cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ГӀаймакиса Абубакар
Абубакар-хIажиясул асарал ва библиотека
ВагIзабазул нилъее кIвар буго тарихиял документал хIисабалдаги. ТIадехунги бицухъе, гьел хъвазе байбихьун батизе ккола XVIII гIасруялъул тIоцебесеб бащалъуда. Ва вагIзабазда жаниб бицунелъухъ гIенеккараб мехалъ, нилъеда бичIчIула гьеб заманалда, киналалиго жеги нилъеда лъаларел гIиллабазе гIоло, МагIарухъ цIакъго заг1иплъун букIин. Щай къватIисан гьабулеб зулму-хIал гьечIеб заманалда гьедигIан цIакъ гIамал-хасият хун, рухIияб дунял жагъаллъун халкъ лъугьун букIараб? Гьелъие гIиллалъун букIун батизе ккола жанисеб ахIвал-хIал. ГьабсагIат гьелъие жаваб гьечIо. Амма нилъеда ракIчIун абизе кIола Абубакар-хIажиясул заманалъул гIалимзабазул рухIияб ирс лъазабизе рес щварабго, гьезул заманаялъ квералъ хъварал тIахьазул тIанчазул рагIаллъабазда гьарурал яги жидецаго жалго бетIергьанлъун гьарулел хъвай-хъвагIаял цIаларал, гьел данде ракIарун, гьезул хIасил гьабураб мехалъ, гьелъие жаваб батизе кколин. Гьениб хасго кIвар кьезе ккола Къудукьа Мусаласул, Кудалиса ХIасанил ва цогидалги гьезул заманалъул гIалимзабазул гьунаралъул ирсалде. МагIарул церехъабаз, гIалимзабаз халкъ диналде, шаргIалде бачине гьабулеб хIаракатчилъи хIакъикъаталда халат бахъана кIудиял имамзабазул заманалде, ГъазимухIамад имамасул хIаракатчилъи байбихьараб мехалде щвезегIан. Гьеб мехалдаги тIадецуй гьечIого, бичIчIи гIун халкъ диналде буссун букIинчIо, жамаг1аталда жаниб гIамал-хасияталъулъ чороклъи, ричча-рихъантей букIана. ТIадехун рехсохъе, годекIабахъ букIараб тIасан рорчIи, гьалмагьир жеги тIагIун букIинчIо. Бицен буго ГъазимухIамад имамасул заманалъул байбихьуда гендерил годекIаниб тIад тIажуги гьечIого, гIавратги цебе рехун гIодов чIун вукIарав херав чиясе тIилил гIадлу гьабиялъул, гьекъел-мехтелалъул, бечедазул зулмучилъиялъул, кIигьумерчилъиялъул, хъахIбалъи-зинаялъул. Имамзабазул ишазул байбихьиялъ Дагъистаналда гIемерисел бакIазда шаригIатги билълъанхъизабун, рес щвана бусурбан дин хIалтIизабизе.
Бихьулеб букIахъе рес буго абизе Абубакар-хIажиясги гьесул заманалъул диниял хIаракатчагIазги кьучI лъунин XIX гIасруялъ ккарал тарихиял лъугьа-бахъиназе. Дин цIунизе, шаригIат билълъанхъизабизе ккеялъул гьезул хитIабазул ахIи рагIана гъваридаб динияб лъай щварал, Абубакар-хIажиясулги гьесул васасул вас СагIидилги мадрасалда цIаларал, тавакалал, исламияб дин цIуни ватIан цIуниялда бухьинабизе лъарал ва кIварал гучаб гIолохъанаб гIелалда, рукIинесел имамзабазда.
Динияб хIаракатчилъиялъулги, вагIзабазулги, магІарул мацІ цебетIезабиялъулги рахъалъ бицине рагIи гIоларебгIан кIудияб кIвар буго Абубакар-хIажиясул магIарулазул тарихалъе, маданияталъе ва адабияталъе. РакIбацIцIадго тIолабго гIумру кьуна гьес бусурбан дин цIуниялъе, гьелдаса руссарал гьелде руссинариялъе. ВагIзабиги, гьесул хIаракатчилъиялъул цо бутIа буго. ВагIзабаз рагьана захIматал жалазул бицине, рекIел хIал, гIакълу, пикру загьир гьабизе магIарул мацIалъул бугеб бажари.
ГIалимчиясул кIудияб гьунарлъун букIана гIарабазул гIелмияб терминология маг1арул мац1алде жанибе бачин ва гьеб, гьелъул къануназда рекъезабун, х1алт1изаби. Гьелдалъун бечелъана маг1арулазул калам гуребги, миллияб культураги, адабиятги, асарал хъваялъул х1албихьиги.
Хвел
Абубакар-хIажияв хвана 1791 соналда, 80 соналъул ригьалде вахарав чи. Гьев вукъун вуго гьерекIдерил хабалахъ жиндирго васакIо СагIидида аскIов. Гьесул зонода хъван буго гьадин: «Шайих, гIарип, ХIажи Абубакар гьавуна ГIаймакив, гьижра гьабун, гIумру гьабулев вукIана ГьаракIунив, къурайши насабалъул, хвана 1205 с. (1791 с.)».
Би
Би (лат. sanguis) — гӀадамасул, гьединго батIи-батIиял хIайваназулги, лага-черхалъул  жанислъи: багIараб кьералъул лъамалъи. Чиясул чорхолъ биялъул ккола 6,5-7%. Би чиясулги, гIемерисел хIайваназулги букIуна биялъул клеткаби- эритрацитазда букIулеб белок - гемоглобиналъул - багIараб кьералъул, амма цо-цо гьитIичазул (гIурус. молюски) ва хIатIарикьалазул (гIурус. членистоногие), биялда жаниб гемоцеанин букIиялъ, хъахIилаб кьералъул букIула буго.
Г
Г, г (цӀар: гэ) — ункъабилеб хӀарп киналниги славян ва цогидал гӀемерисел кириллиял алифбаязул. басрияб славян азбукаялда гьелъул цӀар буго «», килисадулаб славян мацӀалда — «глаголь», ай «абизе». Кириллицаялда гьел\ъул сипат буго ва тархазулаб магӀна буо 3, глаголицаялда —  ва тархазулаб магӀана буго 4. Кириллияю форма лӀугьараб буго бетӀераб грек гамма (Γ) хӀарпалдаса, глаголияб лӀугьанилан рикӀкӀуна яги грек мухъил гаммаялъул хеххъваяб къагӀидаялдаса яги дандекколеб семияб хъвай-хъвагӀиялъул хӀарпалдаса.
Авар алипбаялда Г буго ункъабилеб хӀарплъун. ==
Гъоркьколоб
Гъоркьколоб — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, КъахӀиб росдал боялде гъорлӀе унеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 9 км-ялъ жанубиябгин бакъбаккудехун.
Михъал
Михъал (латиназул мацӀалда mustacium) — гӀадамасул лага-черх.
4 Декабр
4-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 338-абилеб къо (високоснияб соналъ — 339-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 27 къо.
Габур
Габур (латиназул мацӀалда Collum) — гӀадамасул лага-черх.
Чилиял
Чилиял (Chilenos) Чили бугеб миллат. Къадар 18 миллионалде бахула.
ГӀункӀрукь
ГӀункӀрукь (латиназул мацӀалда articulatio cubiti) — гӀадамасул лага-черх.
Тасмалуб
Тасмалуб жамагIаталде гъорлъе уна жибго Тасмалуб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
5 Декабр
5-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 339-абилеб къо (високоснияб соналъ - 340-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 26 къо.
ХӀатӀихинкӀ
ХӀатӀихинкӀ СукӀалаби (латиназул мацӀалда malleolus) — гӀадамасул лага-черх.
Сура Ан-Нас
Сура букІана рештІун Маккаялда ва гьелда жаниб буго 6 аят. Гьеб сура жаниб буго 20 рагІал ва 80 хІарпал.
Ан-Нас буго Къуръаналъул ахирияб сура.
Толиби
Толиби жамагIаталде гъорлъе уна жибго Толиби росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Миякьуб
Миякьуб — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Гьеб буго Сулахъ гІорул хІорчІалил рагІалда, Гъизилюрт шагьаралдаса 25 км къиблаяб рахъалдехун, НахъбакІ мухъалъул гІорхъода.
Халкъалъул къадар
ГІицІго магІарул миллаталдасан гІуцІараб росу.
ТӀул
ТӀул (латиназул мацӀалда iecur) — гӀадамасул лага-черх.
Нерв
Нерв (латиназул мацӀалда nervus) — гӀадамасул лага-черх.
Цолъарал ГӀараб Имаратал
ГIарабазул Цолъарал Имаратал къокъго ГIЦИ — ккола Азиялда бугеб гӀарабазул пачалихъ.
7 Декабр
7-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 341-абилеб къо (високоснияб соналъ - 342-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 24 къо.
Бидурихь
Бидурихь (латиназул мацӀалда vena) — гӀадамасул лага-черх.
Халатала (КахӀиб район)
Халатала ккола КахIиб районалда Халатала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Хъипчахъ
Хъипчахъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго Хъипчахъ росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
ТӀонтӀро
ТӀонтӀро (латиназул мацӀалда ephelis) — гӀадамасул лага-черх.
ЦӀепелиб
ЦIепелиб жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЦIепелиб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
8 Декабр
8-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 342-абилеб къо (високоснияб соналъ - 343-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 23 къо.
Нилъалзул хӀама
Нилъалзул хӀама яги Чанагъ (латиназул мацӀалда gnathus) — гӀадамасул лага-черх.
Болъихъ росдал бо
Болъихъ росдал бо  — Дагъистаналъул Болъихъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна лъабго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Болъихъ росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 50.69 км².
ЦӀоронуб
ЦIоронуб жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЦIоронуб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Доналд Трамп
Доналд Трамп (Donald Trump) — гьанже вугев (2017 соналъул) Америкалъул Цолъарал Штатазул 45-лев президент.
9 Декабр
9-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 343-абилеб къо (високоснияб соналъ — 344-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 22 къо.
Дагъистан (маданиябгун-лъай кьеялъул центр)
Маданиябгун-Лъай кьеялъул Центр Дагъистан , къокъ. МЛЪЦД — ккола икълималъулаб жамгӀияб гӀуцӀи, Санкт-Петербургалда дагъистаниязул цолъи, Василевасул чІинкІиллъиялда бищун кӀудияб как балеб рукъ.
Тарих
Санкт-Петербургалда руго 40-70 азарго дагъистанияв. 2000 соналъул байбихьуда дагъистанияз Санкт-Петербургалда рагьана цо чанго как балеб рукъ. Хадубккун, дингун-лъай кьеялда гІадамал данде гьаризе, Санкт-Петербугалъул бусурбабазе цо бакІалда, цадахъ рухІияб лъай щвезе ва авар мацӀги маданиятги цӀунизе кканани цо бакІ чара гьечІого къваригІунеблъун букІиндал, центр рагьизе ккана. Гьелъул хІасилалда рагьана Дагъистан абун цІар бугеб Маданиябгун-Лъай кьеялъул Центр, гьел цере рехсарал пикраби тІоразаризелъун.
Мина
ЛъикӀаб берцинаб лъабтӀалаяб мина бан буго.
ТӀоцебесеб этажалда буго как балеб рукъ. Гьениб щибаб къойил рала фаризаял какал, Рузман, ТаравихӀ, гьединго РабигІул-Аввал моцӀалъ гьарула мавлидал. Гьениб 500 чиясе бакӀ буго.
2-абилеб этаж буго руччабазе (гьенибе нух буго аслияб залалъуса, ва къватӀноса). Рузман къо ва Байрам къо - бихьинаца как базе буго. Гьединго гьениб буго лъималазул рукъ, 20 чиясе кинотеатр.
3-абилеб этажалда малъула мацӀал: ГІурус мацІ, Ингилис мацІ, ГІараб мацІ, ва Дагъистаналъул халкъиял мацӀал. Гьединго гьениб малъула республикаялъул тарихги, маданиятги, лъималада малъула кулинарияб маххщел, рукъалъул магӀишат бачине, ва диналъул гӀадаталги.
Как балеб рокъое нух азбаралъуса буго.
Централда буго кинотеатр, библиотека, классал.
ХӀаракатчилъи
Дагъистаналъул ГӀолохъабазул Содружествоялъ гӀемер гьарула лекциял, конкурсал,  ва Санкт-Петербургалъул гӀолохъабазул данделъиялги.
Как балеб рокъоб рала киналго фаризаял ва суннатал какал. Щибаб лъагӀелалъ, РабигІул-Аввал моцалъ гьарула мавлидал. Рамазан моцалъ рогьалил как ахӀилалде кванала (Сухур), ва маркӀачӀул как ахӀун хадуб кӀал бичӀчӀала (Ифтар), гьединго ТаравихӀ какалги рала.
Централъул руччабазул данделъиялъ гьарула гӀемерал дандчӀваял, мавлидал, лъайгун хис-бас гьабула.
Санкт-Петербургалда «Ассалам» газета тӀобитӀула централъул кумекалдалъун.
Щуланиб росдал бо
Щуланиб росдал бо  — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — Щуланиб росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 15,19 км².
Иран
Ира́н, 1979 соналдаса нахъе Исла́мияб Респу́блика Ира́н ( — Джомхури́-йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н), 1935 соналда цебе гьединго Па́рс — Цебесеб Азиялда бугеб пачалихъ. Тахшагьар — Тегьран.
БакътӀерхьуда гӀорхъи уна ГӀиракъгун, шималгун-бакътӀерхьуда — Азарбижан, Армения ва Турциягун, шималалдаса — Туркменистангун, бакъбаккуда — Афгъанистан ва Пакистангун. Шималалдаса Ираналъул гӀорхъи чурула Каспий ралъадалъ, жунубалдаса — Гьинд океаналъул Парс ва ГӀуман заливаца.
ГӀемерал гӀасрабаца гьаб пачалихъалъул Машрикъалъул регионалда цӀцӀикӀкӀарасаб асар букӀана, амма жакъаги Иран жиндир ГІЖПялда (БББ) балагьун исламияб гӀаламалда ункъабилеб экономика ва БакътӀерхьул Азиялда (Турциялдаса хадуб ) кӀиабилеб экономикалъун ккола. Гьеб гурони, технологиял церетӀеялъул рахъалдаса Иран ккола регионалда бищун церетӀурал пачалихъаздаса. Гьединго Ираналъул ракь буго Евразиялъего стратегикияб рахъалдаса кӀвар бугеб регионалда ва пачалихъалъухъ чӀахӀиял нарталъул ва тӀабигӀияб газалъул запасал руго.
Парсал, азарбижанал, курдал ва лурал ккола Ираналъул бищун чӀахӀиял халкъаллъун.
Этимология
Жакъасеб Ираналъул цӀар «Ирɒ́н» кьучӀ босула цин гьалдаса  хадуб гьалдаса Airyāna, ай, гьеб ккола некӀсиял индогун-ираназул цӀаралдаса «arya» бачӀараб рагӀи. Гьеб ккола «Арияб пачалихъ»-абураб магӀна кьолеб прилагательное яги «Ариязул пачалихъ»-абун бугеб генетив, гьаб калимаялдаса кьучӀ босулеб airyanam dahyunam — «Ариязул пачалихъал».
Тарих
Ираналъул хӀукуматияб тарих рикӀкӀуна дунялалда бищунго некӀсияздасан, хъвай-хъвагӀаяздалъун гьелъул заман бахула 5 азарсонида. Гьелъул ракьалда, Хузестаналда, тӀоцебесеб Элам хӀукумат гӀуцӀана нелъер эраялдаса цебе III азарсонида. Дариил I заманалда Парс империя тӀибитӀана Юнаналдаса ва Киренаикалдаса бахъун Гьинд ва Тарим гӀоразда щвезегӀан. Иран, тӀолго жиндир хъвай-хъвагӀиялъул тарихалда жаниб жиб Парс-абун лъалеб, 2 азар соналъ букӀана дунялалъул бищун цӀцӀикӀкӀараб асар бугеб сиясияб ва маданияб марказлъун. ГӀемар гӀасрабаца батӀераб динлъун гьениб букӀана зартуштияб дин. XVI гӀасруялда Ираналъул хӀукуматияб динлъун лъугӀана ислам.
НекӀсияб Иран
Ираналъул территориялда гӀадамал рагъарана гочизе цӀакъ некӀояб заманаялъ (бал. Зарзий культура). Н. э. цебе I азарсоналъ ираниял миллатал гьеб ракьалда цӀцӀикӀкараселлъун лъугӀана. Цо-цо къавмал (парсал, мидиял, бактриял, парфиял) Иранияб тӀалъиялъул бакътӀерхьул рахъалда чӀана; балучал ана бакъбаккул рахъалда ва ГӀуман заливалъул рагӀаллъуда.
ТӀоцебесеб къуватаб иранияб пачалихъ ХӀамаданалда (Экбатана) жиндир тахшагьаргун Мидиялъул ханлъи букӀана ва гьеб гӀуцӀараб заман ккола н. э. цебесеб VIII гӀасруялъул ахир — VII гӀасруялъул байбихьи. Мидиязе кӀвана жедер кверщалихъ тӀолго бакътӀерхьул Иран ва цо-цо бакъбаккул ракьалги рачизе. Бабиланиялгун цадахъ гьез Ассириялъул империя щущах бана, Месопотамия ва Урартуги бахъана.
Ахаманишал
Н. э. цебе 553 соналда Аншаналъул ва Парсалъул Ахаманишазул тухумалдаса жив кколев хан, гӀолохъанав Кураш мидиязда данде рагъ лъазабун вахъула. Курашица Экбатана кодо босула ва живго Мидиялъул ва Парсалъул ханлъун лъазавула. Мидиязул Иштувегу ханин абуни гьеб заманалъ асирлъун ккола, амма хадув эркен гьавула ва цо останалъул бетӀерлъун тола. Жинда н. э. цебе 529 соналъ хвел щвелалде КӀудияв Курашица II Ахаманишазул империя ва Бакьулъралъадлъиялдаса ва Анатолиялдаса байбихьун Сырдариялда щун БакътӀерхьул Азия жиндир кверщелалде гъорлъ бачула. Гьелда цебе, н. э. цебе 546 соналъ, Курашица Парсалда жиндирго ханлъиялъул тахшагьар гӀуцӀула — Пасаргадал, гьенивго гьев хун хадув вукъула. Курашил вас Камбизица II инсул империялъул ракьал Мисралда ва ХӀабашиялда щун гӀатӀид гьарула.
Камбиз хведал ва гьелдаса хадуб ханасул рокъор лъугӀарал чӀваял ва кьалазул хӀасилалда, ханлъуда вачӀула Дарий Гистасп.
Парфия ва Сасанидал
Македонияв Александр хун хадув н. э. цебе 323 соналда гьесул империя бикь-бикьана чанго батӀа-батӀаял пачалихъазда. Гьанжесеб Ираналъул цӀикӀарасеб территория ккана Селевкиязул кверщалихъ, амма дагьаб хадуб парфяназул хан Митридат I цӀиял ракьал рахъизе гӀоло гьужумал гьаризе байбихьана ва Персиягун Мавараннагьр жиндирго пачалихъалда жанир рачана.
Нилъер эраялда цебе 92 соналда Парфиялдаги Рималдаги гьоркьоб гӀорхъи бикьана Евфрат гӀоралъул русло ккун, амма румал кватичӀого парфянал магърибиял сатрапиязда тӀад гьужум гьабуна ва парфияца къезе гьаруна. Гьеб гьужумалъе жаваб хӀисабалда парфянаца гьабураб чабхъадул хӀасилалда Левант ва Анатолия бахъана румазухъан, амма хадур Марк Антонийил бояца цӀидасан Евфрат гӀоралъул рагӀалда нахъе реххана. Гьелдаса хадуб Парфиялда цоялдаса хадуб цояб ккун гражданлъиялъул рагъал тӀоритӀана Рималъ парфиназдаги греказдаги гьоркьоб питна бекьиялъул хӀасилалда.
224 соналъ Ардашир Папакан абурав, Парсалда бугеб Хейр шагьаралъул бетӀерасул васас, парфян хан Артабан IV боги гъурун кӀиабилеб Персиялъул империя гӀуцӀула — Ираншагьр («Ариязул ханлъи») абун цӀарги лъола гьеб пачалихъалда, гьелъул тахшагьарги Фирузабадалда тола, живгоги цӀияб Сасаниязул династиялъул кьучӀ лъуравчилъунги вахъула. Гьеб заманалда арстократиялъул ва зартуштиял рухӀаниязул асар ва къуват цӀикӀуна, цогидал дин ккурал чагӀазе квалквал гьабула. Административияб реформа тӀобитӀана. Сасанияца румалгун ва Марказияб Азиялдаса кочевникалгун рагъал гьарула.
Аслиял шагьарал
Ираналъул халкъалъул 67,5 % гӀумру гьабула шагьаразда. 2030-абилеб соналда гьеб къадар 80 % бахине рес буго. Бищун кӀудияб шагьаралда — Тегьраналда гӀумру гьабула 8,7 млн чияс (ва 14 млн шагьаралъул агломерациялда). Тегьраналда бакӀарун буго пачалихъалъул бащадаса цӀцӀикӀкӀараб промышленнияб къуват, гьени гьоркього уна — автомобилазул, электронияб, яргъил, химикияб ва кванил производство. КӀиабилеб бищун кӀудияб шагьар ккола — Машгьад, гьеб буго шигӀияз мукъадасаблъун рикӀкӀунеб шагьар.
Халкъалъул къадар бихьизабуралдаса цӀцӀикӀкӀун бугел шагьарал:
Ираналъул администрияб бикьи
Ираналъул аслияб администрияб бикьи ккола останал ( — ostān; гӀ. къ. — استانﻫﺎ — ostānhā), гьел рикьула шагьрестаназда, ва хадур гьелги жедер иргаялда  — бахшазда. ГӀадатияб къагӀидаялда останалъул бищун кӀудияб шагьар рикӀкӀула гьелъул тахшагьарлъун ( — markaz). Жиб-жиб останалде губернаторас (остандарица — استاندار) бетӀерлъи гьабула. Иран бикьула 31 останалда:
Халкъ
1950—1990-абилел соназ пачалихъалда букІана демографиияб кьвагьи. 1979 соналдаса бахъун 2006 соналде щвезегІан халкъалъул къадар кІицІул цІцІикІкІана ва бахана 70 495 782 чиясда, цинги 2011 соналъ — 75 149 669 чиясдаги. Амма 1990-абилел соназ лъимергьаби лъалаго дагьлъана ва наслаби гІезариялъул даражаялдасаги гъоркье ккана. ТІолго лъимергьабиялъул коэффициент — 1,87 (наслаби гІезариялъе букІине ккола 2,15). Халкъалъул 61% цІцІикІкІараб процент гІадамзул буго 30 сон тІубачІеб гІелалъул (май 2009). Лъайбосиялъул даража бахула 84 %, урбанизация — 71 %.
Дин
ГӀемерисел ираниял руго бесурманал. Халкъалъул 85 % — ккола шигӀиял (хӀукуматияб дин). ГӀиракъ, Азарбижан ва БахӀрейн пачалихъалгун, Иран ккола шӀигӀияб халкъалъул процент бащадасан цӀцӀикӀкӀараб бугеб пачалихъаздаса, амма, «Вилаят Факигь» абураб хӀукуматияб доктринаялда рекъон хӀукуматалъул сиясат шигӀизмалда тӀад гӀуцӀун гьечӀо. Къум шагьар рикӀкӀула шигӀизмалъул марказлъун. Гьенир руго гӀемер диниял университетал ва семинариял. Машгьадалда буго шигӀиязе цӀакъ кӀвар бугеб Имам Резал зиярат.
Cунниязул къадар расмияб информациялда рекъон буго 9 %, амма цогидал баяназда рекъон гьезул къадар хӀатта 20% бахулеб батула. Христианазул къадар ккола 4 %.
ХутӀараб 2 % жанир уна бахаял, мандеял, индусал, изидал, зартуштиял, иудеял. Ахирисеб кӀиго расмияб къагӀидаялъ хӀукуматалъ рикӀкӀула ва къануналъ цӀунула.
Транспорт
Ираналда буго кваранрахъалъулаб транспорт иналъул къагӀида (рул квегӀиса).
Маданият
Казиятал: «Кейгьан», «ИттилагӀат».
Телерадиокьей: «Press TV», «Исламияб Республика Ираналъул Гьаракь»
Информагентстваби: ИРНА (IRNA), ИСНА (ISNA), FARS
Гожо
Гожо (латиназул мацӀалда Dens caninus, Dentes canini) — гӀадамасул лага-черх.
Чинар
Чинар жамагIаталде гъорлъе уна жибго Чинар росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Чинихъ
Чинихъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго Чинихъ росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
ЧӀегӀеррохьоб
ЧIегIеррохьоб жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЧIегIеррохьоб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Рачелкъай-2
Рачелкъай (латиназул мацӀалда Truncus) — гӀадамасул лага-черх.
ЧӀикӀаса МухӀамад
ЧIикIаса МухIамад  (1846—1926)
Биография
МухIамад гьавуна ЧIикIаб росулъ росдае гIеллъун вукIарав мискинчи РурухIмайил хъизаналда. Гьес гьабуна гIараб цIали, щвана лъикIаб лъай. ШагIирас нахъе тана рахьдал мацIалда хъварал гIезегIан кучIдул. Гьев хвана советияб заманалда, вукъун вуго, ГIалихIажиявго гIадин, Индиралъул хабзалалъ.
Гъ
Гъ, гъ — кирилликияб диграф, Авар мацIалъул алипбалъул 5-б хIарп. ХӀалтӀизабула гьединго абазин, агъул, адигъ, гъабардгин чергес, къарачайгин балкъар, лъарагӀ, тум, лезги, рутул, табасаран, тат ва хъалтагъ мацӀазда.
Авар мацӀалда
Авар мацӀалда Гъ диграфалъ щибаб позициялда бихьизабула зирараб увулярияб фрикативияб гьаракь :
Цогидал мацӀазда
Абазин ва табасаран алипбаязда хӀалтӀизабула гьаракь бихьизабизе.
Шихзабахъ
Шихзабахъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго Шихзабахъ росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
КӀигъеж
КӀигъеж яги Гъеж — гӀадамасул лага-черх.
11 декабр
11-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 345-абилеб къо (високоснияб соналъ — 346-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 20 къо.
ГӀ
ГӀ, гӀ — МагӀарул мацӀалъул алфавиталъул хӀарп.
Ругъжаса Элдарилав
Ругъжаса Элдарилав (1847 — 1884)
Поэт гьавуна Ругъжаб росулъ гIадатав векьарухъан Элдарил хъизаналда, цIарги лъуна МухIамадилан. Гьесул лъимерлъиялъул гIумру rIapaб цIалуда ана. Амма балугълъараб мехалъ гьес дибирлъи къабул гьабичIо. КечI гьабизе ва гьеб ахIизе МухIамадил букIана кIудияб гьунар. МутагIиллъун ЧIохъ вугеб мехалъ, рокьи ккарай гьайбатай ясалде ахIарал кучIдуз гьесул тавуш ана магIарул росабалъ Ругъжаса Элдарилав хIисабалда. Жиндирго ясалъ тIасавищаравлъи лъарав наибас, гьоболлъухъги ахIун, Элдариласда загьру гьекъезабула. Гьединаб букIана доб мехалъ гIашикъаб рокьуеги гьунар тIокIал кочIохъабазеги суд.
12 декабр
12-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 346-абилеб къо (високоснияб соналъ — 347-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 19 къо.
Эхеди Рохьоб
Эхеди Рохьоб жамагIаталде гъорлъе уна жибго Эхеди Рохьоб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Д
Д, д — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Ж
Ж, ж — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Е
Е, е — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
ТӀелекьа Этил ГӀали
ГIали гьавун вуго ТIелекь росулъ мискинаб .хъизаналда. ГьитIинго дагьа-макъаб цIалиги гьабун, балугълъуда гьесул вахъун вуго лъикIав къадал устар. Минаби разе росабалъе хьвадун, бетIербахъи гьабулеб букIун буго. Гьесул букIун буго цIакь берцинаб, роцIараб гьаракь-бакъан. Жергъен кIутIун, кечI ахIизе ГIалилъе вахарав чи доб заманалъ магIарухъ вукIун гьечIо. Хадуб ГIали машгьурлъун вуго пасихIав поэт хIисабалдаги. Жеги шагIирасул асаразул хасаб тIехь бахъун гьечIо. Аваразул революциялда цебесеб адабияталда жаниб Этил ГIалицаги хасаб бакI ккола.
13 декабр
13-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 347-абилеб къо (високоснияб соналъ — 348-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 18 къо.
Хьундасеб Кавказалъул имамат
Шималияб Кавказалъул имамат — теократияб исламияб пачалихъ, 1829—1859 сс. Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул ракьазул цо-цо бутІабазда букІараб. Кавказалъул рагъул хІасилалда Россиялъул империялъ мукІур гьабуна. ЦІакъго цебетІуна имам Шамилил (1834—1859) нухмалъиялда гъоркь бугеб соназда. Шималияб Кавказалъул имаматалде гьединго абула Шамилил Имамат абун.
UTC+3:30
UTC+3:30 — хасало Ираналда хІалтІизабулеб сагІтил рачел.
География
Иран ккола жиндир заманалда UTC заманалда данде ккун тІубараб тарих гьечІел дунялалъул пачалихъазадаса. Гьединлъидал Ираналда хасалил заман бищун буго UTC+3:30. БакІалъул заман 52° 30’ мередианалда ххал ккун реъезе гьабула (Тегьраналъул гІеблъи — 51° 30' в. д.).
Инхелоса Къурбан
Инхелоса Къурбан (1870—1934)
Къурбан гьавуна Инхело росулъ (гьанжесеб Болъихъ районалда) мискинчи ГIалиханил хъизаналда. КочIое гьунар загьирлъана гьитIинго, мутагIиллъун цIалулеб мехалъ. Йокьарай ясги рес бугесе кьун, гьелдаса рокьиги бичичIого, чIужу ячинчIого херлъула поэт. ШагIирасул гIемерал кучТдул руго гьеб каранлъ судилеб хутIараб рокьул бицарал. Поэтас хъвана сатирикиял, тIекъаб дуниял тIаса рехун бачIараб эркенлъи беццарал ва гьеб бахъарал кIодо гьарурал асаралги.
И
И, и — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
14 Декабр
14-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 348-абилеб къо (високоснияб соналъ — 349-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 17 къо.
Й
Й, й — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
К
К, к — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
ЛъарагӀ мацӀ
ЛъарагӀ мацӀ (жедецаго абула къумукъ тил) — лъарагӀазул мацӀ. ТӀибитӀун буго Дагъистаналде, Буртиялъул шималалда ва Шималияб Осетиялъул Моздок мухъалдаги. Турк мацӀазул кыпчак группаялде (гьездасан ккола карачаевгун-балкар, ногъай ва цогидал мацӀал) гъорлъ уна. Гьеб мацӀалде кӀалъалел чагӀазул къадар бахуна 450—500 азар чиясда (балагье. ЛъарагIал).
ЛъарагӀ мацӀ «литературиял мацӀаллъун» рикӀкӀунел Дагъистаналъул анлъго мацӀаздасан ккола. Гьединго лъарагӀ мацӀалда басмаялда кьабула «Ёлдаш» газета.
Хъвай-хъвагӀай
1928 соналда швезегӀан лъарагӀаз гӀажам хъвай хӀалтӀизабулеб букӀан. Гьелдаса хадуб 1938 соналда швезегӀан гьез хӀалтӀиизабулаан латин графика, гьанже — кириллица.
Гьанжесеб лъарагӀ алипба: А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.
Диалектазул классификация
ЛъарагӀ мацӀалда руго хадур рехсарал диалектал:
Кьохъа МухӀамад
СалтIаса гочун вачIун, Кьохь чIарав мискинчи КъурамухIамадие гьавун вуго вукIинесев поэт. Балугълъуде вахарав МухIамад ун вуго цин Бакуялде, хадуб гIурус рахъалде (Нижний Новгородалде) мухьдахъ хIалтIизе. ГIумруялъул хIалбихьи бугев, цIодорав хIалтIухъанлъун цеве чIола гьев жиндирго асаразулъ. Месед-гIарацалъ ханлъи гьабулеб тIекъаб социалияб гIумруялъул гIузраби къватIир чIвазарурал руго шагIирасул гIемерисел кучIдул.
Омавиязул мажгит
Омавиязул мажгит, гьединго машгьураб буго Димишкъалъул хъахІаб мажгит абунги — гьеб ккола дунялалдаго бищун чІахІиял ва некІсиял мажгитазул цояблъун. Буго Димишкъалъул тарихияб рахъалда, кІудияб архитектурияб къиматги цІунун.
Бицухъе, мажгиталда жаниб букъун буго ЯхІя аварагасул бетІер, МухІаммад аварагасул сибтІ ХІусейнил бетІер, ва мажгиталъул северияб рахъалда бугеб ахикь СалахІудинил хобги.
15 Декабр
15-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 349-абилеб къо (високоснияб соналъ — 350-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 16 къо.
Халабтала
Халабтала ккола КахIиб районалда Халабтала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Гь
Гь, гь — кирилликияб диграф, Авар мацIалъул алипбалъул 5-б хIарп. ХӀалтӀизабула гьединго абазин, агъул, адигъ, гъабардгин чергес, къарачайгин балкъар, лъарагӀ, тум, лезги, рутул, табасаран, тат ва хъалтагъ мацӀазда.
Авар мацӀалда
Авар мацӀалда Гь диграфалъ щибаб позициялда бихьизабула гъугъаб глотталияб фрикативияб гьаракь :
Цогидал мацӀазда
Абазин ва абхаз алипбаязда хӀалтӀизабула гьаракь бихьизабизе.
лъарагӀ, тум, лезги, рутул, тат, цахур алипбаязда диграфалдалъун бихьизабула гьаракь.
КК
КК, кк — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
Квешхъутан
Квешхъутан ккола КахIиб районалда Халабтала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
UTC+4:30
UTC+4:30 — Ираналда риидал ва Афгъанистаналда тӀубараб соналъ хІалтІизабулеб сагІтил рачел.
Qımırlı
ккола КахIиб районалда Халабтала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Нилалъул Дельта
Нилалъул Дельта (دلتا النيل Delta an-Nīl яги жибго الدلتا ad-Delta<span style="margin-left:1px"">) буго Гьоркьияб Египеталда бугеб, Нил гІор гІаркьалабазде биххун Ракьдагьоркьосеб ралъадалъе чвахулеб бакІалда лъугьараб дельта. Гьеб буго дунялалда ругел бищун кІудиял гІоразул дельтабазул цояб. Гьелъ Ракьдагьоркьосеб ралъдал рагІалалъул ккола бакътІерхьуда Алискандериялдаса бахъараб бакъбаккуда Бур-СагІидалде щвезегІан 240 км (150 мил), во гьеб буго бечедаб росдал магІишаталъул икълим. Хьундаса бакъдехун дельтаялъул халалъи буго гІага-шагарго 160 кm. Дельта байбихьула Нилалъул чвахиялъул Къагьиралдаса цодагьаб гъоркьегІан. Цебе дельта гІуцІун букІана 8 гІаркьелалъ, гьанже гьезул буго 2 кІудияб гІаркьел.
Ракьхъвай
Хьундаса бакъдехун рахъалде дельтаялъул халалъи буго 160 км; бакътІехьудаса бакъбаккуда гьелъ кколеб ралъдал рагІаллъиялъул халалъи буго 240 км. Дельта бикьун буго кІиго аслияб гІаркьелалъ — Думьяталъул ва Рашидалъул гІаркьалабаз, жалги Ракьдагьоркьосеб ралъдалъе гьел портазулал шагьаразда аскІосан чвахулел. Цере гьел гІаркьалабазул къадар букІана 8, амма гьел тІагІана Нилалъул чахиялда хадуб кколеб хІалалъ халкквей гьабидал, реьеф хисидал. Гьединаб тІагІараб гІаркьелалъул цояб кола Вади Тумилат.
Сеонг Дже-Ги
Сеонг Джэ-Ги (11 сентябр 1967 cон, Тэгу, Кореялъул Жумгьурият — 26 июл 2013 сон, Мапхогу, Сеул, Кореялъул Жумгьурият) — Жанубияб Кореялда хӀукъукъал цӀунулев чи ва активист , философ-либералист ва антифеминист, 2008 соналда Кореялъул бихьиназул ассоциация гӀуцӀарав ва хвезегӀан гьелъун цевехъанлъун вукӀарав.
ХъахӀабросулӀа МахӀмуд
ХъахӀабросулӀа МахӀмуд, гьавидал ТӀайибил МухӀамадил МахӀмуд (1872, ХъахӀабросо, Авар сверухълъи Дагъистаналъул вилаят — 1919, Игьали, Дагъистаналъул вилаят) — аваразул кӀудияв шагӀир, "Марям" абураб машгьураб поэмаялъул автор.
Гьавураб заман ва хъизан
МахӀмуд гьавуна 1873 (1874) соналъ Дагъистаналъул вилаяталъул ХъахӀабросолъ (гьанжесеб Дагъистаналъул Жумгьурияталъул Унсоколо мухъ). Гьев гьавиялъул заман батӀи-батӀиял иццазда рехсон буго батӀи-батӀияб. Лъалеб жо буго ТӀоцебесеб дунялалъул рагъ байбихьигун, жиндиего бокьун армиялде хъвалев МахӀмудица живго гьавураб сон хисизаби (40-ялдаса цӀикӀкӀун сонал рарал хъвалел рукӀинчӀо, МахӀмудие абуни 1914 соналъ букӀана 42 сон). Дагъистаналъул пачалихъияб архивалда цӀунун бугеб 1886 соналъ ХъахӀабросоялъул халкъалъул къадар рикӀкӀараб документалда рекъон, гьеб заманалъ букӀун буго 14 сон, гьесул вац ГӀумарие — 5 сон, гьезул эмен ТӀайгибил МухӀамадие — 50.
МахӀмудил кӀудаинсуда цӀар букӀана ТӀайгиб, гьев вукӀана гӀадатав магӀарулав, гӀумруялъ росдал гӀиги хьихьун вукӀарав; гьесда абулеб букӀуну буго росуцояз Анас абун. Гьесул васасда, МахӀмудил энсуда, цӀар букӀана МухӀума (МухӀаммад), гьев лъала ТӀайгибил МухӀамад гӀадинги, гьединго рехсла Анасил МухӀамад абунги. Гьев вукӀана рохьоб тӀурччи бухӀун, гьеб Хунзахъ базаралда бичизе хьвадулев чи; цо-цо хъапихъ кьолеб букӀун буго цо гъурущ, гьебги букӀун буго гӀадатаб хъизаналъе жиндирго магӀишаталде тӀаде бачӀунеб пайдалъун. ТӀайгибил МухӀамад вукӀана лъай-цӀали бугев чи, гьес росдал лъималада малъулаан къуран цӀализа, гьесда цебе лӀугӀизабуна МахӀмудицаги гьесул вац ГӀумарицги къуръан цӀали.
МахӀмудил эбел йикӀана БекьилӀа ГӀашурай. ГьитӀинав вацасда цӀар букӀана ГӀумар. 1913 соналъ Харковалде бетӀербахъиялъе хӀалтӀизе арав чи, гьев араб бакӀ лъачӀого тӀагӀун вуго, нахъе кӀиго ясги тун.
МутагӀиллъи
1879 соналъ МахӀмудил эбелалъул рахъалъан имгӀал Хъандулал МухӀаммадица яцалъе кумекги гьабизе МахӀмудие лъайги кьезе вачуна жиндихъего Бекьилъе. МахӀмуд цӀализе ккола исламияв гӀалимчи ХӀайдарил МухӀаммадихъе ва цӀалула гьесда цеве 1884 соналде щвезегӀан. Гьелдаса хадув МахӀмуд цӀалула Хьиндаллъиялъул гӀалимзабаздаги, Аваристаналъул цогидал росабазул гӀалимзабаздаги цеве. ГӀаммго цӀали халат бахъуна къогогӀан соналъ (1879–1899 гг.).
МахӀмудги, ХарачӀиса ХӀаскъилги ИнквалитӀаса Шахулисламги цӀалулел рукӀун руго машгьурав гӀалимчи, Дагъистаналъул имам Нажмудинил эмен ХӀоцоса Доногъо МухӀаммадида цере. 1886 соналъ МахӀмуд ана ГӀашилтӀа росдал мадрасаялде КъурбангӀалида цеве цӀализе. Гьениб лъугьуна МахӀмудил гьунаралъе цӀакъ кӀудияб асар гьараб лъугьа-бахъин — гьев дандчӀвана Аваристаналдаго цӀар рагӀарав шагӀир ва гӀалимчи БакьайчӀиса ЧӀанкӀагун. Гьев живгоги цӀалулев вукӀана КъурбангӀалида цеве, гьитӀинал мугӀалимзабазе дарсалги лъолаан гьес. МахӀмудие букӀана гьеб заманалъ 14 сон, ЧӀанкӀае — 21.
ГӀолохъанлъи ва Муи дандчӀвай
МахӀмуд вукӀана Муил васазул мугӀалимлъун, гьес кумек гьабулаан Муие рукъ-цӀа бачине. МахӀмудилги Муилги рокьи ккана, ва гьезда ракӀалда букӀана ригьин гьабизе, амма Муил гӀагарлъи цӀакъ данде чӀола гьелде ва рагӀи кьола Муихъа лъимал рахъизе, гьей МахӀмудие росасе ани. Гьедин МахӀмудги Муиги ратӀалъана. МахIмудица жинцаго абухъе:
МахӀмуд нахъе ана Бекьилъа 1907 соналъ ва рещтӀана ЦӀатанихъ. Гьенив будунлъун хӀалтӀулаго (1907–1909), гьес эбел-эмен данде чӀун рукӀаниги, ячуна Жамилат абурай яс. Ригьин букӀана битӀ гьечӀеб, МахӀмудица лъади йиччан тола. 1910 соналъ МахӀмуд ана Бакуялде. КӀиго соналдаса нахъвуссуна. Гьелдаса хадуб Муил разилъиги щун, МахӀмудида, гьей хъамураб хвел гьабун, ракӀалде ккола Муи ячине. 1913 соналъ гьев Муигун ва гьудулзабигун вачӀана ГӀашилтӀе. Данде бахъараб гӀагарлъиялъ МахӀмуд чӀвалилан хӀинкъалабиги кьун нахъюссинаюла гьей. МахӀмуд чӀвалилан ва жинхъа лъимал рахъилилан хӀинкъарай Муица инкар гьабула гьесие росасе ине. Муи, бицараб рагIиги хвезабун, ун ятидал абун руго МахӀмудица хадур машгьурлъарал рагӀаби:
ТӀоцебесеб дунялалъул рагъулъ гӀахьаллъи
БитӀ ккечӀеб рокьи захӀмалъарав МахӀмудица нигат гьабула рагъде ине. 1914 соналъул риидал гьев жиндирго росуцоялгун ана Хунзахъе рагъде унезул сияхIалде живгоги хъвазавизе. Рагъулгин тарихиял архивазул хъвай-хъвагӀаязда гьев хъван вуго Магомаев Махмуд гӀадин. Рагъул хъулухъ гьабуна гьес 1914 соналдаса 1917 соналде щун, гьесул гIелму-лъаялъухъги ралагьун гьев тIамуна Дагъистаналъул 2-б полкалъул къадилъун, гьеб букӀана командирасул хисунчиясулалде бащад гьабураб хъулухъ. Гьес хварал-чIварал бусурбаби, мусру жемун, исламияб къагIидаялъ рукъулаан.
МахӀмуд ккола австриялъулаб фронталде (Карпатазде). Гьев чанцIулго рагъул тIоцебесеб кьерда вагъула, 1915 соналъул 10 январалда лъукъула. Рагъул бахIарчийилан гьесие Георгиясул хъанч бугеб медаль щвана (1916).
МахӀмудил гьунаралъул бищун машгьураблъун, бищун лъикӀаблъун рикӀкӀуна гьес Карпатазда вукӀаго (1916) хъвараб «Марям» поэма, жинде букӀараб рокьи тӀагӀинчӀей ва тӀокӀалъ жий йихьичӀей Муихъе ругьел. Муи хвана МахӀмуд рагъда вукӀаго.
Октябралъул революциялдаса хадув МахӀмуд тӀадвуссуна гӀадлу-низам биххараб Дагъистаналде (декабрь, 1917). Порт-Петровскалда (гьанже МахӀачхъала) гьев вищула полкалъул комитетаталъул гӀахьалчилхун, амма полк биххигун гьев нахъвуссуна мугӀрузде. Унсоколо МахӀмуд дандчӀвала дагъистаналъулаб революционияб хӀаракаталъул цевехъан ДахӀадалазул МахӀачгун.
ЧӀвай
МахӀмуд чӀвана 1919 соналъул сентябралда. Гьев чӀваялъул гӀайибиявлъун рикӀкӀарав Магьдил МухӀаммадица абухъе, МахӀмуд чӀвай букӀун буго лъачӀого ккараблъун.
Магьдилав, Игьаливе жиндирго унтарай гӀагарай чӀужуялъе цӀолбода хадув МахӀмуд вачӀун вукӀин лъаравго, гьесда гьболасда гӀадин дандчӀвай гьабизе ун вуго. Росдал имамгун ватула гьесда МахӀмуд мажгиталъув. МаркӀачӀул какил заман гьеб букӀиндал, какалги ран, гьел кӀиялго ун руго Магьдиласдахъе. Гьебго заманалде гьесухъе гьоболлъухъ вачӀун вуго ЧӀикӀаса кӀиго гьобол гӀи гочинабиялъул суалгун. Цоясда цӀар букӀун буго Хасбулатил Даци. Гьел гьекъон рукӀун руго, цадахъги бачӀун буго гьел гьекъезе жо.
Гьалбадерие саламги кьун буго МахӀмудица, ругъун бугилан, гьекъолеб жоялдасаги инкар гьабун буго. Магьдилас гьев цогидаб рокъовехун ахӀун вуго хабар-кӀалалъе, амма Хасбулатил Даци рекӀее гӀун гьечӀо гьедин МахӀмудидехун гьабураб адаб-хӀурмат. Чанго нухалъ гьес рагӀиледухъ абун буго МахӀмуд гӀодовегӀан гьаризесел рагӀаби.
ХӀурматалде ва лъикӀаб бербалагьиялде ругьунав МахӀмудие гьеб рекӀее гӀун гьечӀо ва гьев къватӀтиве ине вахъун вуго. Рукъалъул бетӀергьанасе гьабураб гьоболлъиялъухъ баркалаги кьун, гьес къо лъикӀ гьабун буго ва абун буго имамасухъе ине кколилан. Гьенир рукӀаразул цояс абун буго дугӀа гьабеян, амма МахӀмудица инкар гьабун буго, гьел гьекъаразе щибго кумек гьабуларин абун, ва цӀалун буго махсарояб экспромт:
Гьеб рагӀарав гьекъарав Даци лӀугьун вуго иш хӀалуцинабизе ва МахӀмуд кьалде цӀазе. МахӀмудир сабру лӀугӀун буго гьекъарас гьев бихьинчи вукӀун гьечӀин абидал. Кьурун нахъги вуссун МахӀмудица бихьинлъиги бихьизабун абун буго бокьун бугищилан дун бихьинчи вугищ, гьечӀищ лъазеян ва чанго нухалъ хъатица кӀал чӀван буго Дацил. Хадусеб лӀугьун буго лахӀзаталда жаниб. Магьдилав кӀанцӀун вуго МахӀмудидаги дандиясдаги гьоркьов вахъине, Даци къватӀибе таманчаги бахъун лӀъугьун вуго ахӀдезе МахӀмуд чӀвалилан.
Магьдилас махӀкаматалда абуралда рекъон, гьес Дацил кодоса тамача бахъун буго ва къотӀнобехун кьвагьун вуго. Амма гьес хадуб жиндирго васасе ва гӀагарлъиялъе бицаралда рекъон, МахӀмуд чӀван вуго Хасбулатил Дацица, ва Магьдилас, рукъалъул бетӀергьанас гӀадин, гӀайиб босун буго жиндего тӀаде.
МахӀмудида ругъун щвана нахъехун бетӀералда, гулла къватӀибе бачӀун гьечӀо. Гьеб ахӀи-хӀуралда гъорлӀ бикъун ун буго шагӀирасул рачелги таманчаги, гьебго сордоялъ тӀагӀун руго гьениса кӀиявго гьоболги.
ЛӀукъарав МахӀмуд вачана ХъахӀабросолъе, гьесул инсухъе рекъел гьабиялъе битӀун бачӀана делегация къурбаналъе оцги бачун. Амма вас чӀаго хутӀилилан вукӀарав ТӀайгибил МухӀамадица дияталдаса инкар гьабуна. ЛӀукъун хадув МахӀмудица бана ичӀго къо. Гьесие кумек гьабизе рачӀун рукӀана Хьиндаллъиялъул бищун лъикӀал тохтурзаби, Муил гӀагарав чи, БекьилӀа Давудцин. МахӀмуд чанго нухалъ гӀакълуялде вачӀун вукӀана, гьесде раккизе рачӀарал гӀадамалцин лъан руго гьесда, амма кӀалъазе кӀун гьечӀо. Хвана МахӀмуд 1919 соналъул сентябралда, гьев вукъана ХъахӀабросоялъул хабзалалӀ.
Абула, МахӀмудица холелъул абунин гьадинал рагӀабиян :
Къимат
МахӀмудил гьунаралъе тӀоцебесеб хъвавул къимат кьуна 1923 соналъул авар экспедициялда гӀахьаллъарал гӀурус гӀалимзабаз. Гьеззда гъорлӀ вукӀарав профессор Л. Жирковас, МахӀмудил шигӀрабигун лъай-хъвай гьабидал, хъвана гьесул хӀакъалъулӀ хадусел рагӀаби:
НилӀ руго чӀун кӀвар кӀудияб адабияб феноменоналда цере, жиб гӀелмиял горсверабазда ва Европияб жамгӀияталда тӀубан лъалареб.
Гьединго МахӀмудил гьунаралъе борхатаб къимат кьуна Кавказалъул маданият лъикӀ лъалев Николай Тихоновас: гьес авар адабияталда МахӀмудил гьунар релълъинабуна гьабуна гӀурус адабияталда Пушкинил гьунаралда ва "Кавказалъул Блок" абун эпитетги кьуна МахӀмудие.
Керманшагь (остан)
Керманша́гь ( — Kermânšâh; Kirmaşan) — ккола Ираналъул 31 провинциялъул (останазул) цояб. 1979 соналдаса 1990 соналде щвезегӀан останалъул цӀар букӀана Бахтаран.
Ракь — 24 998 км², халкъалъул къадар — 1 879 385 чи (2006). Административияб марказ — Керманшагь шагьар (800 аз.), цогидал чӀахӀиял шагьарал — Исламабаде-Герб (90 аз.), Харсин (52 аз.), Кангавар (50 аз.), Сонкор (45 аз.), Джаванруд (44 аз.), Сагьне (35 аз.), Сарпол-Захаб (35 аз.), Паве (20 аз.), Кайгьаншагьр (20 аз.), Гилане-Герб (20 аз.), Ревансер (17 аз.), Къасре-Ширин (16 аз.).
Тарих
Останалъул ракьалда гӀадамаца гӀумру гьабулеб букӀана жеги палеолиталъул ва неолиталъул заманалда, ва хасго машгьурлъана Ахаманишазул ва Сасаниязул заманалда. Керманшагь шагьар ккола Ираналъул бищун некӀсиял шагьараздаса.
Административияб бикьи
Остан бикьула 14 шагьрестаналда:
Экономика
Экономикаялъул аслиял отраслал — химикияб, нарталъулаб, текстилияб, кванил, электротехникияб, хьитал рукъиялъул, мина балел алатазул, росдал магӀишат (рис, чакаралъул чӀакӀултӀан, овощал, пихъ), бича-хиси, транспорт.
Керманшагь шагьаралда буго нарт-химиялъул завод «Нэшнл Ираниан Петрокэмикл Компани», нарталъул завод «Нэшнл Ираниан Ойл Рефайнинг энд Дистрибьюшн Компани»-ги.
16 Декабр
16-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 350-абилеб къо (високоснияб соналъ — 351-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 15 къо.
СускӀани
СускIани жамагIаталде гъорлъе уна жибго СускIани росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
МугӀрузул габурлъи
МугӀрузул габурлъи яги Габурлъи — мугІрузул рахсида гьоркьоб, гІодобе ккараб бакІ. ЦІакъго гъваридго гІодобе ккараб, гъваридал, транспорталъе кІвар бугел мугІрузул габурлъабазде абула мугІрузул нух — абун.
Инхил КахӀиб
Инхил КахIиб жамагIаталде гъорлъе уна жибго Инхил КахIиб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Инхил КӀатӀихъ
Инхил КIатIихъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго Инхил КIатIихъ росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Россиялъул империя
Россиялъул империя (гьединго ТІолгороссиялъул импе́рия, Росси́ялъул Пачалихъ яги Росси́я) — 1721 соналъул 2 ноябралдаса бахъун Февралалъул революцияялде щвезегІан ва 1917 соналъ Заманаялъулаб пачалихълъун республика лъазабизегІан жиб букІараб пачалихъ.
Рихь
Рихь яги ЩекӀ (латиназул мацӀалда tendo) — гӀадамасул лага-черх.
18 Декабр
18-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 352-абилеб къо (високоснияб соналъ — 353-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 13 къо.
ЦӀияб ЦӀараки
ЦIияб ЦIараки жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЦIияб ЦIараки росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Бакь
Бакь (латиназул мацӀалда intestinum) — гӀадамасул лага-черх.
МугӀрузул рахас
МугІрузул рахсаз цоцазе асар гьаби
МугІрузул рахсазул данде ракІариялъ лъугьинабула мугІрузул система.
19 Декабр
19-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 353-абилеб къо (високоснияб соналъ — 354-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 12 къо.
ЦӀадаса ХӀамзат
ХӀамзат ЦӀадаса (Гамзат Цадаса''; 1877 - 1951), магIарулазул шагӀир, Дагъистаналъул АССРалъул Халкъияв шагӀир (1934), публицист ва сиясатчи. Гьев гьавуна 1877 соналъул 9 августалда Хунзахъ мухъалъул ЦІада росулъ - хвана 1951 соналъул 11 июналда МахӀачхъалаялда.
ГIумрудул баян
Гьев гьитIинго бесдаллъана, эмен хведал гьесул 7 сон букIана, гьитIинго камуна эбелги. Гьев цIалана мадрасаялда ва лъабго соналъ хIалтIана имамлъун ЦIада росулъ. 1917—1919 соназ хIалтIана Хунзахъ мухъалъул шаргIияб махIкамаялда. 1921—1922 хIалтIана «БагIарал мугIрул» джаридаталъул бетIерав мухбирлъун, гьениб загьирлъана ХӀамзатил шагIирчиясул гьунарги.
Адабият
ТIоцебесеб кечI "ГIалибегил гьве" хъвана I4 сон барав ХӀамзатица. Гьес жиндирго шигIрабазулъ махсаруялдалъун хъватIир чIвазарулаан доб заманаялъ рилъанхъун рукIарал гIадатал, бечедал бегавулазул, ричарухъабазул, муллабазул гIумру-яшав. Гьесул шигIрабазул тIоцебесеб мажмугI "ГIадатазул жул" къватIибе биччана 1934 соналъ. Гьебго соналъ гьесие щвана тIоцебе Дагъистаналъул АССРалъул Халкъияв шагӀирасул цIар - щапакъатги.
ЦӀияб Гъадари
ЦІияб Гъадари — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Гьеб буго Гъизилюрталдаса 10 км бакътІерхьудехун, Хасавюрт мухъалъул гІорхъода.
Тарих
Гьеб гІуцІана 1974 соналъ Бакълъул мухъалъул Гъадари росулъа рачІарал гІадамаз.
Транспорт
Росулъан уна федералияб нух «Кавказ» ва Шималияб-Кавказалъул маххул нухлул бутІа.
Щокърол къоно
Щокърол къоно (prominentia laryngea) — инсанасул щекъералда бугеб цӀутӀел, жиб мукъулукъалда сверун бугеб хъалхъангӀадаб цӀилалъул бокӀоналъ гӀуцӀараб; дандчӀвала аслияб къагӀидаялъ бихьиназул
Структура
Щокърол къоноялъул структураялъ лӀугьинабула тӀомода гъоркь цӀутӀел. Аслияб хӀалалъ, гьеб букӀуна кӀудияб ва халлъулеб гӀурал бихьиназул, щай абуни бихьиназул гьелъул роценалъул букӀуна тенденция пубертлъиялъул заманалда кӀодолъиялде, гьебги гьормоналиял хисиязул хӀасилалда. Руччабазул хъалхъангӀадаб цӀилалъул тӀасияб рагӀалда бугеб гьеб халлъула загӀипго яги загьирлъуларо.
Функция
Щокърол къоно, гьеб лӀугьинабураб хъалхъангӀадаб цӀилалда хурхун, кумек гьабула мукъулукъалъул къадал ва цебесеб рахъ, гъорлӀе битӀун мукъулукъалда нахъа ругел гьаркьилал пардавалги рачун, цӀунизе.
Щокърол къоноялъул цогидаб функция хурхараб буго гьаракь гъварилъизабиялда. ГӀолилазулаб ригьалда хъалхъангӀадаб цӀил рекӀуна мукъулукъгун гьудала. Гьединлъидал мукъулукъил къоноялъул роцен кӀодолъула аслияб къагӀидаялъ бихьиназул. Цадахъ, фонационияб аппараталда лӀугьуна дагьабги кӀудияб дека, гьелъул хӀасилалда бихьинчиясе щола дагьабги гъваридаб гьаркьилаб нота.
Хирургия
Щокърол къоноялъул куц-мухъ хисизабизе гьабулеб косметикияб операция буго хондроларингопластика (хъалхъангӀадаб цӀил гьитӀин гьаби). Операция буго эффективияб, гьединлъидал захӀмалъизариял руго къанагӀатал ва, лӀугьаниги, тӀасаунел.
Сириялда Россиялъул Су-24 бортизаби
Россиялъул гьаваялъулгун-космосалъул къуватазул Су-24-ялъул катастрофа — ккола 2015 соналъул 24 ноябралъ турциялъулгун-сириялъул гІорхъода Россиялъул рагъулгун-гьаваялъул къуватазул Сириялда бугеб къокъаялъул гӀарадаби ралеб Су-24М самолёт кьвагьизаби.
Цебеккун букӀа-бахъин
17 октябралъ турциялъул премьер-министр АхІмад Давудогълуца лъазабун букӀана, пачалихъалъул гьаваялъул гӀорхъалаби рахун жанибехун бачӀараб самолёт Турциялъул яргъидагІуцІарал къуватаз бортзабизе бугоян : Сон нижеца бортизабуна [изну гьечӀого гьаваялъул гӀорхъи бахун жанибе бачӀараб] пилот гьечӀого хьвадулеб боржарулеб аппарат. Гьеб самолёт букӀарабаниги, нижеца гьелъиеги гьебго жо гьабулаан. Нижер сиясат киназдаго лъала. Нагагь нижер гӀорхъалаби рахун жанибе [изну гьечӀого самолёт] бачӀани нижеца гьелъие жаваб гьабизе буго.
19 ноябралъ, катастрофа ккелалде щуго къоялъ цебе, россиялъул вакил ахӀун вукӀана Турциялъул къватӀисел ишазул министерлъиялде. Гьениб гьесда лъазабун букӀана, Сириялда тӀобитӀулеб россиялъул рагъулаб операция цӀакъго турциялъул гӀорхъабазда аскӀоб тӀобитӀулеб бугин, ва гьеб жоялъ турциялъул хӀинкъибукӀунгутӀиялъе рахӀат толеб гьечӀин. Турциялъул вакилзабаз россиялъул вакиласда лъазабун букӀана, нагагьлъун Турциялъул гьаваялъул гӀорхъаби рахун жанибехун россиялъул самолёт бачӀани жодоца гьеб кьвагьизабулин.
«Нижеда лъана, россиялъул самолётаз, нижер Яйладаг абураб гӀорхъи бахунеб пункталда аскӀоб кколеб, Сириялъул севериябгун-бакътӀерхьуда Байирбужак мухъалда ругел туркоманазул росабазде гьужум гьаби» — ян абуна Турциялъул къватӀисеб сиясаталъул идараялъул вакил Танжу Билгичица.
АхІвал-хІал
Инцидент лъугьана ьакӀалъулаб заманаялъул 09:20 минут араб мехалда. Сириялъулгун-турциялъул гӀорхъабазул мухъалда рагъулаб тӀадкъай тӀобалеб букӀараб Россиялъул гӀарадаби ралеб Су-24, бортизабуна Турциялъул РГЬКЪ-азул гӀарадаби ралеб F-16 самолёталъ «гьава-гьава» ракетаги речӀчӀун.
Самолёт бортана мугӀрул гӀемераб Жабал ат-Туркман абураб мухъалде. Гьебги ккола сириялъул хӀукуматалъул армиялъ ва россиялъул рагъулаз гурхӀел гьечӀеб куцалда туркменазул гьениб гӀумру гьабун ругел гӀадамазда данде рагъ балеб мухъ.
Лъугьа-бахъиналъул Турциялъул сверел
Турциялъ чӀезабулеб буго, Турциялъул гьаваялде кӀиго самолёт бачӀанин. Цо чанго нухалъ лъазаби гьабуралдаса хадуб гьезул цояб нахъе анин. КӀиабилеб самолёт нахъе инчӀо, ва гьеб мехъалда хал ккун рукӀарал турциялъул F-16 самолётаз гьелда речӀчӀун буго. Кьвагьизабилалда цебе, самолёталъе чанго нухалъ цебеккун лъазаби гьабун букӀанин абураб жо тасдикъ гьабуна Америкаялъул рагъул нухмалъиялъ. Турциялъ лъазабуралда рекъон, россиялъул самолёталъ хвезабун буго Турциялъул гьаваялъул бакӀ Гьатай икълималъул Яйладаги мухъалда.
ЦМГІ-ялда Турциялъ гьабураб лъазабиялда рекъон, 24 ноябралъ лъил щибан лъалареб кӀиго Су-24 самолёт гӀагарун буго Турциялъул Гьатай икълималъул Яйладаги мухъалда аскӀобе. 5 минуталда жаниб самолётазе 10 нухалъ лъазаби кьун буго хехаб каналалдасан, нахъе ралагьичӀого къиблаяб рахъалдехун аян. Лъазабиялъухъ гӀенеккичӀого, 19000 футалъул борхалъиялда кӀиябго самолёталъ хвезабун буго Турциялъул гьаваялъул бакӀ 1,15 милалъул рорженгун 17 секундалда жаниб. Цояб самолёталъ Турциялъул гьаваялъул бакӀ тун буго, кӀиабилеб турциялъул F-16s самолётаз бортизабуна.
НАТО-ялъ у гьабуна россиялъул гӀарадаби ралел самолётаз Турциялъул гьаваялъул бакӀ хвезабунин абураб лъазаби.
Лъугьа-бахъиналъул Россиялъул сверел
РФ-ялъул тущманасдаса цӀуниялъул министерлъиялъ лъазабуна, самолёт бортизабун бугин Сириялъул ракьалда тӀад, «ХІмеймим» авиабазаялде тӀад буссунеб мехалъан ва роржен гьабураб кинабниги заманаялъ гьеб гӀицӀго Сириялъул ракьалда тӀад гурони букӀинчӀоян. Владимир Путинил баяназда рекъон, самолёт бортизабун буго турциялъул гӀорхъодаса 1 км рикӀкӀад, ва бортун буго гӀорхъодаса 4 км рикӀкӀад. РФ-ялъул тущманасдаса цӀуниялъул министерлъиялъ гьединго лъазабуна, турциялъул рахъалъан Су-24-ялъул экипажалъулгун бухьен гьабизе хӀалбихьи гьабиялъул жодор алатаз хъвай-хъвагӀай гьабун гьечӀоян.
Хъирщигун-хвасар гьариялъул хӀалтӀаби
КӀиявго лётчик гъоркье кӀанцӀана, цӀояв парашюталда вукӀаго гӀодове щвезецин течӀого мужагьидзабаз гьаваялдаго речӀчӀун чӀван, кӀиабилесул къисмат лъалеб гьечӀо.