cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ал-Вадуду
Гьаб цIаралъулги «Ар-РахIим» абураб цIаралъулги магIна релълъараб буго. Амма «рахIим» ккола, жив хIажатав, чара-рес къотIарав ва загIипав чиясда гурхIун гьесие лъикIлъи ва кумек гьабулев. «Вадуд» абуни, хIажалъи гьечIониги ва гьаричIониги лъикIлъи гьабулев чиясда абула. Лагъзадерида гьоркьоса «Ал-Вадуд» ккола, жиндиего бокьулебщинаб жо Аллагьасул махлукъаталъеги бокьулев чи. Гьесдасаги тIадегIанав «вадуд» ккола, жиндасагоцин гьеб махлукъат тIаса бищулев ва цере гьарулев. Цо пуланав чияс абураб гIадин: «Дие бокьилаан жужахIалда тIад бугеб кьолъун вукIине ва гIадамал жинда тIасан жиндие заралги ккечIого дорехун ине», – абун.
Лагъасул «Ал-Вадуд» абураб цIаралъул камиллъи букIуна цоги чагIаца жиндиего гьабураб заралалъ ва гьезде ццим бахъиялъ гьезие лъикIлъи гьабиялдасаги гьел жиндасаго тIаса рищиялдасаги жив нахъчIвангутIиялдалъун. Кафурзабаца жиндирго цаги бекун гьумералдаса биги чвахизабун бугеб хIалалъ свалат-салам лъеяв Аварагас абураб гIадин: «Я дир БетIергьан Аллагь! Гьаб дир къавм битIараб нухдеги тIобитIун гьезул мунагьал чуре, гьезда хIакъикъат лъалеб гьечIо». (Бухари, Муслим) Тушбабаца жиндийго гьабураб зарал-къварилъиялъ гьев гьезие лъикIлъи бокьиялдаса нахъчIвачIо. Гьединго свалат-салам лъеяв Аварагас жиндаса Аллагь разилъаяв ГIалиасхIабасда бицана абуна: «Аллагьасде гIагарлъараздаса цеве ккезе бокьани, дудехун гьоркьоблъи къотIизабулев чигун хурхен гьабе, дуе кьечев чиясе дуца кье, дуда зулму гьабурав чиясдаса мун тIасаги лъугьа», – ян. (АхIмад)
БитӀди Тала жамагӀат
БитIди Тала жамагIаталде гъорлъе уна жибго БитIди Тала, Мамкъаб, Мучакиб, Масхараб, ХIасанбина ва ХанмухIаммадбина росаби.
Натриялъул хлорид
Натриялъул хлорид (Natrii chloridum), жиб цӀам хӀисабалдаги лъалеб, ккола ионияб итӀнел NaCl химикалияб формулаги бугеб, жинца натриялъулги хлоралъулги ионазул 1:1 дандеккезаби бихьулеб, ккола цӀамул цӀекӀлъелалъулги натриялъулги цӀам. Дандеккураб 22.99 ва 35.45 g/mol моларияб массагун, NaCl-алъул 100 грамалъулӀ букӀуна Na-ялъул 39.34 г ва Cl-ялъул 60.66 г. Натриялъул хлорид ккола жинца цӀикӀкӀаниселъ ралъдал лъималъул ва гӀемерисел гӀемерлъамелал организмазул экстрацеллюларияб лъамалъиялъул цӀамгӀаллъи гьабулеб цӀамлъун. Кванаялъе хӀалтӀизабулеб кванил цӀамалъул формаялда, гьеб гӀемерисеб хӀалтӀизабуле кондимент ва кванил консервант хӀисабалда. Натриялъул хлоридалъул кӀудияб къадар хӀалтӀизабула гӀемерал индустриалиял процессазда, ва гьеб ккола натриялъул ва хлоралъул итӀнабазул аслияб сурсатлъун, жибги хаду-хадуб химикияб синтезалъе гъарсилъун хӀалтӀизабулеб. Натриялъул хлоридалъул кӀиабилеб аслияб хӀалтӀизабилъун ккола минусияб гьава-бакъ бугелъул нухазде бай цӀвер бииналъе.
КъватӀисел регӀелал
Ингилис мацӀалда:
7 июль
7-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 188-абилеб къо (високоснияб соналъ — 189-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 177 къо.
Авустур
А́вустур (Österreich, МФА: ), тIубараб официалияб куцалда — Австриялъул Жумгьурият  — Гьоркьохъеб Европаялда бугеб пачалихъ. Халкъалъул къадар 8,93 миллион чи. Тахшагьар — Вена. Пачалихъалъулаб мацI — немсазул.
Федеративияб пачалихъ, парламенталъулаб республика. Бикьула 9 федералиял ракьазде.
Тигьирхур-Къазмаляр
ТІагьиркент (Тагиркент, Тигьирхуьр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
ГьигьалӀ-ГӀурухъ
Гьигьа́лъ-ГІурухъ — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Дюмезил, Жорж
Жорж Эдмон Дюмези́л (Georges Edmond Dumézil; 4 марталъ 1898 Париж Франциялъул республика — 11 октябралъ 1986 Париж Франциялъул республика) — францяилъул мифолог ва филолог-компаративист, лъабго функциялъул теориязул автор (балагье гъоркьегIан).
Биография
Гьев гьавуна франгазул армиялъул капитанасул хъизаналда. Жорж гьавураб мехалъ, гьесул эмен вукIана колониалиял аскаразда хъулухъ гьабулев Тунисалда.
МацІазда тІад чІей гьаби
Кавказалъул мацІазда тIад хIалтIарал къватIиса пачалихъазул гIалимзабазул кьерда мустахIикъаб бакI ккола машгьурав франгав гIалимчи-филолог, фольклорист Жорж Дюмезилицаги (1898–1986). Амма Кавказалде вачIун гуреб гьес гьел мацIазул гIелмияб цIех-рех гьабураб. ГIалимчияс жиндирго гIумруялъул цIикIкIарасеб заман бана Турциялда ва гьенире гочарал Кавказалъул мугьажирзабаздасан лъазаруна гьезул мацIалги, гIадаталги, кIалзул гьунарги, хъвана гьезул хIакъалъулъ гIелмиял хIалтIабиги.
ТIоцебесеб нухалъ Жорж Дюмезил Турциялде вачIана Турциялъул тIоцевесев президент Мустапа Кемал Ататюркил гьариялда рекъон. ГIолохъанаб турк пачалихъалъул президентасе къваригIун букIана жидерго университетазул цоялда диназул тарихалъул дарсал кьезе. Гьелъул мурадги букIана жамагIаталда жаниб диналъул асар загIип гьаби. Гьединлъидал гьесда лъикIаблъун бихьана Истамбул университеталда цIи рагьараб кафедраялъул бетIералда цо франгав гIалимчи тезе. Жорж Дюмезилица Истамбул университеталда гьеб хъулухъ билълъинабуна 1926 соналдаса 1931 соналде щвезегIан.
1930 соналда Дюмезил байбихьана Кавказалъул мацIал лъазаризе. Байбихьуда гьес рагIа-ракьанде щун лъазабуна эрмени мацI, хадуб гIалимчияс хIукму гьабуна диаспораялда ругел асатиназдаса гьезул рахьдал мацI, ай гьинд-европаялъул батIияб мацIлъун жиб кколеб асатин мацI лъазабизе. Амма, Шималияб Кавказалъул диаспораялда гIемерал мацIал рукIин лъараб мехалъ, Дюмезил, асатин мацІги тун, батIиял мацIаздехун машгъуллъана.
ТIоцебесеб иргаялда гуржи, хадуб убих мацIал лъазаруна машгьурав гIалимчияс. Гьелдаса хадуб, лъабго Кавказ мацIалъул группаялдаса (картвел, абхаз-адиг ва нах-дагъистан) батIи-батIиял мацIазул цIех-рех гьабулаго, системаяб къагIидаялда жиндирго хIалтIаби рилълълъинаруна.
ГIалимчияс гьел мацIал, тIахьаздаса гурел, Турциялда рукIарал Кавказалдаса гочарал мугьажирзабазул росабалъе ун, гьенив гIадамалгунги Истамбулалада чIарал кавказалъулалгунги дандчIван, гьелгун хIалтIун, лъазаруна.
Жорж Дюмезилица Турциялда лъазаруна гьал хадусел мацIал:
Адиг мацIалъул гIаркьеллъун кколеб кабардин мацІ гIалимчияс лъазабуна Айдемир Ашкинидаса, шапсуг мацI – ХIусейн Шеми Тюмеридаса, убих –Тевпик Эсенчидаса.
Байбихьуда жинца лъазарурал мацIазул хIакъалъулъ Жорж Дюмезилица паранг мацIалда чанги тIехь хъвана ва басмаялда бахъана. Гьале гьел:
Гьебго заманалда Жорж Дюмезилица батIи-батIиял журналазда бахъана Кавказалъул мацIазул хIакъалъулъ анлъго макъалаги.
Чачан, ингуш, магIарул ва лаз мацIазул хIакъалъулъ гIалимчияс хъварал тIахьал рукIана цIакъ дурусал, камилал, гъалатI гьечIел, гьезул халгьабизе ва гьел къачIа-кIатазецин кколароан.
Амма абхаз-адиг мацIазул цIех-рех гьабун хъварал тIахьазул хIакъалъулъ гьеб жо абизе кIолароан. Щайгурелъул гьенир риччан рукIана гIемерал гъалатIалги, дандеккунгутIиялги, ратулаан мухIканлъи гьечIел бакIалги. Гьединлъидал цодагьаб мехалдасан гIалимчи цIидасан гьел хIалтIабазде тIадвуссана, ва гьенир гьес гIемерал хиса-басиял гьаруна, гьезул хIасил къачIа-кIатIана. Хадув Дюмезил живгоги мукIурлъана гьелъие: «Гьаб заманалъул дирго транскрипцияби дица цIакъ кIваркьун хъвана», – янги абун. Гьедин дагь-дагьккун бечелъулеб букIана Дюмезилил жиндирго фонетикияб транскрипциялъул система.
Кавказалъул мацIазул бищунго кIвар бугеб элементлъун гIалимчияс рикIкIунаан пигIлу (глагол). Гьес абулаан, цо пуланаб мацIалъул кIул бати бараб бугила гьеб каламалъул бутIаялдаса пайда босизе бажариялдайилан.
Грамматикаялда морфологиялдаса синтаксисалъул цIикIкIун кIвар бугилан пикру загьир гьабулаан Жорж Дюмезилица. Жеги битIун абуни, морфология синтаксисалда бухьараб бугилан.
1927 ва 1937 соназда гьоркьоб Дюмезилил кIиабилеб гIелмияб мурад букIана Кавказалъул мацIал дандеккураб цо грамматикияб хIалтIи хъвазе. Гьелъие гIоло гьес байбихьана тIахьаздасан лъазаризе цере жинда лъаларел рукIарал цогидал Кавказалъул мацIалги: бацби, гІанди, агъул, рутул, удин, арчи, цIахур. 30-абилел соназде гьев гIалимчиясда лъалаан 25 Кавказалъул мацІ.
30-абилел соназда Кавказалъул мацIал (жеги битIун абуни, абхаз-адиг мацIал) дандеккураб цо грамматика хIадур гьабизе гIоло гIалимчияс хъвана лъабго тIехь:
1934 соналда Дюмезил тIадвуссана Франсиялде, амма Бакъбаккулал маданиятазул институталъул кавказологиялъул отделениялда гьесие хIалтIи кьечIо. ГIалимчиясул хIалтIабиги цIиял рагьиялги цогидал кавказоведазе рекIее гIечIо. Профессионал хIисабалда къого соналъ рехун гьес тана кавказология.
1954 соналда Дюмезилида рагIана Маняс (Турция) абулеб бакIалда убих мацI бицунев жеги чанго чи хутIун вугилан, амма гьелда щаклъи бижарав чи, гьев ана гьениве, гьеб хабар битIараб бугищали балагьизе. Жинда рагIараб хабар битIараб букIин батарав гьес хIукму гьабуна гьенивго хутIизе.
8 июль
8-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 189-абилеб къо (високоснияб соналъ — 190-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 176 къо.
Дюмезил, Жорж
МацІазда тІад чІей гьаби
Турциялда хутIиялъул кIиго мурад букIана гIалимчиясул. ТIоцебесеб, убих мацI хвасар гьабизе, щай гурелъул гьеб мацI бицунев чи я Кавказалда, я дунялалъул цогидаб бакIалда хутIун вукIинчIелъул. КIиабилеб мурад букIана цогидал Шималияб БакътIерхьул Кавказалъул мацIазул этюдазда тIад хIалтIизе. Дюмезил 1954 соналдаса байбихьун живго хвезегIан (1986), гIемерцIул (1972 соналде щвезегIан) Турциялде вачIун, гьеб программа лъугIизабизе гIололъун хIалтIана. Гьел соназда гьес хъвана ва басмаялда рахъана кIикъоялда анцIгоялдса цIикIкIун макъалаги тIахьалги. 1960 соналдаса I967 соналде щвезегIан гIалимчияс рахъарал тIахьазул цо серия буго гьадинаб: «Dokuments anatoliens sur les langues et traditions du Caucase» («Кавказалъул мацIазул ва гIадатазул хIакъалъулъ анатолиялъулал документал»). Гьел ккола лаз, абхаз, адиг ва убих мацIазе сайигъат гьарурал тIахьал.
Жинцаго хъвараб щинаб жоялъухъ кидаго цIакъ кIваркьун валагьулаан Жорж Дюмезил ва кавказологиялъул журналазда рахъулаан цIияб бербалагьи, материал жиделъ ругел макъалаби. ГIалимчиясул пикруялда рекъон, 60-абилел соназдаса хадуб Кавказалъул мацIазул транскрипциялъул система мухIканго баянлъана.
МацIалъул гIалимзабазе Дюмезилил бищунго кIвар бугеб хIалтIилъун ккола «Le verbe Oubykh» («Убих фигIлу [глагол]») (1975) абураб монография. Аслияб куцалда гьеб хIалтIи гIицIго убих мацIалда гуребги киналго Шимали БакътIерхьул Кавказалъул мацIаздаги бухьараб буго.
Живго хвелалде цеве Дюмезилие бокьун букIана убих мацIалъул лугъат басмаялда бахъизе, амма хвалица гьелъие квал-квал гьабуна. Гьеб иш жиндаго тIаде босана гьесул бищунго божарав ва хадув кумекчилъунги вукIарав профессор Жорж Шарашидзеца (1930-2010). Жинцаго лъугIизаричIел ялъуни басмаялда рахъичIел хIалтIаби Дюмезилица Шарашидзее тана.
Шарашидзе вукIана, Франциялъул кавказологиялъул кIудияв авторитет хIисабалда, Дюмезилил ирсилавлъун. Санаца, жиндирго мугIалим киниги, Турциялда ругел кавказалъулазул росабазда гIелмиял цIех-рехал гьаруна гьесги. Гьедин, чанго соналъ Турциялда ругел Гюней, Эсадия ва Султания абурал магIарул росабалъги хIалтIун, гьес 1980 соналда Парижалда басмаялда бахъана «МагIарул мацIалъул грамматика» («Grammaire de la langue Avar») абураб монография.
ХвезегIан Шарашидзе хIалтIана Парижалда бугеб Бакъбаккул мацIазул ва маданиятазул миллияб институталъул кавказологитялъул отделалъул нухмалъулевлъун.
Дюмезил ва гьесул рукIарал цIалдохъабазул (масала, Шарашидзе, ялъуни адиг мацIалъул специалист Катерине Парис ва ц.) букIана лъабго даражаялдаса лъугьараб оригиналияб хIалтIул система:
ТIоцебесеб даража: Кавказалъул мацIазул цояб бицунев чиясухъ гIинтIамизе, гьеб мацI хъвазе.
КIиабилеб даража: цого мацIалда (ялъуни диалекталда) цого текст чанго чиясда такрар гьабизабизе, хIасил дандекквезе.
Лъабабилеб даража: цого текст батIияб мацI (ялъуни диалект) бицунел гIадамазда такрар гьабизабизе ва хъвазе.
Дюмезилил пикруялда рекъон, хIалтIул гьеб система букIана, мацIалги гьабураб жоги дандекквезе гIоло, бищунго дурусаб ва бищунго къиматаб тартиблъун.
Кавказалъул култураялъул гIелмияб интерес гьабулизеги буго кIудияб кIвар Дюмезилил г1елмиял асаразулги хIалтIабазулги. Гьенир ругел церерагIабазги, текстазги, батIи-батIиял хъвай-хъвагIаязги баян гьарула ва рагьула Кавказалъул халкъазул унго-унгояб гIумруги, божиялги, рухIги. Нартазул дастаназ, Кавказалъул бахIарчиял харбаз, Кавказалъул цебесеб гIумруялъулги рагъазулги хIакъалъулъ биценаз, кIудияб гочиналъул ракIалдещвеяз, Турциялда ругел Кавказалъул мугьажирзабазул росабалъ бугеб къойил гIумруялъ, анекдотаз, махсарабаз цIакъ чIагояб цо сурат лъугьинабулаан.
МацӀихъ
МацIихъ ккола Закатала районалда МацIихъ жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
9 июль
9-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 190-абилеб къо (високоснияб соналъ — 191-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 175 къо.
Авар мацӀалъул свералаби
ЦӀоралъул магӀарулазул мацӀ Загаталан,Билкан районазда бугеб авар мацӀ(диалект)
ЦӀияб Сувалгъвел
ЦIияб Сувалгъвел жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЦIияб Сувалгъвел росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
ЧӀарада мухъ
ЧӀарада мухъ — Дагъистаналда гъорлӀ бугеб административиябгин территориалияб цвел ва мухъалъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи. Буго Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, Авариялъул жанубиябгин бакъбаккудехун. ЧӀарада мухъ ккола аваразул мухъазул цояб ва гӀатӀилъиялъул рахъалъ гьезда гьоркьоб ункъабилеб, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб — 29-абилеб; мухъалъул гӀатӀилъи буго 894,03 квадратияб километр.
Тарихияб рахъалъ гьанжсеб ЧӀарада мухъалъул бугеб территориялда рукӀана Авариялъул Къарахъ, Мукракь, Кьенсерухъ тарихиял болмухъал. Жибго ЧӀарада мухъ гӀуцӀана 1929 соналъул 3 юлалда, букӀараб Гъуниб сверухълъиялъул территориялда.
Административияб планалда ЧӀарада мухъ бикьула анцӀила лъабго муниципалияб гӀуцӀиялде, ичӀгоялъул буго росдал боялъул статус, ункъго буго жибго росу. Гьез гъорлӀе бачуна кинабниги 53 чӀел-бакӀ. Мухъалъул административияб марказ буго ЦӀуриб росу.
Агьлулъиялъул къадаралъул рахъалъ ЧӀарада мухъ буго 47 бакӀалда, гьенив гӀумру гьабун вуго 13 518 чи; мухъалъул кьибилаб халкълъун ккола аварал. Кинабниги агьлулъи буго росдалаб. Мухъ ккола авар мацӀалъул жанубияб тӀадкаламалъул къарахъдерил сверел тӀибитӀараб ареаллъун.
Тарих
Гьанжесеб ЧӀарада мухъалъул территориялда рукӀана Авариялъул Къарахъ, Кьенсерухъ ва Мукракь боял. ЧӀарада мухъ гӀуцӀана 1929 соналъул 3 юлалда, байбихьуда гьелда гъорлӀ букӀана 53 росдал шура, территориялъул гӀатӀилъи букӀана 1124 км².
География
Мухъалъул территориялъул гӀатӀилъи буго 894,03 км².
Демография
ЧӀарада мухъ ккола моноэтникияб авар мухълъул; кинабниги агьлулъиялъул 97,3 % ккола аварал.
Территориалияб гӀуцӀи
БакӀалъулаб жинцаго нухмалъи гьабиялда жаниб гьебго цӀар бугеб муниципалияб мухъалъ гъорлӀе бачуна росдал поселениялъул статус бугеб 13 муниципалияб гӀуцӀи, жал росдал боязе ва росабазе данде кколел.
ЧӀел-бакӀал
ЧӀарада мухъалда буго 53 росдалаб чӀел-бакӀ.
Цадахъ росу буго ЧӀарада мухъалул чӀел-бакӀ, жиб лъарагӀлъиялда бугеб.
10 июль
10-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 191-абилеб къо (високоснияб соналъ — 192-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 174 къо.
Хайдакъ мухъ
Хайдакъ мухъ (Кайтагский район, Хайдакълы якъ).
Административияб центр — Мажалис.
11 июль
11-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 192-абилеб къо (високоснияб соналъ — 193-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 173 къо.
Лагьиж жамагӀат
Лагьиж жамагIаталде гъорлъе уна жибго Лагьиж ва Sabunçu росаби.
Гьимерсо
Гьимерсо — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
13 июль
13-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 194-абилеб къо (високоснияб соналъ — 195-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 171 къо.
12 июль
12-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 193-абилеб къо (високоснияб соналъ - 194-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 172 къо.
Аварал
Ава́рал (яги ава́рлъи) — этникияб къокъа ва миллат, кавказияб хъизаналъул авар мацӀалда жал кӀалъалел, гӀаммаб тарихги маданиятги жидер бугел. Ккола Кавказалъул кьибилал халкъазул цояб, тарихияб рахъалъ гӀумру гьабун МугӀрул Дагъистаналда (Авария), Азарбижаналда (ЦӀор) ва Бакъбаккул Гуржиялда бугеб, гьанжесеб Дагъистаналъул бищун рикӀкӀен гӀемераб хъалкъ.Дунялалда ругелщинал аваразул къадар бахуна 1,2 миллион чиясде, гьезул цӀикӀкӀунисел (кинабгоялдаса 85 %) руго жидерго тарихияб ватӀаналда — Дагъистаналда (Аварлъуда), аваразул гӀ-ш. 6% буго Россиялъул цогидал регионазда, ва гӀ-ш. 9% гӀумру гьабун буго Россия тун къватӀиб, аслияб къагӀидаялъ Азарбижаналда — аваразул тарихияб ракь ЦӀоралда, ва Туркиялда диаспора хӀисабалда. Аварал руго Дагъистаналъул 41 мухъалъул 17 мухъалда ва 10 шагьаралъул 5 шагьаралда цӀикӀкӀаниселлъун.
Этимология
Жидедаго абулеб ава́рал абураб цIар лIугьана протокавказияб *ʡwǝ̆hri абураб кьолбодасан.
РикӀкӀен ва ругеб бакІ
Дунялалда аваразул къадар буго 1 миллион чи: Россиялда — 850 аз., Азарбижаналда — 50 аз., Туркиялда — 50 аз.
Аваразул бутӀа мухъалккун 2010 соналъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналда рекъон: Аварал гӀумру гьабун руго Дагъистаналъул мугӀрулаб рахъалъул цӀикӀкӀанисеб территориялда (13 мухъ) ва бутӀаккун лъарагӀлъуда ругел мухъазда (Гелбахъ, БагӀархъала, Тарамухъ, Хасавхъала, Шурагьиб ва цогидал мухъал). Дагъистаналде гурелги, гӀумру гьабун аварал руго ЧачаналӀ (Хьаруб мухъ), Гъалмугъалда ва Россиялъул Федерациялъул цогидал субъектазда (кинабниги къадар — 912 090 чи). Дагъистаналда аварал ругеб аслияб территория буго ГӀанди-гӀоралъул, Авар-гӀоралъул ва ЧӀегӀер-гӀоралъул бассенал. Аваразул 28 % гӀумру гьабун буго шагьаразда (2002 соналъул баянал).
МацӀ
Авар мацӀ ккола шималкавказияб хъизаналъул нахъгин дагъистанияб къокъаялде, гьелъул руго сверелал, жал шималияб ва жанубияб тӀадкаламазде рикьулел. ТӀоцебесеб тӀелалде ккола бакъбаккулал, хундерилаб ва нахъбакӀалъулаб, кӀиабилелде — гьидерилаб, анцухъезулаб, цӀоралъулаб, къаралазулаб, къехӀдерилаб ва гьочотӀасезулаб сверелал; гьоркьохъеб позицион буго бакълъухъезулаб сверелалъул. БатӀи-батӀиял сверелазда ва сверелазул группабазда гьоркьор руго фонетикиял, морфологиял ва лексикиял батӀалъиял.
Авар мацӀалъе гӀагарал руго гӀандисезул ва цӀунтӀисезул мацӀал. И. М. Дьяконовасда рекъон, нахгин дагъистаниял мацӀазда цадахъ, авар мацӀ буго некӀсияб алародиял мацӀазул чӀагояб давам; гьел мацӀазда гъорлӀ руго гьединго агван, хуррит, урарт, гутий гӀадал хварал мацӀалги. Гьедниго С. А. Старостиница рикӀкӀунаан тум мацӀалъул гьанжесел авариял мацӀазулгун гӀагарлъи букӀин.
Россиялда ругел аваразда гьединго лъала гӀурус мацӀ, Туркиял ва Азарбижаналда ругел аваразда бицуна турк ва къажар мацӀалги.
Авар хъвай-хъвагӀиялъул традициялъул кьалбал уна гьоркьохъел гӀасрабазулӀе. ТӀоцересел хъвай-хъвагӀиял гӀарасал руго гуржи хӀарпаздалъун гьарурал. Ислам тӀибитӀиялдаса байбихьун ва 1927 соналде щвезегӀан авар хъвай-хъвагӀи букӀана гӀараб графикаялъул аслуялда (авар гӀажам), 1927–1938 соназда — латин графикаялда. 1938 соналдаса авар хъвай-хъвагӀи бачун буго кириллицаялъул аслуялде.
1938-абилелдаса байбихьун 1955 соналде щвезегӀан БакътӀерхьул Дагъистаналда (Авариялда) школабазда жо малълъи 5 классалде щвезегӀан букӀунаан авар мацӀалда, хадусел классазда байбихьулаан гӀурус мацӀалда. 6-абилеб классалдаса авар («рахьдал») мацӀ ва адабияб лъазарулаан хасал дисциплинаби хӀисабалда. 1955-56 цӀалул соналъ Авариялъул школабазда дарсал малълъи бачана авар мацӀалде. 1964-65 цӀалул соналъ Дагъистаналъул шагьаразда рукӀаралщинал миллиял школаби къана, дарсал малъиялъул процесс бачана гӀурусалде. Жакъа къоялъ аварал ругеб территориялда школабазда жо малъулеб буго авар мацӀалда 3-абилеб классазде щвезегӀан, хадуб — гӀурусалда. Шагьаразда абуни киналниги школабазда миллиял мацӀал хисун хӀалтӀизабулеб буго гӀурус мацӀ. Гьеб системаялъ цӀикӀкӀинабулеб буго ассимилациялъе рес. Дагъистаналъул конституциялда рекъон, авар мацӀалъул буго "пачалихъияб" статус Дагъистаналъул Ресбуликаялда; аваразул мухъазда, де факто, гьеб буго расмияб мацӀлъун.
2001–2016 соназда авар мацӀалда санайил информация кьолеб букӀана Прагаялда американ «Эркенлъи/Эркенаб Эвропа» радиостанциялъул Шималкавказияб студия, жиб Цолъарал Штатазул Конгрессалъ финансинабулеб букӀараб.
Дин
Аварал буго бусурбанал.
Азарбижаналъул аварал
Закаталаялда нижеца бана кIиго анкьгIанасеб заман. Нижеда дандчIвана гIемерал батIи - батIиял гIадамал. Ниж щвана гIемерал аварал росабалъе - ЧIарихъе, Лъебел-убаялде, КIатIихъе, МацIихъе, Динчиялде, Къабахчолибалде ва гь.ц. Нижеда бицана гIицIго Закаталаялъулги Билканалъулги - кIиябго районалда 115 азариде гIунтIун авар халкъ бугилан. Гьеб дагьаб халкъ гуро. Гьединлъидалги батизе ккола, дир рекIее хIаталдаса ун асар гьабураб жо ккана гьезда жидерго авар мацIги аваразул гIадатги бацIцIадго цIунизе кIун букин. ЦIали ва хъвай-хъвагIай гьениб къажар мацIалда гурони гьечIо, школалда предмет хIисабалдацин авар мацIги малъулеб гьечIо, рахьдал мацIалда газета, тIехь, радио гьаниб гьечIо, амма рокъобги къватIибги бицунеб жо авар мацI буго.
Ат-Таввабу
Ат-Таввабу (гIараб мацIалда التواب). Жинца тавбу къабул гьабулев. Гьелъул магIна ккола, Жинца лагъзадерие жиндирго гIаламатал загьир гьариялдалъунги, гьел кантIизариялдалъунги, гьезие хIинкъаби кьеялдалъунги, мунагьазул зарал гьезда лъазеги гьабун, гьезул рекIелъе хIинкъиги лъугьине гьабун, киналго сабабалги рекъезарун гьел тавбуялде руссинарулев. Цинги гьеб тавбу жиндирго цIобалдалъун къабулги гьабулев. Жиндаго гъоркь ругел чагIаз, гьудулзабаз, лъалел чагIаз цониги квешлъи жиндие гьабураб мехалъ гьезул гIузраби къабул гьарулев чи ккола, гьаб Аллагьасул цIаралъул бутIа жиндие щварав чи.
Халаябтала
Халаябтала (Uzuntala) жамагIаталде гъорлъе уна жибго Халаябтала росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Хузестан
Хузеста́н  — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Гьелъул мадугьалал останал ккола шималгун-бакътӀерхьуда Илам, Лурестан — шималалда, Исфагьан — шималгун-бакъбаккуда, ЧагьармахӀал ва Бахтиария ва Когьгилуйе ва БуйерахӀмад — бакъбаккуда, ва бакътӀерхьуда гӀорхъи уна ГӀиракъгун. Гьединго жунубалда буго Парс залив. Ракьалъул гӀеблъи — 64 055 км², халкъалъул къадар — 4 274 979 чи. Административияб марказ — АхӀваз шагьар.
Этимология
Хузестан абураб цӀар ккола «Хузазул улка»-йин абураб жо, Ахаманишазул заманаялъ гьеб ракьалда гӀумру гьабун букӀарал хуз абураб къавмалъул цӀаралдаса лъугӀараб.
Хузестаналъул жунубияб рахъ Гьоркьохъел гӀасрабазда «ГӀарабистан» абун лъалеб букӀана, гьенир гӀарабал цӀцӀикӀкӀун рукӀи сабаблъун.
Гьанжесеб цӀар расмияб къагӀидаялъ тасдикъ гьабуна 1923 соналъ Реза-шагьица
Тарих
Хузестан остан ккола Ираналъул бищун некӀсиял останаздаса, щайгурелъул гьаниб букӀана Ираналъул ракьалда тӀоцӀебесеб Элам абураб пачалихъ гӀуцӀун н. э. цебе 3 азарсоналъ, гьелъул тахшагьарги букӀана Шуш шагьар (яги Сузал). Хузестаналъул ракь Ираналда гъорлъе ана н. э. цебе 539 соналъ Ахаманишазул империя гӀуцӀарав КӀудияв Курашица.
Сепаратизм
ГӀарабазул Ас-СагӀада абураб партия буго 1946 соналдаса нахъе Хузестаналъул Ираналдаса эркенлъиялъе гӀоло къеркьолеб.
Ал-Барру
Ал-Барру (гIараб мацIалда البَرّ). Жинца лъикIлъи гьабулев.
ТIадегIанав Аллагь ккола кинабниги махлукъаталъе жинца лъикIлъи ва пайда гьабулевлъун. Лагъги вукIуна жинца лъикIлъи гьабулевлъун, гьес халкъалъе гьабулеб лъикIлъиялъул къадаралда, хасго жиндирго эбел-инсуе, мугIалимасе, шайихасе. ХIадисалда бицунеб буго: Муса авараг (гI.с.) БетIергьан Аллагьгун кIалъарав мехалъ, гьесда цо чи вихьанила гIаршалъул хIобода аскIов вахъунги чIун. Гьес Аллагьасда цIеханила: «Я Дир БетIергьан ! Сундалъун гьав чи гьаб даражалде вахарав?» – абун. Аллагьас абунила: «Гьев вукIана Дица Дирго лагъзадире кьурал нигIматал сабаблъун цонигиясдехун жинца хIасад гьабуларевлъун. Гьединго гьев вукIана жиндирго эбелинсуе лъикIавлъун»? – абун. Гьаб ккола лагъас лъикIлъи гьаби. Амма Аллагьас Жиндирго халкъалъе гьабулеб лъикIлъийин абуни, гьелъул бицун рагIалде бахъунаро.
Хузестан
Шагьарал
Бищун чӀахӀиял шагьарал — АхӀваз, Абадан, Гьуремшагьр, Дизфул, Масжеде-Сулейман, Шуштар, Бандар-Хумейни, Бандар-Могьшагьр, Бегьбагьан
Экономика
Остан буго бечед нарталъул ва газалъул запасул рахъалдаса, ва гьединго лъадал ва жо хьазе бегьулел ракьаздалъунги.
Рихьизе бакӀал
Шуш шагьаралда (Эламалъул, Ахаманишазул, Парфиялъул, Сасанидазул тахшагьар) руго Сузазул риххелал, Даниял аварагазул хоб ва ГӀаббасиязул заманаялъул мажгит.
ФатихӀ (мухъ)
ФатІи́х (Fatih), гьединго Тарихияб центр яги Тарихияб бащдабчІинкІиллъи — Истамбул илалда гъорлъе унеб мухъ (Турция), Истамбул шагьаралъул бутІа, КъустІантІиниялъул рукІарал къадазда жанибе кколеб рахъалда жиб данде кколеб. Мухъалда гІемерал аслиял тарихиял ва маданиял къадру тІокІал бакІал руго, гьездаса ккола: Айя София, Топкапи кІалгІа султІанасул хІаримгун, Сулеймание ва СултІанахІмет мажгитал, Хора килиса ва Истамбулалъул археологияб музей. Жакъасеб Истамбулалда ФатихІ рикІкІуна мискІинаб мухълъун.
Тарих
КъустІантІиния бахъун хадуб, султІан МехІмед II византиязул Апостолазул килиса букІараб бакІалда бана шагьаралда тІоцебесеб мажгит - ФатихІ, хадубккун жив жанив вукъараб.
Юго, Виктор
Виктор-Мари Юго (Victor Marie Hugo, ; 26 февраль, 1802 – 22 май, 1885) — романтизмалъул паранс шагІир, романчи, эссечи, драматург.
Шекспир, Вильям
Вильям Шекспир (William Shakespeare, , бапт. 26 Април 1564 – 23 Април 1616) — Ингилис драматургt, шагІир ва актёр, жиндие ингилис мацІалда бищун кІудияв хъвадарухъан ва дунялалъул бищун лъикІал драматургазул цояв хІисабалда къимат щварав. Гьесде гІемериселъ абула Ингландалъул миллияв шагІир–иланги, Авоналдаса Бард–иланги (яги жибго "Бард"–иланги). Гьесул нилІехъе щварал хІалтІаби, цадахъ хІалтІабиги гъорлІе рачІун, гІуцІарал руго 39 пьесалялдасаги, 154 сонеталдасаги, лъабго халатаб харбилаб поэмаялдасаги ва цо чанго шигІруялдасаги, жидер авторлъи мухІканго лъаларел. Гьесул пьесаби таржама гьарун руго киналниги аслиялщинал чІагоял мацІазде ва бокьарав цогидав драматургасул пьесабаздаса цІикІкІун рачуна сценабазда. Гьединго гьезул жеги-жеги гІелмияб цІех-рехги реинтерпретацияги гьабулеб буго.
Нугъай мухъ
Нугъай мухъ (Ногайский район).
Шекспир, Вильям
Шекспир гьавуна ва гІуна Стартфор-апон-Эйвоналда, Ворикшир. 18 сонил гІужде вахиндал, гьес лъадилъун ячана Энн Гьатавей; гьезие гьабуна лъабго лъимер: Сюзанн ва Гьамнетги Джудитги игизал. ГІага-шагарго 1585 ва 1592 соназда гьоркьоб Лондоналда гьес байбихьана лъикІаб карьера актёр, хъвадарухъан ва Лорд Чамберленил ГІадамал–илан жинде абулеб букІараб, хадуб Къираласул ГІадамал гІадин лъалеб букІараб хІаязулаб компаниялъул цадахъ-хважайин хІисабалда. 49 сонил гІужалда (гІ.-ш. 1613 соналъ) гьев, балагьараб мехалъ, Стартфордалде ун вуго ва лъабго соналдаса гьенив хун вуго. Дагьал хъвай-хъвагІаял хутІун руго Шекспирил жиндирго гІумруялъул хІакъалъулІ; гьелъ рачунел руго гІезегІан спекуляциязде гьесул куц-мухъалъул, сексуаллъиялъул, диниял божиязул, гьесулилан абулел асарал цогидаз хъванадай абурал суалазадда сверун.
Шекспирица жиндирго машгьурал асаразул гІемерисел хъвана 1589 ва 1613 соназда гьоркьоб. Гьесул цересел пьесаби рукІана аслияб къагІдаялъ комедиял ва гьисториял, ва рикІкІуна гьеб жанралда хъварал бищун лъикІал асаразул цояллъун. Хадур гьес аслияб къагІидаялъ хъвана трагедиял 1608 соналде щвезегІан, гьезда гьоркьор Гьамлет, Ромео ва Джульет, Отелло, Къирал Лир ва Макбет, киналго рикІкІунел рукІана ингилис мацІалда ругел бищун лъикІал хІалтІабазул цояллъун. Жиндир гІумруялъул ахирисеб этапалда гьес хъвана трагикомедиял (гьединго романсал хІисабалда лъалел) ва цогидал драматургазда цадахъ хІалтІулев вукІана.
Нугъай мухъ
Административияб центр — Рохьул мактаб.
Рукьал
Ру́кьал яги Си́риус (Sirius), гьединго КІудияб Гьойдул α (α Canis Majoris) буго КІудияб Гьойдул цӀваруде кколеб цІва, жибги аслияб сериядул, A1 спектралияб классалъул кколеб. Сардил зодид бищун гвангъарал цІвабзазул цояб; цІвабзазул дунялалда рекордлъун гьечІониги, гьелъул гвангъи цІикІкІараб буго Бакъулалдаса 25 нухалъ — Рукьазул борхатаб бихьулеб кунчІи буго гьеб Ракьалде гІагардегІан букІин сабаблъун. Гьеб цІва бихьула Ракьалъул бокьараб регионалдаса, цІакъго шималалада ругездаса хутІун. Буго Бакъулаб системалдаса 8,6 канлъулаб лъагӀалил манзилалда ва ккола Ракьалде бищун гІагарал цІвабзазул цояблъун.
1844 соналъ Фридрих Бесселица Рукьал кІирекъараб цІва бугилан абураб пикру загьир гьабуна. 1862 соналъ Алван Кларкица гьеб ритІухълъизабуна, жиндие Сириус B абун цІар кьураб цадахъ-цІваги рагьун; гьелдаса нахъе бихьулеб цІваялде цо-цо Сириус A-йилан абула. КІиябго цІва сверула гІахьалаб массаялъул централда тІад гІага-шагарго 20 а. цвалил манзилалда 50 лъагӀалиде гІагараб тӀадсверул периодгун.
Рукьазул системадул ригь, ,гьанжесел гІелмиял цІех-рехазда рекъон, буго гІага-шагарго 230 млн сон (къимат кьей буго 200-идаса 300 млн сониде щвезегІан). Байбихьуда Рукьазул система гІуцІун букІун буго В спекртралияб классалъул кІиго хъахІабгин-зодикьераб цӀвайидаса: Сириус A-ялъул масса букІана 2 M☉, Сириус B — 5 M☉. ГІага-шагарго 120 млн соналъ цебе цІикІкІун масса бугеб B Сириус бухІун лӀугІун буго ва багІараб кІудацІвайиде сверун буго, хадуб гьеб, къватІисеб гъатги реххун, лӀугьун буго хъахІаб гьитІинцІвайил хІалалӀе, жинда жакъа къоялъги бугеб. Жакъа къоялъ Сириус B-ялъул масса буго 1,02 M☉, ва гьеб ккола лъалел хъахІал гьитІинцІвабзазул бищун ракІаздаса цояблъун (тайпаял хъахІал гьитІинцІвабзазул масса букІуна 0,5-0,6 M☉).
Фейсал ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд
Фейсал ибн ГІабдул ГІазиз Ал СагІуд (فيصل بن عبدالعزيز آل سعود; гь. 14 апрель 1906 — 25 март 1975) — СагІудиязул ГІарабиялъул лъабабилев хан 1964 - 1975 соназде щвезегІан, СагІудиязул тухумалдаса.
Биография
Фейсал — ккола ГІабдул ГІазиз ибн СагІудил лъабабилев васлъун. ЧІахІиял васаздаса вукІиналъ, кІвар бугев асар гьабуна инсул кодоб ГІарабистаналъул хІукмо щулалъиялъе. 1925 соналъ гьесул бетІерлъиялда гъоркь сагІудиязул аскаралъ кверщел гьабуна ХІижаз икълималда. Гьелъухъ, 1932 соналда, СагІудиязул ГІарабиялъул цолъараб ханлъи гІуцІун хадуб, Фейсалие щвана къватІисел ишазул министерасул хъулухъ. Цо заманаялъ гьев вакиллъун вукІана СагІудиязул ГІарабиялъул ООНалда. 1930 соназда инсул тІадкъаялда рекъон гьев вачІана Москваялде ва Ленинградалде. Эмен хун хадуб 1953 соналда Фейсал лъугьана тахбакІалъул ирсилавлъун. Фейсал 1964 соналда лъугьана ханлъун, амма гьеб хъулухъалъе гІоло гьевгун къацандулев вукІарав гьесул ва СагІуд нахъегІан къала гІалимзабиги гьоркьоре лъугьун ва гьев пачалихъалдаса къватІизе ккезавун Женевалде витІула. Фейсалил хІукмуялъул замана ракІалда чІола нарт бахъи цІикІкІиналдалъун, жиб сабаблъун ккун ханлъиялъе цебе букІинчІеб бечелъи щвараб. Гьедин бечелъи цІикІкІиндал, гьелъ рес кьуна пачалихъалда кьучІдасан бахъун хиса-басиял гьаризе, цІияб инфраструктура гІуцІизе.
Фейсалил заманаялъ СагІудиялъул хурхенал «цІорона» Гъарбиял пачалихъазулгун, ва хасс гьабун АЦШялъулгун, гьелъие сабаблъун ккана ГІизраилалъ гІараб пачалихъазда данде гьабураб рагъ. 1973 соналъул 17 октябралъ Фейсалица ракІалда гьечІеб бакІалдасан сагІудиялъул нарт нахъе босана дунялалъул базараздаса, букІаралдаса гьелъул багьа бахинабуна 4 нухалъ, ва гьелъул хІасилалда баккана кІудияб энергетикияб кризис.
1975 соналъул 25 марталъ жиндирго вацасул вас Фейсал ибн МусагІидица речІчІун чІвана хан Фейсал, гьевуги вукІана америкаялъул университеталда цІалиги лъугІун ватІаналде тІад вуссарав чи.
Фкйсалидаса хадуб тахбакІалде вачІана гьесул вац Халид.
Цоги сагІудиялъул амирзабазда данде ккун Фкйсалил васазе щвана цебе тІураб европаялъул лъай. Амир Турки ибн Фейсал Ал СагІуд цІалана Ню-Жерсиялъул школалдав вв Жоржтаунил университеталда. Амир СагІуд ибн Фейсал цІалана Принстоналъул университеталда.
ГӀалиабад
ГIалиабад жамагIаталде гъорлъе уна жибго ГIалиабад росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Гьигьихъ
Гьигьихъ — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Ал-Мунтакъиму
Ал-Мунтакъиму (гӀараб мацӀалда المنتقم). Жинца рецӀел босулев.
Ай, квешал, къосарал, гӀасиял чагӀазе жинца кутакаб гӀазаб-гӀакъуба кьолев, гьезул мугъал рекулев. Гьеб кинабго жо букӀуна гьезие хӀинкъи кьун, гьезул гӀузраби къабул гьарун, квешлъиялдаса руссине гьезие заманги кьун хадуб. Лагъасе беццараб рецӀел боси ккола, гьес ТӀадегӀанав Аллагьасул тушбабаздаса рецӀел боси. Бишунго кӀудияб тушманги ккола гьесул жиндирго нафс. Гьелъ гӀасилъи гьабунщинахъе, гӀибадаталъе тохлъунщинахъе гьелдаса рецӀел босизе ккола. Жинда Аллагь гурхӀаяв Абу Язид Ал-БастӀамияс абунилан бицунеб буго: «Цо сордоялъ кӀвахӀаллъун дир нафсалъухъа вирд гьоркьоб хутӀана. Гьеб сабаблъун дица гьелъие гӀакъубаги гьабун лъагӀалица гьекъезе лъин кьечӀого тана», – абун. Гьадинаб къагӀидаялда букӀине ккола лагъзадерил рецӀел боси.
14 июль
14-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 195-абилеб къо (високоснияб соналъ — 196-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 170 къо.
Ар-Раъуфу
Ар-Раъуфу (гIараб мацIалда الرؤوف). «Раъфаталъул» бетIергьан.
«Раъфатилан» абураб рагIул магIна ккола кутакаб рахIматилан абураб жо. «Раъуфалъулги» «рахIималъулго» гIадаб магIна буго, амма гьелдасаги рагIа-ракьанде щвараб.
Маъарухъ жамагӀат
Маъарухъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго Маъарухъ, Ələsgər ва Cimcimax росаби.
ЦӀияб Филар
ЦӀияб Филар (Ново-Филя, ЦIийи Филер) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Ал-ГӀафувву
Ал-ГIафувву (гIараб мацIалда العفو). Жинца гIадамазул квешлъаби рацIцIунев, гIасилъаби тIаса лъугьун толев.
«Ал-Гъафур» абураб цIаралъул магIнаялдаго бугеб цIар ккола гьаб, жеги гьелдасаги рагIа-ракьанде швараб. Щай абуни, «гъуфранилан» абула мунагьал рахчиялда, «гIафвуйилан» абула гьел хъвараб бакIалдаса рацIцIиналда. Рахчиялдаса рацIцIин магIнаялъул рахъалъ рагIа-ракьанде щвараб буго. Лагъасе гьаб цIаралдаса бугеб бутIа балъгояб жо гуро. Гьес жинда зулму гьабуравщинав чиясдаса гIафву гьабун тезе ккола ва гьезул квешлъиялде данде лъикIлъиги гьабизе ккола, ТIадегIанав Аллагьас кафурзабазе ва гIасичагIазе дунялалда гьабулеб гIадин. ХIатта гьез тавбу гьабун хадуса гьезул квешлъаби лъикIлъабилъунцин сверизе гьарула ТIадегIанав Аллагьас.
15 июль
15-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 196-абилеб къо (високоснияб соналъ — 197-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 169 къо.
Маъарухъ
Закатала районалда буго Маъарухъ росу.
16 июль
16-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 197-абилеб къо (високоснияб соналъ — 198-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 168 къо.
Албан
Алба́н (Shqipëria), Алба́н жумгьурият (Republika e Shqipërisë ) — ккола Балканалъул бащадаб чІинкІиллъиялда бугеб пачалихъ. Гьеб ккола НАТОялъул гІахьалчилъун 2009 соналдаса бахъун.
Ал-БагӀису
Ал-БагIису (гIараб мацIалда الباعث). Жинца къиямасеб къоялъ халкъ чIаго гьабулев, хабалъ ругел чагIи рахъинарулев, ракIазда жаниб бугеб жоги баян гьабулев.
Лагьиж
Лагьиж ккола Закатала районалда Лагьиж жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Исраил
Исраил яги Исраил хlукумат (гIараб мацIалда:دولة إسرائيل; гIибрит мацIалда: מדינת ישראל), ккола Бакъбаккуда, бусурманаб гӀарабазулаб пачалихъ ПилистІиналъул ракьалда гӀуцӀараб жугьутӀазул динияб пачалихъ. Исраил гIорхъода руго, Ливан, Шам, Урдун, ва Мисир хIукуматал.
Ал-БагӀису
Гьаб цIаралъул магIна бичIчIи бараб буго, къиямасеб къоялъ тIаде рахъинари абураб жо бичIчIиялда. Гьебги ккола бищунго балъгоял ва гъваридал жалаздаса. ГIемерисел чагIазда гьелъул хIакъикъат лъаларо, жидерго цо хиялал рукIун гурого. Гьезда гьелъул хIакъалъулъ бищун лъалеб буго, хвел бугин гьечIолъи ва хун хадуб тIаде рахъине гьари, гьеб тIоцебего гIадин гьечIелъуса цIидасан ратизе гьари кколин абураб жо. Хвел – гьечIолъи кколин абураб пикруги, хун хадур тIаде рахъине гьари – тIоцебесебго гIадаб ратизари кколин абураб пикруги мекъаб пикру буго.
Исраил
Жакъа къоялда жаниб, Исраилалъул гIадамазул къадар бахуна 7 миллион чиясде. Гьезул цIикIкIунисеб бутӀа жугьутІал руго.
Ал-БагӀису
Хвел – гьечIолъи кколин абураб пикру батIулаб пикру ккола, хоб яги жужахIалъул гвендлъун букIуна яги Алжаналъул ахлъун букIуна. Хварав чиги яги талихI бугев вукIуна (гьел ккола жал чIагоял, Аллагьасул ризкъиги кванан рохун рукIунел гIадамал), яги талихI къарав вукIуна, гьелги чIаго рукIуна. Гьединлъидал свалат-салам лъеяв Аварагас Бадруялда чIварал кафурзабазул бутIруздехун хитIабги гьабун абуна: «Дир БетIергьанас дие къотIи гьабун букIараб жо дида хIакъаб батана. Нужеда батарабищ нужер бетIергьанас къотIи гьабураб жо хIакъаблъун?» абун. Цинги гъосда цIехараб мехалъ: «Хварал чагIаздехун кин мун кIалъалев?» абун, гьес абуна: «Гьезда нужедасаги лъикI рагIула, кинниги гьезда жаваб гьабизе кIолеб гьечIо», – абун. Амма цо-цо мехалъ гьесул (инсанасул) жиндирго черхалдаса тасаруф къотIун ккола, цинги нилъеца абула: «гьев хвана» абун. Цо-цо мехалъ гьеб тасаруф нахъ буссуна ва нилъеца абула: «гьев чIаголъана» абун. Бищун кIудияб хвел ккола – инсанасул жагьиллъи. Бищун хирияб чIаголъиги ккола – инсанасул гIелму. ТIадегIанав Аллагьасги Къуръаналда гIелмуялда чIаголъи абунги, жагьлуялда хвел абуниги цIар лъун буго. Щив чи вугониги жинца цогидал жагьлуялдаса гIелмуялде рачун, гьев ккола гъол гIадамал чIаго гьарурав ва гьел рижарав чи. Халкъалда гIелму малъиги гьел Аллагьасде ахIиги ккола, чIаго гьариялъул цо тайпа. Гьеб ккола аварагзабазулги, гьезул ирс жидее щчIварал гIалимзабазулги даража.
Исраил
Исраилалъул тахшагьар - Тел-Абиб буго.
17 июль
17-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 198-абилеб къо (високоснияб соналъ — 199-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 167 къо.
Халид ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд
Ха́лид ГІабдул ГІази́з Ал СагІу́д (خالد بن عبد العزيز آل سعود; 1913,  — 1982, ) — СагІудиязул ГІарабиялъул ункъабилев хан 1975—1982 соназда.
Биография
Гьавуна Наждалъул амир ГІабдул ГІазизил хъизамалда.
Халид лъугьана валигІагьдлъун 1965 соналда, гьеб хъулухъалдаса гьесул вац амир МухІаммадица инкар гьабун хадуб. ТахбакІалде гІагарлъизегІан хІалтІана Цолъарал Миллатазул ГІуцІиялда.
Халид хвана 1982 соналда рекІел унтиялъул хІасилалда. Гьесул цІар кьун буго Ар-Риядалъул халкъаздагьоркьосеб аэропорталъе.
Гьесда хадуб ханлъун вачІана гьесул вац Фагьд, Хадид чІаго вугеб заманаялъги пачалихъ цебе бачине кумек гьабулев вукІарв.
МакӀав жамагӀат
МакIав жамагIаталде гъорлъе уна жибго МакIав, АбагIалиб, Пашан, Нухбикь, ГьогIтала ва ВохIрабтала росаби.
МакӀав
Закатала районалда буго МакIав росу.
ЦӀоросаролъ
ЦIоросаролъ (лат. Zea mays)
Чехьалъе гьоркьохъеб буго, тIадагьаб буго, жинца лугби тамах гьарула, тIабигIат тамах гьабула, биин хехаб буго. Гьелъул карщ чакаргун цадахъ кванани унтабазе дару буго, ургьиб бугеб цIа-багIари свине гьабула. Лагьиб, вагьиж абун цIар бугел бухIиял черхалдаса, гьодорлъиялдаса инарула. Гьелъул беччичIеб жо кванани гIакдал рахьгун ва чакаргун цадахъ - черхалъул лугби къуват, гьарула, лъикIаб квенги бижула.
18 июль
18-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 199-абилеб къо (високоснияб соналъ — 200-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 166 къо.
Инхигьани
Инхигьани жамагIаталде гъорлъе уна жибго Инхигьани росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Шималиябгин атлантикияб къотӀиялъул организация
Шималиябгун-атлантикияб къотІиялъул организация, НА́ТО, Шималиябгун-атлантикияб Альянс (North Atlantic Treaty Organization, NATO; Organisation du traité de l'Atlantique nord, OTAN) — рагъулабгун-политикияб союз, Европаялъул гІемерисел пачалихъал, АЦШ ва Канада данде гьарулеб. Гьеб гІуцІцІана 1949 соналъул 4 апрелалъ Америкаялда, «Советияб къуваталдаса Европа цІунизелъун»
ХӀужаби
<references group="К"/>
20 июль
20-абилеб июл — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 201-абилеб къо (високоснияб соналъ — 202-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 164 къо.
ГьаркӀас
ГьаркІа́с (гӀурус. Аркаскент) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
ГьаркӀас Шаваялда гъорлъ уна.
19 июль
19-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 200-абилеб къо (високоснияб соналъ — 201-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 165 къо.
КӀацӀбарахъ
КIацIбарахъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго КIацIбарахъ росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
ТӀипало
ТIипало (латиназул мацIалда Lens culinaris)
Кванирукъалъе бакIаб буго. Карщ гьабун кванани, чехь биччай инабула, гьелъул гьагIо тIадагьаб, лъикIаб буго дандежоялъе мугьал кванаялдаса.
Хужадхур-Къазмаляр
Хужадхур-Къазмаляр (Ходжа-Казмаляр, Хужадхуьруьн Къазмаяр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Гьохъ
Гьохъ (латиназул мацIалда Hordeum)
Жинца риххел къотIизабула, жинца чохьониб гьури бижизабула (газал), чохьониб бакIаб гьелъул карщалъ чехь биччай (дали) чIезабула. Жаниб бугеб бухIи свинабула, чIер гьабун чакаргун цадахъ квине лъикIаб буго, лъим гьабун гьекъани ракI бакъвай, квешаб хIал инабула. Гьелъул чедги чехьалъе бакIаб буго. Гьединги гьури бижизабулебги буго. Гьелъул гьел заралал нахъе чIвала гьоцIогун, чакаргун ва роржунел жалазул гьагIогун цадахъ кванани.
ТӀадтӀогьохъ
ТӀадтӀогьохъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, ТӀогьохъ росдал боялъул административияб марказ.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса 12 км-ялъ бакъбаккудехун.
Мосавал
Мосавал жамагIаталде гъорлъе уна жибго Мосавал росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
СагӀудиязул ГӀарабиялъул байрахъ
СагІудиязул ГІарабиялъул байрахъ — ккола герб ва гимного гІадин — СагІудиязул ГІарабия пачалихъалъул официалиял гІаламатаздаса цояб. Гьеб хІалтІизабула СагІудиязул ГІарабиялъул хІукуматалъ 1973 соналъул 15 марталдасан байбихьун.
БакьайчӀи
БакьáйчӀи, БакьайичӀиб — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. БакьайчӀи росдал боялъул административияб марказ. Ккола Хунзахъ мухъалъул бищун чӀахӀиял ва некӀсиял росабазул цояблъун.
География
Росу буго Хунзахъ тӀалъиялда, Тиронлъарал рагӀалда, мухъалъул марказ Хунзахъа 4 км-ялъ шималиябгин бакъбаккул рахъалдехун.
21 июль
21-абилеб июл — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 202-абилеб къо (високоснияб соналъ — 203-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 163 къо.
22 июль
22-абилеб июл — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 203-абилеб къо (високоснияб соналъ - 204-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 162 къо.
Верхвиани
Верхвиани жамагIаталде гъорлъе уна жибго Верхвиани росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Боснагьерсек
Бо́сния ва Герцегови́на, аббревиатура БвГ  — Къиблаябгун-Бакъбаккул Европаялда, Балканалъул бащдаб чІинкІиллъиялъул бакътІерхьул рахъалде кколеб пачалихъ.
Халкъалъул къадар — 3,79 млн чи (2013). Ракь — 51,2 азарго км². Севералдасан, бакътІерхьудасан ва къиблаяб рхъалдасан гІурхъи цо гьарула Хорватиялъулгун, бакъбаккудасан — Сербиялъулгун, къиблаябгун-бакъбаккудасан — ЧІегІермегІералъулгун. Къиблаябгун-БакътІерхьуда Адриатикияб ралъадгун тункула (гІага-шагарго 20 км ралъдал рагІалалъул мухъал). Пачалихъиял мацІал: босниязул, сербиязул ва хорватиязул. Тахшагьар — Сараево.
Гьеб пачалихъалъул экономика цІакъ хІинцго гурони цебе тІулареб буго; гьединлъидал гьеб рикІкІуна Европаялъул бищун мискинал пачалихъазул цояблъун, жинда жаниб цІикІкІараб къадар хІальІуларезул бугеб. Аслиял къватІибехун бича-хиси гьабулел пачалихъаллъун ккола — Европаялъул пачалихъал, Алмания ва Россия. ГІарац — марка.
24 июль
24-абилеб июл — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 205-абилеб къо (високоснияб соналъ — 206-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 160 къо.
Америкалъул Цолъарал Штатал
Америка яги Америкалъул Цолъарал Штатал, АЦШ (United States of America, USA) — Шималияб Америкалда бугеб кӀудияб пачалихъ. Америкалъул гӀорхъи цояблъун ккола, шималияб рахъалдасан Канада, жанубияб рахъалъан Мексика ва гьединго ралъдал рахъалъан Россия.
Лубия
Качество квешаб, гIодобегIанаб, чехьалъе бакIаб, чIегIераб цциналъул (меланхолическиял) хасиятал чорхолъ рагъаризарулеб буго. Гьалъул гьагIо тамахаб, тIадагьаб буго, гьеб гьекъараб мехалъ биараб нахгун ва чакаргун керен бакъвай (хъачIлъи) инабула. Бидурихьазда бугебги, суставазда бугебги бакъвай (ябусат – холестериналъ гьарурал жал) инабула.
Ургула
Ургула́ яги ЦӀияб Гьаква́ри — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
Ургула Шаваялда росабазда гъорлъ уна.
Щобдакули жамагӀат
Щобдакули жамагIаталде гъорлъе уна жибго Щобдакули, Bazar ва КIумур росаби.
Озаску
Озаску (Osasco - Osasco) — шагьар, Бразилия.
Санкьада
Санкьа́да — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Хурел (МухӀарамхур мухъ)
Хурел (Хорель, Хуьрел) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
25 июль
25-абилеб июл — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 206-абилеб къо (високоснияб соналъ — 207-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 159 къо.
Росдал поселение
Рóсдал поселе́ние ккола Россиялъул муниципалиял гІуцІалабазул цо тайпа, жинда гъорлъ цо ялъуни чанго росдал гІумру гьабулеб бакІ бугеб, жалги росдал гІумру гьабулел бакІазул (посёлок, росу, станица, деревня, кули, кишлак ва цогидал) гІаммаб территорияздалъун цолъизарурал, ва жидеда жаниб бакІалъул нухмалъи гьабулеб гьениб гІумру гьабулеб халкъалъи жинцаго яги рищарал ва цогидал бакІалъул нухмалъулел идарабаз. Росдал поселениял уна муниципалиял мухъазде гъорлъе.
Росдал поселениязул бакІалхул нухмалъулел идарабазе конституциялъ чІезарурал тхтиярал ккола бакІалъул бюджет гІуцІи, муниципалияб буголъиялда тІад ихтияр гьаби, бакІалъул нухмалъиялъул идарабазул структураби жидецаго рихьизари, бакІалъуд нухмалъиялъул территориалияб гІуцІи гьаби, жамгІияб гІадлу чІезаби ва цогидалги.
Ас-Самаду
Ас-Самаду (гIараб мацIалда االصمد). ХIажалъи ккараб мехалъ жиндихъе рачIунев ва къваригIел ккараб мехалъ жинде къасдги гьабулев, кинабго жоялъул кверщел жиндихъ букIиналъе гIоло.
Мугъал-росу
Мугъал-росу жамагIаталде гъорлъе уна жибго Мугъал-росу росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Ас-Самаду
ТIадегIанав Аллагьас Жиндир лагъзадерил диниял ва дунявиял мурадазулъ жинде руссуневлъун гьавурав ва жиндир квералдалъунги мацIалдалъунги гьезул хIажаталги тIуралев чи, гьев ккола гьаб «ас-самад» абураб сифаталдаса бутIа жиндие щварав чи. Амма мутIлакъав «Ас-самад» гьев ккола киналниги хIажатазулъ жинде къасд гьабулев чи.
Росдал поселение
Сипатал
Гьаб муниципалияб гІуцІиялъул тайпа бахьизабун букІана 2003 соналъул «Россиялъул Федерациялъул бакІалъул жинцаго нухмалъи гьабиялъул принципазул хІакъалъулъ» къануналда ва тасдикъ гьабуна гьеб муниципалияб рефорама гьабулеб мехалъ.
Росдал поселениязде гъорлъе ине бегьула цо росдал гІумру гьабулеб бакІ ялъуни посёлок, жидер халкъалъул къадар 1000-ялдаса бугеб (цІикІкІараб гъунки бугел территориязе — 3000 чиясдаса цІикІкІун) ва/ялъуни цо гІаммаб территориялдалъун цолъизабураб цо чанго росдал гІумру гьабулеб бакІ, жидер халкъалъул къадар 1000-ялдаса гъокье бугеб (цІикІкІараб гъунки бугел территориязе — 3000 чиясдаса дагь).
КІиго яги гьелдаса цІикІкІун гІумру гьабулел бакІал ругел росдал поселениялъул гІорхъаби лъола гьелъул административияб марказалдаса цо хІалтІул къоялда жаниб киналго гІумру гьабулел бакІазул гІадамал лъелго инеги ун нахъруссине бегьулеб манзилалда. Гьоркьосабахъи букІуна дагьаб халкъалъул гъунки бугел ялъуни нух бахъизе захІматал бакІал ругел территориязул.
Къадар
Росстаталъул баяназда рекъон 2014 соналъул 1 январалде Россияла букІун буго 18 525 росдал поселение, на 1 января 2013 года — 18 722 , 2012 соналъул 1 январалде — 18 883 , на 1 января 2011 года — 18 996 , 2010 соналъул 1 январалде — 19 591.
Щобдакули
Закатала районалда буго Щобдакули росу.
Украина
Украи́на (Україна ) — Бакъбаккул Европалда бугеб пачалихъ. Цебе СССРалда гъорлъ букІараб хІукумат.
Тахшагьар — Киев. Пачалихъияб мацІ — украиназул.
27 июль
27-абилеб июл — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 208-абилеб къо (високоснияб соналъ — 209-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 157 къо.