cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
26 июль
26-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 207-абилеб къо (високоснияб соналъ — 208-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 158 къо.
СагӀудиязул ГӀарабиялъул герб
СагІудиязул ГІарабиялъул герб буго кІиго хвалчен ва чамасдакил гъветІ. Чамасдакил гъветІалъ тІоритІел гьабула СагІудиязул ГІарабиялъул аслияб гъветІалде. Хвалчабазин абуни, тІоритІел гьабула гьанжесеб СагІудиязул пачалихъалъе аслу лъураб кІиго тухумалде: тухум Ал СагІуд ва тухум Ал Шейх.
Хвалчен бахъун буго гьединго СагІудиязул ГІарабиялъул байрахъалдаги.
Дагъистаналъул цӀаял
Дагъистаналъул цӀаял (Dağıstan İşıqları, Дагъустандин ЦIаяр) - буго гӀолохъанаб шагьар.
29 июль
29-абилеб июл — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 210-абилеб къо (високоснияб соналъ — 211-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 155 къо.
Сараево
Сара́ево (,, Sarajevo , Saraybosna) — шагьар, Босния ва Герцеговинаялъул тахшагьар. Сараево кантоналъул административияб центр.
Халкъалъул къадар — 369,5 азарго чи (2013), яги Босния ва Герцеговинаялъул хаклъалъул 10 %. 1992—1995 сс. рагъул хІасилалда шагьаралда гІумру гьабун ругел сербазул кадар лъалеб куцалда дагьлъана.
Динчиб
Динчиб жамагIаталде гъорлъе уна жибго Динчиб абураб магIарулазул росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Храхуба
Палыдлы (Палыдлы, Храхуба) — ккола Азарбижаналъул Хъачмаз мухъалъул росу.
31 июль
31-абилеб июл — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 212-абилеб къо (високоснияб соналъ — 213-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 153 къо.
30 июль
30-абилеб июл — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 211-абилеб къо (високоснияб соналъ — 212-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 154 къо.
СагӀудиязул ГӀарабиялъул гимн
Текст
<br style="clear:left;" />
ЧӀар жамагӀат
ЧIар (Car) жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЧIар, Лъебел-уба, ГIахьвахъ ва ЦIилбан росаби.
Боснул мацӀ
Босниязул мацІ  — букІараб Югославиялъул бусурбабазул мацІ, жакъа заманаялда Босния ва Герцеговинаялда жиб тІобитІун бугеб, ва жиндир официалияб статус бугеб.
Босниязул мацІалда кІалъала 2 - 2,4 млн чи: гьездаса 1,7—1,8 млн Босния ва Герцеговинаялда, 245 азар. Сербиялда ва ЧІегІермегІералда, 150 азар. бакътІерхьул Европаялда ва Северияб Америкаялда. Хъвай-хъвагІай гьабула латиница-гаевицпялда ап кириллица-вуковицаялда, цебеккун хъвадаризе хІалтІизабулаан гІараб хъвай-хъвагІай.
Халихъ
Халихъ — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Ракьхъвай
ГӀандигъойсуялдасан кваранаб рахъалда буго.
Венесуэла
Тахшагьар — Каракас.
Испаниялдаса истикълал гьабуна 1811 соналъул 5 июлалъ.
Венесуэлаялъул гIорхъалабазда руго: Гайана, Бразилия ва Колумбия жумхIурият.
1 август
1-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 213-абилеб къо (високоснияб соналъ — 214-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 152 къо.
ЧӀар
ЧIар (Car) -Азарбижаналъул Закатала мухъалъул росо.
Хьиндахъ росдал бо (Хунзахъ мухъ)
Хьи́ндахъ росдал бо  — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
ГъорлӀе бачуна кӀиго чӀел-бакӀ. Административияб марказ — Хьиндахъ росу.
Тарих
Административияб гӀуцӀи хӀисабалда Хьиндахъ росдал бо гӀуцӀана 1921 соналъул 20 январалъул декреталдалъун Авар сверухълъиялъул ЦIатIанихъ бутӀаялда гъорлӀ.
1954 соналъул 18 августалда П. В. С. ДАССРалъул амруялдалъун Хьиндахъ росдал бо къана, гьелде гъорлӀе унеб букӀараб кӀиябо росу бачана ГӀоротӀа росдал боялде гъорлӀе. 12 соналдасан гьебго П. В. С. ДАССРалъул 1966 соналъул 17 январалъул амруялдалъун Хьиндахъги Кологи гъорлӀеги унеб Хьиндахъ росдал бо букӀахъинабуна.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 6,56 км².
БуцӀра
БуцӀра — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу.
2 август
2-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 214-абилеб къо (високоснияб соналъ — 215-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 151 къо.
БуцӀра
Уна росдал поселениялъул статус бугеб БуцӀра росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.
География
Росу буго Хунзахъ мухъалъул шималиябгин бакъбаккудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
БуцӀра росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 18,70 км².
3 август
3-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 215-абилеб къо (високоснияб соналъ — 216-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 150 къо.
Дилим
Дилим - ккола Дагъистан жумгьурияталъул Казбек мухъалъул административияб центр ва бищун кІудияб росолъун.
Ракьхъвай
Гьеб МахІачхъалаялдаса 108 км бакътІерхьудехун ккола. Бищун гІагарда бугеб маххул нух Хасавюрталда буго, 22 км севералдехун.
ГІадамазул къадар
2002 соналъ тІобитІараб халкъазул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон росулъ гІумро гьабула 7537 чияс. Гьездаса цІикІкІунисеб бутІа (99,1 %) ккола магІарулал.
Гьединго гьениб гІумру гьабун руго:
Нарт
Нарт яги ЧІегІер нарт (бачІана neft нефт ) — тІабигІияб нахул тайпаялъул жинда цІа рекІунеб лъамалъи хассаб махІгун, аслияб куцалда жиб данде гьабун бугеб захІматаб, жобораб гидрокарбоназдасан, батІи-баІиял гІиссинал массабаздасан ва цо чанго батІиял химиялъул хурхеназдасан ).
Къеди
Къеди́ (Кеди́) — ккола Дагъистан Республикаялъул ЦӀумада мухъалъул росу. Ва гьединго гьеб рикӀкӀуна Ункъракьалъул расмияб гуреб тахшагьарлъун.
Ракьхъвай
Къеди буго Дагъистаналъул ва чачаназул гІорхъода аскоб. Росу бакьулъан чвахулеб буго лъар (Саситлинка), ГІандигІоргун жиб жубалеб.
ГІадамал
Къедиса гочарал гIадамал руго гьал хаду рехсарал росабалъ: Шава (Бабаюрт мухъ), ХІажидада (Хъумторхъала мухъ), Коби (Буртиялъ, Шелковск мухъ), Ахъсай (Хасавюрт район).
Росулъ гІемерисел руго магIарулал, Ислам-дин ккурал. Ахирисел соназ гІадамазул къадар гьениб лъалаго цІцІикІана. Школалде ине заман щвечІел лъималазул къадар Къедиб жакъа 70-80 чиясда бахун буго ва къедисел хІажаталлъун ккун руго росулъ лъималазе ясли-ах рагьин тІалаб гьабун хІукуматалде гІарзгун ине.
Гьединго 90-ялдасаги тІаде санал рахарал гІадамалги Къеди дагьал гьечІо. Дагъистаналда бищунго гІумру халатал гІадамаздасан ккола Къедиса 1905 соналда жий гьаюрай Хизриева Арайчо.
Къеди росдал руго 3 "Мать-героиня" цІар шварай эбелги:
ГӀадамазул къадар
1886 соналъ Къеди росулъ букІун буго 125 цІараки. 266 бихьинчи, 231 чІужугІадан.
1896 соналъ — 132 цІараки, 241 бихьинчи, 252 чІужугІадан. Росдал киналго гІадамал — 523 чи.
1899 соналъ — 125 цІараки: 268 бихьинчи, 247 чІужугІадан.
1908 соналъ — 120 цІараки.
Ахиричел соназда:
Тарих
Къеди росдае тІоцебе кьучІ лъурал гІадамазул гьабсагІаталъ баян гьечІо, амма цебесаб биценалда рекъон жакъасел къедисезул умумул гьенире рачІарал рукІин чІчІолеб буго XӀӀ-XӀӀӀ гІасруяз.
Росдал тухумал ва гьезул тарих
Къеди росу бикьула лъабго авалалде: ТIасияб авал, Гъоркьияб авал ва Кванхи-авал (лъар тун квегIаб рахъалда бараб росдал бутIа; гьениб тIоцебе рукъ бан букIун буго Кванхи росулъа бидвиххун вачIарав чияс). Росулъ жаниб букIун буго кIиго годекIан: ТIасияб годекIан (гьенире ракIарулаан гIолохъаби) ва Гъоркьияб годекIан (гьенир рукIунаан чIахIиял чагIи ва гьарулаан росдал данделъаби).
Къеди ругел тухумазул къадар батIи-батIияб бицуна. Мисалалъе, М. ХIусейновас Ункъракьалъул хIакъалъулъ хъвараб тIехьалда бицунеб буго Къеди пуланал 4 тухум бугин: Нуцаби, Малалал, Къуйлял, ХIамсал (Гьамщал ратила, гьас мекъи хъварал). ГIаммаб къагIидаялъ гьадинал тухумал руго гьенир:
Гьебго кIудияб ункъо тухум рикIкIинчIого, Къеди росулъ нахъа заманалда гьанире гочарал чагIаздаса лъугьараб чанго рукъ букIана:
МагІишат-яшав
ГІемерисел къедисал руго боцІи-панз хьихьун бетІербахъи гьабулел гІадамал. Гьезул цо-цоял Сочиялда, Анапаялда, Краснодаралда ва Россиялъул цоги-цогидалги шагьаразде ун бакІал раялда хІалтІула, гьединго гьабула даран-базарги. Руччабацаги лъималацаги риидал бакІарула лай, гІодобкару, гІинтІи, мучари ва цоги-цогидал даруял, гьеб ракьалда жал гІемер рукІунел хурдулги. Хурзабахъ хьалеб жоги гьезул гІемерисеб картошка, хъапуста, ламадур, пер букІуна. Сверухъ ругел цогидал росабазул гІадамазе бокьула Къедисезул мугІрузда хьихьараб боцІул гьанги, хІан-нахги. Къеди руго цІар рагІарал чанахъабиги, махшел камилал гІияхъабиги.
Динияб гIуцIцIи
Росулъ буго кІиго мажгит: кIудияб ва цо гьитIинабги ("авал мажгит"). Росдал гIемерисел руччаби-ясаз ретІуна бусурбабазе хасаб ретІел.
1900 соналъ байбихьула Къеди росдал мажгит цІигьабун къачІаялъул хІалтІаби.
Ахтини
Ахтини — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу. Уна ГӀахьалчӀи росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Хъумторхъала мухъалъул территориялда бугеб, Гъизилюрт шагьаралдаса 15 км-ялъ рикӀад, шималиябгун бакъбаккул рахъалдехун, Шамхал-Янгиюрталъул каналалда аскӀоб.
Тарих
Росу лъугьана Хунзахъ мухъалъул ГӀахьалчӀи росдал колхозалъул букӀараб хъутаналда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Шава
Шава́ (Шава́, Шава) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Шава буго Бабаюрт мухъалда. Мухъалъул марказ, Бабаюрталдасан шималалъул магърибалда ва гьелдаса 30 км рикІкІад буго гьеб. Шаваилан абула чамалиго данде ракӀарарал ЦӀумада мухъалдасан гочарал росаби, гьездасан: Къеди (яги цо-цо картабазда рекъон - Инко) - Шаваялъул марказ, Шугъури (ТӀинди), ТІисси, Гьигьалъ, Гьадири, ЦІунтІа.
ГІадамал
Шаваялда киналго руго магIарулал, амма къанагІатго цоги миллатазул чагІиги рукІизе бегьула. ГІемерисел руго ЦӀумада мухъалдасан гочарал гІадамал. ГӀадамазул къадар: 2433 чи.
Тарих
ЦӀумада мухъалъул лъугьизегІан, жеги хIуригаталда цебе, Шава букІана бечедал гІиял хьихьун рукІарал, лъарагІал, Яхсаевазул хъутан. Советияб хІукумат бачІаралдаса гьеб кьуна ЦӀумада мухъалъул Къеди росдал, Ленинил цІаралда букІараб колхозалъухъе. Гьелдаса хадубе гьенире ритІана цоги-цогидал росабаздасан гІадамал.
МагІишат-яшав
БоцІцІи-панз хьихьун ва хур-ах гьабун гІумру, магІишат гьабула цІикІарал гІадамаз.
Динияб гIуцIцIи
Шаваялда руго бусурбаби, сунитал. Шаваялъул гIадамал сверухълъиялда динияллъун рикIкIула.
4 август
4-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 216-абилеб къо (високоснияб соналъ — 217-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 149 къо.
Суниял
Суни́ял, агьлу су́на вал жамагІа (أهل السنة — «сунаталъул ва жамагІаталъул гІадамал») — ккола исламалъул бищун кІудияб ва нахъ рилълъарал цІикІкІараб нухалъул гІадамал.
Метр
Метр (авар мацІалда цо хІарпалдалъун: м; халкъаздагьоркьосеб: m; бачІана μέτρον — рикІкІен, роцен) — ккола халалъи ва манзил борцунеб борценалъул рикІкІкенлъун халкъаздагьоркьосеб рикІкІеналъул системаялда.
Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀцӀиялъул ХӀинкъибукӀунгутӀиялъул Мажлис
Цолъарал Миллатазул ГІуцІцІиялъул ХІинкъибукІунгутІиялъул Совет (Совет Безопасности ООН, United Nations Security Council, Conseil de sécurité de l'ONU, مجلس أمن الأمم المتحدة, 联合国安全理事会, Consejo de Seguridad de la ONU) — ккола Цолъарал Миллатазул ГІуцІцІиялда даимго хІалтІулеб орган, ЦМГІялъул уставалъул 24 статьялда рекъон жинда тІад, дунялалдаго рекъел ва хІинкъибукІунгутІи чІезабизе тІад лъураб орган.
5 август
5-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 217-абилеб къо (високоснияб соналъ — 218-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 148 къо.
Антилопа
Антилопа (латиназул мацӀалда Antilopinae etc. sufamilies) — хӀайван.
Дануб
Дануб, ялъуни Дунай  — Европаялъул халалъиялъул ва лълъецӀубаялъул рахъалъ кӀиабилеб гӀор (Волгаялдаса хадуб), Европаялъул Цолъиялъул территориялда бугеб бищун халатаб гӀор. Гьеб чвахула Централияб ва Жанубиябгин Бакъбаккул Европаялъул цӀикӀкӀаниселдасан, Шварцвалдалдаса байбихьун ЧӀегӀераб ралъдалӀе.
Цебе заманалда Дануб букӀана Румалъул империялъул гӀурхъилъун, жакъа гьеб буго Ракьалда тӀад бищун гӀемерал пачалихъаздасан чвахулеб гӀор (10-ялдасан). Германиялда байбихьулеб Дануб чвахула жанубиябгин бакъбаккудехун 2850 километралъ, Австриялъул, Словакиялъул, Гьунгариялъул, Хорватиялъул, Сербиялъул, Романиялъул, Булгариялъул, Молдовалъул ва Украиналъул территорияздасан. Гьелъул лъимбакӀарул бассен гӀунтӀараб буго жеги ичӀго пачалихъалъул ракьаздеги. Данубалда ругел чӀахӀиял шагьарал руго Вина, Будапешт, Белград ва Братислава, ва гьезул щибаб кколал жиде-жидер пачалихъазул тахшагьараллъун. Гьел Дануб ккола бищун гӀемерал тахшагьараздасан чвахулеб гӀорлъун. Данубалъул расалъиялда буго жеги щуго тахшагьарги: Бухарест, София, Загреб, Любляна ва Сараево. Гьелъул бассеналде кколеб ункъабилеб бищун кӀудияб шагьар, Изар гӀоралъул рагӀалда бугеб Мюнхен, буго Бавариялъул тахшагьар.
НекӀо заманалдаса нахъего Дануб букӀана традиционияб дармил нухлъун. Жакъа къоялъ гьелъул халалъиялъул 2415 км буго гуми хьвадулеб. Дануб цо гьабун буго Шималияб ралъадгун Рейн–Майн–Дунай каналалдалъун, жинца Келгьелмалда Данубги Бамбергалда Майнгин цолъизабулеб. ГӀор ккола гьединго гьидроэнергиялъулги гьекъолеб лълъелги кӀвар бугеб иццлъун. Европаялъул гӀемерал гӀорхъабиги, хасго Балкъаназда, руго Данубккун.
География
Халкъаздагьоркьосеб лълъелнух хӀисабалда классификация гьабураб гьеб байбихьула Германиялъул Шварцвалдалда бугеб Донауэшинген шагьаралъухъ, Бригах ва Брег гӀоразул журанбакӀалда. Гьениса Дануб чвахула жанубиябгин бакъбаккудехун 2730 километралъ ункъго тахшагьаралдасан (Вина, Братислава, Будапешт ва Белград) Романиялде ва Украинаялде кколеб Данубалъул делтаялдаса ЧӀегӀераб ралъдалӀе.
Цебе Румалъул империялъул гӀурхъилъун букӀараб Дануб гьанде ккола яги гӀурхъилъула 10 пачалихъалъе: Романия (бассеналъул гӀатӀилъиялъул 29.0%), Гьунгария (11.6%), Сербия (10.2%), Австрия (10.0%), Германия (7.0%), Булгария (5.9%), Словакия (5.9%), Хорватия (4.4%), Украина (3.8%) ва Молдова (1.6%). Гьелъул лъимбакӀарул бассен гӀунтӀула жеги ичӀго пачалихъалдеги (анцӀабилеблъун Косовоги гъорлӀе бачун).
Дагъистаналъул халкъал
Дагъистаналъул халкъал:
Enya
Enya (1961 - ) — актёр.
Алазан
Алазан гIор (Qanıx, ალაზანი) чвахизе байбихьула Хъизихъ хIукумуталъул ХIамитIа районалдасан. Нахъехун гьеб уна Азарбижан хIукуматалде, ва гьениб жубала Кор гIоргун. Алазан гIурул бассейналде авараз некIо заманалдаса нахъе ЧIар абула, гIурусаз "Закавказье" абулеб ракьал ЦIор гIадин лъала.
КӀатӀихъ жамагӀат
КIатIихъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго КIатIихъ ва БеретIросу росаби.
Дагъистаналъул административияб рикьи
Дагъистаналъул административиябгин территориалияб рикьи — пачалихъияб (РФ-ялъул субъекталъул административиябгин территориалияб гӀуцӀиялъул) ва бакӀалъул хӀакимлъиялъул (бакӀалъул жиндиего нухмалъи гьабиялъул) территориалияб гӀуцӀи Дагъистаналъул Жумгьурияталда жаниб.
Административиябгин территориалияб гӀуцӀи
Дагъистаналъул Жумгьурияталъул конституциялда ва «Дагъистаналъул административиябгин территориалияб гӀуцӀиялъул хӀакъалъулъ» Къануналда рекъон, РФ-ялъул субъекталъ гъорлъе бачуна хадусел жумгьурияталъулаб даражаялъул административиялгин территориалиял гуцӀалаби:
Мухъл рикьула гьеназде, росдал боязде, росабазде; жумгьурияталъулаб даража бугел шагьараз гъорлъе рачуна шагьарал, гьенал ва росаби.
КӀудияб шагьар МахӀачхъала бикьула лъабго районалде.
Мухъалъулаб ва шагьаралъулаб даража бугел административиялгин территориалиял бутӀабазул сияхӀ буго Дагъистаналъул Жумгьурияталъул административиялгин территориял гӀуцӀалабазул цӀохӀалаб реестралда.
Муниципалияб гӀуцӀи
БакӀалъул жиндиего нухмалъи гьабиялда (муниципалияб гӀуцӀиялъул) жаниб жумгьурияталда, Дагъистаналъул жумгьурияталъулаб даража бугел аднминистративиялгин территориалиял бутӀабазда 2019 сонлъул 1 январалде бугеб хӀалада рекъон гӀуцӀун буго 761 муниципалияб гӀуцӀи:
Территориалиял сверухълъаби
2013 сонлъул 25 ноябралда Дагъистанала гӀуцӀана Централияб, МугӀрузулаб, Шималияб ва Жанубияб территориалиял сверухълъаби, жал административиялгин территориалиял бутӀабилъун кколарел.
Жумгьурияталъулаб даража бугел шагьарал (шагьаралъулал сверухълъаби) ва мухъал
Дагъистаналъул мухъазул (муниципалиял) ва жумгьурияталъул даража бугел шагьаразул (шагьаралъулал сверухълъаби) халкъалъул къадар кьун буго 2020 соналъул 1 январалде бегеб хӀалалхъ, ва дагьабги мухӀканго 2010 соналъул халкъалъул къадаралъул хъвай-хъвагӀи гьабиялда рекъон:
Росдал боял (поселения) ва гӀумру гьабулел бакӀал
ГъокьегӀан кьун буго муниципалиял мухъазда рекъон росабазул ва шагьаразул поселениязул (гьез гъорлъе рачунел гӀумру гьабулел бакӀалгун) сияхӀ.
Росдал бояз гъорлъе бачине бегьула цо росу (гьедин батани гьезда абула «росу»-йилан ва данде ккола росу абураб административиябгин территориалияб бутӀаялде) яги чанго (гьедин батани гьезда абула «росдал бо»-йилан ва данде ккола росдал бо абураб административиябгин территориалияб бутӀаялде).
6 август
6-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 218-абилеб къо (високоснияб соналъ — 219-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 147 къо.
Дагъистаналъул административияб рикьи
Ахтиб мухъ
Ахтиб
БагӀархъала мухъ
БагӀархъала (Кизляр)
Бакълъул мухъ
МелъелтӀа
Болъихъ мухъ
Болъихъ
Газал мухъ
Рутул
Гелбахъ мухъ
Гелбахъ (Кизилюрт)
ГӀахъуша мухъ
ГӀахъуша
ГӀахьвахъ мухъ
КӀкӀаратӀа
ГӀаяша мухъ
ЦӀияб ГӀаяша (Каякент)
Гъуниб мухъ
Гъуниб
ДахӀадал мухъ
Уркарахъ
ДешлахӀар мухъ
ДешлахӀар
Дибирилросу мухъ
Дибирилросу (Бабаюрт)
Кули мухъ
Вачи
Курагь мухъ
Курагь
Лаваша мухъ
Лаваша
ЛъаратӀа мухъ
ЛъаратӀа
МухӀарамхур мухъ
МухӀарамхур
НахъбакӀ мухъ
Дилим
Нугъай мухъ
Рохьомактаб
СтӀал-Сулайманил мухъ
Къасумхур
Тарамухъ мухъ
Тарамухъ
Тум мухъ
Гъумекиб
Турхъалиб мухъ
Турхъалиб (Коркмаскала)
Унсоколо мухъ
Унсоколо
Ушугъ мухъ
Ушугъ
Хайдакъ мухъ
Мажалис
Хасавхъала мухъ
Хасавхъала
Хив мухъ
Хив
Хунзахъ мухъ
Хунзахъ
Хьаргаби мухъ
Хьаргаби
ЦӀиябтум мухъ
ЦӀиябтум
ЦӀумада мухъ
Агъвали
ЧӀарада мухъ
ЦӀуриб
Чор мухъ
Чор (Дербент)
Шамилил мухъ
ХӀебда
Шурагьиб мухъ
Шурагьиб
Тарих
1928 соналъ Дагестаналъул АССР бикьана 26 кантоналде ва кӀиго субкантоналде: Ахти Ачикулак, Баба-Юртов, Болъихъ, Шура, Гъуниб, Чор, Хайдахъ, Хъаранугъай, Къасум-Кент, КъахӀиб, Гъизляр, Къоркъмас-Хъала, Курахъ, Лак, Леваши, МахӀач-Хъала, Рутул, Табасаран, ЛъаратӀа, Урариб (ДахӀададал), Хасав-Юрт, Хунзахъ, ЦӀумада, ЧӀарада ва Шелковский кантонал; Бакълъул ва Нахъбак субкантонал.
1930 соналъ гӀуцӀана ЦӀунтӀа мухъ, Бакълъул ва НахъбакӀ гъоркьмухъазе щван мухъазул статус.
1933 соналъ гӀуцӀана ГӀахьвахъ мухъ.
1934 соналъ гӀуцӀана Агъул, ГӀахъуща ва Дохъузпара мухъал.
1935 соналъ тӀагӀинабуна МахӀач-Хъала мухъ. Цого заманалда гӀуцӀана Карабудахкен, Каякен, Каясула, Кули, Хъумтор-Хъала, Унсоколо ва Хив мухъал.
1938 соналъ Къоркхъмас-Хъала мухъалъул цӀар хисана Сергъо-Хъалаялде. Гьебго соналъ Ачикулак, Хъара-Нугъай, Каясула, Гъизляр ва Шелковский мухъал рачана Орджоникидзевский краялде гъорлъе.
1943 соналъ гӀуцӀана ГӀавхъ ва МухӀрамур мухъал.
1944 соналъул марталда тӀагӀинабураб ЧАчангун Ингуш АССР-алдаса Дагъистаналъул АССР-алъе кьуна Ведено, Курчалой, Ножай-Юрт, Саясан, Чеберло ва Хьаруб мухъал. Гьебго соналъул июналда Курчалой мухъалъул цӀар хисана Шурагат мухъалде, Ножай-Юрт мухъ — ГӀанди, Саясан мухъ — Рилъаб, ГӀавхъ мухъ — ЦӀияб Тум. ТӀагӀинаруна Чеберлой ва Хьаруб мухъал.
1952 соналъул 25 июналъ Дагъ. АССР бикьана 4 сверухълъиялде: Шура, Чон, Избербаш ва МахӀачхъала. 1953 соналъул 24 апрелалда сверухълъабазде бикьи хвезабуна.
НичӀаб
НичІаб — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу. Гьеб ккола «НичІабалъул» административияб центрлъун.
ГӀаща
ГIа́ща — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
Дагъистаналъул административияб рикьи
Тарих
1950-лел соназул бащалъиялда гӀуцӀана Ленинил (марказ — ш. МахӀачхъала) ва ЦӀунтӀа (марказ — р. БежтӀа) мухъал.
НичӀаб
Ракьхъвай
Росу буго Сулахъ гІорул кваранаб рахъалда, Гъизилюрт шагьаралдаса 8 км севериябгун-бакъбаккудехун.
Дагъистаналъул административияб рикьи
Тарих
1956 соналъ тӀагӀинбуна Цудахар мухъ.
НичӀаб
Халкъалъул къадар
ГІицІго магІарул миллаталъул росу — (99,2 % гІумру гьабулезул). .
Тарих
1888 с. Киевалъул губерниялдаса векьарухъан Нечаевас гьеб ракь Казаналипов князасухъан ва гьелда тІад гьабуна гьитІинаб росу. Хадуб ккун гьенире гочине байбихьана Киевалъул губерниялдаса гІадамл. 1895 с. гьениб гІумру гьабулел рукІана 170 чи.
Дагъистаналъул административияб рикьи
Тарих
1957 соналъ Дагъистаналъул АССР-алъе Грозненской областалдаса кьуна Хъаранугъай (марказ — Терекли-Мектеб), Гъизляр, Крайновский ва Тарумовский мухъал. Чачангун Ингушской АССР-алъе кьуна ГӀанди, Ведено, Рилъаб ва Шурагат мухъал.
7 август
7-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 219-абилеб къо (високоснияб соналъ — 220-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 146 къо.
Абазаял
Абазинал яги Абазаял (аб. абаза) — Кавказалда бугеб миллат. Къадар — 50 азарго чи.
Дагъистаналъул административияб рикьи
Тарих
1960 соналъ КъахӀиб мухъалъул бакӀалда гьабуна Совет мухъ. ТӀагӀинаруна Докузпара, Хъарабудахкен, Крайновский ва Унсоколо мухъал.
1963 соналъ тӀагӀинаруна ГӀахъуша, ГӀахьвахъ, Бабаюрт, Хьаргаби, Бакълъул, ДахӀададал, Каякент, Кизил-Юрт, Кули, Курах, Ленинил (МахӀачхъалаялда марказгун), МухӀарамур, Тарумовский ва ЧӀарада мухъал. ГӀуцӀана Унсоколо мухъ (марказ — Хьаргаби). Шура мухъалъул цӀар хисана Ленинил мухъалде (мурказ — Шура).
1964 соналъ гӀуцӀана ГӀахъуша, Бакълъул (марказ — МелъелтӀа), Кули (марказ — Вачи), Курах ва ЧӀарад (марказ — ЦӀуриб) мухъал.
1966 соналъ гӀуцӀана Кизилюрт мухъ Кизилюрталда марказгун.
1960-лел саназул кӀиабилеб бащалъиялда Хъаранугъай мухъалъу цӀар хисана Нугъай мухъалде.
1969 соналъ Къасумкент мухъалъул цӀар хисана Сулейман-СтӀал мухъалде.
1992 соналъ Ленинил мухъалъул цӀар хисана Карабудахкен мухъалде.
1994 соналъ Совет мухъалъул цӀар хисана Шамилил мухъалде.
ГьамищтӀа
ГьамищтӀа — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. ГьамищтӀа росдал боялъул административияб марказ.
География
Росу буго Хунзахъ мухъалъул шималиябгин бакътӀерхьул рахъалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Колоб жамагӀат
Колоб (Qullar) жамагIаталде гъорлъе уна жибго Колоб ва КьогIаб-бина росаби.
Сунж-хъала
Сунж-хъала (Гро́зный) — Россиялъул Чачанистан жугьуриятаялъул тахшагьар.Сунж-хъала ккола жакъа къоялда жаниб кутакалда цебе тIолеб бугеб кIудияб ва бищун берцинал шагьараздаса рикIкIунеб шагьарлъун Шималияб Кавказалда. Шагьаралда гIумру гьабула. Гьезул цIикIкIараб бутIа ккола буртиял, ай чачанал.
Абхазал
Абхазал (абх. аҧсуа) — Кавказалда бугеб миллат. Къадар — 185 - 600 азарго чи.
Болвакил
Болвакилал Мажлисалда Болвакил (гӏурус мацӏалда депутат) - гӏадамазул къваргӏелал тӏуразаризе вищарав чи.
8 август
8-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 220-абилеб къо (високоснияб соналъ — 221-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 145 къо.
Толиб жамагӀат
Толиб жамагIаталде гъорлъе уна жибго Толиб, МазумжонаббакI ва Мазумтала росаби.
Адыгеял
Адигал (ад. адыгэ) — Кавказалда бугеб миллат. Къадар — 220 азарго чи.
Американал
Американал (Americans) — СШАялда бугеб миллат. ГIадамазул къадар — 314 миллион чи. Гьезул гIемерисел ккола Великобританиялдасан 16-17 гIасрабазда гочун рачарал гIадамал, хаду-хаду жедеего папалихъги гIуцIцIун.
2012 сон
2012 (кІиазаралда анцІила кІиабилеб) сон — григорианияб календаралъул гьатІан къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2012 сон, лъабабилеб азарсоналъул 12 сон, XXI гІасруялъул 12 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 2-леб сон.
Тулуязулросу жамагӀат
Тулуязулросу жамагIаталде гъорлъе уна жибго Тулуязулросу, Bayrambinə ва ХIетав-росу росаби.
10 август
10-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 222-абилеб къо (високоснияб соналъ — 223-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 143 къо.
9 август
9-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 221-абилеб къо (високоснияб соналъ - 222-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 144 къо.
МахӀамалросу жамагӀат
МахIамалросу (Mahamalar) жамагIаталде гъорлъе уна жибго МахIамалросу ва ЦIалбан росаби.
ХӀанапилросу жамагӀат
ХIанапилросу жамагIаталде гъорлъе уна жибго ХIанапилросу, КIудабтала, Маликилросу, ЧIинчIартала, КIулизан ва Горгиб росаби.
БагӀараб Росу
БагӀараб Росу — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу, анклавлъун бугеб. Уна ХӀариколо росдал боялде гъорлӀе..
География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Турхъалиб мухъалъул территориялда бугеб, Гелбахъ шагьаралдаса 20 км-алъ рикӀкӀад.
Тарих
Росу лӀугьана Аксай-хъутаналъул бакӀалда
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Кония (ил)
Кония (Konya) — Турциялъул централияб бутІаялда бугеб ил.
Ракьхъвай
Гьеб ккола ракьалъул рахъалъ бищун кІудияб иллъун Турциялда.
ХІорал Туз, Акшегьир, Бейшегьир, Сугла, Батаклык.
Халкъ
Халкъалъул къадар — 2 192 166 чи 2009 соналъул рикІкІеналда рекъон, 2412 азар. 2007 соналъул къимат кьеялда рекъон.
ЧІахІиял шагьарал — Кония (742 азар. чи 2000 соналда), Акшегьир, Бейшегьир, Илгын, Карапынар, Кулу, Саители, Сейдишегьир, Чумра, Эрегли.
Административияб бикьи
Кония ил бикьула 31 мухъалде, жиндаса 3 мухъ Кония шагьарарлъул мухъаллъун кколел:
ГӀандал
ГӀандал яги ГӀандисел (гӀанд. андал, кохерал) — Дагъистаналда бугеб миллат. Къадар — 22 азарго чи. гьаб миллат ккола бищунго къвак1араб къадар гезул буго г1емераб \
Рочисел
Рочисел (роч. аршиштиб) — Кавказалда бугеб миллат. Къадар — 5 азарго чи.
КъехӀросу жамагӀат
КъехIросу жамагIаталде гъорлъе уна жибго КъехIросу  ва ГIажбитI росаби.
11 август
11-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 223-абилеб къо (високоснияб соналъ — 224-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 142 къо.
12 август
12-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 224-абилеб къо (високоснияб соналъ — 225-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 141 къо.
АхӀмадкъади Ахтаев
АхӀмадкъади Ахтаев (1948—1998) гьавуна Кудалиб росулъ. АхӀмадкъади вукӀана динияв гӀалимчи. Гьев вукӀана Ислам цӀилъи абулеб партиялъул цевехъан.
ГӀолохъанлъи
АхӀамадкъади гьавуна 1942 соналда Гъуниб мухъалъул Кудалиб росулъ. Гьесул эмен хвана рагъул заманаялда. ГьитӀинго вугев мехалдаса нахъе байбихьана динияб гӀелму лъазабизе. ЦӀалана батӀи-батӀиял гӀалимзабазда цеве. Гьесда лъикӀго лъалеб букӀана гӀараб мацӀ. ГӀадамазда цеве вахъун кӀалъазе букӀана гьесул гьунар. 15 сон барабго хехаб къагӀидаялда меседил медалги щун лъугӀизабуна ушкул. Цинги Дагъистаналъул ГӀадамал сах гьаризе малълъулеб институталде жанив лъугьана. ЦӀалун вахъаравго 20-ниги соналъ хӀалтӀана тохтурлъун батӀи-батӀиял бакӀазда.
Пища-ищ
1984 соналда Кавказалъул бусурбабазул данделъиялда АхӀмадкъади вищана Кавказалъул бусурбабазул багъа-бачариялъул цевехъанлъун. 1990 соналда Астарханалда тӀобитӀараб Совет ХӀукуматалъул бусурбабазул данделъиялда АхӀмадкъади вищула Ислам ЦӀилъи абулеб партиялъул цевехъанлъун, жеги вищула гӀалимзабазул шураялъул цевехъанлъун. Совет ХӀукумат биххун хадуб АхӀмадкъади вищула Исламия абулеб гӀуцӀиялъул цевехъанлъун. Гьес кумек гьабуна Россиялдаса гӀебеде 200-ниги мажгит рагьизе, гьединго кумек гьабуна мадрасаби рагьизе.
1992 соналда АхӀмадкъади вищула болвакиллъун Дагъистан Жумгьурияталъул Мажлисалде.
1998 соналда АхӀмадкъади хвана Кудалиб росулъ. Мунагьал чураги гьесул.
Линкал
http://www.idmedina.ru/books/history_culture/?6176
Рохьоб жамагӀат
Рохьоб жамагIаталде гъорлъе уна жибго Рохьоб ва КIацIбикь росаби.
Вабаъ
Бубонияб ва септицемикияб вабаъ гІемерисеб тІибитІула чІутІуз хІанчІигун яги инфекхарал хІайваназулгун контакт бугони. Пневмоникияб вабаъ гІемерисеб кьола гІадамазда гьоркьоб гьаваялдасан инфекхарал къатІрабигун. Диагноз лъола лимфатикиял гарцІцІазда, бидулІ яги ахтуялъулІ бактерия балагьиялдалъун.
Жидее цІикІкІараб риск бугел гІадамал вакцинхинаризе бегьула. Пневноминикияб вабаъалъ унтарал сахлъизаризе бегьула профилактикиял дарабаздалъун. Инфекхинаби бугони сахлъизариялъе хІалтІизарула антибиотикал ва кумекалъулаб терапия. ГІемериселъ антибиотиказде гъорлІе уна гентамициналъулги фторхинолоналъулги комбинация. Дару-саба гьабигун хвеялъул риск буго гІага-шагарго 10%, гьеб гьечІони — гІага-шагарго 70%.
ТІолго дунялалда щибаб лъагІалида жаниб регистратула вабаъ унтиялъул 600 вакъигІат. Тарихалда жаниб лъала чанго кІудияб эпидемия багъари, гьезда гьоркьоб бищун машгьураб букІана XIV гІасруялда ЧІегІераб хвел, жиндир хІасилалда 50 миллионалдаса цІикІкІун чи хвараб.
РагӀул этимология
Этимологияб рахъалъ, вабаъ абураб рагӀи буго бачӀараб гӀараб мацӀалъул وَبَاء рагӀудаса. ГӀараб мацӀалда гьеб унтиялъе хӀалтӀизабула вабаъ рагӀул синоним — тӀагӀун (طَاعُون); гӀарабалда жибго вабаъ рагӀул магӀна буго унти гуребги, эпидемия абунги.
Байикь
География
Росу буго ЧӀондокь лъаралда аскӀоб, мухъалъул ва росдал марказ Хунзахъа бакътӀерхьун рахъалдехун 2,5 км-ялъ рикӀкӀад
Кортала жамагӀат
Кортала — жамагIаталде гъорлъе уна жибго Кортала, Пучкъара ва ГъорахIажиял росаби.
Мольер
Мольер — машгьурав паранс драматург ва актёр
13 август
13-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 225-абилеб къо (високоснияб соналъ — 226-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 140 къо.
Комур
Комур яги Гюмри́ (Գյումրի) — Арменистаналъул кӀодолъиялъул рахъалъ кӀиабилеб шагьар, Ширак вилаяталъул административияб марказ.
Шагьар буго Ереваналдаса 126 километраялъ рикӀкӀад Ширак котловинаялъул бакьулӀ рахъалда.
ЖахӀпарилазул МухӀамад
ЖахӀпарилазул МухӀамад (Джафаров Магомед - гӀурус мацӀалда) ккола гӀурус пачаясул аскаралъул гӀабицар, полковник цӀар щварав.
Шумбул жамагӀат
Шумбул (Şambul) жамагIаталде гъорлъе уна жибго Шумбул ва Исакъилгирма росаби. КIиябго росулъ аваралтун цогидаб миллаталъул гIадамал къанагIат гурони гьечIо.
ЖахӀпарилазул МухӀамад
Гьавурав бакӀ
ЖахӀпарилазул МухӀамад гьавуна 1884 соналда иххазулъ (апрел) моцӀалъул 1-себ къоялда Дагъистан улкаялда Гъуниб мухъалда бугеб Кудалиб росулъ. Гьесул эмен ЖахӀпар ХӀажи вукӀана гӀурус пачаясул гӀабицар, инсул эмен вукӀана Имам Шамилил наиб. ЖахӀпар ХӀажил букӀана кӀудияб хъизан: 3 чӀужуги, 9 лъималги.
Рагъул хъулухъ
1890 соналда инсуца кӀиго вас МухӀамадги ШапигӀги Шурагьаре ритӀула цӀализе. ЦӀалун лъугӀаравго МухӀамад уна 2-б Дагъистаналъул рекӀаразул полкалде. Гьеб полкалда МухӀамад вукӀана рекӀаравлъун. 1905 соналда хъвехъарулъ (декабир) моцӀалда 2 къоялда гьесие кьуна орден Япониягун рагъул заманаялда бихьизабураб бахӀарчилъиялъухъ. Рагъ лъугӀун хадуб МухӀамад витӀула Елисаветгарадалда (Совет ХӀукуматалъул заманаялда Киравгарад) бугеб рекӀаразул училищалде юнкерлъун.
1907 соналда Елисаветгарадалда цӀалун лъугӀун хадуб МухӀамад витӀула Байкалалда нахъа бугеб хъазахъазул Нерчиналъул полкалде хорунжи цӀарги щун. ТӀоцебесеб Дунялалъул рагъ байбихьарабго МухӀамад витӀула 1-себ Дагъистаналъул рекӀаразул полкалде. Рагъул рахъалъ гӀемерал шапакъатал щварав чи вуго МухӀамад.
Хъизан
ЖахӀпарилазул МухӀамадил чӀужу йикӀана Елена Гогоберидзе. Гьейгун лъай-хъвай гьабуна Шурагьалда.
ГӀумру
1918 соналда туркал Дагъистаналдаса арал мехалда МугӀрузулаб ХӀукуматалъ ЖахӀпарилазул МухӀамад тӀамуна Чачаналъул БетӀерлъун, гьединго Чачаналъул аскаралъул БетӀерлъун. Доб мехалда Чачанлъул Сунжахъалаялда букӀана Деникинил аскар, амма гьеб аскар Чачаналде жанибе биччачӀо МухӀамадил бетӀерлъиялда букӀараб аскаралъ.
Къимат бугев чи вукӀана ЖахӀпарилазул МухӀамад. Ингилисалъул вакиллъиялъул бетӀерас МухӀамад ахӀулев вукӀана Гьиндистаналде лъикӀаб хъулухъалде, амма МухӀамадица инкар гьабуна, жив гьанив къваригӀун вугин абун.
Амма гьесул къисмат батӀияб букӀана. Совет хӀукумат бергьун хадуб гьев туснахъалде жанивги тӀамун, хӀукму къотӀана МухӀамад чӀвазе. 1937 соналда раччарулъ (ноябир) моцӀалда 3 къоялда МухӀамадги ва гьесда цадахъ туснахъалда рукӀарал 16 чи чӀвана.
Аллагьас мунагьал чураги гьесул. Амин.
Линкал
1. http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=30&art=268
2. https://www.litres.ru/static/trials/08/68/37/08683777.a4.pdf
3. https://fictionbook.ru/author/sbornik/polkovnik_magomed_djafarov/read_online.html?page=2
4. http://www.rumvi.com/products/ebook/полковник-магомед-джафаров/bcc502e2-d985-43ca-bb27-db9a76254675/preview/preview.html
15 август
15-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 227-абилеб къо (високоснияб соналъ — 228-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 138 къо.
14 август
14-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 226-абилеб къо (високоснияб соналъ — 227-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 139 къо.
ГьацӀалухъ
ГьацІалухъ — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу.
Уна росдал поселениялъул статус бугеб ГьацӀалухъ росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе цо бугеб росу хӀисабалда.
География
Росу буго Хунзахъ тІалъиялъул шималалде кколеб ТІунусдерил балада, Тобот лъарал гІаркьелалъул рагІалда.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Административияб гӀуцӀи
ГьацӀалухъ росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе.
Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 2,13 км².
16 август
16-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 228-абилеб къо (високоснияб соналъ — 229-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 137 къо.
Халатала жамагӀат (Билкан район)
Халатала жамагIаталде (Xalatala) гъорлъе уна жибго Халатала ва Göyrücük росаби.
Къирал Халид (аэропорт)
Халкъаздагьоркьосеб аэропорт Хан Халид (مطار الملك خالد الدولي; ) — кІудияб аэропорт Ар-Риядалдаса 35 км севералдехун бугеб.
Эмине Эрдогъан
Эмине Эрдогъан  Emine Erdoğan, гь.1955) — Турциялъул 12-ев президент Ражаб Эрдогъанил лъади.
Къирал Халид (аэропорт)
ЦІар кьун буго Хан Халид ибн ГІабдул ГІазиз Ал СагІудил хІурматалда. Аэропорт хІалтІизе байбихьана 1983 соналда ва гьеб мехалъ гьеб букІана бищун кІудияблъун (225 км²).
Гендерил Парсахъ
Генде́рил Па́рсахъ (яги Па́рсахъ) ккола Шималияб Кавказалда бугеб щоб, административияб къагІидаялъ Дагъистаналда кколеб.
Эмине Эрдогъан
ГІумрухъвай
2010 соналъул 7 декабралъ Пакистаналъул премьер-министр Юсуп Раза Гиланица Эмине Эрдогъание кьуна Гьилал-и-Пакистан абураб шапакъат, лъим кІанцІиялъул хІасилалда зарал ккараб Пакистаналъул халкъалъе кумек гьабизе гьелъ бахъараб жигаралъухъ. 2010 соналъул октябралъ Э.Эрдогъан ана лъим кІанцІун заралал ккарал Пакистаналъул мухъазде ва гІуцІана зарал ккаразда кверчІвазелъун гІарац бакІаризе кампания.
2011 срналъул 16 февралалъ Эмине Эрдогъание кьуна Брюсселалда тІобитІараб церемониялда Кранс Монтана Форум фондалъул приз. .
Гендерил Парсахъ
Гьеб щобида гъоркьан буго Шурагьиб ва Генуб росу хурхинабулеб Гендерил машинабазул тунел.
Гендерица Гьа́рсахъ-ин абула.
Умберто Эко
Умбе́рто Э́ко (Umberto Eco, ; 5 январ 1932, Алессандрия, Пьемонт, Италия — 19 фебруар 2016 , Милан, Ломбардия, Италия) — итал гӀалимчи, философчи, семиотикаялъул ва гьоркьохъел гӀасрабазул эстетикаялъул специалис, маданияталъул теоретик, адабияталъулав критик, хъвадарухъан, публицист.
Машгьур вуго жиндирго1980 соналхъ хъвараб Розаялъул цӀар абураб романалдалъун, жиб кколеб гьунарияб адабияталда гъорлӀ семиотикаги, гьелда цадахъ библияб анализги, гьоркьохъел гӀасрабазул цӀех-рехелги, адабияталъул теорияги бугеб тарихияб мистериялъун, гьединго 1988 соналъул Фукол хьвагӀдеро абураб романалдалъунги, жинда гьединалго темаби рагьараб.
Экоца гӀумруялъ гӀеме-гӀемераб жо хъвана, гьенирго гъорлӀ лъималазул тӀахьалги; гьеб гуребги, моцӀида жаниб кӀицӀул гьес макъала хъвалаан "La Bustina di Minerva" казияталъул хӀубиялда. Хвелалде гьев вукӀана живго гӀумруялъго хӀалтӀарав Болоньялъул университеталъул хӀурматияв профессорлъун.
Ватикан
Ватика́н (Status Civitatis Vaticanæ, Stato della Città del Vaticano, гьединго дандечІвала Пачалихъ-шагьар Ватика́н ) — Рималда жаниб бугеб гьитІинаб пачалихъ-анклав (дуниялалда официалияб куцалда рикІкІарал пачалихъазул бищун гьитІинаб). Гьеб ккола католикиял христианазул Папал БакІалъул динияб пачалихъ.
КъватІисел улкабазул Папал БакІалъулгун ругел дипломатикиял вакиллъаби руго Рим шагьаралда жаниб (жибго Италиялъул вакиллъиги), Ватиканалда гьезие бакІал рукІун гутІиялъ ).
Къирал Халид (аэропорт)
Халкъаздагьоркьосеб аэропорт Хан Халид ккола Спейс шаттл аварияб куцалда рещтІин гьабизе кканани, гьединал ресал ругел аэропортазул цояблъун.
ПуштӀатала жамагӀат
ПуштIатала жамагIаталде гъорлъе уна жибго ПуштIатала, КIодочиб, НуцIиб, Пириязухъ, Къарабалиб ва Малачилросу росаби.
КацӀиб жамагӀат
КацIиб жамагIаталде гъорлъе уна жибго КацIиб ва ЧIегIерчиязухъ росаби.
Почбина жамагӀат
Почбина жамагIаталде гъорлъе уна жибго Почбина ва ЧIоролиб росаби.
Амстердам
Амстерда́м (Amsterdam ) — тахшагьар ва бищун кІудияб шагьар Нидерландазул. Ханлъиялъул тахшарлъун буго 1814 соналдасан байбихьун. Гьеб буго Шималияб Голландия провинциялда, улкаялъул бакътІерхьул рахъалда Амстел ва Эй гІорал лъугІулеб бакІалда. Нордзе-каналалдалъун Амстердам хурхинабун буго Шималияб ралъадгун.
2012 соналъул 1 январалде щвезегІан Амстердам муниципалитеталъул халкъалъул къадар бахун букІана 801 847 чиясде, шагьаралъул рагІаллъабазда ругелгун цадахъ (шагьаралъул округ) — 2,3 млн чиясде.
Шагьаралъул цІар бачІун буго кІиго рагІиялдасан: «Амстел» ва «дам». Амстел — шагьар жинда аскІоб бугеб гІоралда цІар, ва «дам» нилъер мацІалде буссинабуни «сангар къай». XII гІсаруялъ гьеб букІана гьитІинаб ччугІихъабазул росулъун, амма Нидерландазул меседил гІасруялъ Амстердам лъугьана дунялалъулго бищун кІвар бугел портазул цояблъун ва кІудияб бича-хисиялъул центрлъунги.
Шагьар ккола батІи-батІиял маданиятал дандечІвалеб бакІлъун — 2009 соналъул апрелалда гьениб гІумру гьабун рукІана 177 миллаталъул вакилзаби.
Амстердам гьединго ккола Нидерландазул финансазул ва маданияталъултахшагьарлъунги. Гьанир рукІана бищунго дунялалда чІахІиял 500 компанияздаса кколеб 7 компаниялъул штаб-рукъал, мисалалъе, Philips ва ING Groep. Гьединго шагьар бакьулъ буго дунялалдаго бищун некІсияблъун рикІкІунеб фондалъулаб биржа.
Герман мацӀ
Герман мацІ (Deutsch, ) — БакътІерхьул германияб мацІ, жибги аслияб къагІидаялъ Централияб Европаялда бугеб. Гьеб ккола бищун тІибитІараблъун ва расмияблъун Германиялда, Австриялда, Швейцариялда, Лихтенштейналда, ва Италиялъул Жанубияб Тиролалда. Гьединго герман мацІ буго цадахъ-расмияблъун Люксембургалдаги Бельгиялдаги (хасго герман мацІалда кІалъалел жамагІатазда), ва  миллияблъун буго Намибиялда.
Амстердам
Амстердамалда буго Гринписалъул бетІераб офисги.
МачӀаб-иццухъ жамагӀат
МачIаб-иццухъ жамагIаталде гъорлъе уна жибго МачIаб-иццухъ, КахIабкилса ва КилсабукIов росаби.
Къабахчолиб
Къабахчолиб (Qabaqçöl) жамагIаталде гъорлъе уна жибго Къабахчолиб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
ГӀалиханмахьи
ГӀалиха́нмахьи — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ГӀахъуша  мухъалъул росу (1926-28 соназда, 1934-52 ва 1992 соналдаса нахъе). 1933 сон швезегӀан росу Лаваша мухъалъда гъоркьо унеб букӀана, 1946-56 соназдаса нахъе — гьанже гьечӀеб ЦӀадахӀари мухъалъда.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ ГӀахъушаялдасан 24 км рикӀкӀад буго. Росулъ жанисан ГӀахъуша лъарги чвахула (гьеб Хъазигъумухъгъойсуялда жубала).
РочахӀмад жамагӀат
РочахIмад жамагIаталде гъорлъе уна жибго РочахIмад, Муърузухъ ва ГьетIарабтала росаби.
Эдирне
Эдирне ккола Туркиялъул шагьар.
ЦӀиябхур (МухӀарамхур мухъ)
ЦIиябхур (Новый Аул, ЦIийихуьр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Къирал Фагьд (аэропорт)
Халкъаздагьоркьосеб аэропорт Хан Фагьд (King Fahd International Airport (KFIA), مطار الملك فهد الدولي) Даммам (СагІудиязул ГІарабия) шагьаралдаса 25 километраялъ рикІкІад бугеб аэропорт.
Тарих
ГІаммаб куцалда аэропорталъул инфраструктура бан буго 1990 соналда, ва гьелъ хъулухъ гьабуна халкъаздагьоркьосеб коалициялъе 1991 соналда ккараб ГІарабазул ралъдал квачІалда ккараб рагъулъ. Бчича-хисиялъул къайи баччизе аэропорт рагьана 1999 соналъул 28 ноябралъ.
Оциязултала
Оциязултала жамагIаталде …
ГӀарада (росу)
ГӀарáда — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна БакьайчӀи росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Хъумторхъала мухъалъул территориялда бугеб, Гъизилюрт шагьаралдаса 26 км-ялъ рикӀкӀад, шималиябгин бакъбаккул рахъалдехун.
Тарих
ЧӀел-бакӀ хӀисабалда регистрация гьабуна 1972 соналъул 23 фебруаралда ДАССР-алъул тӀадегӀанаб президиумалъул амруялдалъун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Калиялъул хлорид
Калиялъул хлорид (KCl, яги калиялъул цӀам) ккола гьалогенияб цӀам калиялдасаги хлоралдасаги гӀуцӀараб.
КъватӀисел регӀелал
123456789
Гъоркьбакълъухъ
Гъоркьбакълъухъ — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Бакълъухъ росдал боялъул административияб марказ.
География
Росу буго Шамилил мухъалъул шималалда, Хунзахъ тӀалъиялъул аххакь бугеб мегӀералъул балалӀ. Мухъалъул марказ ХӀебдаса шималалиябгин бакътӀерхьуда 6 км-ялъ рикӀкӀад.
Чахчах-Къазмаляр
Чахчах-Къазмаляр (Чахчах-Казмаляр, Чахчах Къазмаяр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Суверенитет
Суверените́т (souveraineté) — тІадегІанлъи гьаби, ханлъи боси, киналниги къуватаздаса эркенлъи.
19 август
19-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 231-абилеб къо (високоснияб соналъ — 232-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 134 къо.
18 август
18-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 230-абилеб къо (високоснияб соналъ — 231-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 135 къо.
Авиакомпания
Россиялда бищун машгьураб авиакомпания ккола «Аэрофлот», Москваялъул Шереметьево аэропорталда аслияб чІей бугеб.
ЧӀедерабтала
ЧIедерабтала жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЧIедерабтала абураб магIарулазул росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
20 август
20-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 232-абилеб къо (високоснияб соналъ — 233-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 133 къо.
Анатолий Соловьяненко
Анатолий Соловьяненко (25 Сентябраль 1932 - 29 Июлаль 1999) - певец.
АмедхӀерхъмахьи
АмедхӀерхъмахьи — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ГIахъуша мухъалъул росу. 1933 сон щвезегӀан Лаваша мухъалда гъорлъ ина букӀана, амма 1946-56 соназ — ЦӀадахӀари мухъалда.
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ - ГӀахъушаялдасан 17 км рикӀкӀад буго, ГӀахъуша лъаралда аскӀоб.
ГӀадамал
2014 соналъул хъвай-хъвагӀазда рекъон росулъ 2095 чи вуго .
21 август
21-абилеб август — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 233-абилеб къо (високоснияб соналъ — 234-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 132 къо.
Къирал ГӀабдул ГӀазиз (аэропорт)
Халкъаздагьоркьосеб аэропорт ГІабдул ГІазиз (مطار الملك عبدالعزيز الدولي) Жидда (СагІудиязул ГІарабия) шагьаралдаса 19 километраялъ рикІкІад бугеб аэропорт. Гьеб рикІкІуна СагІидиязул ГІарабиялъул бищун хІаракат цІикІкІараб аэропортлъун. Гьелъие цІар кьун буго ГІабдул ГІазиз ханасул хІурматалда.
Рагьана 1981 соналда.
Сипат гьаби
Гьелъ ккун буго 15 км² ракьул. Гьеб бана 1974—1980 соназда. Официалияб куцалда рагьана 1981 соналъул апрелалда, гьебго соналъул 31 маялъ гьеб хІалтІизе байбихьана.
2014 соналъ гьабураб цІех-рехалда гьекъон, «Хан ГІабдул ГІазиз» аэропорталъ ккун буго кІиабилеб бакІ, дунялалъул бищун къадарал аэропортазул рейтингалда.
ГІатІид гьаби
2006 соналъул сентябралда байбихьана аэропорт гІатІид гьабиялъул хІалтІаби, гьел аххаде рахъинаризе ракІалда буго 2035 соналде. Гьелъул хІасилалда аэропорталдасан рачІунел-унезул хъулухъ гьаби цІикІкІине ккола 13 - 80 миллион чиясде щвезегІан.
ГӀархъида
ГӀархъида — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу-анклав, жиб Хасавюрт мухъалда бугеб ва ГӀочӀло росдал борялде гъорлӀе кколеб.
Тарих
1917 соналъ революция ккелалде цебе, кулиялъул бетӀергьанчи вукӀана Аселдер-хӀажи Токаев, жиндир цӀар кулиялъеги кьун букӀарав: Аселдер-Отар ялги Токай. 1957 соналъ цебе кули букӀараб ракь кьуна Хунзахъ мухъалъул ГӀочӀло росдал Телманил цӀаралда бугеб колхозалъе хъутан гьабизе.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Амир МухӀаммад ибн ГӀабдул ГӀазиз (аэропорт)
Халкъаздагьоркьосеб аэропорт Амир МухІаммад ибн ГІабдул ГІазиз (مطار الأمير محمد عبد العزيز الدولي) Мадина (СагІудиязул ГІарабия) шагьаралдаса 15 километраялъ севергун-бакъбаккудехун бугеб аэропорт. Гьеб ккола СагІудиялъул бищун кІвар цІикІкІараб аэропортлъун, щайгурони хІажгун-гІумраялъул заманаялъ гьенисан уна миллионал хІажизаби.
Рагьана 1971 соналда.
Гарагал жамагӀат
Гарагал жамагIаталде гъорлъе уна жибго Гарагал ва Мазумкъарануб росаби.
Тарамухъ мухъ
Тарумасул мухъ — Дагъистаналда бугеб, Нугъай мухъалдаса хадуб кІиабилеб кІудияб муниципалияб мухъ.
Административияб центр — Тарумовка росо.
География
Мухъ буго Дагъистаналъул северияб рахъалда.
Халкъалъул къадар
2010 соналъ тІобитІараб тІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялъул баяназда рекъон :
Религия
Динияб гІуцІи — ортодоксиял ва бусурбаби. Мухъалда буго 4 ортодоксиязул кислисаби — Тарумовкаялда, Кочубеялда, Таловкаялда ва Коктюбеялда.
Дунялалъул мацӀал
2020 соналде Ракьалда буго 7111 мацІ.
Коммуникациялъул цебетІейгун чІагоял мацІазул къадар дагьлъулеб буго кІиго анкьида жаниб цо мацІ тагІиналъун гьоркьохъеб хехлъиялда.
40 бищун тІибитІараб мацІалда кІалъала кинабниги халкъалъул 2/3 бутІа. Бищунго гІемерисел кІалъала син, хинди, ингилис, испан, гІараб, гІурус, португал мацІазда. ГІезегІанго тІибитІун буго паранс мацI, амма гьеб рахьдал мацІлъун рикІкІунезул къадар дандеккун дагьаб буго.
Жакъа къоялде буго 400-ялдаса дагьалъ цІикІкІун мацІал, жал тІагІунел ругеллъун рикІкІунел.
МацІал хола гьезда кІалъалел ахирисел чагІигун, ва гьединлъидал тІоцебе жидер мацІ тІагІиналъул хІинкъи буго хъвай-хъвагІи хІалтІизабуларел халкъазе. .
МацІал хвеялъул гІиллабазул цояблъун ккола жидеда кІалъалезул къадар бащатго бикьун гьечІолъи. Гьедин, дунялалъул халкъалъул 80%-алде тІаде кколеб буго 80 мацІ, 3,5 азар мацІалде — халкъалъул цохІо 0,2%. МацІ тІагІиналъул процессалъул аслиял гІиллабилъун рикІкІуна глобализация ва миграция.