cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ГӀанди сверухълъи
Кавказияб Календар (1917)
Кавказияб Календаралъул 1917 соналъулаб басмаялда рекъон, 1916 соналъ Авар сверухълъиялда гӀумру гьабун вукӀана 57 875 чи, гьезул 29 747 бихьинчи ва 28 128 чӀужугӀадан, гьел киназдасаго 56 950 чи вукӀана кидаго гӀумру гьабун вугев, 925 чи вукӀана заманалъ чӀарав:
Ракьдагьоркьосеб ралъдада тӀад Airbus A320-ялъул катастрофа
Самолёт
Airbus A320-232 (регистрациялъулаб номер SU-GCC, сериялъулаб 2088) къватІибе биччана 2003 соналъ (тІоцебесеб роржен гьабуна 25 июлалъ). Гьебго соналъул 3 ноябралъ гьеб босана EgyptAir авиакомпаниялъ.
Лъугьа-бахъиназул хронология
Самолёт къватІибе бахъана Парижалдаса 2016 соналъул 18 маялъ, къаси сагІат 23:09 CET. 02:30 EET гьеб тІагІана Ракьдагьоркьосеб ралъдада тІад, радаразул экраназдаса. Гьеб бортараблъун чІезабуна, Грециялъул Карпатос чІинкІиллъиялдаса 250 км жанубияб рахъалдехун, Египеталъул гьаваялда, чІейи гьабизе унаго. Грециялъул Генштабалда жеги гьеб магІлумат мухІкан гьабичІо.
ГьитӀинкилищ
ГьитӀинкилищ (латиназул мацӀалда digitus minimus) — гӀадамасул лага-черх.
Ччорбал
Ччорбал (латиназул мацӀалда musculus) — гӀадамасул лага-черх.
ХъахӀал къункъраби
ХъáхӀал къункъраби — аваразул кІудияв шагІир ХӀамзатил Расулил бищун машгьурал шигІрабаздаса цояб, шигIру, гьес Япониялдаса вуссун хадуб хъвараб. ШигІру буссинабун буго гІемерал мацІазде. ГІурус мацІалде гьеб буссинабуна 1968 соналъ Наум Гребневас, 1969 соналъ гьеб шигІруялдаса гьабуна Журавли абураб кечІ.
ШигІруялъул тарих
Аваразул шагІир, ХІамзатил Расулица «ХъахІал къункъраби» шигІру хъвана 1965 соналъ Япониялдаса вуссинадал. ШигІруялъул тема ракІалде бачІун буго Хиросимаялда бугеб Япониялдаса ясалъе, жий Хиросимаялда гьабураб атомияб къвагьиялъул хІасилалдалъун лейкомиялъ унтун йикІарай, гьабураб монументалде щун, гьениб гІемерал кагъаталъул гьарурал къункъраби рихьун хадуб.
ХІамзатил Расул Япониялда вукІаго, хола гьесул эбел; тІадвуссунаго гьев вукІун вуго эбелалъул хІакъалъул пикрабазда, гьесда ракІалде щун руго Севастополалда букІараб рагъда хварав кІудияв вац МухІамад ва араб бакІ лъачІого рагъда тІагІарав вац Ахильчи, ракІалде щун руго цогидал гІагарал чагІи кІудияб ватаІанияб рагъда хварал. Гьел пикрабазда хъван буго Расулица шигІру.
Тема ва идея
ШигІруялъул леймотивлъун буго къункърабазул тІелалду хадуб балагьи. Гьел роржунунел къункъарбаз къо лъикІ гьарулел ругел гІадин гьаркьалги гьарулаго «Нилъее салам кьун роржунел руго». Авторас пикру гьабулеб буго гІумру лъугІиялда ва хвел бачІиналда тІад пикру.
ШигІруялъул идеялъун буго гІадамасул гІумруялдаги хІанчІазул роржиналдаги гьоркьоб гьабураб релъенлъи ва хвел ахирлъун кколарин абураб пикруги."«Кирго рукъун гьечІин, къанабакь лъечІин ‹...›. ХъахӀал къункърабазде сверун ратилин»..."
ШигІруялъул жанр ва композиция
ШигІрудал жанр буго эллегия, жиндир адабияталъулаб мазгьаб романтизмалъун кколе. Композиция гьабун буго авторасул гІумрудал нухалъул хІакъалъулъ темаялда тІасан бугеб жанисеб диалог хІисабалда. ТІолго шигІруялъулъ буго пашманлъи, гІумруялъуо ахир букІин бичІчІи. Авторасда бихбулеб буго къункърабазул тІелалъулъ цо манзил: Гьелдалъун бихьизабун буго живго авторасул хІал ва кинабниги шигІруялъулъ кьолеб бугеб пикру.
Лирикияв гьероясул сипат-сурат
БетІерал гьеорояллъун руго живго авторги къункърабазул тІелги, гьезда гьоркьоб лъугьун буго бихьулареб хурхен; живго авторасда бихьулеб буго гьесул гІагарлъи, къисматазул релъенлъи. .
Cimcimax
ккола Закатала районалда Маъарухъ жамагIаталде гъорлъе унеб  росу.
Сура Ар-РагӀд
Сура букІана рештІун Мадинаялда, ва гьелда жаниб буго 43 аят.
17 октябр
17-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 290-абилеб къо (високоснияб соналъ — 291-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 75 къо.
Хъал
Хъал яги ТӀом (латиназул мацӀалда cutis) — гӀадамасул лага-черх.
РохокъотӀялъул ракьа
РохокъотӀялъул ракьа (латиназул мацӀалда pelvis) — гӀадамасул лага-черх.
Bazar
ккола Закатала районалда Щобдакули жамагIаталде гъорлъе унеб  росу.
Корека
Корека (Coreca, Coraca, Coraca) — ккола къилабияб Италиялда Калабрия регионалда бугеб росу ва порт, Козенца провинциялда бугеб Амантея жамгІияталъул бутІа; Кампора-Сан-Джованни шагьаралда цун буго.
2013 соналъ гьабураб халкъалъул рикІкІеналда рекъон, гӀадамазул къадар бахуна 500 чиясде.
Росаби
Корекалъул сверухълъиялда руго гьал хадур рехсарал росаби:
18 октябр
18-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 291-абилеб къо (високоснияб соналъ — 292-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 74 къо.
19 октябр
19-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 292-абилеб къо (високоснияб соналъ — 293-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 73 къо.
КӀумур
КIумур ккола Закатала районалда Щобдакули жамагIаталде гъорлъе унеб  росу.
Сура Ибрагьим
Сура букІана рештІун Маккаялда, ва гьелда жаниб буго 52 аят.
Огъохъат
ВитӀяихъ (латиназул мацӀалда palma) — гӀадамасул лага-черх.
Hand
Мугъ
Мугъ (латиназул мацӀалда dorsum) — гӀадамасул лага-черх.
Ругъжаб росдал бо
Ругъжаб росдал бо  — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
EgyptAir
EgyptAir (مصر للطيران, Miṣr lil-Ṭayyārān) — Египеталъул авиакомпания ва Star Alliance-алъул гІахьалчи-компания. Авиакомпаниялъул аслияб хаблъун ккола Халкъаздагьоркьоесеб аэропорт Каир. Авиакомпания тІубанго мулклъун ккола Египеталъул хІукуматалъул, ва гьелъ низамиял рейсал гьарула 70-ялдаса цІикІкІун Европаялъул, Африкаялъул, Гьоркьохъеб Машрикъалъул, РикІкІадаб Машрикъалъул, АЦШялъул ва Канадаялъул аэропортазде.
Ругъжаб росдал бо
Административияб марказ — Ругъжаб росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 87,06 км².
МугӀаз ал-ХатӀиб
МугӀаз ал-ХатӀиб أحمد معاذ الخطيب‎ — сириялъул хӀукуматалъул хӀаракатчи-сиясатчи, 2012 соналъул 11 ноябралдаса байбихьун гьев ккола Сириялъул халкъияб дандечӀеялъул бетӀерлъун.
Биография
Гьавуна 1960 соналъ Димишкъалда. Сириялда хӀуригаталъе гӀоло рагъ байбихьизегӀан Димишкъалъул Омавиязул мажгиталъул хатӀиблъун вукӀана.
Гьесул эмен вук1ана шайих МухӀаммад Абу ал-Фараж цӀаларав гӀалимчилъун ва Димишкъалдаго цӀар рагӀарав вагӀзачилъунги, гьевги ккола "ал-ХӀасаний" тухумалъул чилъун, ай аварагасул с.гӀ.в. ясалъул вас ХӀасан бин ГӀалил тухумалъул чилъун.
Гьесул руго кӀиго вацги цо яцги: яц йиго Массуна абурай (шаригӀаталъул къанунал гӀелмуялъул мугӀалим), вац ГӀабдул Къадир (Омавиязул мажгиталъул вагӀзачи - Тафсиралъул ва шаригӀаталъул къанунал гӀелмуялъул профессор) ва МухӀаммад Мужир (ХӀадис ва хӀадис гӀелмуялъул профессор - гӀемерал тӀахьазул муалиф).
Лъадиги ункъго лъимерги буго хъизамалда: Аман, ГӀабду РахӀман, Асмаъ ва Гьашим.
2012 соналъул ноябрь моцІалъ гьев вищана был Сириялъул инкъилабалъул ва дандечІеялъул къуватазул миллияб цолъиялъул президентлъун.
2013 соналъул 30 январалъ кІалъазе вахъана, жигараб байбихьиялдалъун Сириялъул хІукуматалъул вакилзабазулгун гьоркьоб кІалъай гьабизе кколин «би тІей лъугІиялъул ва ракълилал гІадамазул нус аза-азар напсал цІуниялъул мурадалда»-ян.
2013 соналъул 24 марталъ хъулухъалдаса гІодов чІана. Среди причин, побудивших его принять такое решение, называл возрастающее вмешательство иностранных стран вроде Саудовской Аравии и Катара в деятельность сирийской оппозиции.
21 октябр
21-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 294-абилеб къо (високоснияб соналъ - 295-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 71 къо.
Хасаюрт
Хасаюрт (Хасав-Юрт) — базаразе гӀоло гӀуцӀараб шагьар.
Хасавюрталда гIумру гьабулеб буго 131 000 чияс, гьездаса магIарулал ккола (гIандалги рикIкIун) 40 226 азаралдасан цикIкIун, 37 330 бахун буго чачаназул къадар (гьездаго гьоркьоб ахъхъалги руго), 36 883 чиясул къадар буго лъарагIазулги. ХутIараб гIадамазул къадар даргин, тумал, лезгиязухъ буго.
Миллияб рикьи
Хасавюрт шагьаралда гIумру гьабулеб буго 131187 чияс
Гъоркьияб борхиялъул рагьарал
Гъоркьияб борхиялъул рагьарал ккола кІалъалел мацІазда хІалтІизарулел рагьарал гьаркьал. Гьеб класс баян гьабулеб тӀабгӀ ккола мацІ кІванагІан хвенехалдаса рикІкІад букІин, амма каламалъул нух чІчІедерлъизабичІого.
Бокьараб конкретияб мацІалъул фонологиялъул контексталда, гъоркьияб борхиялъул рагьараллъун ккола бокьарал, гьоркьохъеб борхиялъулаздаса гъоркьегІан ругел, ай, гъоркьияб-гьоркьохъеб борхиялъулги, гъоркьияб борхиялъул хІалуцинчІелги рагьарал рикІкІун рукІине бегьула гъоркьияб борхиялъул рагьаралъун.
ТІубачІеб сияхІ
Руго гьединго ХФА-ялда жидее хасал ишараби гьечІел гъоркьияб борхиялъул рагьаралги:
ГьечІо цоккураб къагІида гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул рагьарал транскриплъизариялъул (амма ᴀ басралъараб/стандартияб-гуреб ХФА-ялда). Диарезисалъ бихьизабула "централизация", гьединлъида хІарпалдалъун бихьизабун букІине бегьула цебе гІагараб ва  хІарпалдалъун нахъе гІагараб рагьарал. Амма практикаялда гІемериселъ диарезисалдалъун бихьизабула гьоркьохъеб рагьараб, ва  хІарпаз абуни рекъон лъун  цебесеб ва нахъисеб кьералъул артикулция.
ЦІакъго къанагІатаб контраст цебесеб, гьоркьохъеб ва нахъисеб кьералъул лабиаллъичІел рагьаразда гьоркьоб, ругел баяназда рекъон, дандчІвалеб буго лимбург мацІалъул Гьамонт-Ахел сверелалда, жиндица цебесел ва нахъисел рагьаразул къокъал ва халатал версиял гъорлъе рачунеб. Къокъал рагьарал жалго контрастлъуларо гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул рагьарабгун, жиб кидаго халатаблъун букІунеб.
Екатерина II
Екатери́на II (Екатери́на Алексе́евна ; Екатери́на Вели́кая; гьайураб мехалъ цӀар Софи́я Авгу́ста Фредери́ка А́нгальт-Це́рбстская (Sophie Auguste Friederike von Anhalt-Zerbst-Dornburg), православиялда Екатерина Алексе́евна; 21 апрел [2 май] 1729, Штеттин, Пруссия — 6 [17] ноябр 1796, Зимний кӀалгӀа, Санкт-Петербург, Россиялъул империя) — тӀолго Россиялъул императрица (1762—1796). просвещёнияб абсолютизмалъул сиясатчӀужу.
Ангальт-Цербст князасул яс, Екатерина престолалда ячӀана 1762 соналъул КӀалгӀадул инкъилабалъул хӀасилалда жиндирго бетӀергьанчи — Петрил III бакӀалда.
Динияб сиясат
Екатеринал II шахсияб указалда рекъон 1787 соналъ Россиялда тӀоцебе исламалъул мукъадасаб Къуръаналъул тӀолго гӀараб текст басмаялда бахъана «хъиргъизазе» чӀобого бикьизе гӀоло. Екатеринал гӀумруялда жаниб Къуръан басмаялда кьабана ункъго нухалъ: 1787, 1790, 1793 ва 1796 соназ.
Титулал
1762
1784
РакӀалде щвей
1778 соналъ Екатериналъ жиндиего махсара хӀисабалда гьадинаб эпитафия хъвана (фр. тарж.):
ЗанатӀа
ЗанатӀа — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Бакълъухъ росдал боялде гъорлӀе кколеб.
География
Росу буго мухъалъул марказ ХӀебдаса шималалдехул 6 км-ялъ рикӀкӀад.
Генуб росу бахъи
Генуб росу бахъи — ккола генерал Вельяминовасул бетІерлъиялда гъоркь, Дагъистаналъул тІоцевесев ва лъабабилев имамзабазул ГъазимухӀамадил ва Шамилил росу Генуб бахъиялъул мурадалда, 1832 соналъул 17-18 октябралъ гІурусаз росдаде гьабураб гьужум.
1832 соналъул бащалъиялда Шималияб Кавказалда букІараб ахІвал-хІал
1828 соналдасан байбихьун ГъазимухІамад лъугьана дагъистаналъул мугІрузул халкъал шаригІаталде ахІизе. Дагьабго заманаялда жаниб гьесда нахъ рилълъаразул къадар бахана 9 азарго чиясде ва ГъазимухІамадихъе къуват щвана, Россиялъул императорасе мутІигІлъиялъе байгІат кьурал мугІрузул халкъазда жинда дандечІей гьабун бажарулареб. Цо-цо росаби ва жамагІатал дагь-дагьккун ГъазимуІамадил рахъалдехун рачІине лъугьана. 1831 соналъ гьес къвенабуна гІурус пачаясул аскар Атлы-буюн росдада аскІоб. Хадуб ГъазмухІаммадица тІаде кІанцуІн бахъан Параул — Таргъоялъул шамхалил резиденция. 1831 соналъул 25 маялъ гьес сверунккуна «Бурная» щулалъи. 1831 соналъул 20 августалъ ГъазимухІаммадица сверунккуна Дербенд. Дербендалъулаб гарнизоналъе кумекалъе вахъана генерал Каханов, ва тІаде кІанцІиялъе битІккечІо. . 1831 соналъул ноябралда ГъазимухІаммад вачІана Гъизляралъухъе мугІрулги сверун. Гьесул аскараз гьеб ккуна ва гьениса гьезие давлаги щвана.
Гьеб кинабго лъугьа-бахъин лъарав, ва ГъазимухІаммад Генуб щулалъулев вукІин бичІарав, барон Розеница 10 октябралъул къаси, Генуве витІана генерал Вельяминов.
СихІирго хІадури ва кІиябго рахъалъул рикІкІенал
Жиндир кверщаликь 2 лъелго унезул полк (Москваялъул ва Бутыралъул), 41 -еб Егералъул полкалъул батальон, 2 рота саперазул, Гуржи полкалъул рекІарал ва 11 гІарадагун Вельяминов къокъана Темир Хан Шураса Генувехун хъерендерил нухдасан БатІияб нухдасан, Эрпелисан Генуре рачІунеб, къватІиве вахъана подполковник Клюгенау Апшероналъулл лъелго унезул полкалъун ботальонгун, ва лъабго гІарадагун. Барона Розенил амруялдалъун Мехтулиса АхІмад ханас бакІарана жиндирго мутІигІаздасан данде гьабураб бодулаб резерв, ва гьев къватІиве вахъана Рихьунибехун, гьеб росдал гІадамал гендерие кумекалъе риччачІого рукІиналъул мурадалда.
Генерал Вельяминовасул рапорталда рекъон ГъазимухІамадил кверщаликь букІун буго бищун дагьабги 3 000 муридасдасан гІуцІараб аскар.
Калуялда ссылкаялда вугев мехалда, гьеб лъугьа-бахъиналъул бицунаго Имам Шамилица чІванкъотІун абулаан Генуб росу цІунун гьеб къоялъ гІага-шагарго 600 чи гурони вукІинчІоян.
Рагъ ккараб бакІ
Генуб росо буго АваргІорул кваранаб рахъалда, гІорул рагІалдаса дагьаб манзилалда. Росу сверунккун руго рорхатал, рахине захІматал кьурабаз. Росулъе рачІунеб кьурабазда гьоркьоб къараб къварилъи бугеб лъабго бакІалда бан букІана ганчІил къадал, жинда чІорал ва тункІал речІчІулел картІалги ругел.
МухӀаммад Мужир ал-ХатӀиб ал-ХӀасани
МухІаммад Мужир ал-ХатІиб ал-ХІасани (محمد مجير الخطيب الحسني) - сириялъул агьлу суннаялъул гІалимзабаздаса цояв, хІадис гІелмуялъул гІалимчи, Димашкъалъул шаргІиял институтазул мугІалим, мухІакъикъ ва чанго тІахьазул автор.
Наслу ва хъизан
Гьавуна Димишкъалда 1971 с./1390 гь., ГІали асхІабасул вас ХІасанил наслуялдасан лъугьараб хъизамалда, гьединлъидал гьезул цІаразул ахиралда лъола "ал-ХІасани", ай, ХІасанияв абураб цІар.
Гьев гІуна гІалимчиясул рокъов, гьесул эмен МухІаммад абу ал-Фараж ал-ХатІиб ккола Димишкъалъул машгьурал гІалимзабаздаса цоявлъун ва хатІиблъун. Амма кІодоэмен ГІабдулкъадир ал-ХатІиб ккола 24 соналъ Умавиязул мажгиталъув хатІиблъи гьабурав, машгьурав шамалъул гІалимчилъун.
Ургьимес
Ургьимес —  гӀадамасул лага-черх.
2011 сон
2011 (кІиазаралда анцІила цоабилеб) сон — григорианияб календаралъул щамат къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилъер рикIкIеналъул 2011 сон, лъабабилеб азарсоналъул 11 сон, XXI гІасруялъул 11 сон, XXI гІасруялъул кІиабилеб анцІсоналъул 1-еб сон.
Ибрагьим авараг
Ибрагьим (إبراهيم) - Аллагьасул авараг.
ГӀин
ГӀин (латиназул мацӀалда auris) — гӀадамасул лага-черх.
Гулестан
Гулеста́н ( — Golestân) — Ираналъул 31 провинциялдаса (останазул) цояб. Пачалихъалъул шималияб рахъалда буго. ГӀорхъи уна шималалдаса Туркменистангун (Балкан вилаят), бакъбаккудаса — Шималияб Хурасангун, жунуб рахъалдаса — Семнангун, бакхътӀерхьудаса — Мазандарангун. БакхътӀерхьудаса остан Каспий ралъадалъ чурула. Административияб марказ — Гурган шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьараздаса ккола — Гумбаде-Къавус (140 аз.), Бандар-Торкаман (127 аз.), Гумушан (100 аз.), Кордкуй (68 аз.), ГӀалиабад (47 аз.), Бандар-Гез (47 аз.), Азадшагьр (39 аз.), Минудашт (26 аз.), Рамиан (12 аз.).
Ракьалъул гӀатӀилъи — 20 195 км². Халкъалъул къадар — 1 617 087 чи (2006).
Тарих
12 сентябралъ 1723 соналъ гӀурус-парс рагъул хӀасилалда гьаб область уна Россиялда гъорлъе. 1735—1739 соназда букӀараб гӀурус-турк рагъдаса хадуб область Персиялъе нахъбуссинабула Турциялде данде альянс гӀуцӀиялъе гӀоло.
Гулестан Мазандаран останалдаса батӀа тӀезабула 1997 соналъ.
Административияб бикьи
Провинция бикьула 12 шагьрестаналда:
Экономика
Аслиял экономикаялъул отраслал — росдалаб магӀишат (пампа, пиринчӀ, ролъ, гандури, соя, бакъдебусс, тамахьо, кӀартуп, пер, тӀугьдул, киви, бананал, гӀодобкару), кванил, текстилияб, нартул, нартгун-химикияб, автомобилияб промышленностал, энергетика, тӀурччи бахъи, бича-хиси, транспорт, ччугӀа кквей. Гурга́н шагьаралда буго нартул завод «Нэшнл Ираниан Ойл Рефайнинг энд Дистрибьюшн Компани».
КӀатӀихъ
КIатIихъ ккола Билкан районалда КIатIихъ жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Гарагал
Гарагал ккола Билкан районалда Гарагал жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
ДатунатӀа
ДатунатӀа — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Гьолокь росдал боялде гъорлӀе кколеб.
23 октябр
23-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 296-абилеб къо (високоснияб соналъ — 297-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 69 къо.
Сагьтуял
Сагьтуял (сагьту мацIалда ᓴᑋᕲᒼᑯᑎᑊᓀ Sahtúgot’ine ᑲᑊᗱᑯᑎᑊᓀ K’áshogot’ine ᗰᑋᑯᑎᑊᓀ Shihgot’ine; инг. Sahtu) — Северияб-БакътӀерхьул Канадаялда бугеб Атабаскал миллат. Къадар 1.235 азарго чи.
ЦӀинкир
ЦӀинкир (латиназул мацӀалда Verrucae) — гӀадамасул лага-черх.
КацӀиб
КацIиб ккола Билкан районалда КацIиб жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Къалъул как
Къалъул как (صلاة الظهر) ― кIиабилеб как.
ГӀарани гьоркьохъеб школа, ХӀамзатил Расулил цӀаралда бугеб
ГӀарани гьоркьохъеб школа, ХӀамзатил Расул цӀаралда бугеб яги ГӀарани школа (тӀубараб цӀар Муниципалияб пачалихъалъулаб гӀаммаб лъай кьеялъул гӀуцӀи «ГӀарани гьоркьрхъеб гӀаммаб лъай кьеялъул школа, ХӀамзатил Расулил цӀаралда бугеб», Муниципальное казенное общеобразовательное учреждение "Аранинская средняя общеобразовательная школа им. Р. Г. Гамзатова" къокъго Аранинская СОШ им. Р. Г. Гамзатова) — Хунзахъ мухъалъул ГӀарани росдал гьоркьохъеб школа, жибги аваразул кӀудияв шагӀир ХӀамзатил Расулил цӀаралда бугеб.
ГӀарани школа кколаан Хунзахъ мухъалда ругел кӀудиял школабазул цояб ва бищун кӀудияб жиндир интернат бугеб школалъун.
2016 соналъул январалдаса байбихьун ва 2021 соналде щвезегӀан ГӀарани школалъе нухмалъи гьабулей йикӀана директор ПатахӀилазул СалихӀат.
Жакъа къоялъ реконструкция гьабиялда хурхун, школалъул хӀалтӀи чӀезе тун буго.
Школалъул тарих
1930 соналъ Совет хӀукуматалъ киназего гӀаммаб бабихьул лъай щвеялъул къанун бахъизегӀан, киналго росабалӀ рукӀинчӀо школаби.
Школалъул нухмалъулев вукӀана ИлӀаса Шамилилазул ГӀали; гьединго гьений хӀалтӀулей йикӀана гӀурус учительница Дора.
1934 соналъ Авар субтехникум бахъана Шурае, Рекьарухъабазул гӀолилазул школалъул гьабуна ТӀубачӀеб гьоркьохъеб школа, гьелъул директорлъун лӀугьана авар фолклор данде бакӀарулев, авар мацӀалъул хӀакъалъул тӀахьал хъварав ГӀалиханилазул Заирбег (ДАССР-алъул мустахӀикъав мугӀалим).
ГӀарани тӀ.гь. школалъул тӀоцебесеб школа лъугӀи букӀана 1935 соналъ. Гьеб соналъул школа лӀугӀаразда гьоркьов вукӀана Хунзахъа МуртазгӀалилазул МухӀамад, жиндие кӀудиб ватӀанияб рагъулъ 9 орден щварав. ГӀарани ТӀ. Гь. школа лъугӀарал гӀемерисез гӀахьаллъи гьабуна кӀудияб ватӀанияб рагъулъ, гьезда гьоркьор ЛъагӀелухъа ГьитӀиновасасулазул ХӀайдарбег, ГӀахьалчӀиса Сайпулагьилазул МухӀамад, БакьайчӀиса ГӀалилазул МалламухӀамад ва Баринилазул ГӀабдулвахӀид.
1939 соналъ ГӀарани тӀубачӀеб гьоркьохъеб школа хисизабуна ГӀарани гьоркьохъеб школалде; директорлъун тана тӀоцебе жиндие тӀадегӀанаб лъайги щварав, чӀахӀиял классазда математикаги кьолев вукӀарав ИлӀаса ХӀажилазул МухӀамадсайгид. Гьеб заманалъ школалда хӀалтӀулел рукӀана ЧӀохъа ГӀалилазул ИсхӀакъ (физикалъул мугӀалим) ва Маклакилазул ГӀумар (математикаялъул мугӀалим), МухӀамадилазул Бадави, НурмухӀамадилазул Камалудин (военрук), МухӀамадилазул Сайгид (бабихьул классазул мугӀалим), ЗайнулгӀабидилазул АхӀмад. ХӀалтӀулел рукӀана гӀурус мугӀалимзабиги: Сталинград областалдаса Адукова Н. С. ва Воронеж областалдаса Смирнова Н. А. Школалъул цӀулул рахъалъ кумекчилъун вукӀана ХӀамзатил МухӀамад, ЦӀадаса ХӀамзатил вас.
1939–1940 соназда ГӀарани школалда хӀалтӀулев вукӀана ХӀамзатил Расул, байбихьул классазул мугӀалим хӀисабалда.
24 октябр
24-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 297-абилеб къо (високоснияб соналъ — 298-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 68 къо.
ГӀарани гьоркьохъеб школа, ХӀамзатил Расулил цӀаралда бугеб
Школалъул тарих
Рагъда цересел соназ ГӀарани школалда гьединго хӀалтӀулев вукӀана хадув жив Совет пачалихъалъул бахӀарчилъун вахъарав гӀурус мугӀалим Михаил Федин.
1942 соналъ ГӀарани школалъул директорлъун вукӀана Степовой М., гьесда цадахъ хӀалтӀулей йикӀана гьесул чӀужу Самарченко О., математикаялъул мугӀалим.
Рагъдаса хадусел соназул тӀоцебесеб школа лъугӀи букӀана 1946 соналъ. Гьеб 10-леб классалда вукӀана микьго цӀалдохъан. Школалда тӀадегӀанаб лъай бугел мугӀалимзабиги рукӀинчӀого, цӀалдохъаби ине кколаан экзамен кьезе ЧӀохъе. Гьезда цадахъ гьениве ун вукӀана директор ГӀалисултӀанил МухӀамад.
Директорзаби
ГӀарани школалъул директорзабилъун рукӀана:
МугӀалимзаби
ГӀарани школалъул рагъулъ гӀахьаллъи гьабурал мугӀалимзаби.
Рагъул соназги, гьезда хадусел соназги гӀемерисел мугӀалимзаби рукӀана къватӀиса рачӀарал, бакӀалъул лъайкьеялъул система кколеб къадаралъул букӀинчӀо. ГӀарани школалда хӀалтӀулел рукӀарал къватӀиса рачӀарал мугӀалимзаби:
Школалъул гӀуцӀи
ГӀарани школалъул букӀана 90 бакӀ бугеб интернат, боголрукъ ва 120 бакӀ бугеб кваналеб рукъ. БукӀана магӀишаталъулаб амбар ва гараж. Школалде бачун букӀана лъим. Жиндир заманалда рукӀана автодром ва лъабго машина.
Школалъул букӀана цебетӀураб лъай кьеялъулгин материалияб аслу. БукӀана цӀалул устархана (90 м2) ва 0,8 гектар бугӀеб бакӀ, цӀалдохъабазе хӀалтӀаби гьаризе. Школалда цебетӀураб букӀана спортги, школалъул азбаралда рукӀана волейболалъеги, футболалъеги, гимнастикаялъеги майданал, школалъул стадион, спортзал, гугарухъабазул зал, кьвагьдеялъул зал.
Жибго школалъул минаялъуб букӀана 23 классалъул рукъ, 17 паспорт бугеб кабинет, 15 компьютер бугеб класс. ГӀураб къадар букӀана цӀалуе къварегӀунебщинаб материалалъул.
Шура
Шура шагьар (Буйна́кск, Темир-хан шура) ккола Дагъистаналъул мугIрузда бугеб шагьар. ХIуригат ккун хадуб Дагъистаналъул басрияб, цIар лъарагIал Темир-Хан-Шура шагьаралда лъуна машгьурав хIуригатчиясул Уллубий Буйнахъскиясул цIар.
ГӀарани гьоркьохъеб школа, ХӀамзатил Расулил цӀаралда бугеб
Школалъул гӀуцӀи
ГӀарани школа букӀана мухъалъул аслияб школазул цояб. Гьенир гьарулаан мухъалъул спорталъулал къецал, гугарухъабазул къецӀал. Щибаб соналъ гьабулаан математикаялъул батӀи-батӀиял мухъазда гьоркьосеб олимпиада. Жиндир заманалда гьабулаан Хунзахъ мухъалъул щибаб олимпиада.
Школалда жигаралда ва кӀудияб кӀваралда хӀалтӀулаан батӀи-батӀиял горсвераби; лъикӀал хӀасилал рихьизарулаан мухъалъул ва мухъазда гьоркьосел къецазда кечӀ ахӀиялъул горсвериялъ (Дагъистаналъул маданияталъул министерлъиялъ гьелъие 2002 соналъ кьуна 3-леб даражаялъул диплом, 2003 — 2-леб даражаялъул).
ГӀетӀ
ГӀетӀ — гӀадамасул лага-черх.
ГӀарани гьоркьохъеб школа, ХӀамзатил Расулил цӀаралда бугеб
Школалъул гӀуцӀи
ГӀарани школалъул цӀалдохъабаз гӀахьаллъи гьабулаан ва бергьенлъаби росулаан мухъалъул олимпиадабазда ва цогидал цӀалул къецазда.
Гугари цебе тӀеялъе чӀезарун рукӀана киналго шартӀал. ЦӀалдохъабаз гӀахьаллъи гьабулаан ва бергьенлъаби росулаан мухъалъул жумгьурияталъул къецазда. Ахираб 10 соналда жаниб, ГӀарани школа лъугӀизабурав 4 чи вахъана спорталъул мастерлъун, цояв — спорталъул мастерасде кандидатлъун, кӀигояв — Дагъистаналъул чемпионлъун, 1 — Россиялъул Жанублъиялъул къецазул лъабцӀул бергьаравлъун.
2008 соналъ лъай кьеялъул миллияб проекталдалъун ГӀарани школалъе кьуна президентасул грант.
МугӀалимзабазул коллектив
Школалъул директорлъун 2016 соналдаса 2021 соналде щвезегӀан йикӀана ПатахӀилазул МухӀамадил СалихӀат. 2021 солналде щвезегӀан ГӀарани школалда хӀалтӀулев вукӀана 48 мугӀалимги 18 техникияв хӀалтӀухъанги. МугӀалимзабазул персоналалъул рукӀана: тӀадегӀанаб педагогияб лъай бугев 44 мугӀалим, гьоркьохъеб педагоияб лъай бугев — 4, тӀадегӀанаб категориялъул 6 мугӀалим, тӀоцебесеб категориялъул 24 мугӀалим, кӀиабилеб категориялъул — 17; РСФСРалъул лъай кьеялъул отличник — 1 чи; Дагъистаналъул лъай кьеялъул «отличник» — 3 чи; Россиялъул халкъияб лъай кьеялъул мустахӀикъав хӀалтӀухъан — 2 чи.
ЦӀалдохъаби ва выпускникал
ГӀарани школалъ 2021 соналде щвезегӀан къватӀиве виччана 3000 гӀансев цӀалдохъан, 2021 соналъ букӀана 81-б цӀалдохъаби къватӀире риччай (81 выпуск).
Реконструкция
2021 соналдаса байбихьун унеб буго школалъул реконструкция, лъай кьеялъулаб иш чӀезе тун буго. Школалда хӀалтӀухъабиги мугӀалимзабиги яги цогидал школабазде ритӀун, яги гӀодор тун руго, цӀалдохъабиги цогидал школабазде ритӀун руго.
РискӀи
РискӀи (Oesophagus) — чиясул лага-черх.
25 октябр
25-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 298-абилеб къо (високоснияб соналъ — 299-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 67 къо.
Зар
Зар — гӀадамасул лага-черх.
Сура Ал-ХӀижр
Сура букІана рештІун Маккаялда, ва гьелда жаниб буго 99 аят.
МачӀчӀ
МачӀчӀ (латиназул мацӀалда femur) — гӀадамасул лага-черх.
Сайиси Денеял
Сайиси Денеял (дене-сулинелъул мацIалда Sayisi Dene; инг. Sayisi Dene) — Северияб-бакъбаккул Канадаялда Манитобаялда бугеб атабаскал дене-сулинеял миллат. Къадар 360 чи.
МахӀамалросу
МахIамалросу (Mahamalar) ккола Билкан районалда МахIамалросу жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
МачӀаб-иццухъ
МачIаб-иццухъ ккола Билкан районалда МачIаб-иццухъ жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Турк мацӀ
Турк мацӀ (турк мацӀалда Türkçe ялъуни Türk dili яги Türkiye Türkçesi )
Турк мацӀалъул алфавит
Турк алфавиталда буго 29 хӀарп.
27 октябр
27-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 300-абилеб къо (високоснияб соналъ — 301-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 65 къо.
Атабаскал
Атабаскал (инг. Athabascan/Athabaskan/Athapascan/Athapaskan peoples) — Канадаялда ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялда бугеб миллатал.
Почбина
Почбина ккола Билкан районалда Почбина жамагIаталде гъорлъе унеб  росу.
СугъралӀ росдал бо
Административияб марказ — СугъралӀ росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 58,18 км².
Знаменский килиса
Зна́менский килиса (Мукъадасатай Богородицалъул Знамениялъул цӀаралда, Собор во имя иконы Знамения Пресвятой Богородицы) — Шималияб Кавказалда бищунго кӀудияб килиса ва ХХ гӀасруялъул маданияталъул зани. Архитектураялда неовизантий къагӀидаялъ бараб килиса буго.
Гьелъул приход ГӀурус православияб гьатӀаналъул МахӀачхъалаялъул епархиялъул МахӀачхъалаялъул благочиниялда гъорлъе уна. Килисаялъул настоятель — иерей Валерий Галкин.
Килиса буго Дагъистан Жумгьурияталъул Хасавюрт шагьаралъул бакьулъ Орджоникидзеил къватӀалда, 121 рукъ. Гьеб ккола шагьаралъул архитектураялъул доминанта. Килисаялъул къубал ва хъанчал рихьула шагьаралъул сверухълъиялдасан цин.
Тарих
Килиса бана Терикалъул хъазахъазул боялдасан ругел хъазахъаз 1903—1904 сонаца Романовазул рукъалъул 300-сон тӀубаялда.
Бакъанил как
Бакъанил как ― лъабабилеб как.
Ца
Ца яги ГӀус (латиназул мацӀалда dens) — гӀадамасул лага-черх.
Мадаин-СалихӀ
Мадаин-СалихІ (Хегра, Ал-ХІижр) — ХІижазалда СагІудиязул ГІарабиялъул шималгун-магърибалда археологиял минабазул комплекс (Ал-Мадина).
ГӀадамасул бер
Бер (латин мацӀалда oculus) — гӀадамасул лага-черхалъул цо бутIа.
Чиясул букIула 2 бер. РукIула рухI-чIаголъаби гIемерал берал ругел.
28 октябр
28-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 301-абилеб къо (високоснияб соналъ — 302-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 64 къо.
Рохьоб
Рохьоб ккола Билкан районалда Рохьоб жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
ТӀелех
Иттархъен (латиназул мацӀалда cilia) — гӀадамасул лага-черх.
29 октябр
29-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 302-абилеб къо (високоснияб соналъ — 303-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 63 къо.
Испан
Испа́н, расмияб къагІидаялъ — Испа́налъул Ханлъи  — Европаялъул бакъдасебгун-бакътӏерхьул рахъалда ва бутӀабаздалъун Африкаялда бугеб пачалихъ, Евроцолъиялъулги НАТОялъулги гӀахьалаб.
Тахшагьар — Мадрид.
Пачалихъалъулаб мацІ — испан.
Кьенсер
Кьенсер — гӀадамасул лага-черх.
Цицерон
Марк Ту́ллий Цицеро́н (Marcus Tullius Cicero; гьавуна н. щ. 106 соналъул 3 январалда, Арпинум, Румалъул республика — чӀвана н.щ. 43 соналъул 7 декабералда, Формия, Румалъул республика) — НекӀсияб Румалъул сиясия жигарчи, оратор ва философ. Аристократияб хъизаналдаса вукэинчӀониги, гьес, жиндир ораторлъиялъул пагьмуялдалъун, гьабуна лъикӀаб карьера: н. щ. 73 соналдаса кватӀичӀого гьев вачӀана сенаталде ва лъугьана консуллъун н. щ. 63 соналда. Гьес хӀана аслияб роль Катилинал хилиплъи ургъи тӀатинабиялда ва хвезабиялда. Хадув, ватӀанчилъиялъул рагъулъ, гьев вукӀана жумгьурияб низам цӀуниялъул бишун машгьурав хӀаракатчилъун. Гьев чӀвана жидее гӀурхъи гьечӀеб хӀакимлъи къваригӀун рукӀарал кӀиабилеб триумвираталъул гӀахьалчагӀаз.
РочахӀмад
РочахIмад ккола Билкан районалда РочахIмад жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Квер
Квер (латиназул мацӀалда manus) — гӀадамасул лага-черх.
Трояны
Трояны (Trojany) - ккола Польшаялда бугеб росу. 2014 соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀазда рекъон росулъ 490 чи вуго.
Килщил ракьа
Килщил ракьа (латиназул мацӀалда phalanx; phalanges) — гӀадамасул лага-черх.
Кудалиса ХӀасан
Кудалиса ХIасан вукIун вуго ГIаймакиса Абубакарил гIелалъул чи, гьел цого мадрасалда цадахъ цIалулелги рукIун руго, цоцазул пикру дандекколел гьудулзабиги рукIун руго. Гьесги нахъе тун руго авар мацIалъ хъварал лъикIаланго асарал. Диналъул нухде халкъ ахIизе хъварал асаралъги гьев вихьула гъваридаб пикруялъул гIакъиллъунги, зулмуялда данде чIарав гIалимчилъунги. Гьес кIудияб жигар бахъун буго рахьдал мацIалда хъвавулаб адабият цебетIезабизе.
Толиб
Толиб ккола Билкан районалда Толиб жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
Гъванща
Гъванща (латиназул мацӀалда nucha) — гӀадамасул лага-черх.
30 октябр
30-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 303-абилеб къо (високоснияб соналъ — 304-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 62 къо.
31 октябрь
31-абилеб Октябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 304-абилеб къо (високоснияб соналъ - 305-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 61 къо.
Салануб
Ю́жно-Сухоку́мск — Ставропол улкаялъул рагIалда бугеб Дагъистаналъул шагьар. Гьенир хIебтIолел руго.
ГьаракӀуниса СагӀид
ГьаракӀуниса СагӀид (1763—1834)
Надалде далараб рас
Надалде далараб рас (латиназул мацӀалда cartilago) — гӀадамасул лага-черх.
Тулуязулросу
Тулуязулросу ккола Билкан районалда Тулуязулросу жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Халатала (Билкан район)
Халатала ккола Билкан районалда Халатала жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
Бугьналага
Бугьналага (латиназул мацӀалда scapula) — гӀадамасул лага-черх.
1 Ноябр
1-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 305-абилеб къо (високоснияб соналъ - 306-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 60 къо.
ХӀанапилросу
ХIанапилросу ккола Билкан районалда ХIанапилросу жамагIаталде гъорлъе унеб  росу.
Хьаргабиса МухӀамадбег
Хьаргабиса МухIамадбег (БЕГИЛАВ) (1830—1912)
МухIамадбег гьавун вуго Хьаргаб росулъ мискинаб хъизаналда. ГьитIинго гьев гIараб цIалулев вукIун вуго. Амма язихълъиялъ, цIалиги рехун тун, гьес цIцIана-вехьлъи гьабизе ккун буго. Хьаргабе рагъ щвараб мехалъ, гьев Шамилил болъе ун вуго ва рагъ лъугIизегIан эркенлъиялъе гIоло къеркьон вуго. ПасихIав, кочIое гьунар бугев чиги вукIун, гьес Шамилил рагъазул хIакъалъулъ «Хьаргаби босиялде», «СалтIа бахъи», «АхIул-гохI» гIадал къисабиял асарал хъван руго. Бегилав ккола аваразул эпикияб поэзия гIуцIаразул цоявлъун. Поэтасул асарал жеги данде гьарун гьечIо.
2 Ноябр
2-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 306-абилеб къо (високоснияб соналъ — 307-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 59 къо.
3 Ноябр
3-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 307-абилеб къо (високоснияб соналъ — 308-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 58 къо.
Шумбул
Шумбул (Şambul) ккола Билкан районалда Шумбул жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу.
4 ноябрь
4-абилеб ноябрь — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 308-абилеб къо (високоснияб соналъ — 309-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 57 къо.
Колоб (Билкан мухъ)
Колоб (Qullar) ккола Билкан районалда Колоб жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
МугӀалим
МугIалим — профессия.
Конфуций писал:
5 Ноябр
5-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 309-абилеб къо (високоснияб соналъ — 310-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 56 къо.
АвахӀиб
АвахIиб жамагIаталде гъорлъе уна жибго АвахIиб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Кортала
Кортала — ккола Билкан районалда Кортала жамагIаталде гъорлъе унеб росу.
ЧӀохъ росдал бо
ЧӀохъ росдал бо  — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб административиябгин территориалияб цвел ва росдал боялъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи.
Административияб марказ — ЧӀохъ росу.
ГӀуцӀи
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 75,95 км².
Орландоялда чӀвай-хъвей
Орландоялда чІвай-хъвей - ккола 2016 соналъул 12 июналъ АЦШялъул Флорида штаталъул Орландо шагьаралда ккараб чІвай-хъвей. 29-сонил гІумруялъул Америкалъул ватІанчи ГІумар Матиница Pulse абураб гей-клубалда автоматалъ речІчІун чІвана чанго чи, цинги гъоркьлъалие росана хутІарал гьенир рукІарал гІадатлъун билълъинчІеб балагьиялъул гІадамал. РечІчІиялъул хІасилалда чІвана 50 чи, ва 53-ялдаса цІикІкІун лъукъана. Хадубккун гьеб бакІалде рачІарал полициялъулазулгун ккараб цоцаде кьвагьдеялъул хІасилалда гьужум гьабурав чІвана ва асирлъун ккун рукІарал гомосексуалал эркен гьаруна.
Орландоялда ккараб чІвай-хъвей лъугьана Америкалъул тарихалда жаниб бищун цІикІкІун гІадамазул рухІ босараб чІвай-хъвейлъун.
Ккараб куц
Pulse гей-клубалъул минаялда аскІоб речІчІи байбихьана гІага-шагарго 2:00 (EDT). Гьеб мехалда гІагардаго вукІарав полициялъулас, AR-15 автоматалъулаб винтовкагун ва пистолетгун вукІарав ГІумар Метинидехун кьвагьун буго жиндихъго букІараб таманчаялъ, гьеб мехалъ ГІумар клубалде жаниве кІанцІун вуго, ва гьеб лахІзаталъ гьенир рукІун руго 320 гІадатлъун билълъинчІеб балагьиялъул гІадамал. Гьениб ГІумарица чІван руго 50 чи ва хутІарал гъоркьлъалие росун руго.
Заман инчІого гьенире гІедегІун щун руго полициялъулал, клубалъул минаялда жанире ритІун руго кІалъа-басай гьабизе гІадамал. ГІумарица бицун буго, жиндихъ кьвагьизе хІадурараб кьвагьулеб алат букІин.
ГІага-шагарго 5:00 тІубараб мехалъ къуваталъулаз хІукмо гьабун буго гьужум байбихьизе. Орландоялъул мэр Бадди Дайерил рагІабазда рекъон, гъоркьлъалие росарал рукІун руго кІиго батІи-батІияб рахъазда: 5-ялдаса 8-ялде щвезегІан гомосекал рукІун руго цояб рокъор ГІумаргун, 15-ялдаса 25-ялде щвезегІан — цогидаб батІа тІураб рокъохун. Полициялъул SWAT абулел хассал къуватаз чармил автомобилаздалъун батІахун бугеб рукъалъул къед тІезабун буго, ва гьеб рокъор рукІарал гІадамал эркен гьарун руго. Байбихьун буго ГІумарилгун полициялъулазул цоцаде кьвагьи. Гьелъул хІасилалда гьев чІван вуго ; цо полициялъуласул хъущкьасан ккараб гулица бетІер лъукъун буго.
Гьужум гьабурав
Гьужум гьабуна АЦШялъул ватІанчи ГІумар Матиница (Omar Mir Seddique Mateen). Гьев гьавун вуго 1986 соналъул 16 ноябралда Нью-Йоркалда.
Датуна гьатӀан
Датуна гьатӀан (დათუნას ეკლესია) — гьоркьохъел гӀасрабазул гуржи ортодоксалияб килисаялъул гьатӀан, Дагъистаналъул Шамилил мухъалда бугеб, жиндие кьучӀги X гӀасруялъул ахиралда — XI гӀасруялъул байбихьуда гуржи миссионераз лъураб. Гьеб буго гьитӀинаб базилика, ДатунатӀа росулӀ бараб. Датуна гьатӀан буго VI гӀасруялдаго лӀугьарал гуржигин авар хурхеназул нугӀ. ГьатӀан босун буго федералияб кӀвар бугел маданияб ирсалъул объектазул реестралде.
География
ГьатӀан буго Шамилил мухъалъул ДатунатӀа росдада аскӀоб, лъарал рагӀалда, ГьатӀан-бугеб-кӀкӀал абулеб бакӀалда.
Тарих
ГьатӀан бан буго X гӀасруялъул ахиралда — XI гӀасруялъул байбихьуда гуржи миссионерзабаз. XIII гӀасруялда реххун тараб гьеб, XIX гӀасруялъул къокъабго заманалда жаниб букӀана хӀалтӀулеб. Кавказалъул рагъул заманалда, гьатӀан букӀана имам Шамилил рахъалде рачӀарал гӀурус солдазе гӀибадат гьабиялъе.
Архитектура
Жакъа къоялъ гьатӀан чӀобоголъун буго; гьелъие вандалазул ва "чӀегӀерал" рухъарухъабазул заралги камулеб гьечӀо.
Сура Ан-НахӀл
Сура букІана рештІун Маккаялда, ва гьелда жаниб буго 128 аят.
Баян
Гьаб сураталда жанибги аслияб бакӀ кколеб буго Аллагь вукӀин чӀезе гьабулел далилал рициналъ, гьев жиндие гӀибадат гьабизе хӀакъав БетӀергьан вукӀинги чӀезе гьабулеб буго. Аварагзаби ритӀи, ахират букӀин, хӀисаб-мизан, алжан-жужахӀ букӀинги баян гьабулеб буго.
Аллагьасул хӀалкӀолъиялда тӀоритӀел гьабулел далилал рачун зобал-ракьал, гӀорал, мугӀрул, ралъадазул бицун буго. Зодисан рещтӀунеб цӀадалъул, ракьалдасан бижулеб хур-хералъул бицун буго. Зодир хьвадулел цӀвабзазул, ралъдада хьвадулел гумузул бицун буго: гьел киналго далилалги руго инсанасул хӀавасаздалъун (жо лъалел лугби: бер, гӀин) жал лъалел ва жиделъ пикру гьабун гьезул БетӀергьан вукӀиналда тӀоритӀел гьабулел.
Аллагьасул свалат салам лъеяв аварагасда вахӀю рещтӀине байбихьараб мехалъ маккаялъул мушриказ гьев махсароде гьавиялъул бицен гьабун буго. Къиямасеб къоялде инкар кквеялъул, гӀазаб хех бачун вачӀа абун аварагасда тӀад релъанхъиялъулги бицун буго. Аллагьасда ва гьесул кӀудиял ва гӀемерал нигӀматазда инкар ккурал гӀадамазул ахир кин кколеб бицун, гьедин инкар кколел чагӀазе хӀинкъи кьолеб буго. сураталъул ахиралдаги Аллагьасул свалат салам лъеяв аварагасда амру гьабулеб буго Аллагьасул диналде халкъ ахӀе абун берцинаб хабаралдалъун ва хӀикматалдалъун: гӀелмиял далилал рачун ва мисалал рачун.
Аллагьасде халкъ ахӀулаго щвараб къварилъиялде сабру гьаби ва гӀадамаздаса тӀаса лъугьун, гьезда гурхӀел гьабе абунги амру гьабулеб буго хирияв аварагасда.
Сураталда цӀар тун буго «Найялъул сурат» абун, гьаб сураталда жаниб гьеб гӀажаибаб рухӀчӀаго-лъиялъул бицен гьабулеб букӀиналъ. Аллагьасул хӀалкӀолъиялда, гьесул гӀелму къудраталда тӀоритӀел гьабулел гӀемерал хӀикматал руго гьеб гьитӀинаб наялъул хьвадиялде балагьарав чиясе.
Текст
Набзазул хІакъалъулъ сураялда хъван буго 68 ва 69 аятазда.
СтӀалиб
СтІалиб — Дагъистан жумгьурияталъул Гъизилюрт мухъалъул росу. «СтІалиб» росдал боялъул административияб центрлъун.
Ракьхъвай орк
Гьеб буго м/н Ростов-Дон-гІоруда—Баку ва «Кавказ» федералияб нухлул гІаркьалабазда гьоркьоб. Бакъбаккуда гьелъул гІорхъода буго КІулзеб, севералда Шушануб, бакътІерхьуда Эркенлъиб росаби.
Избербаш
Избербаш (Йиз бир баш) — аслияб хӀалалда даргиял жанир хIебтIолеб шагьар буго. Гьеб чIун буго Каспий ралъдал рагIалда.
Ё
Ё, ё — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
На
На (ц. къ. най; Anthophila) — тІадхъизан Apoidea-ялъул боржулеб рухІ-чІаголъиялдасан цо тайпа.
Наязул хІакъалъулӀ жо лъазабулел гІелмабазда абула апиология (яги апидология).
ЧӀегӀермегӀер мацӀ
ЧIегIермегIер мацI (чIегIер. црногорски језик/crnogorski jezik) — южнославян мацI
6 ноябрь
6-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 310-абилеб къо (високоснияб соналъ — 311-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 55 къо.
АмбарчӀи
АмбарчIи жамагIаталде гъорлъе уна жибго АмбарчIи росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Амирхан
Амирхан жамагIаталде гъорлъе уна жибго Амирхан росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Байдар
Байдар жамагIаталде гъорлъе уна жибго Байдар росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
8 Ноябр
8-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 312-абилеб къо (високоснияб соналъ — 313-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 53 къо.
Гьолокь
Гьолокь — Дагъистаналъул Шамилил мухъалъул росу, Гьолокь росдал боялъул административияб марказ.
География
Росу буго АваргӀоралъул квегӀаб рагӀалда, мухъалъул марказ ХӀебдаса 16 км-ялъ бакъбаккудехун.
ГӀалибекилросу
ГIалибекилросу жамагIаталде гъорлъе уна жибго ГIалибекилросу росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Жумгьурият
Жумгьурият (res publica, «гӀаммаб иш») — буго пачалихъ цебе бачунеб куц, жинда жанир киналниги тӀадегӀанал органал халкъалъ рищун хӀукмуялде бачӀунеб къагӀида, амма ватӀанцоязулги букӀуна жодорго хассал ва сиясатиял хӀукъукъал.
2005 соналъ дуниялалда ругел 190 пачалихъалъул 140 пачалихъ расмияб къагӀидаялъ жумхӀурияталлъун рукӀана.
9 Ноябр
9-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 313-абилеб къо (високоснияб соналъ — 314-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 52 къо.
Сура Ал-Исраъ
Сура букІана рештІун Маккаялда ва Мадинаялда гьелъул анцІилакІиго аят: 26, 32, 33, 57 и 73-80. Гьелда жаниб буго 111 аят.
Гомосексуаллъи
Гомосексуаллъи яги Цого жинсалъулал (бачІана ὁμός — "гьебгояб", "цогояб" ва sexus — "жинс" рагІабаздасан) — ккола рокьул ва жинсалъул бухьеназе цого жинсалъул чагІаздехун гьетІи.
БакътІерхьул пачалихъазда гомосесуаллъиялъул гІадамазе къануназ кьун руго, гІадатияб жинсалъул ориентациялъул гІадамазего гІадин ращалъи ва эркенлъи. Гьединго Америкалъул ва Африкалъул цо-цо пачалихъазул къануназда рекъон, цого жинсалъул гІадамазда цоцазе ине кІола.
Гомосексуаллъи батІи-баІиял диназда
Лъабабго Ибрагьимил диназда, гомосексуаллъи рикІкІуна мунагьлъун.
Исламалда
Исламалда гомосексуаллъи ккола кІудияб мунагьлъун. Гьеб пиша гьабурав чиясе гІукъубаги буго борхатаб бакІалдасан гъоркьеги рехун, хадуб кІудияб гамачІ тІад речІчІи.
Хвалил килиса (МахӀачхъала)
Хвалил тахбакІалъулаб килиса (Мариям хвеялъул цІаралда килиса) — аслияб ва цо бугеб православиязул килиса МахІачхъалаялда XX гІасруялъул 50-ел соназдаса бахъун.
Гьеб ккола Дагъистан Жумгьурияталъул аслияб православиязул килисалъун. Гьеб гъорлъе уна РПК МахІачхъалаялъул епархияялъул МахІачхъалаялъул благочиниеялде.
Мэр
Гьеб хъулухъалъул ц1ар бач1ана («maior») раг1иялдасан, жиндир маг1на бугеб «к1удияв» - абун.
£
К1удабританиялъул г1арац1алъул лъалк1 £ фунт стерлингов
10 Ноябр
10-абилеб Ноябр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 314-абилеб къо (високоснияб соналъ — 315-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 51 къо.
ГӀечуб
ГIечуб жамагIаталде гъорлъе уна жибго ГIечуб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Площадь
Площадь - ракьул, къадал .. роцен.
Гьава-бакъ
Гьава-бакъ — гьаваялда хурхун лъугьунел киналниги хиса-басиял.
ЛъаратӀа мухъ
ЛъаратІа мухъ — Дагъистаналда гъорлӀ бугеб административиябгин территориалияб цвел ва мухъалъул статус бугеб муниципалияб гӀуцӀи. Буго Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, Авариялъул жанубалда, мухъалъул гӀурхъи цураб буго Гуржиялъулгун ва Азарбижаналъулгун (авар ЦӀор). ЛъаратӀа мухъ ккола аваразул мухъазул цояб ва гӀатӀилъиялъул рахъалъ гьезда гьоркьоб бищун кӀудияб, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб — 7-абилеб; мухъалъул гӀатӀилъи буго 1 611,5 квадратияб километр.
Агьлулъиялъул къадаралъул рахъалъ ЛъаратӀа мухъ буго 36 бакӀалда, гьенив гӀумру гьабун вуго 25 170 чи; мухъалъул кьибилаб халкълъун ккола аварал. Кинабниги агьлулъи буго росдалаб. Мухъ ккола авар мацӀалъул жанубияб тӀадкаламалъул анцухъезул сверел тӀибитӀараб ареаллъун.
География
Мухъ буго гьанжесеб Дагъистаналъул жанубиябгин бакътӀерхьуда, мугӀрул Дагъистаналъул, ай тарихияб Авариялъул жанубияб рахъалда. ГӀурхъаби руго Дагъистаналъул анлӀго мухъалъулгун: бакътӀерхьуда ЦӀунтӀа ва БежтӀа, шималиябгин бакътӀерхьуда — ЦӀумада, шималалда — Шамилил, бакъбаккуда — ЧӀарада ва Рутул. Жанубияб рахъалда ЛъаратӀа мухъалъул гӀурхъи буго Гуржиялъулгун ва Азарбижаналъулгун.
Территориялул гӀатӀилъи буго 1611,5 км².
Мухъалъул бищун рорхатал тӀогьал руго — лъабазарилаб Кекросо ва ункъазарилаб ГӀаддала-ШухгелмегӀер.
Мухъалда ислам тІибитІи
Гуржиязулгун гIорхъода гIумру гьабулел магIарулазул кидаго щулияб маданияб, магIишатияб бухьен букIана гьезулгун. ГIорхъода ругел боязул рукIа-рахъиналъул хал гьабурабго бигьаго букIуна гьел цере рукIарал бухьенал ричIчIизе ва церечIезаризе. Гьеб рахъалъ киназулго интерес бугеб бакIлъун ккола АваргIурул байбихьи – Джурмут гIоралда сверухъ ругел ракьал. Гьел ракьазе цIакъго кIвар бугеб хIужалъун ккана ХV-ХVII гIасрабаз гьениб ислам тIибитIи ва гьелда хадур Гуржиялъулгун хисарал гьоркьорлъаби. БатIияб дин бачIарабго, гьоркьорлъабиги батIиял лъугьана. замана хисигун гьелдаго цадахъ раккана цIиял бахIарзалги. Гьезул цояв – Гъенеколоса МахIал Давудил хIакъалъулъ бицине буго гьаб макъалаялда.
Гьесухъе нилъ жеги тIадруссина, тIоцебе къокъго бицина доб заманаялъул хIакъалъул ва цIияб диналъ ЧIурмутI гIурул жамагIатазда ва гьезулгун гуржиязул гьоркьорлъабазда гьарурал хиса-басиязул хIакъалъулъ. ХV гIасруялда аваристаналъул централдаса бакъдал рахъалде ислам тIибитIизе байбихьана. Гьелъие нугIлъи гьабула анкьракьалда ратарал исламалъул церехъабазул хобазул заназ. Гьезда жанир руго бакIалъулал гъазизаби гурел, къватIиса рачIаралги, гIемерисеб мехалъ Шамалдаса (сирия), цо-цо мехалъ Мисриялдаса (египет) ва ХIижазалдаса (сагIудия). рехсезе бегьула тIалцухъ (лъебел бо) вукъарав ХIасанил исмагIил 900 соналъ хварав (1494-95 с.); лъаратIа росулъ вукъарав султIан 1480-л саназда хварав. исламги босун хадур диниял церехъабилъун лъугьаралги руго. Мисалалъе, ЧIорода росулъа (ЧIурмутI бо) Учил сами хвана гьижраялъул 887 (1482) соналъ, хоб буго росдал рагIалда.
БакIалъулаз бицухъе, сами вукIана бищунго гъираялда ислам тIибитIизабулев чи. Херазул биценазда рекъон, кIудияб гIел кутакалда дандечIун букIун буго цIияб диналда ва бищунго кIудияб дандечIей гьабулеб букIана гьесул эмен - насранияв Учица. Хваразул хIакъалъулъ гьарурал хъвайхъвагIаязде балагьарабго бичIчIулеб буго цIияб диналда данде букIараб къеркьеялъул кутак.
ГIажаибаб хъвай-хъвагIай буго гьижриялъул 1071 соналъ (1660-61с.) хъвараб, ГIулгьеб росдал мажгит цIигьабун свериялъул хIа къа лъулъ. Гьелъ бицунеб буго рехсараб заманалда ЧIурмуталда ислам гIезегIан тIибитIун букIанин. ислам тIибитIулеб букIана Хунзахъа ва Гъумекиса (Кьенсерухъа сверун).
Гьединлъидал, ЧIурмуталъул байбихьуда ислам тIибитIун буго ХV гIасруялъул ахиралда. анкьракьалъул гъоркьияб мухъалда ислам босун буго жеги цебе - 1475-76 саназда. нилъеца гьоркьоб лъураб темаялъе кIвар бугеблъун рикIкIине бегьула амир ГIалибегица анцухъ жамагIаталде хъвараб кагъат. тарихчи тимур айтберовас рикIкIунеб буго гьеб хъван бугин XV гIасруялъ. Гьале кагъат:.
Амир ГIалибегида Кидероялда ислам босизабизе кIвеч1ого батизеги бегьула доб мехалъ. амма бихьулеб буго гьеб ишалъулъ гьес анцухъ ва цоги анкьракьалъул жамагIатазул кумек хIалтIизабулеб букIин.