cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
АхӀмад Давудогълу
АхІмад Давудогълу (Ahmet Davutoğlu; гь. 26 февралалъ 1959, Кония, Турция) — турциялъул пачалихъияв ва политикияв цевехъан. БетІерлъи гьабулеб РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партиялъул цевехъан 2014 соналъул 21 августалдасан байбихьун. Турциялъул премьер-министр 2014 соналъул 28 августалдасан байбихьун.
Гьави
Гьавуна 1959 соналъул 26 февралалъ Кония илалъул Ташкент мухъалда (Турция).
Лъай
Гьоркьохъеб лъай щвана Истамбулалъул бихьиназул лицеялда. 1983-84 цІалул соназда лъугІизабуна Босфорил университет (Истамбул) кІиго рахъалъул лъайгун: «Экономика» ва «Политология ва халкъаздагьоркьосел бухьенал». Вузалда цІали цебе бачунаго, магистрасул даражаялде вахана, «Пачалихъияб цебе бачин»-алъул рахъалъ ва докторасул даража щвана «Политология ва халкъаздагьоркьосел бухьеназул» рахъалъ.
ХІалтІи
1990 соналъ мугІалимасул хъулухъ тІубазе лъугьана Малайзиялъул Халкъаздагьоркьосеб Исламияб Университеталде. Гьениб рагьана политологиялъул кафедра, 1993 соналде щвезегІан жинцаго бетІерлъи гьабураб.
1993 соналъ доцентасул цІаралъе мустахІикълъана. 1995 - 1999 соналде щвезегІана Мармара Университеталда халкъаздагьоркьосел бухьеназул кафедраялда хІалтІана.
1998—2002 сс. ахІун вачІарав мугІалимасул хІисабалда лекциял цІалана Турциялъул ЯргъидагІуцІарал къуватазул Академиялда ва цогидал рагъул академиязда.
2003 соналъул 18 январалъ Турциялъул президент АхІмад Неждетил ва премьер-министр ГІабдуллагь Гюлил хІукмоялдалъун АхІмад Давудогълуе кьун букІана ГІадаталдаса борчІараб ва Ихтияразул вакиласул даража.
2009 соналъул 1 маялъ гьев лъуна Турциялъул къватІисел ишазул министрасул хъулухъалда, ва гьеб цебе бачана 2014 соналъул 28 августалде щвезегІан.
2014 соналъул 21 августалъ гьев вищана бетІерлъи гьабулеб РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партиялъул цевехъанлъун, ва 2014 соналъул 28 августалъ вихьизавуна Турциялъул премьер-министрасул ишал тІубалевлъун. Хадусеб къоялъ киналго рекъон Турциялъул парламенталда божилъи щвана. 2015 соналъул 9 июналъ премьерасул хъулухъалдаса нахъе ине бокьи лъазабун кагъат хъвана. 2015 соналъул 28 августалъ РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партиялъул 13 министрасдасан ва батІиял партиязул 13 министрасдасан гІуцІана заманаялъулаб хІукумат, 2015 соналъул ахиралда рищиял лъугІизегІан пачалихъ цебе бачне букІине.
ЮТэйр
UTair (РБЖ (ОАО) "Авиакомпания «ЮТэйр» (2002 соналде щвезегӀан Тюменьавиатра́нс, ТАТ) ва ГӀЖЖ (ООО) «ЮТэйр-Экспресс») — Россияялъул чIахIиял авиакомпаниязул цояб. Компаниялъ иргадулал рейсал гьарула Россиялдаги гьеб бахун къватIибги. Компаниялъул чIараб бакI (штаб-квартира) ккола Ханты-Мансийск шагьар.
Самилахъ
Сáмилахъ — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул росу. Уна Самилахъ росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.
География
Росу ккола Хунзахъ мухъалъул анклав, жиб Турхъалиб мухъалъул территориялда бугеб, Гелбахъ шагьаралдаса 19 км-ялъ рикӀкӀад, шималиябгин бакъбаккул рахъалдехун.
Тарих
Росу лӀугьана Хунзахъ мухъалъул Хунзахъ Хизриласул цӀаралда бугеб колхозалъул хъутаналъул бакӀалда. Официалго чӀел-бакӀ хӀисабалда регистратинабуна ПВС ДАССРалъул ПВСалъул 1972 соналъул 23 фебруаралдаса буюралдалъун. Росуялъе цӀар кьуна Хунзахъ цо авалалъул.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Къудукьа МухӀамад
Къудукьа Мусал МухӀамад, гьединго Къудукьа Мусалав ва ХӀажимухӀамад Ал-Къудукьи ад-Дагъистани абунги лъалев (30 август, 1662, Къудукь, гьанжесеб Хьаргаби мухъ — 19 август, 1717, ХӀалиб, гьанж. Сурия) — авар ва дагъистанияв гӀалимчи-энциклопедист, имам, шайх, исламияб ихтияралъул(фикъгьи) ва теологиялъул машгьурал асаразул, гӀараб грамматикаялъул, логикаялъул, философиялъул, математикаялъул, хронологиялъул, некӀсиял мацӀазул ва цогидал гӀелмабазул асаразул автор. Авар хъвавулаб адабияталъул ва поэзиялъул кьучӀ лъаразул цояв рагӀул устар.
Биография
Гьавуна гьанжесеб Хьаргаби Мухъалъул Къудукь росулӀ аваразул машгьурав гӀалимчи АхӀмадил Мусал хъизаналда. Мусаласул лъайщщвей байбихьана цин жиндирго инсул мадрасаялда, хадув цӀализе ана Ругъжаве (гьанжесеб Гъуниб мухъ) Абубакарихъе, жив хадув гьесул вакьадлъунги вахъарав. Гьелдаса хадув гьес цӀали давам гьабуна доб заманалъул кӀудиял гӀалимзабазухъ — СугъралӀа ГӀалиризахъ (хвана 1676) ва ГӀободаса ШагӀбан-къадикъ (хвана 1667). Традиционияб лъайщвейги рагӀалде бахъинабун, гьев 15 соналъ ватӀан тун ана ва гӀелу мухӀкан гьабулев вукӀана Египталда, ХӀижазалда ва Яманалда; анкьго соналъ цӀалана исламияб гӀелмуялъулаб дунялалда мужтагьидасул хӀурматияб титул жиндир букӀарв СалихӀ ал-Ямани факъигьасул (хвана 1697) нухмалъиялда гъоркь. МугӀалимасда хадув гьев вукӀана исламалда ижтигьадалъул "каву рагьиялъул" рахъ ккурав чилъун. СалихӀица хъвана тӀехь жиндирго мутагӀиласул хӀакъалъулӀ ва цӀар кьуна гьелъие "Джабал ал-гӀала" (Борхатаб мегӀер) абун. Бакълухъа МухӀамадица накълу гьабураб гьелъул экземпляр нахъе хӀутӀун буго ва цӀуну буго хасаб библиотекаялда. Хукъукъазул суалазда нахъвилӀарав вукӀана шафигӀияб мазгьабалда, дунялбихьиялъул суалазда — ханбалияб мазгьабалда, цо-цо суалазда сверун жиндирго хасал цӀех-рехалги рукӀанак гьарун.
Бергьарав гӀалимчиги вахъун, Мусалав вачӀун вуго Дагъистаналде ва тӀолабго гӀумру гьес кьун буго магӀарулазда гьоркьоб лъай-гӀелму тӀобитӀизабиялъе. Гьес нахъе тараб бечедаб гӀелмуяб ирсалда гьоркьоб руго ГӀарабалдаги Авар мацӀалдаги хъварал шигӀруял асарал. Гьев ккола МагӀарулазул хъвавулаб адабияталъе кьучӀ лъурав тӀоцевесев рагӀул устар. Мусалав хун вуго, Макка-Мадинаялде унаго, Халабала-Алеппо шагьаралда. Гьениб буго гьесул хобги.
Гьадин хъван буго Къудукьа Мусалав абун нилъее машгьурлъарав, магӀарул бергьарав гӀалимчияс жиндирго цӀар. ГьитӀинго инсуда цеве росулъ гӀелмуялъул аслабиги цӀалун, Мусалав ана Ругъжаве, жиндирго вукӀинесев вакьад Абубакарида цеве цӀализе. Гьелдаса хадуб кьучӀаб лъай щвана Мусаласе доб заманаялъ Дагъистаналдаго лъикӀаллъун рикӀкӀарал Сугъралъ ГӀали Ризал ва ГӀободаса ШагӀбан-Къадил мадрасабазда цӀалиялъ. Гьесул цӀалиялде бугеб гъираги, пагьмуялъул бегӀерлъиги ва исламалде бугеб рокьиги жигарчилъиги бихьун, мугӀалимзабазги цӀикӀкӀун кӀвар кьуна гьесул гӀалимчи вахъинавиялде. Гьениб гьес аслияб къагӀидаялъ цӀалана Къуръаналъул гӀелму, тафсир, хӀадис гӀелму, гӀараб мацӀ, фикъгьи ва мантӀикъ (логика). Гьеб цӀали камил гьабиялъул ва тӀадеги лъай тӀалаб гьабиялъул мурадалда Мусалав ана Мисриялде, ХӀижазалде, Йеменалде. Цо-цо мухӀканлъичӀел баяназда рекъон гьев щун вуго: Хъирим, Гъазан, Азарбижан, Иран, Хорасан, Гьоркьохъеб Азия, Турция гӀадал исламиял хӀукуматазде мугӀалимзаби ралагьун. ГӀагараб бакъбаккул хӀукуматазда гьес гъваридго лъазабуна фикъгьи, хӀисаб гӀелму ва философия. Ахирги гьесда рагӀула Йеменалда вугин СалихӀ абун бергьарав гӀалим. Гьенивеги ун Мусалас СалихӀида цебе анкьго соналъ гӀелму цӀалана. Цо-цо баяназда рекъон, доб мехалъ Турциялъул султӀанас Мусалав Мисриялда тана. Гьениб гӀезегӀан соналги ран руго гьес. 1697 абилеб соналъ жиндирго мугӀалим СалихӀ хведал Мусалав Дагъистаналде тӀад вуссуна. Гьелде щвезегӀанги кӀигониги нухалъ вачӀун вукӀун вуго гьев ватӀаналде. Жакъаги нилъее нахъе хутӀарал хъвай-хъвагӀаяз ва кагътаз баян гьабулеб буго гьев кӀиясулго цоцазде букӀараб адабалъул ва рокьиялъул.
Гьаб назму-кагъат букӀине ккола Мусалас Йеменалдаса нахъвуссун вачӀиндал хъвараб. Гьеб СалихӀихъе щвезабунги буго Мусаласда цадахъ дова цӀалулев вукӀарав, гьесул гьудул Бакълъухъа Гъулил МухӀаммадил Мухаммадица. Гьев МухӀаммадги ГӀободаса ШагӀбан-Къадица живго Бакълъухъ дибирлъун вугеб мехалдасаго цӀализавурав цӀакъ лебалав мутагӀил вукӀана. ГӀободаги цӀалун Мусаласда цадахъ гӀелму цӀализе къватӀиве арав гьесул гӀумру къокъаб букӀун буго. Цин росулъеги вачӀун кӀиабизеги Йеменалде арав МухӀаммад хехаб унтиги чӀван доваго хун вуго. Гьесул хӀакъалъулъ цӀакъ дагьал гурого баянал нахъе хутӀун гьечӀо.
Мусалас гьеб кагъат битӀилелде СалихӀица хъван букӀун буго «Жабалул агӀла» абураб тӀехь. Гьединаб тӀехь бугин рагӀидал Мусалас кагъат битӀун буго, Бакълъухъа МухӀаммадида гьарун, цо жиндиеги хъвай гьеб абун. МухӀаммадил квералъ хъвараб гьеб тӀехь гӀебедеги бачӀун, жеги нахъе буго Гиничукьа ХӀайдарбегил тӀахьазда гьоркьоб. Гьел кагътал нахъе цӀунун рукӀиналъ ва тӀахьал цоцазухъе ритӀун рачӀиналъул хӀужабаз нилъее мухӀканлъи гьабулеб буго дол гӀасрабаз Дагъистаналъулги ва исламияб дунялалъулги лъикӀал, щулиял гьоркьорлъаби рукӀиналде.
Дагъистаналде тӀад вуссун хадуб Мусалас байбихьана, унго-унгоги гӀелму щула гьабун, камил гьабун дагӀват гьабизе. Гьес цо заманаялда Къорода мадраса рагьун гьеб хӀалтӀизабуна, хадубги Къудукье вахъана ва, лъикӀаб мадрасаги рагьун, гьенир мутагӀилзаби цӀализариялда тӀад чӀана. Къудукь мадраса гӀицӀго гӀелму цӀалиялда къокълъун течӀо гьес, гьениб Дагъистаналдаго тӀоцебесеб тӀахьазул нусха (копия) бахъиялда кӀвар кьуна. Живго Мусалавги кӀвахӀ гьечӀого тӀахьал хъвалев чи вукӀана. Кинабниги, дол соназ, Мусалас букӀа, гьесул мадрасаялда ругез букӀа, нусха бахъун тӀибитӀизабун бугоан лъабнусгогӀан батӀи-батӀияб тӀехь. Щибаб тӀехьалъулги чанго нусха гьабун бугоан.
ЦохӀо тӀахьал хъваялда ва гӀелму малъиялда тӀадчӀун вукӀинчӀо живго Мусалавги. Гьесухъе рачӀарал масъалабазе кьурал фатвабазул гӀемерал кагътал ратулел руго батӀи-батӀиял росабалъ. ГӀемерисел суалал руго рузман баялда, гьелда хадуб къаде как баялда хурхарал. Бищунго кӀудияб кӀвар кьолеб буго Мусалас вакъпуялъул ракьазул гӀорхъаби чӀезариялде, мутагӀилзабазе напакъа кьеялде, закаат бикьиялде, мирказул бетӀергьанлъи чӀезабиялде, ва цогидалги гӀумру-яшавалда хурхарал суалазе. МагӀарухъ ругел ракьазул бетӀергьанлъи чӀезабиялда тӀасан масъала цебе лъуна Мусалас ХӀижазалда ругелги гӀалимзабазда. МугӀрузул росабалъ гӀадат хӀисабалда рукӀарал гьоркьорлъабазул, гӀемерисел исламиял кьучӀалда лъезе, гьабулеб хӀукму шаригӀаталда борцине, рукӀине кколел шаргӀиял тӀалабал чӀезаризе гӀемерав хӀалтӀана Мусалав ва гьесул заманаялъул гӀалимзаби. ГьедигӀанги мухӀкан гьабун, камил гьабун щулалъизабуна цересел гӀалимзабаз нилъер гьаниб диналъул кьучӀалда яшав гӀуцӀцӀулеб къагӀида. Доб мехалъ цӀакъ захӀматаб суал букӀана росабазе хӀарим, гӀалах, мирк чӀезаби. Гьеле гьеб масъалаялда тӀад кӀудияб хӀалтӀи гьабуна Мусалас, хӀатта щибаб росдал дибирзабазухъе кагътал ритӀунги.
Жиндирго гӀелмияб рахъалъул хӀакъалъулъ абуни, Мусалав цӀакъ гъваридго ва камилго ислам лъалев чи вукӀана.
Бергьун кӀудияб хӀалтӀи гьабуна Мусалас Дагъистаналда гӀараб мацӀ тӀибитӀизабиялъе. 18 абилеб гӀасруялда тӀолго мадрасабазда бищун цӀакъ кӀвар кьун малъулеб тӀехь букӀана Мусалас бахъараб «ХӀашияту гӀалал Чарпарди», ай АхӀмад аль Чарпардица (хвана 1345 с) Ибн аль-ХӀажибал (хвана 1248 с.) «аш-Шафия» абураб тӀохьое хъвараб баяналъе цӀи гьабураб баян. Гьеб буго гӀараб грамматикаялъул тӀехь. Гьеб "ХӀашият" Дагъистан тун къватӀибги цӀакъ къиматаб тӀехьлъун лъугьун букӀана. 1892 абилеб соналъ Турциялда кьабун къватӀибе биччан буго гьеб, цеберагӀиялъе Къудукьа Мусаласул хӀакъалъулъ баяналги хъван. Мусалас бахъана мугӀрузул ракьалда рекъараб рузнама, ай какил заманалъул календарь. Цоги гьесул тӀахьал руго «ХӀисаб аль-Къудутли», «ШархӀу асмаиллагьул хӀусна» абуралги.
Мусалас Дагъистаналъе нахъе тана жиндирго мутагӀилзабаздаса мугӀрул гӀадал гӀалимзаби: МохӀоса Дамадан, Усишаялдаса ХӀажи Давуд, Убраялдаса МухӀаммад, Ругъелдаса ГӀали-КӀули, КӀаратӀаса МухӀаммад, Харахьиса ТӀайгиб, БацӀадаса МалламухӀаммад, Нукъушиса ХӀажи Давуд, Къудукьа ХӀажи ГӀумарил МухӀаммад, Къудукьа БацӀилав МухӀаммад, МачӀадаса Багъучилав ва гӀемерал цогидалги. Бергьарав гӀалимчи вукӀана Мусаласул вас Абубакарги. Бицен буго, гьес гьикъарабила инсуда нилъер кинасул гӀелму цӀикӀкӀун бугебилан. Мусалас васасда абун буго дуе дун гӀадав чи диеги ватун вукӀаравани, дир гӀелму жеги цӀикӀкӀун букӀинаанилан.
Цо-кӀиго назму батани гурого, Мусаласул магӀарул мацӀалда хъварал тӀахьал ратичӀо, гьел рукӀинчӀогоги ратизе рес буго. Щай абуни, дол соназ магӀаруллъиялда гӀажам мацӀ гьедигӀанго цебе тӀун букӀинчӀо ва Мусаласул тӀахьалги гӀелмуги букӀана лъикӀаланго гӀелму цӀаларал мутагӀилзабазе бихьизабураб. Гьелъги батизе буго, гьел данде гьарун къватӀире рахъиялда тӀад хӀалтӀи гьабичӀого хутӀун. Дамаскалда бугеб бищун кӀудияб исламияб библиотекаялда Мусаласул хатӀалъ хъвараб кӀигониги тӀехь буго цӀунун.
Сириялъул ХӀалаб шагьаралда Мусалас кӀигониги сон банилан абула мугӀалимлъун хӀалтӀулаго. Гьенив 1717 соналъ къадаралде щун, шагьаралъул хабалалъ вукъунги вуго.
Аш-Шакуру
Аш-Шакуру (гIараб мацIалда الشكور). Жинца дагьа-макъал тIагIатазухъ гIемерал даражаби кьолев, дунялалда рикIкIарал къояз гьабураб дагьа-макъаб гIамалалъухъ ахираталда гIорхъи гьечIел нигIматал кьолев.
Цо лъикIлъиялда данде гьелдасаги цIикIкIаралдалъун жазаъ гьабурав чиясда абула гьес гьеб лъикIлъиялъе щукру гьабунин абун. Гьединго жинца лъикIлъи гьабурав чиясе жиндие гьабурас рецц-бакъ гьабуни, гьесдеги абула щукру гьабунин абунин. ЛъикIлъиялде данде гьелдасаги цIикIаралдалъун жаза гьаби халгьабуни, мутIлакъав «шакур» Аллагь гурони ватуларо. Щайин абуни, Гьес гьабулеб жазаялъе, ай жиндие ахир гьечIел алжаналъул нигIматазе гIорхъи-рикIкIен гьечIелъул. ЛъикIлъиялъухъ рецц-бакъ гьаби, баркала кьей хал гьабуни, нилъеда лъала, гьеб рецц букIуна цоги чияс гьабураб пишаялъухъ. Амма ТIадегIанав Аллагьас Жиндирго лагъзадерил пишабазухъ рецц-бакъ гьабураб мехалъ, гьеб ккола Жиндирго пишаялъе гьабураб рецц, гьезул пишабиги Гьес рижарал ругелъул. Цонигияс жиндие щиб букIаниги жоги кьун, гьелъухъ рецц-бакъ, баркала загьир гьабурав чи шакурлъун вукIунев ватани, жинцаго кьезеги кьун, жинцаго рецц-бакъ гьабулев чи дагьавги рекъарав вуго шакурлъун вукIине. Къуръаналда гIемерал аятал руго, ТIадегIанав Аллагьас Жиндирго лъикIал лагъзадерие, аварагзабазе рецц-бакъ гьабулел, гьезул лъикIаб гIамал Жинцаго кьураб букIингун цадахъ.
Лагъги вукIине рес буго щукру гьабулевлъун цогидав лагъасе, цо мехалъ гьабураб лъикIлъиялъухъ рецц-бакъ гьесие гьабиялдалъунги, цоги мехалъ гьес гьабуралдасаги цIикIкIун данде гьесие лъикIлъи гьабиялдалъунги. Гьеб ккола лъикIал, реццарал пишабаздасан цо пиша. Свалат-салам лъеяв Аварагас абулеб буго: «ГIадамазе щукру гьабичIев чияс Аллагьасеги щукру гьабуларо», – абун. Лагъас Аллагьасе гьабулеб щукруйин абуни, гьеб мажазалда гурони, хIакъикъаталда букIунаро. Щайин абуни, гьес Аллагьасе кигIан рецц гьабуниги, гьеб гьабун бахъунаро, мукъсанаб букIуна. Жив гьесие мутIиглъиялдалъун щукру гьабулеб бугони, мутIигIлъиги Аллагьас гьесие кьураб цойги нигIмат ккола. НигIматалъухъ жибго щукруги – Аллагьас гьесие тIаде кьураб цойги нигIмат ккола. Лагъасе ТIадегIанав Аллагьас кьурал нигIматазухъ щукру гьабиялъул бищунго лъикIаб нух ккола, гьел нигIматал Аллагьасе гIасилъиялъе хIалтIизаричIого, тIагIаталъе хIалтIизе гьари. Гьебги Аллагьасул тавфикъалдалъун букIуна.
Дагъистан
Дагъистан, официалго Дагъистаналъул Республика, — Бакъбаккул Европаялъул Шималияб Кавказалда, Каспий ралъдал рагӀалда бугеб республика. Ккола КӀудияб Кавказалдаса шималалдехун; жиндир кьибилал халкъал гӀумру гьабун ругеб Дагъистаналъул тарихияб территориялъул цо бутӀа буго жанубалдехунги. Уна Россиялъул Федерациялде гъорлӀе ва ккола Шималияб Кавказалъул федералияб дистрикталъул бутӀалъун. КӀудияб Кавказалдаса жанубалдехун бугеб территория буго Азарбижаналда гъорлӀ. Дагъистан буго Россиялъул бищун жанубияб бакӀ, гьелъул территориалияб гӀурхъи буго жанубалда Азарбижангун ва жанубиябгин бакътӀерхьуда Гуржиягун; Россиялда жаниб гьелъул гӀурхъи буго бакътӀерхьуда Чачан ва шималалда Гъалмугъ республикабигун, шималиябгин бакътӀерхьуда Ставропол крайгун. Дагъистаналъул тахшагьар ва бищун кӀудияб шагьар буго МахӀачхъала; цогидал чӀахӀиял шагьарал руго Дербенд, БагӀархъала, Туралиб ва Шурагьиб.
Дагъистаналъул ракьалъул гӀатӀилъи буго 53 270 квадратияб килеметр, 3.1 миллионалдаса цӀикӀкӀун чи вугеб популяциягун, гьениб буго 30-ялдаса цӀикӀкӀун этникияб къокъа. 14 официалияб мацӀгун ва 12 этникияб къокъагун, щибалъул кинабниги популяциялъул 1%-алдаса цӀикӀкӀараб къадар бугеб, Дагъистан ккола Россиялда гъорлӀ бугеб лингвистикияб ва этникияб рахъалъ бищун батӀалъи гӀемераб республикалъун ва дунялалда бищун гьетерогениял административиял бутӀабазул цояблъун. ГӀемерисел гӀадамал кӀалъалеб мацӀлъун ккола Шималбакъбаккул Кавказалъулал мацӀаздаса цояб; амма лингва франкалъул республикаялда буго гӀурус мацӀ.
Этимология
Цо-цо тарихчагІаз, Бакъдасеб Дагъистаналде цебе букІараб цІар «Албания» хІалтІизабула. ГІарабазул тарихчи Ал-Купица, X гІасруялъ Дагъистан рехсон буго «Ард ас-Сарир» абун, нилъер мацІалда «Тах-бакІалъул Ракь» абураб магІнаялда бугеб. Гуржияца Дагъистаналда цІар «Лекетия» абун хІалтІизабула.
«Дагъистан» абун цІар машгьурлъана XVII гІасруялдаса байбихьун ва гьелъул магІна ккола «мугІрузул улка» абураб (турк мацІалдаса дагъ — мегІер, парс мацІалдаса стан — улка, ракь). Василий Бартолдил рагІабазда рекъон, «Дагъистан» абураб цІар баккана гІицІго X/XVI гІгІ. . «Дагъистан» абураб цӏар хӏалтӏизаби битӏараб буго гӏицӏго тарихияб къагӏидаялдалъун, щайгурони Дагъистаналъул АССРалда (гьанже Республика Дагъистан) гъорлъе Гъизларалъул лъарагӏлъи ва нугъаязул авлахъги бачиндал, мугӏрузул бутӏа гӏицӏго 56 % кколеб буго кинабниги гьелъул ракьалдаса.
География
Дагъистан буго Кавказалъул хьундасебгун бакъбаккул рахъалда, Каспий ралъдал рагӏал ккун эхедехун. Республикалъул хьундасеб рахъалда буго — гӏодоблъи, бакъдасеб рахъалда — мугӏрузул ракьанлъаби ва Кӏудияб Кавказалъул мугӏрул. Хьундасеб рахъалдаса бакъдасеб рахъалде щвезегӏан ракьалъул халалъи бахуна гӏага-шагарго 400 км, бакъбаккул рахъалдаса бакътӏерхьул рахъалдехун — гӏага-шагарго 200 км. Дагъистаналъ хьундасеб рахъалдасан гӏурхъи гӏахьал гьабула Иставрапал вилаяталъулгун ва Гъалмухъалъулгун, бакътӏерхьул рахъалда Буртиялъулгун ва Гуржиялъулгун, бакъдасеб рахъалда Азарбижаналъулгун. Ракьдадасан ва ралъдадасан Дагъистаналъул гӏорхъода буго щуго пачалихъ — Азарбижан, Гуржи, Хъазахъистан, Туркменистан ва Иран. Азарбижаналъулгун гӏорхъода буго — Россиялъул бищун ахирисеб тӏанкӏ (41°10' с. ш.).
Гидрография
Дагъистаналъул бакъбаккул рахъалда буго Каспий ралъад. Бакъдасеб ва гьоркьохъеб рахъалда руго Кӏудияб Кавказалъул мугӏрул, хьундасеб рахъалдасан бабихьула Каспиялъул гІодоблъи.
Гӏорал
Республикалъул гьоркьохъеб бутӏаялдасан чвахула Терек ва Сулахъ гӏорал. Гӏаммаб куцалда Дагъистаналдалъул ракьалда руго 6255 гӏор (гьелдаса 100 кӏвар бугел, 25 км цӏикӏкӏун халалъи бугел ва 100 км цӏикӏкӏун лъим бакӏарулеб бакӏ бугел, 185 гӏиссинал ва 5900 цӏикӏкӏун цӏакъго гӏиссинал), гьездаса бищун чӏахӏияллъун ккола Терек, Сулахъ, Самур ва Рубас гӏорал. Киналго гӏорал Каспий ралъдал хурхараллъун рикӏкӏуна, кинго гьенире чвахулел 20 гӏор гурони гьечӏо.
Бакъвараб гьаваялда бан, Дагъистаналъул хьундасеб рахъ мискинаб буго гӏоразул рахъалъан. Ругел гӏоралги риидал хур-ахал лъалъазе хӏалтӏизарун, ралъдалъе раккуларо. .
Бищунго лъим цӏикӏкӏараллъун ккола мугӏрузул гӏорал, хехаб чвахи сабаблъун хасалоцин жал цӏороларел. .
2016 соналъул 12 январалъ Истамбулалда кьвагьи
2016 соналъул 12 январалъ Истамбулалда кьвагьи — ккола Истамбулалъул тарихияб мухъалда бугеб СултІанахІмет майданалда гьабураб терроралъулаб акт. Ахирисел чІван-къотІарал баяназда рекъон хвана 10 чи, лъукъун хутІана 15. Хваразул цІикІкІунисел рукІана — туристал, аслияб куцалда Алманиялъул ва Норвегиялъул ватІанчагІи. Лъугьа-бахъин ккана шагьаралъул централда, туризмаялъул бищун машгьураб Феодосия обелискалда цебе.
Дагъистан
Гӏорал
Самур ккола Дагъистаналъул кӏиабилеб кӏудияб гӏорлъун. Гьелъул кинабго жаниблъиялъул къадар ккола 7,3 азарго км². Баккулеб бакӏ буго Газал мухъалда. Самур гӏорул лъималъул цӏикӏкӏунисеб бутӏа хӏалтӏизабула мадугьалихъ бугеб Азарбижан Республикалъ.
2016 соналъул 12 январалъ Истамбулалда кьвагьи
ТІоцере кьурал баяназда рекъон, кьвагьи гьабун буго мадугьалихъ бугеб Сириялдаса лъутун вачІарасул хІисабалда вачІарав рагъухъанас. АскІосан туристазул къокъа унеб гІужалда, гьес трамваял чІолеб бакІалда хІалтІизе биччан буго жинцаго хІадурараб кьвагьулеб жо. Гьеб пиша гьабураб хІинкъикьолев ГІШИПалъулгун бухьен букІиналда щаклъи буго.
Дагъистан
Гӏорал
Сулахъ гӏор лъугьуна, АваргІор, Гӏандигӏор ва Гъази-Гъумухъ гӏор жубаялдалъун. Гьелъул жаниблъиялъул къадар буго 15,2 азарго км².
2016 соналъул 12 январалъ Истамбулалда кьвагьи
Кьвагьиялда хадуб туркиялъул полициялъ анцІ-анцІ чи ккуна, гьезда гьоркьове 16 къватІисел пачалихъазулалги ккана. Россиялъул КъватІисел Ишазул Минестерлъиялъул баяназда рекъон ккуразул лъабгоял ,— Россиялъул ватІанчагІи рагІула, кинго баянлъун гьечІо, гьезул щибгІаги бухьен букІарабищ ккараб гьужумалдаян.
Дагъистан
Мухъазда ва шагьаразда милияб рикьи
Дагъистаналъул административиял цолъабазул (мухъазул ва шагьаразул) гӏадамазул къадар тӏолго
Тарих
Дагъистаналъул гӀелмияб централъул хӀалтӀухъабаз щибаб соналъ тӀоритӀула батӀи-батӀиял мугӀрузулги, гӀатӀидракьалъулги районазде археографиялъул экспедицияби. Нилъер магӀарул росабалъ щибаб соналъ аниги тӀадеялдаса тӀаде цӀикӀкӀун гурого дагьлъулел гьечӀо нилъер рухӀияб бечелъи. Нижеца цӀех-рех гьабулел жалги руго гӀараб хӀарпаз хъвараб щиб букӀаниги. БукӀа гьеб гӀажамалъ хъвараб ялъуни гӀараб мацӀалъ хъварабниги. Щай гьедин цӀикӀкӀунеб абун суал баккизеги бегьула бокьарав чиясул? Щай абуни цебе коммунмистазул заманаялда гӀадин нижеца щибго жо нахъе босуларо кьеянги гьаруларо. Нилъер гӀадамал ругьунлъун руго рачӀарал чагӀаз кинабго жо нахъе босиялда. Амма нижеца жакъа къоялде щвезегӀан абизе кӀола цониги тӀамач нахъе босичӀин изну гьечӀого абун. Нагагьлъун цощинабго тарихалда хурхараб букӀа ялъуни мацӀалда, гӀадатазда хурхараб жо батани нижеца копия гьабула гьев бетӀергьанчиясул изнуялдалъун гӀицӀго. Гьесие бокьичӀони гьабичӀогоги тола. Дир гӀакълуялда рекъон дида кола гьедин батилин щибаб соналдаса соналде жалго гӀадамал рачӀуна жудорго бечелъиялъухъ балагьизе рачӀаян гьаризе. Щайгурелъул киназдаго лъалеб гьечӀо гӀараб алфавиталъ хъвараб жо цӀализе. Гьединлъидал тӀахьазул бетӀергьабазе жодоего буго кӀудияб интерес щибдай элда хъван бугоян балагьизе. Араб 2008 абилеб соналъул июль моцӀалда ниж щвана Хунзахъ районалде. Гьава-бакъги рекъон ккечӀого, рикӀкӀад ругел росабалъеги ине санагӀат рекъечӀого нижеца хӀукму гьабуна цониги цӀияб библиотека батилародаян аскӀоб бугеб ТӀанусире рахине. Росулъе рачӀунаго тӀоцеве данде карав чиясда цӀехана росдал дибир. Гьес ниж дибирасухъеги рачана. Ниже къваригӀараб жо лъайдал, гьевго чияс ниж рачана жиндирго рокъоре. ЦӀарги гьесда букӀана Дибиров МӀухӀамад. Гьес нижеда бицана гьел тӀахьазул хӀакъалъулъ дагьа-макъабго тарихги. ТӀахьазул бетӀергьанчи вукӀун вуго гьесулго эмен Дибирасул вас Насрудин (1910 — 1997гг), жиндир мунагьал чураяв. Жиндирго заманалъ гьев Насрудин вукӀун вуго цӀаларав чи. ТӀоцеве гьев цӀалун вуго гӀараб гӀелмуялъе жиндирго росулъ ТӀанусив. Хадуб Хунзахъги цӀалун вуго, гьенисан ун цӀалун вуго Унсоколо районалъул ХъахӀабросулъги. Гьенисан вусун хадув хӀалтӀун вуго ТӀанусиб росдал имамлъунги. Лъида цеве эмен цӀалулев вукӀаравали гьай-гьай васасда лъалеб гьечӀо. МухӀамадица бицанихъе Насрудинил букӀун буго лъикӀаланго кӀудияб библиотека. Эмен хун хадуб, гьел тӀахьал цереса цере ун, цӀакъ къанагӀатал жал гурони хутӀунги гьечӀо. Гьезда гьоркьоб, бер речӀарабго дида бихьана цо квералъ хъвараб даптар. Гьеб бугоан гӀажамалъ хъвараб. Гьелда жанир ругоан гӀемер батӀи-батӀиял вагӀзаби, туркаби, мавлидал. Гьездаго гьоркьоса бищунго кӀудияб асар дие кьуна тарихияб хъвай-хъвагӀаялъ. Гьеб бугоан гӀарабал Дагъистаналдеги рачӀун, гьенисан ТӀанусире рачӀиналъул хӀакъалъулъ хъвараб тарих. Гьеб гӀемер кӀудияб макъалаги гьечӀоан 15 тӀамач гурони. Дибиров Насрудиницаги гьеб хъван бугоан ТӀанусиса Къебедасул МухӀамад абулев чиясул тӀехьалдасан. «Гьабги хъвана ТӀанусиса Дибирасул вас Насрудиница 1988 соналъул 5 февралалъ», абун хъванги буго гьелъул ахиралда.
Къебедасул МухӀамадил гӀагарлъи цӀехедал нижеда гьезул чиги ватичӀо. Дица МухӀамадидаса изнуги босун гьелъул диего копияги гьабуна, бусинабуна магӀарул мацӀалде цониги хӀарп хисизеги гьабичӀого, бугеб къагӀидаялъ. Гьенир руго ва жеги ратизеги рес буго гъалатӀалги. Дица ургъун бахъараб жо гурелъул, бокьилаан, рес бугебгӀан мехалъ, бугеб къагӀидаялъ цӀалдолезухъе щвезеги.
ЦӀарги гьелда буго: ГӀинтӀаме вацал гьанже Суракъатил зулму баян гьабизин.
Дагъистан букӀана цӀакъ берцинаб, гӀатӀидаб, боцӀуда баракат бугеб бакӀ. Жудор гӀадлу сабаблъиялдалъун Суракъатил хабар инеб букӀана. Энир рукӀана гӀемерал росаби. Эзул агьлуги букӀана кафурал, чӀухӀарал, къосарал хъанчий лагълъи гьабулел. Гьел киналго росабазул ханзабиги рукӀана къосарал, квешлъиялдалъун амру гьабулел, лъикӀалдалъун нагью гьабулел. Бищун шавкат кӀудияб росу букӀана ТӀанусиб абун. Энивги вукӀана кафурав, къосарав хан, бищунго квешлъиялъул ва шавкаталъул бетӀергьан. Эсда цӀарги букӀана Суракъат. Дагъистаналъул бутӀрул рукӀана эсул умумулги ШартӀан, Авариз-хан, ГӀуммахан, Фирман шагь, Бакъир, Намрур, Байар, ТӀагьман, Сайид, ГӀамир, ФиргӀан, Хавашагь, Сафи, Шагь ГӀаббас, ТӀуруз, Хъадар шагь, ХӀарис хан.
Адам аварагасде щвезегӀан эсул умумул азаралда ункъоялда анцӀила ичӀго ругелила. Эсиеги (Суракъатие) букӀана кинабго дагъистаналъул хардж — магъало. Чергес вилаяталдаса бахъараб Шамхалалде щвезегӀан кинабниги боцӀул, тӀорщалил, гӀиял, хӀайваназул, хамил, пихъил хӀатта гӀанкӀудал ханазулцин букӀун буго. Щибаб соналъ кинабго ракьалтӀа гӀарцул лъабго гӀабаси букӀана. ТӀорщалил цо-цо къали, гӀиял — нусидаса цо жо, хӀайваназул — нусго рукъалдаса цо оц, хамил — базар гьабулев чиясдаса кӀиго хамил туп, пихъил ахал ругел чиясдаса цо гьегь. Чи чӀварав чиясдаса нусго гӀи букӀана, чияда ругъун гьабурав чиясдаса цо оц букӀана. Жо бикъарав чиясдаса цо оц букӀана. Кинабниги росдадаса щу-щу цӀе букӀана — ункъго багӀараб цо чӀегӀераб, щу-щу гӀиялъажоги букӀана.
Щибаб росдадаса цо-цо чуги цо-цо гӀакаги. Гьев ханасеги мутӀигӀаб букӀана кинабго Дагъистан, щибго инкар гьабичӀого кьолаан магъалоги.
Аварагасул инсул вацал ХӀамзатилги, ГӀаббасилги наслуялъул гӀадамал рахъун руго Мака-Мадинаялдаса гьиджра гьабун (200) кӀинусилъ тарих бугеб мехалда. КӀиазарго чигун цадахъ гъазават гьабизе капурзабигун рагъун, Аллагьасде таваккалги тӀамун жудорго шагьаралги тун, жал рижарал ракьалдаса хьулги къотӀун капурзабазул ракьалда ислам тӀибитӀизе гьабизе къасд гьабуна. Ал (гӀарабал) рахъиналъе сабабги букӀана жудода гъазаваталъул хиралъи лъайдал, жудода свера хъверун рагъ гьабизе капурзабиги ратичӀого, эл жудор ватӀан тун рахъана. Эзулги букӀана щуго къокъа. Лъабго къокъа ХӀамзатил лъималазул рукӀана — КъускъантӀиялде щвезегӀан. Энир чӀун бана цо дагьал сонал. Цинги энисанги къокъана щуазарго чигун цадахъ Гьундустаналде щвезегӀан.
Энирги чӀана цо дагьаб заманаялъ. Цинги гьенисанги рилълъана чӀечӀого Ширваналде щвезегӀан. Цинги энир чӀана рагъул алат къачӀалел — гӀарадаби, газаргъаби эл гурелги матахӀалги данде гьарулел. Дагъистаналъул капурзабазде ине къасд гьабуна эз. Эзул гӀадат букӀана жудор бищун кӀудияв ханлъун вугев чиясда хадур, киналго рекъон, дагӀба-рагӀи гьечӀого ине. Бахъарабщинаб бакӀалда бетӀерги толаан жудоцаго абураб жоялда тӀад калам гьечӀого тӀубузабулев чиги.
Къамилухъ ХӀамзатил наслуялъул чи тана. Эсда цӀарги Гьишам хан букӀана — Амир ХӀамзатил вас. Гьелдаса нахъе жудор гӀадат мадат бекьана. Ханлъун тарав щинав чиясда Шамхал абураб цӀар кьуна. Цинги эл рагъана чӀахӀиял тӀелалгун, лебалал чуялгун. Рагъизе Дагъистаналде эл рачӀун ругилан лъараб мехалъ эл киналго капурзабазул боял данделъана. Къосарал аскаралги цолъана Дербент абулеб шагьаралда аскӀоб, гьел исламалъул боял нахъчӀвазе гучалдалъун.
Гьеб мехалъ бусурбабаца витӀана цо нусго лъикӀав бахӀарчи дол капурзабазул хӀал бихьизе. Эзда (гӀарабазул къокъаялда) дол (капурзаби) ратана жудодасаги гӀемер бахӀарчилъи цӀакъал. Гьеб мехалъ бусурбабазул ракӀал хӀинкъана, гьезиеги бокьана (бусурбабазе) балъго дол боял рихизе гьаризе. Цинги гьел хӀиллаялде ургъана. ГӀемераб квен-тӀехги гьабуна, гьоркьоб загьруги жубана. Гьеб загьруги букӀана бакьал тӀутӀулеб, черх гьоролеб. Гьеб мехалъ, капурзаби тӀаде къайгун гьеб квенги, дагьа-макъаб къайиги гъоркь тун эл бусурбаби лъутана. Дол капурзабазда эб тӀагӀам батараб мехалда гьез гьеб кванана. Гьелдалъун гьезул хвана ункънусазарого (400 азарго) чи. Гьелда хадуб Аллагьасул квербакъиялдалъун капурзабаз мугъ бана, бусурбабиги Дагъистаналде лъугьана. Рагъ гьабун Хайдакъ шагьарги бахъана. Гъазанфар абурав цо кӀудияв ханги чӀвана цойги гӀемерал бахӀарзабиги чӀвана гьенир.
Руччабиги куна энир, хӀалкӀун жалгоги энир парахалъана. Имамги ханасул тахиде вахинавун, гьенир гӀемерал росабиги рана, гьебги тахшагьарлъун гьабуна. Гьелда цӀарги КъалгӀатул Къурайш абун цӀарги тана. Цинги Гъумекдерил ханзабазулгун загьираб рекъелги гьабуна. Цо дагьаб заманалдаса рекъелги бихун балъго тӀаде кӀанцӀун гьел Гъумекдерил агьлуго пассат гьабуна. Эзул киналго руччабиги мусаххар (махсароде ккуна) гьаруна. Гьанже дол рачӀана Джабалул Джансиялде Хунзахъе. Эзул хан вукӀана Баяр, Суракъатил вас Нуцалхан абун жинда абулев. Эвги жиндирго рукъалъул агьлуги бачун, цойги кинабго гӀагарлъигун цадахъ Тушалъе лъутун анна.
Гьанже бусурбабаца гъазават гьабун магӀаруллъиялъул киналго рахъазулъ гӀемерал росабиги чӀунтизаруна, кинабго Дагъистаналда квершелги гьабуна. Гучалдалъун эзул бахӀарзабиги чӀвана, руччабиги лъималги асир гьаруна, кинабго боцӀи-хазинаги нахъе босана. Энив ханасул тахидаги чӀана Махсумбек, шайх АхӀмадил вас иманлъунги чӀана. Абулмуслим шайх эз кинабго дагъистаналда тасарруф гьавуна. Цоял ккун, цоял чӀван росаби чӀунтизе гьарун тана. Эзул гӀадатги букӀана (бусурбабазул) жудоца бахъарабщинаб росулъ цо-цо хан толаан. АскӀовги толаан доздасан бергьунеб къадаралда жудорго солдаталги.
Гьанже дов Шамхалги чӀван Гъумекиб шагьаралда кинабго ракьалъул харжги босана, бусурбабазул закатги босана. Эзиеги мутӀигӀлъана кинабго Дагъистан.
Щибаб соналъ эсие рачӀунел харжазул баян: Къарахъ жамагӀатал — щунусго гӀиялъажо ва цо гӀала; Кусрахъ жамагӀаталъ — лъабнусго гӀиялъажо ва цо гӀала; Гъирим — ункънусго гӀиялъажо ва цо гӀала; ЧӀамалал — цо нусго гӀи; ТӀиндиб — къого оц; ГӀурчуб — нусиялда лъеберго гӀиялъажо; Хундерил агьлоялдасан — анкьнусго къали ролъулги, анкьнусго гӀиги, лъабго къали гьацӀдалги; ГӀандадеридаса — цо оцги анкьго буртинаги; Гъадариса ва ГьаракӀуниса — хундерил бугелъул бащадаб; Тумал — рукъалдаса цо-цо ккуйги, цо-цо къали ролъулги; Михахич — гьебго; Костек — рукъалдаса цо-цо ччугӀа; Таргъу — рукъалдаса кӀиго сахӀ пиринчӀул; Губдан — нусго кви; Хайдакъ — нусиялда лъабкъого гамуш; Ускушиб ва ГӀахъушиб — нусго оц; ХӀурахъ — рукъалдаса гӀабаси; ЦӀадахӀариса — кӀикъоялда анцӀго оц; ГьамчукъотӀи — анлъго хӀама; Бакълъулал — лъеберго оц; РицгӀор ва Мукракь — лъабкъоялда анцӀго кви; Кудалиса — нусго гӀалаги нусго чуги. Гьал киналго харжал щибаб соналъ ХӀамзатилги ГӀаббасилги лъималада гьоркьоб бикьулаан. Гьелдаса хадуб цо дагьаб заман ингун, дов Тушалде лъутун вукӀарав Суракъатил вац Байар вачӀана ЦӀунтӀаса бахъараб ГӀарчубе щвезегӀан боялги ракӀарун. Цо бецӀаб сордоялъ Хунзахъе лъугьана. РакӀал бусурманлъичӀого энир хутӀун рукӀарал чиязул рукъзабахъ боялги живгоги вахчун чӀана жудойго сверел, рес рекъезегӀан. Гьеб сордоялъ Абулмуслим шайхасул вас Абулмуслимида макьилъ бихьана капурзаби бергьун Хунзахъ ва гьениб пасалъиги ккун. Гьеб макьу бокьичӀогун эв радал вахъун Гъумекиве лъутана. КӀиабилеб сордоялъ капурзабаца эзул хан Амир АхӀмадги чӀвана. МагӀлумбекил вацасул васги чӀван эсул бетӀерги хъаладул къеда бан батун буго. Гьеб къоялъ киналго бусурбабазул къокъадул гӀемерав чи гъурана. Элги хадур мурадалде щвана, Баярги жиндирго инсул тахида гӀодов чӀана.
Гьебмехалъ бусурбабаздаги эздаги гьоркьоб гӀемерал рагъал ккана, питнаби халалъана. Къоло ункъго сон бана гьедин. ЦӀакъ рекъзабиги къварилъана, бетӀербахъиги захӀмалъана, рагъги чӀалгӀана. Гьанже гьезда иман лъун исламалъулгун маслихӀат ккана, жалги парахалъана. Гьелдасан цо дагьал сонал ингун Гъумекдерил ханазабаздаги Хайдакъалъул ханзабаздаги гьоркьоб питна ккана. Гьереси, мацӀ гьаби, мехтел эб гуребги пасалъаби ккана эниб. Хайдакъалъул ханазаби МухӀаммадханги, Амир ХӀамзатги хундерил ханзабахъе кӀанцӀана, жал эзийги гьедана щибаб жоялъе эзда нахърилълъинилан. Гьеб мехалъ эзда гьоркьобги Гъумекдерил ханзабазда гьоркьобги ккана гӀемерал рагъал. Цинги хундерил ханас ритӀана гӀакълуялъул бетӀергьаби Кавтар шагьасухъе — Турк вилаяталде рекъел гьарун. Элги гьеб заманаялъ ГӀумарасхӀабасул Халифаталъулъ рукӀана. Цинги эзул къотӀи ккана цоцазулъ рекъон кӀиязулго тушманзабигун рагъизе. Эзул амруги вацазул бакӀалде ккана. Кавтар шагьасги абуна хундерил ханасул яс жиндирго васасе. ЦӀар чӀван кӀиясго къабул гьабуна кӀияйго кӀиясего кьуна. Гьеб мехалъ Кавтар шагь Гъумекиве вачӀуна туркалгун цадахъ бакъбаккул рахъалдасан. СартӀанги вахъана хундерил вилаяталъул боялгун Хайдакъалъул ханзабигун цадахъ бакъшинкӀул рахъалдасан. Эв кӀиявго эниве, Гъумекиве, щвана итни къоялъ, эбги рамазан моцӀалъул тӀоцебесеб къо букӀана. Гьанже рагъана гьел мажгиталда тӀаса бугеб хъалаялда жанирги чӀун. Энив эзул шагьидлъана лъабкъого чи. Гьеб къагӀидаялъ жудорго рухӀалги кьун, боцӀиги кьун, рагъана сафар моцӀ щвезегӀан. Гьеб мехалъ гьел гьеб хъалаялдаса ратӀа гьаруна шамат къоялъ Гъумекги чӀунтизе гьарун. Гъумекдерил ХӀамзатилги, ГӀаббасилги наслуялъул ханзаби ракьалъул рагӀаллъабазде ккана. Хайдакъалъул ханзабиги эзул бакӀалда чӀана. Кавтар шагьги, СартӀанги жудорго ватӀаналде руссана. ХӀамзатилги ГӀаббасилги наслуялъул хӀакъикъат гьадин ккун буго. Гьелъул тарихги гьаб буго (718 /) анкьнусиялда анцӀила микьабилеб сон буго.
Гӏалимзаби
XVII—XVIII гӏасрабаз Дагъистаналда рахъана, Кавказалда гуребги, тӏолалго бакъбаккул бусурбабазул улкабазда машгьурал исламиял гӏалимзаби. Гьединаздасан кколаан Гъолодаса Малла-Мухӏаммад, Къудукьа Мусал МухІамад (Мусалав), Кьохъа Салман, ГІободаса ШагІбан къади, ГІаймакиса Абубакар, Усищиса Давуд, Убраялдаса МухІамад, МачІадаса ХІадис, ГІурадаса Ибрагьим-хІажи ва гьел гурел гӏемерал цойгидалги. Гьезул щивас хъварал гӏелмиял хӏалтӏабиги руго, бакӏалда, гӏадамазда рекъарал, мазгьабалда жанир рахъарал хӏукмабиги руго. Хӏасил, гьел цого-цо цере арал гӏалимзабазул хӏалтӏабиги цӏалун, гьелги малъун чӏечӏо, гьез жеги тӏаде щибаб гӏелму гӏатӏид гьабуна, гъварилъуде раккана.
Ахтиб мухъ
Ахтиб мухъ (Ахтынский район, Ахцагь район).
ЦӀумилухъ, Закатала
ЦIумилухъ ккола Закатала районалда Кукам жамагIаталде гъорлъе унеб росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Халкъалъул хъвай-хъвагӀай
Халкъалъул хъвай-хъвагІай — ккола, кинаб бугониги гІадамаз гІумру гьабулеб бакІалда гьабулеб хъвай-хъвагІай. Гьеб гьабула щибаб пачалихъалъ Цолъарал Миллатазул ГІуцІцІиялъул тІадкъаялда рекъон, цо чанго соналда жаниб цо нухалъ. Гьеб цІех-рехалдалъун лъала пачалихъалда ругел миллатазул, диназул ва гьединго херазул, бахІаразул, гІиссиназул, руччабазул, бихьиназул, унтаразул, сахазул къадар.
АхӀмад Чинар
Ахlмад Чинар (Ahmet Çınar, гьав. Гёксуналда, 1966 с.), — Турциялъул сиясатчи. Ичичlалиса гочарав Гичил наслуялъул чи.
Биография
АхIмад гьавуна 1966 соналда Кахраман-Мараш вилаяталъул Киреч абураб гьитIинаб магIарул росулъ. Гьесул умумул ккола 1884 соналда Дагъистаналъул Ичичlали росулъа ГIусмани империялде гочарал мугьажирзаби.
Байбихьул лъай АхIмадие щвана жиндирго росулъ, гьоркьохъеб школа ва индустриалияб лицей лъугIизабуна Кахраман-Марашалда. 1983 соналда АхIмад лъугьана цIализе Истамбул университеталъул социалиял гIелмабазул факультеталде ва 1987 соналда лъугIизабуна гьеб юристасул дипломгун.
РусЛайн
«РусЛайн» — Россияялъул авиакомпания. Иргадулал рейсал гьарула Россиялда ва СНГялда.
АхӀмад Чинар
Сиясатияб хъулухъ
1993-1994 соназда АхIмад вукIана Англиялда стажировкаялда. 1995 соналдаса нахъе гьев вуго пачалихъияб хъулухъалда. Гьедин, 2005-2007 соназда гьев вукIана Истамбулалъул администрациялъул туризмалъул ва культураялъул комитеталъул бетIерлъун, 2008-2010 соназда экономикаялъул министрасул заместителасул канцеляриялъул нухмалълъулевлъун, 2011 соналдаса нахъе, цIияб хъулухъалде тIамизегIан, Адана вилаяталъул Сейхан шагьаралъул бетIерлъун.
Хъизан
АхIмадил чIужу Кулсум ккола магIарулай, гьезул буго кIиго лъимер: яс ГIайишатги вас Сурхайги.
ЧӀинчӀар
ЧIинчIар ккола Закатала районалда Эхеди Тала жамагIаталде гъорлъе унеб цахуразул росу.
Чукак
Чукак ккола Закатала районалда Кукам жамагIаталде гъорлъе унеб магIарулазул росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула.
Сивухъ (Хунзахъ мухъ)
Сивухъ — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Сиухъ росдал боялъул административияб марказ.
Этимология
Сиухъ абураб цӀар бачӀараб буго си абураб рагӀудаса.
География
Росу буго Хунзахъ тӀалъиялда, мухъалъул марказ Хунзахъа 20 км-ялъ бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Норвегия
Норвегиялъ гIорхъалаби гIахьал гьарула лъабго пачалихъалъулгун: Швециялъулгун — бакъбаккудасан, Финляндиялъулгун ва Россиялъулгун — шималиябгун-бакъбаккул рахъаздасан. Пачалихъалада сверун руго Баренцево ралъад — шималиябгун-бакъбаккул рахъалда, Норвегиялъул ралъад — бакътIерхьуда ва Шималияб ралъад — жанубиябгун-бакътIерхьул рахъалда.
Ал-Мужибу
Ал-Мужибу (гIараб мацIалда المجيب). Жинца жаваб гьабулев.
Гьев ккола гьарулел чагIазул гьари жинца къабул гьабулев, дугIа гьабулезул дугIаялъе жинца жаваб гьабулев, чара-рес къотIаразул хIажат жинца тIубалев, хIатта гьаризегIанго жинца нигIматал кьолев чи. Гьеб кинабго жо ТIадегIанав Аллагьасул гурони букIунаро, щайгурелъул Гьесда лъала гьел гьаризегIанго хIажатал чагIазул хIажат. Гьесда гьеб авалалдаго лъазеги лъан, гьелъие сабабал рекъезарула квен-тIех бижун, гьелъие къваригIунел алатал ва цогидабщинаб къваригIунел жал рижун. Лагъги вукIине рекъола мужиблъун. ТIоцебесеб иргаялда жиндирго БетIергьанасе, Гьес гьабураб амрунагью тIубазабун, Гьесул ахIиялъе жаваб гьабун. Хадуб Гьесул лагъзадерие, Алагьас гьесие кьурал нигIматаздаса гьезиеги кьеялдалъун, кумек гьараравщинав чиясе, бажарулеб бугони, кумек гьабиялдалъун, бажарулеб батичIони, берцинаб жаваб гьесие кьеялдалъун. Свалат-салам лъеяв Аварагас абулеб буго: «Цониги чияс гIиялъа жоялъул бох кваназе ахIаницин, жинца гьесие жаваб гьабилаан. Цониги чияс гIиялъажоялъул ратIа жиндие сайгъат гьабуни, гьебги жинца къабул гьабилаан», – абун (Бухари). Авараг ахIараб бакIалде вачIинги, лъица ахIун ватаниги, гьес кьураб сайгъат къабул гьабиги ккола, цогидал кIодо гьариги гьезие жаваб гьабиги. Чан вугев чIухIарав чи жиндир къадараб гIамал бугев, бокьабокьараб сайгъатги жинца къабул гьабизеги, ахIаравщинав бакIалде инеги жив чIухIулев ва ахIарав чиясда квеш букIиналъул жинца ургъелги гьабуларев. Гьединав чиясе гьаб цIаралдаса щибго бутIа гьечIо.
Мугъверган
Мугъверган (Мугерган, Муьгъверган) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Норвегия
Пачалихъалъул цIар бачIараб буго цебескандинавияб Norðrvegr — абураб рагIиялдасан, жиндир магIна кколеб «шималияб рахъалдехун нух» - абураб.
ХӀукмуялъул низам — конституциялъулаб монархия, пачалихъияб гIуцIцIиялъул низам — цолъараб. Хан — Харальд V, премьер-министр — Эрна Солберг. Норвегия бикьула 11 фюлькеялде (губерниязде), официалиял гурел 5 аслиял икълимазда жал данделъулел. <!--
-->
Столица Норвегиялъул тахшагьар ва хIукуматалъул резиденция — Осло.
Ал-ВасигӀу
Ал-ВасигIу (гIараб мацIалда الواسع). Жив гIатIидав.
Гьеб ккола «гIатIилъи» абураб рагIиялдаса бачIараб жо. «гIатIилъи» абураб жо гIелмуялъулъ букIуна, гьеб гIелму гIатIидабги ва гIемерабги бугони. Гьединго гIатIилъи букIуна цогиязе лъикIлъи гьабиялъулъ ва гьезие нигIматал кьеялъулъ. Киниса хал гьабуниги мутIлакъав «Ал-ВасигI» ккола ТIадегIанав Аллагь. Щайин абуни, Гьесул гIелму босани, жиндир рагIал гьечIеб ралъадлъун ккола гьеб. Киналго ралъадал Гьесул гIелму хъвалеб шакъилъун рукIаралани, гьеб хъвалаго гьел тIагIинаан. Гьес нигIматал кьей ва лъикIлъи гьаби босани, гьелъиеги лъугIунккей гьечIо. КинабгIаги гIатIилъи, кигIан кIудияб батаниги, гьелъул рагIал букIуна. Амма гьеб цIаралъе рекъараб магIна букIуна «жиндие лъугIунккей гьечIеб гIатIилъи», – абураб. МутIлакъав «Ал-ВасигI» ккола ТIадегIанав Аллагь. Лагъасул гIатIилъи гьесул лъаялъулъги тIабигIаталъулъги букIуна. Гьесул гIемерал гIулумал ратани, гьев ккола гьесул гIелмуялъул гIатIилъиялъул къадаралда «васигI». Гьединго гьесул тIабигIат-гIамал гIатIилъани ва мискинлъиялда хIинкъи, хIасад гьаби, ццим бахъин, хъантIи гIадал сифатаз гьеб къваридги гьабичIони, гьев ккола «васигI». Амма гьесулъ гьелъул лъугIунккей, ахир букIуна. ХIакъикъияв «Ал-ВасигI» ккола ТIадегIанав Аллагь.
Дагъистаналъул гьавамухъал
Дагъистаналъул гьавамухъал (Daghestan Airlines) (DAG) — МахІачхъалаялда аслияб чІей букІараб Дагъистаналъул гьавамухъал. 2011 соналъ Россавиациялъул амруялдалъун гьеб предприятие рахана
Гьарри Поттер
Гьарри Поттер — анкьго фантазияб романалъул серия, жибги Британиялъул хъвадарухъан Дж. К. Роулингица хъвараб. Романаз бицуна Загьалъул ва сихӀруялъул Гьогвартс школаялъул цӀалдохъабилъун кколел гӀолохъанав сахӀир Гьарри Поттерил ва гесул гьудулзаби Гьермиона Грейнджерилги Рон Уизлилги гӀумруялъул хӀакъалъулъ. Аслияб сюжеталъулаб мухъ буго Гьаррилги жив хваликъавлъун лъугьинеги, СихӀруялъул вазират хӀисабалда лъалеб сахӀиразул хӀукумат тӀаса рехизеги, сахӀиразда ва маглазда (сахӀирал гурел гӀадамал) тӀад кверщелги къваригӀарав Лорд Волдемортилги къеркьеялда сверун.
1997 соналъул 26 июналда тӀоцебесеб роман, Гьарри Поттер ва Философиячиясул гамачӀ, къватӀибе бачӀаралдаса, тӀахьазе щвана кӀудиябд машгьурлъи, лъикӀаб къиматкьей ва комеррцияб битӀккей тӀолабго дунялалда. Гьез ракӀ тӀаде цӀана гӀадидаб чӀахӀиязул аудиториялъул, ва гьединго гӀолохъанал тӀахьал цӀалулезул. 2018 соналъул февралалде бугеб ахӀвал-хӀалалда, тӀахьазул бичун букӀун буго 500 миллион экземпляр, гьелъ гьел тӀахьазул серия лъугьана тарихалда жаниб бищун бичун унеблъун, ва гьелъул таржама гьабун буго 80 мацӀалде (авар мацӀалде таржама жеги гьечӀо). Ахирисеб ункъго тӀехьалъ цоцада хадур цун ккуна рекордал бищун ххекко ричун арал тӀахьал хӀисабалда, хасго ахириселъ, жиндир 11 миллион экземпляр Цолъарал Штатазда 24 сагӀаталда жаниб бичун араб.
Швеция
Шве́циялъул Ханлъи (швед. ), Шве́ция (швед. Sverige) — Шималияб Европаялда Скандинавияб бащадаб чІинкІиллъиялда бугеб пачалихъ. ХӀукмуялъул низам — Конституциялъулаб монархия. Тахшагьар — Стокгольм.
Ракьалъул площадь (449 964 км²). Швециялъ ккола щуабилеб бакI Европаялъул пачалихъазда гьоркьоб.
ГӀочӀло
ГӀочӀло́ — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. ГӀочӀло росдал боялъул административияб марказ.
География
Росу буго мухъалъул марказ Хунзахъа шималиябгин бакътеӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Ал-Мажиду (المجيد)
Ал-Мажиду  (гIараб мацIалда المجيد). Гьелъул магIна ккола, Жиндир зат хирияв, пишаби лъикIал ва берцинал, нигIматал ва жинца кьолел жал чIахIияв.
Гьаб цIаралъ «Ал-Жалил», «Ал-Вагьгьаб» ва «Ал-Карим» абурал цIаразул магIнаби жанир рачун руго. Гьезул биценги цебе ана.
Инхокъвари
Инхокъвари — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу.
ГӀадамал
Хъвай-хъвагӀазда рекъон Инхокъвари вуго 596 чи.
Ракьхъвай
Инхокъвари мухъалъул марказ - Агъвалисан 23 км рикӀкӀад буго.
Советский (МухӀарамхур мухъ)
Советский (Советское, Советский) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.
Знуанг
Знуанг' (кит. 壯族/壮族) — Синаялда бугеб миллат. Къадар 18 540 000(2010) миллиардалде бахула.
5 июль
5-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 186-абилеб къо (високоснияб соналъ — 187-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 179 къо.
Ал-ХӀакиму
Ал-ХIакиму (гIараб мацIалда الحكيم). ХIикматалъул бетIергьан. ХIикматилан абураб жо ккола бищун хирияб гIелмуялдалъун бищун хирияб жо лъай. Бищун хирияб ва тIадегIанаб гIелму ккола жиб тIаса унареб абадияб, жиндий щибго жо балъго хутIулареб гIелму. Гьеб ккола Аллагьасул гIелму. Бищунго хириявги тIадегIанавги ккола Живго Аллагь.
Гьесул хIакъикъатги Гьесда жиндаго гурони цонигиясда лъаларо. Цо-цо мехалъ, жинда батIи-батIиял махщелал лъалев ва гьел мухIканго гьарулев чиясдаги абула «хIакимилан». Амма камилав «Ал-ХIаким» ТIадегIанав Аллагь гурони гьечIо. Щив чи вугониги жинда кинабго жо лъан, амма ТIадегIанав Аллагь лъачIого, гьесда хIакимилан абуларо. Щайгурелъул гьесда бищун тIадегIанаб ва бищун хирияб жо лъан гьечIо. «ХIикмат» ккола бищун тIадегIанаб гIелму. ГIелмуялъул тIадегIанлъиги букIуна жиб лъараб жоялъул тIадегIанлъиялъул къадаралда. Аллагьасдаса кIудияб ва тIадегIанаб щибго жоги гьечIо.
ТIадегIанав Аллагь лъалев чи, гьев ккола «хIаким», цогидал гIулумазулъ загIипав, берцин кIалъазе лъаларев вугониги. Амма лагъасул хIикматалдаги Аллагьасул «хIикматалдаги» гьоркьоб бугеб батIалъи, лагъасда Аллагь лъаялдаги ва Аллагьасда жиндирго зат лъаялдаги гьоркьоб бугеб гIадаб батIалъи буго. Гьеб кIиябго лъаялда гьоркьоб кигIан кIудияб батIалъи батаниги, кIиясулго хIикматалда гьоркьобги буго гьебго батIалъи. БатIалъи кIигIан кIудияб батаниги, гьеб ккола бищун хирияб гIелму, жиндие хIикмат кьурав чиги ккола гIемераб лъикIлъи жиндие кьурав чи. Аллагь лъарав чиясул калам цогидазул каламалдаса батIияб букIуна – гьесул калам букIуна гъваридаб, ахираталда пайда бугеб жоялда хурхараб.
Гьединаб каламалда гIадамаз абула хIикмат абун. Гьелъие мисал ккола салат-салам лъеяв Аварагасул гьал рагIаби: «ЦIодорав чи ккола жинца жиндирго нафс гIодобегIанги гьабурав ва хун хадуб букIунеб жоялъе гIамалги жинца гьабурав. ГIажизав чи ккола жинца жиндирго нафс бокьа-бокьараб жоялда нахъбилълъинабурав ва Аллагь гурхIилин, Гьев тIаса лъугьинин абун анищалги жинца гьарурав» (Тирмизи, Ибну Мажагь, ХIаким). Гьединго гьал рагIаби: «Дагьаб ва жинца гIей гьабулеб дунял лъикIаб буго ГIемераб жинца Аллагьасдаса машгъул гьабулеб дунялалдаса» (Гьайсами, Абу ЯгIла). Гьединго гьал рагIаби: «Чиясул исламалъул берцинлъиялдаса ккола, гьес жиндийго пайда щолареб иш жибго тей» (Тирмизи, Ибну Мажагь). Гьединго гьал рагIаби: «ТалихI бугев чи ккола, цогидазул гъалатIаздалъун жив кантIарав чи» (Муслим). Гьединго гьал рагIаби: «Бугеб жоялда гIей гьабун чIей, гьеб ккола жиб лъугIунареб боцIи» (КъузагIи). Гьалги ва гьазда релълъарал рагIабазда абула «хIикматилан», гьел рагIаби абурав чиясдаги абула «хIакимилан» абун.
Григорианияб календарь
Григориа́нияб календа́рь — Бакъалда сверун Ракь циклияб хӀалалъ иналъул аслуялда бугеб заман рикӀкӀиналъул система. ЛъагӀалил гьоркьохъеб халалъи рикӀкӀуна бащадаблъун 365,2425 мехелалда; гьелъул 400 соналда жаниб ккола 97 халатаб сон. .
МоцӀал
Григорианияб календаралда рекъон цо сон бикьула 28-гоялдасан 31 коялъул заман бугеб 12 моцӀазда:
6 июль
6-абилеб июль — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 187-абилеб къо (високоснияб соналъ — 188-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 178 къо.
СултӀанахӀмет
СултІанахІме́т (Sultanahmet) — Истамбулалъул европаялъул рахъалда бугеб тарихияб бутІаялда кколеб мухъ, Меседил лълъар ралъдал моцІоялда, Босфорил ралъдал къварилъиялда ва Мармар ралъадалда гьоркьоб кколеб. Мухъалъул цІар бачІана гьебго цІаралъул СултІанахІмет мадгиталдасан, туристазда гьоркьоб ХъахІилаб мажгит абун жиндир цІар араб ва гьеб мухъалъул централда жиб кколеб.
Мухъ ккола шагьаралъул тарихияб центрлъун, некІсияб акрополлъун ва КІиабилеб Рималъул тІоцебесеб гохІлъун. 1985 соналда мухъалъул тарихияб рахъ босана ЮНЕСКОялъул тІолгодунялалъул ирсалъул сияхІалде.
Мухъалда руго цІакъ машгьурал, дуниялалъулго архитектураялъул памятникал, гьездаса ккола: Айя София мажгит, ХъахІилаб мажгит, Топкапи кІалгІа, Сагьриж Базилик ва ц.
Европаялъул цолъи
Европаялъул цолъи (Евроцолъи, ЕЦ, Европаялъул сою́з) — европаялъул 28 пачалихъалъул экономикияб ва политикияб цолъи.
ХӀариколо
ХӀариколо(б) — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу. Уна ХӀариколо росдал боялде гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Ал-Вадуду
Ал-Вадуду (гIараб мацIалда الودود). «Ал-Вадуд» ккола кинабниги халкъалъе лъикIлъи букIине Жиндие бокьулев ва гьезие лъикIлъиги ва рец-бакъги гьабулев.