрабиги дандекколареллъи.
Кавказги гьеб гурел цогидал бакъбаккул ракьалги жидерго кверщаликье рачине, гьезие идара гьабизе гIололъун немцаз Розенбергил нухмалъиялда гъоркь гIуцIана хасаб министерлъи. I942 соналъ Алманиялъул къватIисел ишазул министерлъиялъ, Кавказалъул суалал тIадкъазеян, МухIамад–СагIид Шамил ахIана Берлиналде. Гьенив гьев дандчIвана Алманиялъул бутIрулгун гьезда гьоркьов живго Гитлергунги. Амма немцазул планалгун лъай–хъвай гьабураб мехалъ, МухIамад–СагIидида бичIчIана гьезие жидеего бокьун букIин Кавказалда тIад кверщел гьабизе ва гьез киданиги жиндир ватIаналъе тархъанлъиги эркенлъиги кьезе гьечIеблъи. Гьезулги жиндирги планал данде кколареллъи бичIчIараб мехалъ, МухIамад–СагIид Шамил, немцазул планаздаса  инкарги гьабун, I942 соналъ Турциялде тIад вуссана.
Кавказ эркенлъиялъул масъала халкъаздагьоркьоб борхизаби
Рагъдаса хадуб, "цIорораб рагъул" соназда МухIамад–СагIид Шамилица хIукму гьабула Кавказалъул эркенлъиялъул масъала халкъаздагьоркьосеб даражаялде борхизабизе. Гьеб мурадгун гьес жигараб гIахьаллъи гьабизе байбихьана батIи–батIиял конференциябазда, симпозиумабазда, мажлисазда ва данделъабазда, масала, Азиялъул ва Африкаялъул Улкабазул Конференция (Каир), Бандунгалъул Конференция (Бирма) ва гь.ц. Гьениб гьес кидаго борхулаан бусурманал халкъал эркенлъизе гIоло  исламиял хIукуматазги организациябазги матералиябгун моралияб кумек гьабизе ккеялъул суал.
50–абилел соназда МухIамад–СагIид Шамил цо–цо цевевахъунаан «Эркенлъи» ва «Эркенаб Европа» радиоялдасан Совет пачалихъалде, коммунистазул режималде данде пропагандаялъулаб  гара-чIваригун. Европаялда Кавказалъул мугьажирзабаз риччалел рукIарал бюллетеназдаги, журналаздаги, мажмугIаздаги рахъулаан гьесул гIемерал макъалабиги. Гьелдаго цадахъ гьес жигараб гIахьаллъи гьабулаан мугьажирзабазул батIи-батIиял организациябазги хIаракатазги ахIарал халкъаздагьоркьосел симпозиумабазда, конференциябазда ва данделъабазда, дандчIвалаан дунялалъул машгьурал политикалгун ва жамгIиял хIаракатчагIигун.
Кавказалъул культурияб цолъи гΙуцΙцΙи
I95I соналъ Истамбулалда МухIамад–СагIид Шамилица Пшимахо Косокгун, Вассан–Гирей Джабагъигун, Айтек Намитокгун, Къадиржан Кафлигун ва цогидалги Кавказалъул диаспораялъул машгьурал гIадамалгун цадахъ гIуцIана «Шималияб Кавказалъул кумекалъулаб ва культурияб цолъи» («Kuzey Kafkasya Yardım ve Kültür Derneğı»). Гьеб гIуцIиялъе аслияб гIилла букIана КIиабилеб дунялалъул рагъдаса хадуб Турциялдаги гьениб бугеб Шималияб Кавказалъул диаспораялдаги кIудиял хиса–басиял ккей. ТIоцебесеб иргаялда гьел рукIана немцазул асирлъудаса хадур, Сталинил режималдасаги хIинкъун,  Кавказалде тIад руссинчIел цIиял  мугьажирзаби. МацIги хIалги лъаларел, лъалев чиги гьечIел гьел гIадамазе цIакъ захIмат букIана апараглъиялда цIияб гIумру гIуцIизеги чияр жамагIаталда жаниб  жидерго бакI батизеги. Гьеб гуребги, хIажат букIана мугьажирлъиялда гIураб цIияб гIелалъе тарбияги лъайги кьезе, гIолохъанал ясаздаги васаздаги Кавказалъул бахIарчияб тарихги, бечедаб культураги, умумазул камилаб гIамал-хасиятги малъизе ва гьезда гьеб бичIчIизабизе. Гьелъул мурадалда жамагIаталъ гIуцIун букIана «Кавказ» абураб журналги. Гьенир рахъулаан диаспораялъул ва Кавказалъул гIумруялъул батIи–батIиял темабаздасан хъварал макъалабиги, репортажалги, мугьажирзабазул ракIалдещвеялги, фольклориялгун адабиял асаралги ва гь.ц.
Заман анагIан Турциялда бугеб Кавказалъул диаспораялда цере гIумруялъ лъолел рукIана цIия–цIиял масъалабиги тIалабалги. Гьел тIалабазе кьолел жавабазул цояб хIисабалда букIана МухIамад–СагIид Шамилил пикруялда рекъон ва гьесул кIудияб хIаракаталдалъун I978 соналъ  Истамбулалда  рагьараб «Шамилил лъайкьеялъулаб ва культурияб фонд» («Şamil Eğitim ve Kültür Vakfı»). ХвезегIан гьабуна гьес гIахьаллъи гьеб фондалъул хIалтIулъ гьелъул нухмалъиялъул вакил хIисабалда.
МухІамад-СагІидил адабияб ирс
МухIамад–СагIид Шамилие цIакъ бокьулаан тIахьал цIализе ва гьес кидаго жигар бахъулаан цIалулеб жоялъул гъварилъуде ваккизе, гьелъул пикру бичIчIизе. «Гьебго жо букIунаан гьевгун гара-чIвари гьабулагоги-кинаб букIаниги лъугьа-бахъиналъул хIакъалъулъ ялъуни Кавказалъул тарихалда тIасан цо пуланаб жо диего мухIкан гьабизеян гьесие суал кьурабго, гьес байбихьулаан рагIа-ракьанде щун… жаваб кьезе ва цо хабар бицине анцIила щуго минут гIолеб бакIалда, унаан сагIатгин бащдаб заман…».
Пайда щиб, цIалудехун букIараб хIасраталда цадахъ гьесул букIинчIо жиндирго пикраби хъван загьир гьарулеб гъираги. Энциклопедияб лъайги, лъикIаб гIакълуги ва мантIикъги букIаниги гьесие бокьулароан хъвадаризе, къалам кодобе босизе. Амма кин букIаниги МухIамад–СагIидихъа хъван бахъана цо чанго тIехьги брошюраги: «Кавказалъул магIарулал» (Париж, I930.–франг мацI), «Кавказалъул вакиласул гара–чIвари» (Дамаск, I956.– гIараб мацI), «КъватIисел туркал ва социализм» (Истамбул, I97I.–турк мацI). Гьел гурелги, I998 соналъ Истамбулалда турк мацІалда басмаялда бахъана ЖахIпар Барласица данде гьабураб МухIамад–СагIидил публицистикиял макъалабазул «ЖугьутIазул дагIбаги Палестинаялъул проблемаги» абураб тIехьги.
Гьелдаго цадахъ гьесул гIемерал макъалабиги хъварал жалги рахъана Турциялъулги батIи-батIиял улкабазулги мажмугIаздаги, журналаздаги, газетаздаги. МухIамад–СагIид Шамилил букIана кутакалда бечедаб библиотека. Гьенире данде гьарун рукIана дунялалъул цо-цо мацIазда хъварал цIакъ къиматал тIахьал. Абизе ккола, тIабигIатияб сахлъиялъ гьесие рес кьолаан хIатта ункъого сон бараб мехалъгицин, цIороберал рачIого, тIахьал цIализе.
Гьесда эркенго лъалаан магIарул, гIараб, гIурус, ингилис, турк ва франг мацIал.
Хвей
1981 соналъ МухIамад–СагIид Шамил ана ХІежалде. Гьениб Зам–зам лъедухъ какие чурулаго, гьев, лъавудаса ун, гIодове речIана ва цIакъ захIматго бетIер бекана. КигIан квеш вугониги, СагIуди ГIарабистаналда хвезе бокьичIев МухIамад–СагIидица тIалаб гьабуна  жив  хехавун Истамбулалде вачине. Рокъове тIад вуссун гьес бана цо чанго къо ва 1981 соналъул 21 марталда Истамбулалъул больницаялда хвана.
Гьедин лъугIана Шамил имамасул васасул вас МухIамад–СагIидил рахIатхвараб, хIалуцараб, гIемерал лъугьа–бахъиназ бечед гьабураб  гIумру. Жинцаго жиндаго цебе лъураб кIудияб мурадалъе, анишалъе гIоло тIамураб гьеб гIумруялъ, гьаб дуниял тезегIан, цогидаб жоялде буссине течIо гьесул пикруги ракIги. Гьелъ батизе ккола МухIамад–СагIидил киданиги букIинчIеб я хъизан, я лъимал. Гьезде гьев регIунги вукIинчIо. Нахъе наслу течIого, дуниялалдаса ратIалъана гьесул кIиялго яцалги–Нажабатги Нажияги.
МухIамад–СагIид Шамил вукIана жиндир заманалъул инсан. Гьесул цIаралда сверухъ жеги руго хIакъикъиялги гьересиялги харбалги биценалги. Амма, кин батаниги, ватIан тун арал аза–азар мугьажирзабазулго гIадин, МухIамад–СагIид Шамилил гIумруги хIаракатги ккола Дагъистаналъул тарихалъул бутIалъун ва, цо рахъалдасан балагьун, цо коцотIа борцун, цо пикруялда хадур рилълъун,  гьезие къимат кьезе бегьуларо ва бажароларо.
Макар-Къазмаляр
Макар-Къазмаляр (Мака-Казмаляр, Макьар Къазмаяр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Гъачикь
Гъа́чикь — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Гьадири росулъ гъоркьо уна.
Ташкент (Турция)
Ташкент (Taşkent) — Турциялда бугеб шагьар.
Ташкент шагьар буго централияб Анатолиялъул къиблаяб рахъалдехун. Гьеб ккола гьебго цІаралда бугеб Кония илалда бугеб провинциялъул административияб центрлъун. Ташкент округалъул халкъалъул къадар бахуна 46.396 чиясде (2000 соналъул рикІкІеналда рекъон). Округалъул ракь ращалъула 468 км². Жибго шагьаралъул халкъалъул къадар — 10 779 чи.
Хунзахъ мухъ
Ху́нзахъ мухъ — Дагъистаналда гъорлӀ бугеб административиябгин территориалияб цвел ва мухъалъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи. Буго Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, Авариялъул централияб рахъалда, мухъалъул гӀурхъи цураб буго анкьго авар мухъалъулгун. Хунзахъ мухъ ккола аваразул мухъазул цояб ва гӀатӀилъиялъул рахъалъ гьезда гьоркьоб анцӀила кӀиабилеб, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб — 35-абилеб; мухъалъул гӀатӀилъи буго 551,91 квадратияб километр.
Тарихияб рахъалъ гьанжсеб Хунзахъ мухъалъул территория букӀана Авар пачалихъалъул центерлъун, Хунзахъ букӀана тахшагьарги. Хунзахъ мухъалъул ракӀилъун буго тарихияб болмухъ МагӀарухъ, гъорлӀе рачуна гьединго Хьиндаллъиялъул ва Нахъахьиндаллъиялъул территориязул бутӀабиги. Жибго Хунзахъ мухъ гӀуцӀана 1929 соналъул 3 юналда, букӀараб Хунзахъ кантуналъул бакӀалда.
Административияб планалда Хунзахъ мухъ бикьула къоло ункъго муниципалияб гӀуцӀиялде, гьезул 15-ялъул буго росдал боялъул статус, 9 буго жибго росу. Гьез гъорлӀе бачуна 61 чӀел-бакӀ, гьенирго гьоркьор мухъалъул анклавалги. Мухъалъул административияб марказ буго Хунзахъ.
Агьлулъиялъул къадаралъул рахъалъ Хунзахъ мухъ буго 29 бакӀалда, гьенив гӀумру гьабун вуго 33 019 чи; мухъалъул кьибилаб халкълъун ккола аварал. Кинабниги агьлулъи буго росдалаб. Мухъ ккола авар мацӀалъул шималияб тӀадкаламалъул хундерил сверел тӀибитӀараб ареаллъун.
Бугеб бакӀ
Хунзахъ мухъ буго Дагъистаналъул бакьулъ бутӀаялда, Авар ва ГӀандигӀоралъул жаниблъиязда гьоркьоб. МахӀачхъалаялдаса Хунзахъ мухъалде рачӀине буго 140 км.
Хунзахъ мухъалъул гурхъаби руго аваразул анкьго мухъалъулгун: шималияб рахъалда Бакълъул ва Унсоколо мухъалгун, бакъбаккуда Хьаргаби мухъгун, жанубияб бакъбаккул рахъалда Гъуниб жанубияб рахъалда Шамилил мухъалгун, бакътӀерхьуда ГӀахьвахъ ва Болъихъ мухъалгун.
Совет хӀукуматалъул заманалда
1921 Авар сверухълъи ана Дагъистаналъул АССР-алде гъорлъе.
1928 соналъул 22 ноябралда Дагъистаналъул АССР кантоназде бикьун, округал риххизаруна. Авар сверухълъиялъул гьабуна Хунзахъ кантон. 1929 соналъул 3 июналда Хунзахъ кантон хисизабуна Хунзахъ мухъалде
Демография
Хунзахъ мухъалъул халкъ ккола аварал.
Территориалияб гӀуцӀи
Административиябгин территориалияб гӀуцӀиялда жаниб Хунзахъ мухъалъ гъорлӀе рачуна росдал боял ва росаби. .
БакӀалъулаб жинцаго нухмалъи гьабиялда жаниб гьебго цӀар бугеб муниципалияб мухъалъ гъорлӀе бачуна росдал поселениялъул статус бугеб 24 муниципалияб гӀуцӀи, жал росдал боязе ва росабазе данде кколел.
Росаби
ЛъаратӀа мухъалда буго 61 росдалаб чӀел-бакӀ.
Хунзахъ мухъалъул хадусел росаби ккола анклаваллъун:
Машгьурал гӀадамал
Хунзахъ мухъалда гьарурал: