cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Билкан
Билкан (Balakən, 1991 соналде щвезегӀан Белокан) — Азарбижаналъул Билкан мухъалъул идараталъул марказ, КӀудияб Кавказ мугӀрузул хӀатӀакь Белакенчай гӀорул рагӀалда (Алазаналъул гӀаркьел), Евлах — Лагодехи нухда, Евлах маххул нухалдаса 178 км севергун-бакътӀерхьуда бугеб. Гьеб ккола Азарбижаналда гъоркь бугеб аваразул шагьарлъун.
Тарих
Билкан рехсон буго XII гӀасруялдаго, гьанир рукӀарал халкъал христианлъи диналде ахӀизе къеркьолев вукӀарав гуржиязул миссионер Пимен Блаженний сабаблъун.
Машгьурал бакӀал
Шагьаралда цӀунун буго XVII—XIX гӀасрабазул гӀажаибаб мажгит халатаб михӀмаргун. Музеялда ракӀарун руго гьаб икълималъул гӀадатиял кверзул махщалил тӀагӀелал, батӀи-батӀиял археологиялъул ракьулъ ратарал тӀагӀелалги.
Билканалда буго кӀудияб шагьаралъул парк 17,5 гектаралъул кӀодолъиялъул ва кварил нухгун.
Экономика
Шагьаралда руго гӀемерал заводал.
Билкан ккола 1985 соналда бараб Евлах-Билкан маххул нухлул ахирияб станциялъун.
6 июн
6-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 157-абилеб къо (високосниял сонаца 158-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 209 къо.
Дарада
Дарада (Дарада), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Хьаргаби росдадаса 12 км жанубгун-бакътІерхьул рахъалдехун ккола.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 217 чияс (97 бихьинчи ва 120 чІужугІадан). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.
7 июн
7-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 158-абилеб къо (високосниял сонаца 159-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 207 къо.
Чудулоб
Чудулоб ккола Закатала районалда Эхеди Тала жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Кукам жамагӀат
МагIарулазул 4 росдал цолалъараб жамагIат ккола гьаб: Кукам ( гIумру гьабула, 96% ккола аварал, 4% - падарал), Дартукъаз (, 100% магIарулал), ЦIумилухъ (, 79% магIарулал, 21% падарал), Чукак (, 100% магIарулал). Кукам тоцIебесеб нухалъ тарихалда рехсолеб буго ХVII гIасруялда. Амма хазахъазул (гуржиязул) тарихиял хъвай-хъвагIаязда рехсолеб буго Ганготи абураб росу ХII гIасруялда. Цо-цояз гьеб рикIкIуна гьеб Кукамлъун.
Россиялъул Федерациялъул икълимазул ракь (площадь)
Россиялъул Федерациялъул икълимазул сияхІ, ракьалъул кІодолъиялда рекъон тартибалда лъурал.
Ислам
Ислам (الإسلام - Аль-Ислам; ) - монотеизмалъулаб, ибрагьимияб гӀаламалъул дин. «Ислам»-абураб рагӀиялъул таржама гьабизе бегьула «мунго Аллагьасе мутӀигӀав гьави», «мутӀигӀлъи», (Аллагьасул къануназухъ) «гӀенекки». ГӀараб мацӀалда «ислам»-абураб рагӀи буго «сах-саламатго вукӀине», «хвасарлъизе», «цӀунун хутӀизе», «эркенав вукӀизе»-абурал рагӀабазул магӀна кьолеб سلم глаголалдасан лъугӀараб предметияб цӀар. ШаргӀияб терминологиялда ислам буго цохӀого-цо вугев Аллагьасда иман лъей, Гьесие мутӀигӀлъи, Гьес хӀарам гьабуралдаса инкар гьаби, Гьес хӀалал гьабураб -къабул гьаби; гьединго политеизмалдаса ва ширкалдаса камилаб инкар гьаби.
Тарихалда Исламалъе кьучӀ лъураб заман рикӀкӀуна VII гӀасру МухӀаммад аварагас дагӀват гьабизе байбихьараб мех. Амма Исламалъул гӀакъидаялда рекъон киналго цере рукӀарал аварагзаби ва расулал Муса авараг вукӀа, ГӀиса авараг вукӀа, рукӀана батӀи-батӀиял миллатазул, халкъазул гӀадамазухъе хӀакъаб дин - Исламги босун рачӀун, гьезда тавхӀид къабулабизе рачӀун. Амма заман унщинахъе, гӀадамаца жедехъе щвараб дин хисизабулеб букӀана, гӀемерал бидгӀаби журан, гьитӀинабги, кӀудиябги ширк гьабун, цӀидасан хъанчазе гьабулеб букӀараб лъагълъи-гӀибадат гьабизе лъугьун, тӀадежоялъе Мукъадасал тӀахьазда хиса-баси гьабун. МухӀаммадин абуни, гьев вуго Исламалъул ахирисев авараг, жиндихъ ТӀадегӀанас Къуръан вахӀью гьабурав.
Диналъул аслаби
Аллагьасул дин гIуцIун буго лъабго аслияб бутIаялдаса.
Иман
Иман – диналъул тIоцIебесеб аслу.
8 июн
8-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 159-абилеб къо (високосниял сонаца 160-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 206 къо.
Ислам
Ислам
Ислам – диналъул кIиабилеб аслу.
Ислам абураб рагIиялъул хIакъаб дин абураб магIнаги букIуна. Гьеб магIна босани гьелъ жанире рачуна иманалъул анлъабго рукнуги, исламалъул киналго аслабиги, тIолабго шаригIатги. Гьаниб нилъеца исламалъул хассаб магIнаялъул бицен гьабила.
Ислам гIуцIараб буго щуго аслуялдаса :
ИхIсан
ИхIсан – диналъул лъабабилеб аслу
Авар нуцалзабазул наслу
Нуцалзабазул наслу, Нуцабазул наслу букІана гьанжесеб Дагъистаналъул бакътІерхьуда букІараб Аваразул пачалихъалъе (XI–XIX гІ.) бетІерлъи гьабулел рукІаразул наслу. Гьезул тахшагьарлъун букІана цин ТІануси, хадуб Хунзахъ, жеги гІарабал рачІиналдего жиб букІараб
Сариралъул ханзабазда ва нуцалзабазда гьоркьоб бугеб хурхен
Сариралъул ханзабаздаги нуцалзабаздаги гьоркьоб букІараб бухьен бихьизе бегьула Сариралъулги Аланиялъул рукІарал гьоркьоблъабаздасан. Ибн Рустаца Х гІ. байбихьуда рехсарав Авар абураб цІар бугев Сариралъул ханасулги нартазул эпосалда рехсон вугев Ауар-ханасулги цІаразда гьоркьоб буго баянаб аналогия, гьенисан бачІунеб буго пикур Авар абулев бетІерги (нуцал) Сариралъул жинца аланиязул ханасул яс ячун вукІарав цІар лъаларев ханги цого гІадмал ругин абураб. Авар нуцалзабазда гьоркьоб тІибитІун рукІун руго жидер бачІин осетиязул мацІалдаса ругел цІарал. Мисалалъе ГІандуникІ абураб (гІемерисебни гьеб рикІунеб буго Андроникос (грек Ἀνδρόνικος), абураб цІаралдаса бачІараб бугин абун), рес бугеб жо буго, гьири мацІалъул æндан (æндан — чаран) абураб рагІудаса бачІун бати,  цогидаб цІар — Сиртан — гьединго лъугьараб батизе буго гьириязул мацІалдаса, нартазул эпосалда рехсон буго гьеб Сырдон, Ширдан хІисабалда.
Нуцалзабазул сияхІ
Лъаларел цогидал ханзаби
1837—1859 сс. — Хьундасеб Кавказалъул имаматалда гъоркьо уна.
1863 соналдаса нахъе Авар ханлъи Россиялда гъорлъе уна.
9 июн
9-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 160-абилеб къо (високосниял сонаца 161-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 205 къо.
Туркал-гӀусманиял
ГІусманиял — ГІусманиязул империялъул аслияб халкъалде абулеб букIараб цIар (1299—1923 сс.). ЦIар бачIана ГІусманиязул империялъул тIоцевесев султIанасул цIаралдасан.
ГӀаммаб икълимияб продукт
ГІаммаб икълимияб продукт (ГІИП) ккола — щибаб россиялъул икълимазул гIаммаб багьа-къадар бихьизабулеб, гьеб борцунеб роценлъун. Миллияб даражаялда ГІИП данде ккола гІаммаб миллияб продукталда.
Лагадухъ (Закатала район)
Лагадухъ ккола Закатала районалда Эхеди Тала жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Мурада
Мурада (Мурада), ккола Дагъистан пачалихъалъул Хьаргаби мухъалъул росу.
Туркал-гӀусманиял
Лъугьин
XI гІасруялда Азиялъул гIатIидал ракьал, гьансежеб Турциялъул ва Туркменистаналъул ракьалгун цадахъ, сельджуказул пачалихъалъул кверщаликье ккун рукIана. Малик султІанасул заманаялъ (1072—1092) туркал-сельджуказул ханлъиялъул гуч завалалде щун букIана достигло своего апогея; Маликида хадур рачIарал гьесул наслуялъул заманаялъ гьеб гучаб пачалихъ биххана ва цо букIаралъул лъугьана цо чанго гIиссинал пачалихъал, хадуб ккун бейликал абураб цIаралдалъун лъазе лъугьарал.
Мурада
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Хьаргаби росдадаса 10 км жанубгун-бакътІерхьул рахъалдехун ккола.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон, росулъ гІумру гьабулев вукІана 1560 чияс (696 бихьинчи ва 864 чІужугІадан). Цоккураб миллаталъул магІарул росу.
Туркал-гӀусманиял
Лъугьин
XIII гІасруялда Эртогърул-беясул бетIерлъиялда гъоркь букIараб, туркменазул алахъаздаса къватIибе ккезабураб тюрказул цо къавм — кайы — бачIана БакътIерхьул рахъалде ва чIей гьабуна ГьитІинаб Азиялда, ва гьениб гьез кумек гьабуна турказул бищун кIудияб пачалихъ - Кониялъул султІанаталъул султIан — ГIалауддин Кей-Кубадие Византиялъулгун гьес гьабулеб букIараб рагъулъ. Гьабураб кумекалъухъ баркалаялъул хIисабалда ГIалауддиница Эртогърулие кьуна Вифиния абулеб Анкараялда ва Бурсаялда гьоркьоб бугеб бакалда ракь (гьел шагьаралги гьечIого)...
БеретӀросу (Билкан район)
БеретIросу ккола Билкан районалда КIатIихъ жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
КӀогьориб росдал бо
КӀогьориб росдал бо  — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — КӀогьориб росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 38,39 км².
Гъизляралъул конякалъул завод
Гъизляралъул конякалъул завод — дуниял-гIаламалда цIар рагlараб, Гlурус пачалихъалъул коняк-гIаракъи гьабулеб завод. Гlурус пачалихъалда ругель щуго бищун кlудиял коньяк гьабулел заводазул цояб.
Россиялъул империя
XVIII векалъул кlиабилеб бащалъялдаса байбихьун, цIолбохъанлъиги ва чагъир бахъиги, Гъизляр ракьалда букlана магIишаталъул бетlерияб бутIалъун.
1880 соналъ, гуржиязул гIалимчи ва капиталист Давид Сараджашвилияс ричун росула Измировасухъаги, Аращевасухъаги ва Боровасухъаги Гъизляралда рукlарал гlисинал чагъир бахъулел цехал. Гьел цехалги цолъизарун Сараджашвилияс гlуцlцlула Гъизляралъул коньякалъул завод. Сараджашвилияс, тlолго Россиялъул империялда тlоцебе байбихьула цIолбол спирт кавказалъул мугlрузул миккил гъотlол гьабурал чирмакъолобахъги ккун коньяк гьабизе. Завод гІуцІараб сонлъун ккола 1885 сон. Гьеб соналъ Гъизляралдаса Москваялде босун бачIуна 236 гIеретI коньякалъул.
Дунялалъулго тlоцебесеб рагъ байбихьуда, Россиялъул империялда гьукъула спирт гъорлъ бугеб мехтизарулеб гьекъолеб жо. Гьелъ Гъизляралъул коньякалъул заводалда хIалтIи чIезабула.
СССР
1930 соналда байбихьула заводалъул хlалтlи рукlалиде ккезабизе. Гlемерал санал иналдего, байбихьула кIудияб ватIанияб рагъ. Рагъул фронталда аскIоса гIебеде бугеб Гъизляралъул коньякалъул завод гочизабула бащадаб Армениялде, бащадаб Гуржиялъе. Гъизляралъул завод хlалтlизе байбихьана 1947 соналда.
1940 соналъ байбихьула завод цlилъизабизе. Тlубараб 15 соналдасан, 1955 соналъ заводалъ къватIибе риччала цlиял коньякал ва «кизлярка» абураб цlар араб цlолбол гlаракъи.
Советияб заманаялъ, бащадаб бутlа заводалда биччараб коньякалъул битlулаан батlиял хьукуматазде.
ГIурус пачалихъ
1990 соналъ завод ижараялъе босун хlалтlизабула «Дагвиноялъ». Гъизляралда ва тlолабго Дагъистаналда коньякал гьаризе цlибил гlунгутlиялъ, заводалъ байбихьула цlибил босизе Испаниялдаса, бачIин бугел санаца Краснодаралъул ва Ставрополалъул ракьаздаса. 1998 соналъ заводалъе щвана французазул сертификат «коньяк» абураб гьекъолеб жо биччазе. Гьеб сертификат щвезегlан, заводалъ жидерго къай улкаялдаса къватIибе баччулаан «бренди» абураб цlаралда гъоркь.
1998 соналъ, чачаназул бандаялъул гIахьалаца викъула Гъизляралъул коньякалъул заводалъул нухмалъулев Владимир Григорьянцги ва гьесул хъизанги. 18 моцIалъ гьел рукlана чачанаца ясир гьарун. 2008 соналда заводалъул бетlерлъун ккана Евгений Дружинин абурав Гъизляр ракьалдаса чогърохъан. Гьесул нухмалъиялда гъоркь завод лъикlго цебе тlуна, пачалихъалъ чIезабураб роценалда заводалъ кьолеб магъало букlана бищунго кlудияб тlолабго Дагъистаналда. Гьебго соналъ заводалъе щвана изну Москваялъул Кремлалде жидерго къайи баччизе.
29 январь 2014 соналъ Дагъистаналъул вукlав бетlер Рамазан Гlабдулатlиповас лъазабуна Гъизляралъул коньякалъул завод приватизировать гьабизе кколин. Гьесул хlукму букlана завод учузаб багьаялдеги босун къажаразе хираго бичизе. 2014 соналъул август моцlалда Гlурус пачалихъалъул премьер-министр Дмитрий Медведевас буюрухъ гьабуна Гъизляралъул коньякалъул завод Дагъистаналъухъ нахъги босун федерациялъул бетlергьанаблъун гьабизе.
Заводалъ биччалеб мехтел
Гъизляралъул коньякалъул заводалъ гьарула батlи-батlиял коньякал ва цlолбол гlаракъи. Жакъа къоялде ккун, заводалъ къватlире риччала машгьурал коньякал: «Пётр Великий», «Пять звёздочек», «Три звёздочки», «Кизлярский праздничный», «Россия», «Багратион», «Дагъистан», «Гъизляр», «Лезгинка», «Император Всероссийский» ва «Сараджев». Гьединго заводалъ гьабула цlолбол гlаракъи «Гъизлярка».
СагӀтазул зона
СагӀтазул зона ккола юридикиял, коммерциял ва социалиял мурадазе цогояб стандартияб заман хӀалтӀизабулеб икълимлъи. СагӀтазул зонаби, билӀалӀе, рекъезарурал руго пачалихъазул ва гьезул субрикьиязул гӀорхъабазда, гӀицӀго халалъуда рекъон гурел, щай гурони цоцазулгун хурхен бугел мухъазе санагӀалъи букӀуна цого заман цӀунизе.
Киналго сагӀтазул зонаби баян гьарула UTC−12:00-ялдаса UTC + 14:00-де диапазоналда координабураб универсалияб заманалдаса (UTC) хисараб. Хисабазул гӀемерисеб букӀуна сагӀаталъул тӀубараб тарих, амма цо-цо зонабазда компенсация гьабула тӀадегияб 30 яги 45 минуталдалъун, мисалалъе, Гьиндустаналда, Жанубияб Австралиялда ва Непалалда.
Дагьалда рорхатал гӀеблъелазул цо-цо икълимлъабаз хӀалтӀизабула риидалил заман лъагӀалил цо бутӀаялъ, билӀахъе, бакӀалъул заманалде тӀаде цо сагӀат жубан иххдал ва риидал.
Сиясат
Сиясат ялъуниПоли́тика (πολιτική «пачалихъалъул хІалтІи-пиша») — пачалихъияб власталъул органазул ва гьезул хъулухъалда ругел гІадамазул хІалтІи пиша; ва гьединго жамгІияб гІумруялъул суалала ва лъугьа бахъинал, пачалихъалъул хІалтІиялда хурхарал. Сиясаталъул гІелмияб цІехІ-рех гьабула сиясатлъаялъул гІелмуялда жаниб.
Сиясаталъул системаби ва идеологиял
Жакъа къоялде лъалеб буго 20 сиясаталъул ва идеалогиялъу система:
11 июн
11-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 162-абилеб къо (високосниял сонаца 163-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 203 къо.
12 июнь
12-абилеб июнь — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 163-абилеб къо (високосниял сонаца 164-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 202 къо.
ЦӀедакь
ЦІеда́кь — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
Къелеса ГӀали
Къелеса ГIали
Гьединал гIалимзабаздаса щаклъи гьечIого кколаан бергьарав гIалим, кIудияв жамгIияв хIаракатчи, халкъалда гьоркьоб жиндир цIар машгьурав Къелеса ГIалиги.
Гьев гьавураб заманалъул тарих мухIканго лъазе кIвечIо, хIисаб гьабураб мехалъ гьеб кколеб буго гьижрияб тарихалъул 11-абилеб гIасруялъул байбихьи. Гьев гьавун вуго Къелдерил жамгIияталде гъорлъе унеб Ругъелда росулъ. ГIалил ин- суда цIар букIун буго ХIусен. ЧIахIиязул биценалда рекъон, ГIали гьитIинав гIолохъанчи вукIаго, гIагараб росуги тун, ун вуго гIелму тIалаб гьабизе ва, Дагъистаналъул гIемер росабалъе щун, доб заманаялъ машгьурал гIалимзабазда цеве цIалун вуго.
Армениял
ЦIамгIалал ялъуни эрмениял. Кавказ мугIрияталда гIумру гьабулеб миллат. Къадар 7 миллионалде бахула. Гьездасан 3 миллион ЦIамухъ (Эрменистан) хIукуматалда, хутIарал тIолабго дуниялалъул улкаязда тищ-тищун руго.
13 июн
13-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 164-абилеб къо (високосниял сонаца 165-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 201 къо.
Жоан Энрик Вивес-и-Сисилиа
Жоан Энрик Вивес-и-Сисилия (Joan Enric Vives i Sicília, гь. 1949 соналъул 24 июлалъ, Барселона, Испания) — испаниялъул гьатІанхъулухъчи, Уржелалъул архиепископ. Андорра пачалихъалъул кІиго бетІеразул цояв (Франсияялъул президентгун).
15 июн
15-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 166-абилеб къо (високоснияб соналъ — 167-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 199 къо.
2010-лел сонал
Ссылки
Monkey211092 (Monkey1992, Zaraza92):
14 июн
14-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 165-абилеб къо (високосниял сонаца 166-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 200 къо.
Гъизлярка
Гъизлярка — Дагъистаналъул шагьар Гъизляралда бахъулеб цIолбол гIаракъи. Гъизлярка къватlибе биччала Гъизляралъул коньякалъул заводалъ.
Тарих
Тlоцебе цIолбол гIаракъи Гъизляралда бахъизе байбихьана 1657 соналъ. 1731 соналдаса нахъе Гlурус пачалихъалда бахъараб пихъил мехтелалда абула гъизляралъул гlаракъи яги гъизлярка абун. Цlолбол гlаракъи гьабизе Гъизляралъул чогърохъабазда малъана Французаз. Гьеб гlаракъи бахъизе гlилалъун ккана квешаб хасияталъул чагъир. Чагъир гьекъолезе гъизлярка бокьана цlикlкlун ва гьелдаса нахъе гъизляралъул гlаракъи машгьурлъана тlолго дунялалда. Гъизлярка бахъизе хlалтlизабула ﻿багIараб тlерский абураб цlибил.
Чагlир-гlаракъи бахъулеб заводалъул нухмалъулев П. Н. Суровикинасул хlукмуялда рекъон, гъизлярка кlудиял къадаразда бахъизе байбихьана 1810-1815 сонаца. 1812 соналъул Ватlанияб рагъуе гlоло, хъвалеб буго Суровикинас, гьукъун букlанила къватIисел улкабаздаса чагъир баччизе. Гьелъие гlолон гъизляралъул гlаракъи машгьурлъана Гlурус пачалихъалда. Цоги гъизлярка машгьурлъиялъе гlилалъун ккана учузаб багьа батlиял улкаязул чагъиралде дандеккун.
«Чагъир бахъиялъул кьучl» абураб, 1897 соналъ хъвараб ﻿гIелмияб хIалтIул автор А. Е. Саломоновас бицунеб буго: «Кутакалда лъикlаб хасияталъул гlаракъи бахъулеб букlана Гъизляралда. Гъоркьияб Новгородалда ва тlолабго Гlурус пачалихъалда гьеб лъалаан "Гъизлярка" абун. Французазул гlаракъилде данде гьабизе бегьулеб мехтел букlана».
1893 соналъ тIолго дунялалъул цебе лъеялда, Америкаялъул шагьар Чикагоялда, гъизляркаялъе щвана мазгарул медал ва хlурматалъул грамота.
Адабияталда рехсей
Гlурусазул хъвадарухъан Никlолай Лесковас «Левша» абураб къисаялда рехсолеб буго гъизлярка: «''Платовас щибго абичlо пачаясда, жиндирго цIутIараб мегlер буртинаялъги бахчун, гьев ана рокъове. Хъулухъалъе тарав солдатасе гьес буюрухъ кьуна хъаба цlураб гъизлярка босеян. Гьекъон цо цlураб стакангун, буртинаги тlаде бачун хъванхъвадилаго кьижана...''».
17 июн
17-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 168-абилеб къо (високоснияб соналъ — 169-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 197 къо.
Лагадухъ
Лагадухъ:
19 июн
19-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 170-абилеб къо (високоснияб соналъ — 171-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 195 къо.
18 июн
18-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 169-абилеб къо (високоснияб соналъ — 170-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 196 къо.
Къурели муниципалитет
Ракьхъвай
Къварилъиб мухъ буго Лагадухъ мухъалъул (Лагадухъ район) бакътIерхьул рахъалда. Гьениб гIумру гьабула хъузхъуз, магIарулаз ва гьирияз.
ЦӀор
ЦIор ккола аваразул Кавказ Аслияб мицIиртун бакъдал рахъалда Алазан гIурул рагIалда бугеб тарихияб ракь. ЦIоралде гъорлъе уна Закатала, Билкан ва КахIиб районал. Авар мацIалда тIад хIалтIулей гIалимчIужу СагIидил ПатIиматица хъвалеб буго ЦIор рагIи цIер абураб рагIудасан кканин, ай цIорол мугIрузда нахъ бугеб ракь хIисабалда.
ХIалтIизабураб адабият
1. СагIидил ПатIимат. Авар мацIалъул закатала диалект. МахIачхъала, 2007 сон (гIурус мацIалда)
Лъим
Лъим (гьидрогеналъул оксид) — инорганикияб, токІкІараб (каркарараб), тагІамукъаб, махІ ва кьерго гьечІеб химикияб субстанция, жиб Ракьалъул гьидросфераялъул аслияб гІуцІунжоги ва киналниги чІагоялщинал организмазулги лъамалъиялъулги аслуги кколеб (билъунжо хІисабалда жиб бугеб). Лъеда гъорлъ я калориял, я органикиял регьунел субстанциял гьечІониги, гьеб чара гьечІого къваригІуна гІумруялъул лъалел киналниги формабазе.
Лъималъул молекула буго кӀиго водородалдасанги ва цо — кислородалдасанги лъугьараб жубай. Гьел атомал цоцазда рухьун руго ковалентияб бухьеналдалъун.
Стандартиял шартIазда гьеб букӀуна лъамияблъун, жиндир кьер(дагьаб къадаралда), махӀ ва тӀагӀам гӀечӀеб.
Агрегатиял хIалал
Агрегатиял хІалазда лъим букӀуна лъабго батӀияб:
Лъим тӀабигӀаталда
Дунялалъул океаналда жаниб уна 97,54 % ракьалда бугеб лъел, ракьуда гъоркь бугелъул (подземный) — 0,63 %, цӀорол гІусазул — 1,81 %, гӀоразул ва хӀоразул — 0,009 %, материкабазул цӀамІӀалал лъимазул — 0,007 %, атмосфераялъул — 0,001 %.
Лъамияб лъим букӀуна планетабазул спутниказул гъаталда гъоркь, цIикIкIун рес буго гьеб букIине Юпитер спутникалъул Европаялда букIине.
Гидрология
Гидроло́гия — лъималъул тӀабигӀат лъазабулеб гІелму.
Лъим гьекъей ва гьелъул квен гьаби
Чиясул гӀелалдаги цӀайалдаги балагьун инсанасул чорхолъ 50 % бахъараб 75 % щвезегӀан лъим букӀуна.
20 июн
20-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 171-абилеб къо (високоснияб соналъ — 172-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 194 къо.
Терек
Те́рек (თერგი Тэрги, Терк, Тэрч, Терк суу, Терк, Терек сув) — Шималияб Кавказалда бугеб гІор.
2020-лел сонал
2020-лел сонал — анцІсон, жинца 2020 - 2029 сонал жанире рачунеб.
РухІиял церехъаби
=== Машгьурал такъсирчагІи
БежтӀа участок
БежтІа участок — Жумгьурият Дагъистаналъул ЦІунтІа мухъалда «муниципалияб участок» статусгун бугеб муниципалияб гІуцІи.
Административияб центр — БежтІа росо.
Административияб бикьи
Мухъалда гъорлъе уна 5 муниципалияб гІуцІи:
21 июн
21-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 172-абилеб къо (високоснияб соналъ — 173-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 193 къо.
Ахъай-Отар
Ахъай-отар яги Ахъай — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Болъихъ мухъалъул росу, Бабаюрт мухъалъул ракьалда бугеб.
Ракьхъвай
Ахъай-отар буго Бабаюрт мухъалъул марказ Бабаюрталдасан шималгун-машрикъалъул рахъалда 6 км манзилалда, Бабаюрталъул каналалда аскӀоб.
ГІадамал
ЦӀунтӀал гуроги Болъихъ мухъалъул, гӀахьвалазул, бештӀасезул гӀадамалги руго гьенир гӀумру гьабулел. Киналго бусурабаби-суннитал.
Тарих
ЦӀунтӀа мухъалъул чагӀаз боцӀи хьихьиялъе гӀуцӀараб хъутан.
22 июн
22-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 173-абилеб къо (високоснияб соналъ — 174-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 192 къо.
Рутулал
Газалал ялъуни Рутулал, ай гьанже гIурус мацIалъ асар гьабун цо-цояз рутулалин абулеб миллат. Аваразулгун кидаго лъикIал бухьенал рукIарана газалазул. Газалаз аслияб къагIидаялъ гIумру гьабулеб буго Дагъистан жумхIурияталъул Газал (Рутул) районалда. Гьенир гьезул къадар бащдалдаса цIикIун (60%), ай вуго. Жеги Ахтиб районалда цо Хинав абураб росуги буго. Азарбижаналъул Нуха (Шеки) районалда анцIгогIанасеб росулъги тIиритIун руго. Къадар Нуха районалда газалазул 12-13 азаргоялде бахунин чIван-къотIун абизе кIола. НекIо аваразул КахIиб районалда газалазул жеги цо росу (Хирсаб) буго.
Колониализм
Колониализм — ккола цере тІурал пачалихъазул (метрополиязул) хутІараб дунялалда тІад гьабулеб кверщеллъиялъул система, жибги XVI–XX гІасрабазда букІараб.
Гьигьалъ
Гьигьа́лъ — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Колониализм
Колониалияб сиясат — ракьал рахъиялъул ва гьезул рагъулаб, сиясатаб ва экономикиял къагІидабаз экплуатация гьабиялъул сиясат. Аслияб къагІидаялда колониализмаялда эксплуатация гьабула цере рехсарал къІагІидабазда халкъазда, пачалихъазда ва гІемерисеб батІиял халкъал ругеь ракьалда тІад, жалги экономикаялъул рахъал метрополияздаса нахъе ккарал ругел.
Гьигьалъ
Гьигьалъ газ бачун буго.
2030-лел сонал
2030-лел сонал — анцІсон, жинца 2030 - 2039 сонал жанире рачунеб.
РухІиял церехъаби
=== Машгьурал такъсирчагІи
23 июн
23-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 174-абилеб къо (високоснияб соналъ — 175-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 191 къо.
МуртазагӀали МухӀамадов атӀ-ТӀелекьий
'МуртазагIали МухIаммадов  — исламалъул гIалимчи шафигIи мазгьабалъул, мударрис, шаригIаталъул гIелмабазул доктор.
РикIкIулев вукIана кIудияв гIалимчи гIадин. Хъвана ва басмаялда рахъана кIудиял къадаразда исламиял тIахьал. Дарсал кьолев вукIана Исламалъул факультеталда,Имам Шамилил цIаралда бугеб исламияб университеталда,Гъизилюрт шагьаралда, ва исламалъул факультеталда, Мухаммад Аш-ШафигIиясул цIаралда бугеб исламияб университеталда, МахIачхъала шагьаралда,. Гьеб гуребги, дарсал кьолел рук1ана  Дамаск шагьаралъул мажгитазда Абу Нур ва АР-Рифаи, гIарабиязеги, къватIир ругел хIукуматаздаса рачIарал гIадамазеги. Тарихалде ана,Дагъистаналъул тIоцевесев ва цо вугев шаригIаталъул гIелмабазул доктор гIадин, ва гьединго тIолалго цере СССРАЛДА гъорлъ рукIарал хIукуматаздаги.ГIумруялдаса ватIалъана,2009 соналъул,3 октябрялъул къоялъ,Гъизилюрт  мухъалъул ЦIияб-ЧIикIаб росдада аскIов.
Къорода росдал бо
Къорода росдал бо  — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — Къорода росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 54,27 км².
Обама, Барак
Бара́к ХІуссе́йн Оба́ма гьитІинав (Barack Hussein Obama II — гьанже вугев (20 январалдасан 2009 соналъул) 44-лев президент Америкалъул Цолъарал Штатазул.Дунялалъулго Нобелил премиялъул лауреат 2009 соналда.
Лагадухъ район
Лагадухъ район Хъизихъ ялъуни Гуржистан хIукуматалде гъорлъе уна.
Ракьхъвай
Алазан гIурул мекъаб рагIалдасан Кавказ Аслияб мицIиралде швезегIан руго районалъул ракьал. Лагадухъ районалъул бакъбаккул рахъалда Азарбижаналъул Билкан район, бакътIерхьул рахъалда Хъазахъ хIукуматалъул Къварилъиб район ккола.
Миллияб рикьи
ТIолабго районалда гIумру гьабула. Аваразул къадар районалда де бахуна. Хъазахъазул къадар 35 азарго, гьириязул – 1 азарго ва падаразулгун къажаразул 8 азаргоялде бахулеб буго.
Путин, Владимирил Владимир
Влади́мир Пу́тин (Владимир Владимирович Путин, 7 октобер, 1952, Ленинград, СССР) — россиялъулав пачалихъияв, сиясияв ва рагъулав хъулухъчи. ГьабсагӀат вугев Россиялъул Федерациялъул президент, Государственный Совет Россиялъул Федерациялъул пачалихъияб шураялъул вакил ва Россиялъул Федерациялъул ЯргъидгӀуцӀарал къуватазул бетӀерав нухмалъулев 2012 соналъул 7 маялдаса. Цеве вукӀана президентасул хъулухъалда 2000 соналъул 7 маялдаса 2008 соналъул 7 маялде, гьединго вукӀана 1999–2000 ва 2008–2012 соназда Россиялъул Федерациялъул хӀукуматалъул вакиласул хъулухъалда
Шагьадат
Шагьадат — цо гурони гьечIев, вати тIадав Аллагьасда божи ва МухІаммад авараг  Аллагьас халкъалде дин босун витIарав илчи вукIиналда божи. Гьединго шагьада абураб рагIи бачIуна шагьид абураб магIнаялдаги, ай диналъе гIоло къеркьо хварав чи абураб.
Къокъаб куцалда шагьадаталъул магIна бачIуна гьадин: «Дица нугІлъи гьабула ракІ чІун, лъан, хІакълъунго жиндие лагълъи гьабизе кколеб щибго гьечІоян, цо вати тІадав Аллагь гурого, ва дица нугIлъи гьабула, хIакълъунго МухІаммад  — Аллагьасул халкъалда дин малъизе витIарав авараг вукIиналда». ШигIияз битIулеб шагьадат батIа бахъула суннияз битIулелдаса, тIаде жубараб «ва ГIалийюн Валийю Ллагь» - абураб рагIиялъ, ай "ва дица нугIлъи гьабула ГIали Аллагьасул вали вукIиналда" - абураб. Шагьадат битIи ккола инсанас исламияб дин босиялъе бищун аслияб шартIлъун. Исламалда жаниб шагьадат битIарав чиясул би тIей хIарамаб буго.
Исламалъул рукну
Шагьадат рикIкIуна тIоцебесеб ва аслияб рукнулъун исламалъул щуябго рукнуялдаса (бл. исламалъул щуябго рукну). Гьелда жаниб буго исламалъул кIиябго аслияб тIадкъай, ТIадегIанав Аллагь цо гьави (тавхІид) ва МухІаммад авараг Аллагьасул халкъалде витIарав чапар вукIиналда божи. Бусурбабаз шагьадат битIула, гIемераб бакIалда ва къойида жаниб чанго нусго нухалъ. ГIага-шагарго гьеб букIуна щибаб дугIаялъулъ.
Шагьадаталъул магІна
Къокъаб куцалда шагьадаталъул магIна бачIуна гьадин: «Дица нугІлъи гьабула, Аллагь тун батIияв жиндие лагълъи гьабулеб жо гьечIо ва дица нугIлъи гьабула, МухІаммад  — Аллагьасул авараг вукIиналда». Цодагь гIатIидго ва камилго гьелъул магIна бачIуна гьадин: «Дица нугІлъи гьабула ракІ чІун, лъан, хІакълъунго жиндие лагълъи гьабизе кколеб щибго гьечІоян, цо вати тІадав Аллагь гурого, ва дица нугIлъи гьабула, хIакълъунго МухІаммад  — Аллагьасул халкъалда дин малъизе ва кинабниги инсаният къоселалъул бецIлъиялдаса исламалъул нуралде тIоритIизе витIарав авараг вукIиналда»
Ислам боси
Капурав чи исламалде вачIине кканани, бищун цебе гьесда тIадаб буго шагьадат битIизе. Шагьадат битIилалда цебе бараб какги, ккурал кIалалги, гьабураб кинаб бугониги исламалъ тIад къарал гIибадаталги, капурав чиясдаса къабул гьаруларо. Гьелдалъун бичIчIула, хIакълъунго шагьадат букIин, исламалъул чIахIиял рукнабаздаса цояблъун ва гьезул аслулъун.
24 июн
24-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 175-абилеб къо (високоснияб соналъ — 176-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 190 къо.
ХъахӀабросо
Бекьилъ росугун цадахъ гьеб гъорлъе уна ХъахІабросо росдал администрациялде.
Гьеб ккола росдал советалъул центрлъун 1921 ) соналдасан байбихьун.
Дагъистаналда бищунго цӀикӀкӀун лъалеб бакӀлъун лъугьун буго ХъахӀабросу. Гьенив гьавуна ва гӀуна магӀарул адабияталъул классик рокьул гӀащикъ МахӀмуд. Гьениб буго цоцазде шапаниги кӀиго гӀишкъул тӀегь данде щвечӀеб некӀсияб Бекьилъ – пачаясул полковник ХӀассан-Ханил нус Муил ватӀан, гьелда цун аскӀоб буго гӀарацгӀан бацӀцӀадаб лъим бецӀцӀулеб ва кӀиго иццул лъим тӀатӀала чваханиги гъорлъе жубачӀеб, Муил чилайдул гъалал чанги гъорлъ ччурал росдал лъар.
Тарих
Гьеб букІана (ХIХ гІасруялъ) росдал жамгІияталъул центрлъун.
Жидерго росдада гьединаб цӀар лъеялъул хӀакъалъулъ хъахӀабросдерица бицала гьадинаб къиса. Гьанже росу бугеб бакӀалда рукӀун руго гӀатӀидал ва ризал рохьал. Гьенив вачӀарав ХъахӀавилан абулев чияс жиндирго кули гьабун буго. Гьелда ХъахӀасул кули абун абулаанила. Хадуб гьениб гӀагардехун рукӀарал Щулалъул гохӀ абулеб росулъа гӀадамалги гочун, рачӀун гьез гьениб жидеего росу барабила. Гьелда цӀарги ХъахӀабросуйилан тун буго.
ТӀоцебе росу ккураб заманги гьелъие кьучӀ тӀамурал гӀадамалги лъазе кӀолеб гьечӀо. Амма росулъ ратулел археологиялъулал лъалкӀаз бицуна росу цӀакъго некӀсияб заманалда ккураб букӀин. ТӀоцебе росу букӀун буго Шулалъул гохӀ абулеб бакӀалда. Унго-унголъунги тӀаде кӀанцӀулездаса цӀунизе щулалъаби ругеб бакӀ букӀун буго гьеб, гьабсагӀаталдаги гьеб гьединаб буго. ТӀабигӀат берцинаб расалъиялда гӀумру гьабулезул цебегоялдаса нахъего аслияб магӀишат гӀи-боцӀухъанлъи ва хурухъанлъи букӀана. Доб заманаялда гьезул рукӀа-рахъин ва культура цӀакъго нахъе ккараб букӀун буго.
Жиндир кутакал рагъал ккечӀониги ва бодулъ цӀар тӀибитӀарал гӀадамал жаниса рахъинчӀониги Кавказалъул рагъул соназда цо рахъалда хутӀичӀо ХъахӀабросуги. Дагъистаналъул цогидал росабазулго гӀадаб рагъулги кьалулги махӀ бахъараб букӀана гьеб росдалги къисмат. Амма доб заманалъул хъвай-хъвагӀаязда, гӀелмиял хӀалтӀабазулъ, ракӀалде щвеязулъ ХъахӀабросдалги цӀар батулеб букӀинчӀо. Киса-кибего дандчӀвалеб букӀана Ахкент абун. ЛъарагӀ мацӀалда гьеб рагӀул магӀнаги ккола «ХъахӀабросу» абураб. Буго жакъаги Буйнакск районалда Ахкент (ХъахӀабросу) росу. Дол церегосел хъвай-хъвагӀаяздаги киса-кибего рехсолеб буго Ахкент росу. Гьеб букӀине ккола нилъер ХъахӀабросу, чияр цӀаралде гъоркье ккараб.
Амма ХъахӀабросдерил гӀадамаз гӀахьаллъи гьабуна 1914 соналда букӀараб ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъда. ГӀурус пачаяс армиялда хъулухъ гьабулезе цӀикӀкӀараб гӀарац кьолеб бугиланги рагӀун, гьенире Россия цӀунун рагъизе ун руго ГӀабдулвахӀид, ХӀанза, ИсхӀакъ абулел гӀадамал, гьезда цадахъго поэт МахӀмудги. Армиялда хъулухъ гьабулел соназда хъварал ругин абулеб бугелъулха МахӀмудица «Почтовой кагътиде керенги чучун», «Марям» гӀадал гӀатӀидго магӀарулазда гьоркьор машгьурал асарал. ХъахӀабросдерица бицуна пачаясул армиялда хъулухъ гьабунилан къавулъ батӀияб хис-бас ккечӀин гьезул абун.
Совет власталъе гӀоло къеркьолел соназда ва къватӀисел улкабазул интервентазде данде рагъ гьабулеб заманалда хъахӀабросдерил гӀадамазги щулаго рахъ ккун букӀана большевиказул. Гьеб заманалда МахӀач Дахадаевасул отрядалда гьоркьор рагъулел рукӀана багӀарал партизанал ХӀасанханов Ражаб, ХӀажиев ГӀалихӀажи, ХӀусейнов ГӀабдула ва МахӀмудги. МахӀмуд вукӀана МахӀачил бухьенчи. Гьев МахӀачил тӀадкъаял тӀуразарулаго цо нухалъ ХӀоцоса Нажмудинил бандаз ккунгицин вукӀана. ХъахӀабросулъ букӀун буго МахӀачил цо отрядалъул рагъулаб штабги.
ХъахӀабросдал тарихалда бакӀ ккола ва гьеб бечед гьабула магӀарулазул цӀар рагӀарав поэт МахӀмудил творчествоялъ. МахӀмудил кучӀдул лъала ва рокьула гӀицӀго магӀарулазе гуребги Дагъистаналъул цогидал миллатазеги. ГӀурусазул кӀудияв гӀалимчи профессор Жирковас гьадин хъвалеб буго МахӀмудил ХӀакъалъулъ: «ГӀурус поэзиялда жаниб Пушкиница кинаб бакӀ кколеб букӀараб батаниги, гьединаб бакӀ ккола Дагъистаналъул поэзиялда жаниб МахӀмудицаги»,- абун. Поэт Н. Тихоновас абуна МахӀмуд Кавказалъул Блок вугилан. МахӀмудил кучӀдул гӀурус мацӀалда руссинарун къватӀире риччана Э. Капиевас.
МахӀмудил творчествоялда аслияб бакӀ ккола лирикаялъ, дол соназдаго гьес тӀадегӀанаб къимат кьун кӀодо гьаюлей йикӀана магӀарул чӀужугӀадан. БичӀчӀулеб жо, сверухъ кколел ругел лъугьа-бахъиназги поэтасе асар гьабичӀого толароан. Дагъистаналъул мугӀрузда гьес хъвана «Гьаб бурангун лъугьа, дунял лъухъазе» абураб кечӀ. Гьениб МахӀмудица магӀарулал ахӀулел рукӀана бечедазде данде жидерго талихӀаб ва эркенаб гӀумроялъе гӀоло къеркьезе. ХъахӀабросдерица кӀодо гьавуна жидерго вас. Росулъ гьесие лъун буго памятник, хабада абуни зонода къвалги бан, чӀарай магӀарулалъул образалда скульптор А. Сариджаца гьабураб зани, жидерго колхозалда лъун буго гьесул цӀар, зама-заманалда ХъахӀабросулъ тӀоритӀула МахӀмудил къоял.
Жеги къоабилел соназул ахиралдаго ХъахӀабросулъ рагьун букӀана медпункт. Гьенив тӀоцевесев учительлъун хӀалтӀулев вукӀана ХӀариколоса Сулейманов Наби. Гьелдаса хадуб 1934 соналда гӀаммаб лъай кьеялъул школаги рагьана.
1936 соналда байбихьана ХъахӀабросулъ колхозияб багъа-бачари. Байбихьуда коллективияб магӀишат цӀакъго мискинаб букӀана. Абизе бегьула дол соназда гьезул букӀарабгӀанасеб бечелъи жакъа ХъахӀабросдерил щивасул азбаралда батулин. Амма дагь-дагьккун сонал анагӀан цебетӀей лъугьана колхозалда, киналго гьелда сверухъ гъункана ва гъеж гурун хӀалтӀана производство щула гьабизелъун. ХӀалтӀул гуреб мацӀ лъаларел чагӀи ругилан абула хъахӀабросдерида. ГӀемерал рукӀана дол соназда росулъ колхозиял церехъаби. Масала: гьединавлъун вукӀана 1937 соналда ДАССралъул Верховный Советалде районалдасан тӀоцевесев депутатлъун вищун вукӀарав Зубаиров Муса, Ленинил орден босарай ва гӀемерал соназ гӀачиязе хъулухъ гьабун фермаялда хӀалтӀарай доярка Лабазанова Зугьра ва гӀемерал цогидалги. Жакъасеб гьаб захӀматияб ахӀвал-хӀалалдаги колхозчагӀаз жидерго коллективияб магӀишат цӀунун буго ва ракьалъеги гӀи-боцӀиялъеги хъулухъ гьабула киналго цадахъ рахъун.
ВатӀаналде тӀаде хӀинхъи ккарал 1941-1945 рагъул соназда ХъахӀабросулъа фронталде ана 42 гӀолохъанчи. Гьезул ичӀгояв гурони тӀад руссинчӀо. Берлиналде щвезегӀан рагъулаб нух нахъа тана Чупанов МухӀамадица. Гьесул бахӀарчиялъе нугӀлъи гьабулел чанго орденги ва медалги рукӀана гьесул. Тушманасда тӀад бергьенлъиги босун росулъе тӀад руссана Ражабов Лабазан, ГӀалиев ГӀумар, ГӀабдулаев ХӀасан гӀадал рагъухъаби.
Дол соназда хъахӀабросдерица тылалдаги рукӀун кумек гьабулеб букӀана фронталъе. Гьез кьуна гӀарацги, хинаб ретӀел-хьитги, росдал магӀишаталъул продуктабиги, гьел ана оборонаялъул щулалъаби гьаризе республикаялъул батӀи-батӀиял бакӀазде хӀалтӀизе.
Улкаялъ рагъуца лъурал ругънал сах гьарулел соназда хъахӀабросдерицаги хӀаракатаб хӀалтӀи гьабуна жидерго росу гӀуцӀиялъе, росдал гӀадамал кинабго рахъалъ хьараллъун рукӀинариялъе, рукӀарахъиналъул культура берцин гьабиялъе. Общественнияб производствоялъулаб гӀуцӀарухъанлъиялда хъахӀабросдерица церехун галаби тӀамуна.
ГӀемерал соназ росдаеги ва росдал магӀишат цебетӀеялъеги бетӀерлъи гьабуна Дадаев ДарбишмухӀамад, Сулейманов МухӀамад, Лабазанов ГӀабдула гӀадал гӀуцӀарихъанлъиялъул ишалъе гьунарги махшелги бугел гьалмагъзабаз. Ункъоабилел соназда МахӀмудил цӀар лъураб колхоз республикаялъул церетӀурал магӀишатазул кьерда чӀезабун букӀана гьелъул председатель ХӀажиева Разиятица. Гьей йикӀана Дагъистаналда колхозалъе бетӀерлъи гьабулей кӀиабилей чӀужугӀадан.
Гьанже ХъахӀабросдерил жидерго руго гӀалимзабиги, республикаялъул батӀи-батӀиял бакӀазда хӀалтӀулел махщел бугел специалисталги. Дагъистаналъул медицинаялъул институталда кӀудияв преподовательлъун вуго гӀелмабазул кандидат ГӀалискандиев ГӀабдурахӀман. Экономистасул тӀадегӀанаб лъай буго ХӀасанов МухӀамадил. Амма магӀарулазда гьев лъала МахӀмудил творчествоялъул хӀасратав пропагандист хӀисабалда. Гьев кколаМахӀмудил фондалъул правлениялъул председатель. Гьесул битӀахъегояб жигаралдалъун къватӀире риччана МахӀмудил кучӀдузул ва гьев лъалезул ракӀалде щвеязул тӀахьал, кибего рагӀизабун кӀодо гьабуна ХъахӀабросулъа МахӀмуд гьавуралдаса 120 сон тӀубай, росулъ цӀи гьабуна поэтасул музей.
ХъахӀабросдерил бицунеб бугелъул, бицен гьабизе ккола гьелда цун аскӀобехун бугеб Бекьилъ росдалги. МахӀмудил хӀасраталда рокьи ккарай Муил ватӀанин аби гуреб, гьеб росдал хӀакъалъулъ нахъе цӀунараб тарих гьечӀо, жакъа гьениб цо чанго мина гуреб хутӀунги гьечӀо. гьеб росу цӀунун хутӀунгутӀиялъе аслияб гӀиллалъун ккола 1944 соналда бекь Чачаналде хӀалалъ гочинари. 1956 соналда Чачаналдаса нахъе рачӀунаго гьел умумузул некӀсияб бакӀалдеги тӀад руссинчӀого Хасавюрт шагьаралда чӀана ва жакъаги гьентр руго. НекӀсияб Бекьилъ хутӀана гӀицӀго умумазул хабалаби. Гьениб буго МахӀмудил йокьулей Муил хабалги. Зама-заманалда ХъахӀабросулъе – МахӀмудил ВатӀаналде щварал гьалбал щвезе уна Муил хабадеги.
Лъабкъоабилел соназул ахиралда чӀаго вукӀана Муил гӀагарав чи Бекьилъа Албуриев ИсупхӀажияв. ГӀумруялъул ригь арав чи вукӀаниги ИсупхӀажияв вукӀана МахӀмудил творчествоги бокьулев, хӀал кӀун гӀадамазда гьоркьор гьесул кучӀдулги тӀоритӀизарулев ва гьел кучӀдул жиндицагоги ахӀулев чи. ИсупхӀажияс жинцагоги гьарулаан кучӀдул. Гьес абулаан жиндир заманалда рукӀарал чагӀи МахӀмудги Муиги рукӀаралани, жинца гьей Муи къан ккун гъежгун МахӀмудие кьелаанилан.
Цо нухалъ гьалбалгун цадахъ Бекьилъе щвараб мехалда ИсупхӀажияв вукӀана нижеда цадахъ бекьдерил хабалалъе Муил хоб бихьизабизе вилълъунев чи. Нижеда цадахъ гьениве унилан бекьдерил руччабаз гьесде рикӀкӀунареб чӀегӀераб-хъахӀаб жо толеб букӀинчӀо. «Кин мун, яцалъул вас, нечоларев МахӀмутӀил чукъа-рахханги бачун Муил хабатӀе ине» абулеб букӀана гьез. Гьезухъ гӀенеккулев вукӀинчӀо ИсупхӀажияв. «ХвезегӀан МахӀмутӀицаги течин, хабалалъ хӀалхьи нужецаги тоге гьелъие» абулеб букӀана бекьдерил руччабаз нижедеги семулаго. ИсупхӀажияс абуна бекьдерие гьабсагӀаталдаги бокьуларила МахӀмутӀилги Муилги гьоркьоблъиялъул бицине абун.
Нижгун цадахъ сапаралда вукӀарав магӀарулазул цо цевегосев поэтас ИсупхӀажиясда щибго ургъичӀого абуна МахӀмуд чӀвараб мехалда Муица гьабураб магӀуцин гьечӀодайин хутӀун абун. «Бекьилъ гӀадат гьечӀо чӀагояз хваразухъ гурони, хвараз чӀагоязухъ магӀу гьабулеб» - ян абуна ИсупхӀажияс. Киналго цадахъ рукӀаразе кеп щвана. Дов поэтаста лъалеб гьечӀоан Бекьилъа МахӀмутӀил йокьулей ХӀасанова Муи 1917 соналда хварайлъи. Гьелъул кӀиго васасги ясалъги гӀумру гьабулеб буго Хасавюрт шагьаралда. Муил вакьадасде абулеб букӀун буго Кудали ХӀасан абун. Гьедин абиялъе гӀилла букӀун буго ХӀасан гьанжесеб Гъуниб районалъул Кудали росулъ гӀараб гӀелмуялъе цӀалулев вукӀин.
ХъахӀабросулъ вуго гӀемерал соназ жив росдал культура-лъай кьеялъул учреждениябазда хӀалтӀарав, гьанже хӀалхьуда вугев, ГӀисаев МухӀамад. Гьес гӀемераб хӀалтӀи гьабуна росулъ ва районалда культура – лъай кьеялъул хӀалтӀи цебетӀезабиялъе. БитӀахъего гьеб ишалъе вижарав гӀадав чи вукӀана гьев жиндирго заманаялда. Гьанже жиндирго махщел гьес лъималазухъеги кьун буго. Дагъистаналъул культпросвет училище лъугӀарай яс Кавсарат хӀалтӀулей йиго росдал библиотекаялда, вас МухӀамадрасул абуни культураялъулгун рекӀелгъей гӀуцӀиялъул централда заведуюшийлъун.
Росдал тарихиял бакІал
МахІмудие памятник.
КІиго хоб:
25 июн
25-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 176-абилеб къо (високоснияб соналъ — 177-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 189 къо.
Твиттер
Твиттер (Twitter  — «чІичІидизе», «пещтІезе», «гаргадизе») — ккола 140 хІарпалде щвезегІан хъварал гІисинал кагътал халкъалъе загьир гьабизе кІолеб жамгІияб хурхенлъун. Гьеб хъулухъ хІалтІизаби ккола чІобогояблъун.
Черкесия
Черкесия — Шималияб Кавказалда бугеб хӀукумат.
Гьималаял
Гьимала́ял (हिमालयः, «гІазабазул рукӀел», Himalayas) — Ракьалда бугеб бищун борхатаб мугӀрузул система. Гьималаял руго Тибеталъул тӀалъиялдаги (шималалда) ва Гьиндалъулгин Гангалъул лъарагӀалда (жанубалда) гьоркьоб. ЦӀакъ загьираб буго климатияб ва тӀабигӀияб гӀурхъи Гьоркьохъеб Азиялъул мугӀрузулал салул авлахъаздаги Жанубияб Азиялъул тропикияб ландшафталдаги гьоркьоб.
Гьималаял руго Гьиндустаналъулги, Непалалъулги, Тибеталъул автономияб мухъалъулги (Китай), Пакистаналъулги, Бутаналъулги, Миянмаялъулги территориялда. Гьималаязул мугӀрул ракьаналъ ккола гьединго Бангладешалъул бищун шималияб бутӀаги.
Гьоркьохъеб ва Жанубияб Азиялъул гӀурхъи цураб бакӀалда Гьималаязул мугӀрузулаб системаялъул буго 2900-ялдаса цӀикӀкӀун км халалъиялде ва гӀага-шагарго 350 км гӀеблъуде. ГӀатӀилъи буго гӀага-шагарго 650 аз. км². Балазул гьоркьохъеб борхалъи буго гӀага-шагарго 6 км, бищун борхатаб буго 8848 м  — Джомолунгма (Эверест). Гьениб буго 10 микьазартӀогь — мугӀрул, ралъдал гьумералдаса борхалъи жидер 8000-идаса арал. Гьималаязул бакътӀерхьул балаздаса шималиябгин бакътӀерхьудехун буго цоги цӀакъ борхатаб мугӀрузулаб система  — Каракорум.
Гьималаязда гӀумру гьабун бугеб халкъалъул аслияб пиша буго хурул магӀишат, климаталъ чо чанго гурони тӀоролазул навгӀал, картошка ва цо-цо цогидал пастӀадулал гурони гӀезаризе рес кьоларо. Хурзал руго гьетӀарал кьерзабахъ гьарун.
География
Гьиндалъулгин Гангалъул лъарагӀалда тӀаде Гьималаял къулун руго лъабго хӀокӀлъун, гьез гӀуцӀула Сивалик мугӀрул (Церегьималаял), ГьитӀинал Гьималаял (Пир-Панджал, Дхаоладхар и другие балал) ва гьездаса ратӀаго ругел жаниблъаби (Катманду расалъи, Кашмиралъул расалъи ва цогидалги), КӀудиял Гьималаял, жал Ассамалъул, Непалалъул, Кумоан ва Пенджабалъул Гьималаязде рикьулел.
Ралъдал гьумералдасаи борхалъи 8 км бугел тӀогьаз гӀуцӀула КӀудиял Гьималаял, бищун гӀодобегӀан ругел мугӀрул габурлъаби руго 4-ялдаса цӀикӀкӀун километраялъул борхалъуда. КӀудиял Гьималаязе сипатал руго альпияб тайпаялъул балал, кӀудиял борхалъиялъулал контрастал, гучаб цӀеркъай (гӀатӀилъи буго 33 азаргоялдаса цӀикӀкӀун км²). Бакъбаккуласа гьеб мугӀрул-щобалъе гӀурхъилъун буго Брагьмапутраялъул расалъи, бакътӀерхьудаса — Гьиндалъул (гьел гучал гӀораз лъабабго рахъалдасан къан буго киналниги мугӀрузулаб система). Гьималаязул бищун ахирисеб шималиябгин бакътӀерхьул тӀогь буго Нанга-Парбат (8126 м), бакъбаккул — Намджагбарва (7782 м).
ГьитӀинал Гьималаязул тӀогьазул гьоркьохъеб борхалъи бахуна 2,4 километраялде, ва цохӀо бакътерхьул рахъалда ралъдал гьумералдаса борхалъи буго 4 км.
23 апрель
23-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 113-абилеб къо (високоснияб соналъ — 114-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 252 къо.
Гьималаял
География
Бищун гьитӀинаб мугӀрул-щоб, Сивалик, буго Брагьмапутраялдаса Гьиндалде щвезегӀан кинабниги мугӀрул системаялда цадахъ, гьелъул борхалъи кибниги гьечӀо 2 километраялдаса цӀикӀкӀара.
Гьималаяздаса байбихьула Жанубияб Азиялъул аслия гӀорал — Гьинд, Ганг, Брагьмапутра.
Геология
Гьималаял аслияб къагІидалъ лъугьун руго олигоценалъуллъабил периодалда, альпазулаб орогенезалъул заманалда. Гьедин, гьел ккола дандеккун гІолохъанал мугІрул, жал шималалде кутаклъулел цоцада хадур цокІалал балазгун рорхалъабаз гІуцІарал. Жанубиял мугІрул ракьанал гІуцІун руго аслияб къагІидаялъ хъируялдалъ иваконгломератаз, кьучІал гъулдул ва сверухъ зона — гнейсаз, кристалликиял шистаз, чарангьечІабаз, филлитаз ва магматикиялги метаморфикиялги минералаз. Регионалъе сипатаб буго ракьазул эрозия, жиб сабаблъун эхере ралагьарал хъитІалги ва ччукІелалги лъугьунеб.
Бищун рорхатал мугІрул
Гьималаязда буго дунялалъул 14-ялдаса 10 микьазартІогь — жидер борхалъи 8 километраялдаса/8 азал метраялдаса цІикІарал мугІрул.
25 апрель
25-абилеб Апрел — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 115-абилеб къо (високоснияб соналъ — 116-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 250 къо.
26 июн
26-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 177-абилеб къо (високоснияб соналъ — 178-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 188 къо.
XXI гӀасру
XXI гІасру — ккола григорианияб календаралъул 2001 соналъул 1 январалдаса 2100 соналъул 31 декабралде щвезегІан бугеб заман.
Гъази-Гъумухъ гъойсу
Гъази-Гъумухъ гъойсу — Дагъистаналда бугеб гIор.
Аргентина
Аргентина (испанозу "República Argentina")-Америкаялда бугеб хIукумат (ЖумхIурият Аргентина). Аргентина-мичку дуньялозу улка. Аргентина гIорхъода руго Бразилия, Боливия, Парагвай ве Уругвай. Буэнос-Айрес-аргентинозу тахшагьар. Аргентинозу байрахъ-зудукяраб, кIахаб, зудукяраб.09.07.1816-эркенаб улка от Испании. Валюта-песо. Президент-Кристина Киршнер.
28 июн
28-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 179-абилеб къо (високоснияб соналъ — 180-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 186 къо.
МухӀаммад Амин
МухIаммад Амин (Асиялав) (гӀурус мацӀалда Мухаммад-Амин, 1818 Гьонода росулъ, ГIуриб, Дагъистан — 1901 Туркия - Бурса), Имам Шамилил Наиб ва вакил Черкесиялъул имам. Хвана Туркиялъул Бурса шагьаралда гьениб буго досул зиярат.
27 июн
27-абилеб июн — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 178-абилеб къо (високоснияб соналъ — 179-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 187 къо.
XX гӀасру
XX гІасру — ккола григорианияб календаралъул 1901 соналъул 1 январалдаса 2000 соналъул 31 декабралде щвезегІан букІараб заман.
КӀудияв ГӀумахан
Авар нуцаллъиялъул тахиде ГӀумахан вачӀана 12 яги 13 сон бараб гӀужалда, Хубаялъул хан ПатагӀалилгун къотӀи гьабулаго чияца рекӀкӀ гьабун жиндир эмен МухӀаммад-нуцала IV чӀван хадув. .
КӀудияв ГӀумаханил заманалда Аварское нуцаллъиялъул гӀурхъаби гӀатӀилъана аваразул эркенал боял цолъизариялдалъунги, .|group=к}}, сверун ругел территориял мутӀигӀ гьариялдалъунги. .
КӀудияв ГӀумахание магъало кьолаан гуржиязул пача II ГьерекӀлица, Дербенталъул ханлъиялъ, Хубаялъул ханлъиялъ, Бакуялъул ханлъиялъ, Ширваналъул ханлъияялъ, Шекиялъул ханлъиялъ, Ахалсихъ пашаясги. Гьезда гуребги, магъало тӀад лъун букӀана Гъарабагъалъул ханлъиялдаги, Тушетиялдаги, чачаназдаги. . Гьесие мутӀигӀаб букӀана ЧӀарахъ республикаги.
Биография
Гьесул эмен вукIун вуго МухӀамад-нуцал IV, эбел –  Хайдакъуцуми ХанмухIамадил яс Баху. МухIамаднуцалица Баху ячун Йиго Хайдакъалъул ханзаби Надиршагьасдаса тIурун Хунзахъе рачIараб мехалъ. 1741–1743 соназ магIарулаз авалияб кьабгIен швезабун буго «дунялго жиндасан хIинкьулеб» Надирида. Надирица 1742 соналда Хунзахъе ритIун рачIун руго Сурхайханги Хаспулатшамхалги. Гьез абун буго: «Надирииа гьарулеб буго жиндихъе гъоркь – лъалие цо чанго чи кьеян, жив гьелдаса хадув Дагъистаналдаса нахъе инила». МухIамаднуцалица жаваб кьун буго: «Дица гIадамалги кьеларо. Надирида данде тIарамагъадисеб гамачIги багъизабила», – ян.
ГI. Бакихановас хъвалеб буго:.
1774 соналъ гьезул рецIел босизе арав МухIамаднуцал рекIкI гьабун чIван вуго ФатагIали–ханасул чадпралда жанив. ГIумаханасда тIаса гьитIинго ун буго инсул кваркьи. Гьев гьитIииго кIудияв гIун вуго, 15 сон байдал. гьесне гьабун буго хвалчен бухьи – вас гIеялъул байрам. ГIумаханас дагьал чагIиги цадахъ рачун сверун (С.55) буго кинабго улка, щун вую киналго кIудиял ро – сабалъе. Гьев рещтIунев вукIун вуго мажгиталда. Гьес магIарулазул росабалъ абулеб букIун буго: «Дун вуго нужер росдал гьобол. Нужеда лъала дида тIад бугеб налъи, дица рецIел босизе ккола ФатагIалиханасдаса дир инсулги, имгIаласулги, вацгIаласулги, цойги гьезда цадахъ чIварал гIагаразулги. Нужеца кумек кьечIони, дида гьеб босизе кIоларо», – ян. ГIумаханас церехъабазе, гIалимзабазе кьолел рукIун руго сайгъатал. Гьес абулеб букIун буго: «ГIадамасе сайгъат къохьое нах гIадинаб жо буго. Инсан гьелъ тамах гьавулаян».