cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ЦӀумадисезул гьаракь
ЦIумадисезул гьаракь, ЦIумада районалъул газета (19347).
Татаристан
Татаристан (Татаристан ЖумхӀурият) (Республика Татарстан, Tatarstan Respublikası ккола — Россиялъул Федерациялда гъорлъ унеб икълимлъун.
Тахшагьар — Къазан шагьар.
Географиялъул координатал
Географиялъул координатал ккола жидеца кинаб бук1аниги бак1 дунялалъул картаялда бихьизабулел координатал.
Ралъад
Ралъад — Дунялалъул океаналъул бутӀа, цӀамгӀалаб лъимги жаниб бугеб лъелмес, ракъдаллъиялъ яги лъекьаб рельефалъул борхалъиялъ батӀа гьабураб. Дунялалъул океаналдаса батӀалъи гьабула гьединго гьидрологиял, метеорологиял ва климатиялги низамаздалъун, жидее сабаблъун ралъадазул океаназде данде ккун ракъдадегӀан рукӀинги, рагьараб бутӀагун гӀурхъи лъураб хурхен букӀиналъ лъел хӀинццаб хис-бас букӀинги. Ралъадал цоцадаса ратӀа гьарула гьезул флораялда ва фаунаялда рекъон; ралъадазе сипат-суратаб буго эндемикал рукӀин.
Чараналъул гъветӀ
Чараналъул гъветI (латиназул мацIалда Populus nigra var. piramidalis )
Микк
Микк (латиназул мацIалда Quercus)
Гъуниб (газета)
Гъуниб (Гуниб), Гъуниб районалъул газета (1923) (1997: ЦIияб канлъи)
13 май
13-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 133-абилеб къо (високоснияб соналъ — 134-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 232 къо.
15 май
15-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 135-абилеб къо (високоснияб соналъ — 136-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 230 къо.
10 май
10-абилеб Май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 130-абилеб къо (високоснияб соналъ — 131-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 235 къо.
Чавашал
Чавашал (чув. Чăвашсем) — Россияалда бугеб миллат.
14 май
14-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 134-абилеб къо (високоснияб соналъ — 135-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 231 къо.
Палтога
Палтога ккола Россиялъул шагьар.
12 май
12-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 132-абилеб къо (високоснияб соналъ — 133-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 233 къо.
Ахихъан (газета)
Ахихъан, Унсоколо районалъулаб газета (1937).
БагӀараб цӀва (газета)
БагIараб цIва (Красная звезда), газета. Шамилил районалъул администрация ва редакциялъул захIматалъулаб коллективалъул совет (1931).
17 май
17-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 137-абилеб къо (високоснияб соналъ — 138-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 228 къо.
Чинар (Дагъистан)
Чинар — Дагъистаналъул Дербенд мухъалъул росу. Чинари гIумру гьабула  4351 чияс.
Удмуртал
Удмуртал (удм. Удмуртъёс) –  Россияалда бугеб миллат.
Ставропол улка
Ставропол улка (Ставропольский край) — Россиялъул Федерациялда гъорлъ унеб улка.
Тахшагьар — Ставропол.
Шамилхъала
Шамилхъала (Шамилькала), ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул администратияб центрлъун.
Ракьхъвай
Гьен буго, цебе букIараб мухъалъул административияб марказ Унсоколо росдадаса 10 км (нухаздалъун) жанубгун-бакъбаккул рахъалдехун. Гьеналда аскІосан уна жумгьурияталъул кІвар бугеб нух «Мамраш—ГьаракІуни кьо».
Сетуял
Сету (сет. setokõsõ; эст. setud) –  Эстонияалда бугеб миллат.
Туркиялъул бетӀерав-министр
Турциялъул премьер-министр, Türkiye Cumhuriyeti başbakan — ккола Турциялъул хІукуматалъул бетІер, 1920 соналдасан байбихьун, ай ГІусманиязул империя биххаралдаса хадуб.
Шамилхъала
Тарих
Гьен гІуцІцІана 1985 соналъ Рихьуни ГЭС балезул гьен хІисабалда, Светогорск абураб цІаралда гъоркь. ЦІар хисана 1991соналъ Имам Шамилил хІурматалдалъун «Шамилхъала» абун.
Туркиялъул бетӀерав-министр
Жакъа заманалда жаниб Турциялда премьер-министр вищула Турциялъул КІудияб миллияб данделъиялъ, гьесул мактабалъул гІахьалчагІигун цадахъ.
Мокшаял
Мокшаял (мокш. Мокшет) — Россияалда бугеб миллат.
11 май
11-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 131-абилеб къо (високоснияб соналъ — 132-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 234 къо.
ХарачӀи
ХарачІи (Харачи), ккола Дагъистан пачалихъалъул Унсоколо районалъул росу.
Татарал
Татарал (тат. tatarlar / татарлар) — Россияалда бугеб миллат.
Закатул фитӀри
Закатул фитІри яги КІал биччаялъул закагІат — ккола бусурманчиясда кьезе тIадаб закагІаталдаса цо тайпалъун. Гьеб кьезе тIалъула кIалбиччан къоялъул гIидалъул как балелда цебе.
ГодекӀан (газета)
ГодекIан: Казбек районалъул халкъияб газета (2006г).
Телефоналъул код
Телефо́налъул нумера́циялъул пла́н  — ккола, телефонал хIалтIизарулезе жинца къватIисел ва жанисел кIалъаял гьаризе рес кьолеб системалъун.
Закатул фитӀри
Закатул фитІри - ккола щибав бусурманчиясда жиб кьезе тIадаб садкъалъун, байрамалъул къоялъги сордоялъги жиндиего ва жиндица напакъат кьезе кколел чагIазе кваназе гIолеб жо бугони. Рукъалъул хважаинас кьола жиндир напакъаялда гъоркь ругел щиназдаса закагIат. Нагагьлъун лъимер гьабуни, Рамазан моцIалъул ахирисеб къоялъ бакъ тIерхьун хадуб, гьеб лъимадудаса закагIат бахъизе тIалъуларо. Гьединго закатул фитІри кьезе тIалъула бусурманав гурев чиясдаги (капур) жинца напакъа кьезе кколел бусурбаби ругони (эмен, лъимал, лагъзал ва гь.ц.).
3 май
3-абилеб Май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 123-абилеб къо (високоснияб соналъ — 124-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 242 къо.
Закатул фитӀри
Закатул фитІри кьола хIажатав, мискинав чиясе. Гьелъул цо чиясдаса кьезе тIадаб къадар буго цо сахІ, гьеб кьолеб ракьалда жиндалъун бетIербахъи гьабулеб тIагIамалдалъун. Масала, Европаялда ругел гIадамаз кьола ролъул яги пурчІинадул цо сахІ, Жанубиябгун-Бакъбаккул Азиялда ругел бусурбабаз кьола - гьула, ГIарабазул пачалихъазда ругеца кьола - чамасдак. СахІ  — ккола цIайидул роцен, 4-го огъохъаталда жаниб унеб жоялда жиб ращадаб, цIайиялдалъун борцани 3,300 граммалда бащадаб (хІанафил мазгьабалда рекъон), ялъуни 2,176 грамм (хутIарал сунниязул мазгьабазда рекъон). Закатул фитІри кьезе лъикIаб буго кванидалъун, аварагасул заманаялъ букIараб куцалда. Амма гьелъул къадар гIарцудеги сверизабун, гIарцудалъун закагIат бахизе бегьизабун гьечIо гIицIго Іханафил мазгьабалда гурого. ГIемерисел бусурбабазул кIвар гьечIолъиялда бан, закагIат кьезе кколел гIадамазухъе ккезабичIого хутIула гIидалъул какдаса рахъинегIан, гьединаб хIалалда гьеб закагIатлъун рикIкIунаро, гIадатияб садакъалъун гурони. Закатул фитІри кьезе мустахIикълъула гIадамазул микьго тайпа, Аллагьас Къуръаналда закагІат кьезе рихьизарурал.
1 май
1-абилеб Май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 121-абилеб къо (високоснияб соналъ — 122-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 244 къо.
Закатул фитӀри
КІал биччан моцI лъугIидал закагIат кьеялъул хIикматлъун ккола, гьеб моцIалъ кIалал кколаго ккарал гъалатIал рацIцIунеб (капаратлъун) букIине, гьединго байрамалъул къоялъ роххел загьир гьабизе мискинал, пакъиразеги рес щвезе.
Туркиялъул президент
Турциялъул Президент — ккола Турция пачалихъалъул бетІер.
ЦӀиябкъара
ЦІиябкъара́ (Новокаре) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.
Эскимосал
Эскимосал –  Сибирьалда, Аляскаялда, Канадаялда ва Гренландияалда бугеб миллат.
ЦӀиябкъара
ЦIиябкъара росдал боялъул административияб марказлъун ккола.
Велико Търново
Велико Търново ва Велико Търново област административияб центр,Булгъар.
Муниципалияб мухъ
Муниципа́лияб мухъ яги муниципалияб округ  — административиябгун-магІишаталъулаб цолъи, жинца жаниб бачунеб, чІванкъотІараб ракьал ва гьенир гIумру гьабун ругел гIадамал. Гьединаб ракьлъун букIине бегьула шагьар, росо, росабазул бо ялъуни росдал мухъ.
Россиялда
Россиялда муниципалияб мухъ — ккола муниципалиял гІуцІиязул цо тайпалъун.
Туркиялъул президент
ХІужаби
President de Turquia
Муниципалияб мухъ
Россиялда
Муниципалияб мухъалъул административияб центрлъун ккола гІумру гьабулеб бакІ, бакІалъул гІадатазда рекъон жиб лъазабураб ва жинда жаниб гьеб мухъалда данде кколеб вакиллъиялъул идара бугеб.
Malaysia Airlines
Malaysia Airlines (MAS) (Sistem Penerbangan Malaysia; Malaysian Airline System — Малайзиялъул халкъиябгун-пачалихъияб авиакомпания, СултІан Шах ГІабдул ГІазизил аэропорталда аслияб куцалда чІей гьабураб, гьоркьоб къотІичІого дунялалъул 85 рахъалдехун коммерческиял рорженал гьабулеб.
Украинал
Украинал (укр. українці) — Украиналда ва Россиялда бугеб миллат. Къадар 39,8–57,5 миллионалде бахула.
Malaysia Airlines
Флот
2011 соналъул июлалда Malaysia Airlines компаниялъул букІана гьал хадусел самолетал :
Бакълъалалуз нур (газета)
Бакълъалалуз нур, газета. Гумбет районалъул Администрация, "Бакълъулазул нур" газеталъул редакциялъул хIалтIухъ абалул коллектив (1965) (1992: Вождасул васиятал)
Гумбет районалъул администрациялъул газетаялде гьанжесеб цIар буго "Гумбет"
Жовгьар Дудаев
Жавгьа́р Муса́евич Дуда́ев (Дудийн Муса-кIант Жовхар - Чачан-Ичкериялъул тІоцевесев президент.
9 май
9-абилеб Май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 129-абилеб къо (високоснияб соналъ — 130-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 236 къо.
Инюпикал
Инюпикал яги Инюпиакал (инюп. sg: Iñupiaq; dual: Iñupiak; pl: Iñupiat)  –  Аляскалда бугеб инуит эскимос миллат.
МагӀарухъ
МагIарухъ (Аваристан) — Дагъистаналъул магIарул мацIалда кIиабелеб цIар. Аслияб къагIидаялъ цIоралъул ва цогидал ракьазул магIарулазда гьоркьоб тIобитIараб цIар буго гьеб, амма цо-цо Дагъистаналда ругел магIарулазцин хIалтIизабула гьеб жумгьурият тун къватIир рукIадго.
8 май
8-абилеб Май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 128-абилеб къо (високоснияб соналъ — 129-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 237 къо.
Шамилхъала
Халкъалъул къадар
2010 соналъул ТІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІайалъул хІасилалда рекъон :
Супикал
Супикал яги Алютикал (суп. sg: Sugpiaq яги Alutiiq; dul: Sugpiak яги Alutiik; pl: Sugpiat яги Alutiit)  –  Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскалда бугеб юпик эскимос миллат.
Шамилхъала
Инфраструктура, экономика
Гьеналда буго лъай кьеялъулгун-тарбия кьеялъул комплекс, рагъул комиссариат, мухъалдагьоркьосеб гІемерхасслъабазул хастахана, мухъалдагьоркьосеб магъалоялъул служба, РАГІ (рагьараб акционерияб гІуцІцІи) «ЧикІагэсбай»ялъул нухмалъи, РАГІ «Сулахъэнерго».
МухӀаммад Мурси
МухІаммад Мурси ГІиса Аль-ГІаййатІ (محمد مرسى عيسى العياط; гьав. 20 августалъ 1951, Шаркъия - 17 июналь 2019 ) — египеталъул пачалихъияв хІалтІухъан. Египталъул щуабилев президент, 2012 соналъул 30 июналдаса 2013 соналъул 3 июлалде щвезегІан. Гьев вукІана Бусурманал-вацал хІаракаталъ гІуцІцІараб Эркенлъиялъул ва ритІухълъиялъул партиялъул председателлъун. 2012 соналъ Мурси бергьана Египеталъул бетІер вищулеб рищиялда ва хадусеб соналъул 3 июлалъ гьев хІукмуялдаса нахъе къотІана пачалихъалда ккараб гІаскариязул инкъилабалъул хІасилалда.
14 март
14-абилеб Март — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 73-абилеб къо (високоснияб соналъ — 74-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 292 къо.
19 май
19-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 139-абилеб къо (високоснияб соналъ — 140-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 226 къо.
16 май
16-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 136-абилеб къо (високоснияб соналъ — 137-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 229 къо.
6 май
6-абилеб Май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 126-абилеб къо (високоснияб соналъ - 127-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 239 къо.
7 май
7-абилеб Май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 127-абилеб къо (високоснияб соналъ — 128-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 238 къо.
Башкирал
Башкирал (башк. Башҡорттар) — Россияалда бугеб миллат.
Новочеркасск
Новочеркасск буго гIолохъанаб шагьар.
Гудермес
Гудермес (Гуьмсе, ГутIермаIаc Гудермес) — Россиялъул Буртиялъ жумхӀурияталда бугеб шагьар. Сунж-хъалаялдаса 40 км рик1к1алъула Гудермес.
Къазан
Къаза́н (Казан, Kazan) — Татаристан ЖумхІурияталъул тахшагьар, Волга гӀурул квегӀаб рахъалда бугеб кӀудияб порт. Къазан ккола Россиялъул чӀахӀиял икътиссадалъул, сиясаталъул, гӀелмабазул, рукӀа-рахъиналуъл ва спорталъул шагьарлъун.
Гюл, ГӀабдуллагь
ГІабдуллагь Гюл (Abdullah Gül; 29 октябр 1950, Кайсери, Турция) — турциялъул политик, гьанже хІукмуялда вугев анцІила цоабилев Турциялъул Президент 2007 соналъул 28 августалдаса.
Россиялъул федеративияб гӀуцӀи
Россиялъул Федерациялъулаб гІуцІи — Россиялъул пачалихъ гІуцІун бугеб куц. Федерациялъулаб гІуцІи халкъалда цебе тІатинабуна XX гІасруялъул байбихьуда. Россиялда пачалихъалъул бутІаялде абула Россия Федерациялъул субъект - абун яги къокъго Федерациялъул субъект - абун. Конституциялда рекъон, жиб къабул гьабураб 1993 соналъ, Россиялъул Федерация данде гьабун буго жодор хІукъукъал ращадал икълимаздасан.Федерациялдаса кватІире иналъул изну букIин цебелъунго гьечIо.
4 май
4-абилеб Май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 124-абилеб къо (високоснияб соналъ — 125-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 241 къо.
20 май
20-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 140-абилеб къо (високоснияб соналъ — 141-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 225 къо.
Кутиша
Лаваша районалда буго Кутиша росу. Росдал бечедаб тарих буго. .
Юпикал
Юпикал –  Россиялъул Федерациялда ва Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскалда бугеб эскимос миллат.
Хубар
Хуба́р — Дагъистаналъул НахъбакӀ мухъалда бугеб росу.
Уна Хубар росдал боялде гъорлӀе ва гьелъул административияб марказлъунги ккола.
География
Росу буго мухъалъуд марказ Дилималдаса жанубиябгин бакъбаккудехун.
ГӀагарлъухъ ругел росаби ккола: шималиябгин бакъбаккуда — ИчӀкӀаб ва Басрияб Миякьоб, шималиябгин бакътӀерхьуда — Гъозултала, жанубиябгин бакътӀерхьуда — КӀуни, жанубиябгин бакъбаккуда — ЦӀобокь ва Хадум гьен.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ЗахӀматалъул байрахъ (газета)
ЗахIматалъул байрахъ, ЛьаратIа районалъулаб газета (1951).
Кавказ (нух)
Р217 «Кавказ» — федералияб кІваралъул автонух Краснодаралъул станица Павловскаялдасан байбихьун — Дагъистаналъул Ярагъ-Казмаляр росулъе щвезегІан унеб (Дагъистаналъулги Азарбижаналъулги гІорхъи).
ЦӀиябкъара
Тарих
Лаваша мухъалъул Къаракъадани росдал колхоз букIараб гъутаналда 1954 соналъ кьучI лъуна.
ХӀусенил МухӀаммад Апанди
ГIуриса ХIусенил МухIаммад Апанди, — (Шейх Хусенил Мухаммад афанди), (1862 - 1967), ГIуриб, Дагъистан — шафигӀил мазгьабалъул гӀалимчи, тӀарикъаталъул устар, муршид.
ГІумрухъвай
Гьавуна 1862 соналъ ГӀуриб росулъ, Шамилил районалда, Дагъистан жумгьурияталда. Исламалъул гӀалимчи, Дагъистаналъул бусурбабазул рухІияв цевехъан, Накъшубандияб ва Шазалияб тӀарикъатазул муршид.
ХIусенил МухIаммад Апандиясул тIоцевесев тIарикъаталъул устар ккола ГIасаса ГIабдурахIман ХIажияв [хв. 1909г]. Жеги ХIусенил МухIаммад Апандиясе тарбия кьуна Сайфуллагь Къадияс [хв. 1919г], КъахIиса ХIасан Апандияс [хв. 1937г], Гьандихъа ХIумайд Апандияс [хв. 1952г].
ЦӀиябкъара
ГIадамал
2013 соналъул хIисабалда росулъ 1441 чи вуго.
ХӀусенил МухӀаммад Апанди
ГІумрухъвай
ГIуриса ХІусенил хъизан - ПатIимат, машгьурав гIалимчи Дибир хIажиясул яс. Гьезие гьаруна ясал: Мариям, Загьидат, ГьитIинапатIимат, ХIаписат, Умакусум, ва цо вас: МухIаммад.
ЦӀиябкъара
МагIишат-яшав
ГьанжелъизегIан росулъ хIалтIула букIана кIудияб пурчIина-ролъалъул ва хIайванал хьихьулебги совхоз «Энгельсский».
Байтул Макъдис
Байтул Макъдис ккола ФилистІиналъул тахшагьар. Дунялалдаго бищун нексияб шагьар. Гьединго гьеб ккола Гlизраил пачалихъалъул тахшагьарлъунги, кинго гьеб гьедин рикӀкӀун гьелъул рахъ кколарел гӀемерал пачалихъал руго дунялалда.
31-абилеб Декабр
31-абилеб Декабр — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 365-абилеб къо (високоснияб соналъ — 366-абилеб). ЛъагIалил ахирисеб къо.
ЗахӀматалъе рецц (газета)
ЗахIматалъе рецц, ЦIунтIа районалъулаб газета (1957).
ЧӀикӀаса СагӀид апанди
ЧӀикӀаса СагӀид афанди (гӀурус мацӀалда Шейх Саид Афанди аль-Чиркави), (1937 сон - 2012 сон), ЧIикIаб, Дагъистан — тIарикъаталъул устар.
ГІумрухъвай
Гьавуна 1937 соналъ ЧIикIаб росулъ, Шурагьиб районалда, Дагъистан республикаялда. Дагъистаналъул тІарикъат мазгьабалъул бусурбабазул динияв цевехъан, Накъшубандияб ва Шазалияб тIарикъатазул устар.
Байтул Макъдис
Байтул Макъдис ккола, Ибрагьимил лъабабго диналъул (Ислам, МасихІия, Ягьудия) гӀадамазе цӀакъ хирияб ва кӀвар бугеб шагьарлъун. القدس عاصمة فلسطين للابد
ЧӀикӀаса СагӀид апанди
Хвел
Хвана 2012 соналъул 28 августалда жиндирго рокъоб ккараб кьвагьиялъул хIасилалда.
НасихӀат (газета)
НасихIат (Наставление), ритIухълъи ва гьудуллъи цIуниялъул газета (1991).Хасавюрт шагьаралъул,ва гьединго Хасавюрт мухъалъул магӏарулазул жамгӏияб казият,бахъизе байбихьана 1991 соналъ.
ХӀусенил МухӀаммад Апанди
ГІумрухъвай
ГIуриса ХІусеница лъеберго соналъ бахчун буго ХIасан апандияс жиндихъе 1920 соналъго кьураб ижаза, кидалъизегIан гьеб бахчун толеб, - абун 1950 соналъ ХIумайд апандиясул рахъалдасанги ижазаялъул амру тIаде бачIинегIан.
ГIуриса ХІусеница ижаза кьуна КъахIиса МухIаммад ГIарип апандиясе, Лъахъа ХIамзат апандиясе, Инхоса ГIабдулхIамид апандиясе.
1944 - 1957 соназ ГIуриб росу Чачаналде гочараб мехалъ, ХIусенил МухIаммад Апандица гIумру гьабуна Гъогъолъ росулъ. Къого гIанаб соналъ Гъарданущив масжидалъул будунлъун вукIун вуго. Жиндилъ бугеб гIелмуги бахчун гьенив вукIарав дибирасухъ гIелму цIалулев вукIунаанила гьев, гьоркьо-гьоркьоб дарс бицунаго гъалатI ккезеги биччалаанила живго тIатинаредухъ. Гьединан Гъарданущив вукIарав Сайпуллагь Къадиясдасан балъго пайда босулев вукIарав гьесда Сайпуллагь Къадияс хирияв ГIали асхIабасул букIараб халгIатги ретIанила.
ХIусенил МухIаммад Апанди хвана 1967 соналъ ва гьесул хоб буго ГIуриб росулъ.
2011 соналъул май моцIалда МахІачхъала шагьаралда рагьана ХIусенил МухIаммад Апандил цIаралда бугеб мажгит. 2011 соналъул июл моцIалда букIараб Дагъистаналъул гIалимзабазул данделъиялда хIукму гьабуна Гъогъолъ росулъ гьесул цIаралда мадраса базе.
ТІахьал
ХIусенил МухIаммад Апандил тIахьалги назмабиги руссинарун руго гIемерал мацIцIазде.
ХахӀцӀул
ТӀибитӀи ва экология
Алхулаб хӀалалда бижула Шималияб Африкаялда (Алжир, Марокко, Тунис, Канар чӀинкӀилъазда), ва тӀолго Европаялъул территориялда (Скандинавия хутӀизегӀан), ГьитӀинаб, Гьоркьохъаб ва Бакъбаккул Азия.
Иран (магӀнаби)
Иран — гIемерал магIнаби ругеб цIар:
Канадаялъул инуитал
Канадаялъул инуитал (инуит. sg: ᐃᓄᒃ Inuk;  dual: ᐃᓅᒃ Inuuk; pl: ᐃᓄᐃᑦ Inuit)  –  Канадаялда бугеб инуит эскимос миллат.
Росдал захӀматчи (газета)
Росдал захIматчи (Сельский труженик), газета, Хунзахъ районалъул администрация ва редакциялъул захIматалъулаб коллектив (1925).
Туплис
Тулпис, Тбили́си (თბილისი tʰ'biliˌsi   — «хинаб ицц», цебесеб (1936 соналде щвезегІан) цІар — Тифлис) — Хъизихъалъул тахшагьар ва кІудияб шагьар, жиб Кор гІоралъул рагІалдаги бугеб, жиндир хакъалъул къадарги гІага-шагарго 1,1 миллион чиясде бахунеб. Шагьаралъе кьучІ лъун буго V гІасруялда.
Тулпис ккола Хъизихъалъул бищун кІвар цІикІараб магІишаталъулаб, жамгІияб ва маданияб центр. Шагьар гьединго ккола трансмиллиял энергетикиял ва дармилал проетазе кІвар бугеб транзитивияб центрлъун.
Шагьаралъ гІуцІула улкаялда жиндир даража бащад гьабураб Тулпис муниципалитет, жиндир гІатІилъи бугеб, халкъалъул къадар —  чи, 2020 соналде баяназда рекъон, ялъуни  чи (2014 соналъул къадар рикІкІиналда рекъон), гьенирго жибго шагьаралъул  чиги (2014 сон),  4 шагьаралъул тайпаялъул гьеналъул  чиги (2014 сон), 22 росдал —  чиги (2014 сон).
Этимология
«Тбилиси» абураб цӀар тӀоцебесеб нухалъ рехсолеб буго IV гӀасруялда; гьеб цӀар бачӀин хурхинабулеб буго шагьаралда чӀабтӀил хинал иццал (თბილისი [Тбилиси]; тбили — «хинаб») рукӀиналда; 1936 соналде щвезегӀан хӀалтӀизабулеб букӀана грек адабияталдаса бачӀараб «Тифли́с» абураб цӀар. 1936 соналдаса расмияб хӀисабалда тасдикъ гьабуна жиб абулеб къагӀидаялъул рахъалъ миллиялде гӀагараб «Тбилиси» абураб форма.
Бугеб бакӀ
Тулпис буго 30 км халалъиялъул Тулписалъул жаниблъиялда, жиб Кор гӀоралъул расалъиялде кколеб ва лъабго рахъалъ сверун кьурабаз къараб. Ралъдал гьумералдаса борхалъи буго 380–770 метра. Тулписалда сверухъ руго 6-, 7- и 8-балл сейсмолъи бугеб бакӀал. Бахъбаккудаса, жанублъияб рахъалдасаги ва бутӀаккун бакътӀерхьудасаги Тулписалъу гурхъи буго  Гардабан мухъалъулгун, шималияб рахъалдаса ва хутӀараб бакътӀерхьудаса  —  Мцхет мухъалъулгун.
Климат
Климат буга рагьаяб субтропикияб, халатаб багӀарараб риигун, къокъаб хинаб иххгун, тамахаб, амма ракъадалаб хаселгун.
Тарих
РикӀкӀунеб буго, Тулписалъе кьучӀ лъунин Ибериялъул пачахӀ Вахтанг Горгасалица нилъер заманалъул V гӀасруялда, ва тахшагьарлъун лъугьанин VI гӀасруялда, амма «Тбтлада»цӀар буго дагьалги цересел румазулал картабазда, Тулписалъул тарихияб централда рухъа-хъван рагьун руго I–II гӀасрабазул термалият хӀамамал мозаика ккурал хӀавузалги, ретӀел хисизе бакӀалги ва керамикиял рогӀразул церетӀурал системабиги ругел. Шагьаралъул цогидал бакӀазда ратун руго н. щ. VI–III гӀасрабазул росаби.
Административияб рикьи
Цере рукІарал:
Тбилиси муниципалитеталде гъорлъе 2008 соналдаса байбихьун уна: 4 шагьаралъул тайпаялъул гьен гІадамазул къадар чи вугеб ( 014) — Диди-Лило (2417 чи, 2014), Загэси (5200чи, 2014), Коджори (1232 чи, 2014), Цхнети (7166 чи, 2014) — ва 22 росу гӀадмазул гӀамаб къадар  чи вугеб (2014). Гьанжесеб статистикаялъ гьел киналго рикӀкӀуна Тулписалда гъорлъ, амма халкъалъул къадар рикӀиналъул рахъал гьел рикӀкӀуна батӀаго.
Шагьаралъул хӀакимлъи
Шагьралда буго Тулписалъул халкъияб мажлис (Сакребуло) ва Тулписалъул хӀукумат, жинда цебе шагьаралъул мэрас хисаб кьолеб.
Хъизихъалъул хӀакимлъи
Тулписалда руго пачалхъилъул хӀакимлъиялъул киналниги тӀубазабиялъул ва диваналъулал (Конституциялъулаб хутӀизегӀан) органал. Тарихияб район Авлабариялда, М. Абдушелашвилил къотӀноб буго президентасул кӀалгӀа — Хъизихъалъул президентасул расмияб резиденция ва хӀалтӀул бакӀ.
ЦӀияб заман (газета)
ЦIияб заман (Новое время), ЧIарада районалъул газета (1937).
Сиреникалъул юпикал
Сиреникалъул юпикал яги Сиреникалъул эскимосал (сирен. sg: Сиӷы́ныгмы̄́ӷа; pl: Сиӷы́ныгмы̄́ӷий)  –  Россиялда бугеб юпик эскимос миллат.
1908 сон
Гьарурал
Ралагье гьединго: Категория:1908 соналъ гьарурал
Хварал
Ралагье гьединго: Категория:1908 соналъ хварал
КӀиго
КӀиго
ЦӀияб нухдасан (газета)
ЦIияб нухдасан, Леваша районалъул газета (1925).
ЦӀоралъул магӀарулал (газета)
ЦIоралъул магIарулал, Закатала районалъул магIарулазул газета (1993).
Ахъбердил МухӀамад (Ахъбердилав)
Ахъбердил МухІамад (Ахъбердилав); 1803 — 18 июнь 1843) — имам Шамилил наиб, ва тIоцересел кIияго имамасул Гъази-МухІамадил ва ХІамзат-бегил бищун аскIовегIанав кумекчи. Миллат — магІарулав. Вукъун вуго Буртиялъул Шатой мухъалда.
Масжиду ан-Набави
Тарих
ТIоцебе мажгит бана, жинда Аллагьасул ссалат салам лъеяв МухІаммад аварагас, хадуб ккун гьеб къачIана, цIи гьабуна батIи-батIиял бусурбабазул церехъабаз. правители расширили и украсили святыню. ГІурччинраб хъубаялда гъоркь (Аварагасул хъуба ) буго МухІаммад аварагасул  хоб. ЧIван къотIун хъуба бараб заман лъалеб гьечIо. Бусурбабазул тIоцевесев кIиявго халиф Абу Бакр ва ГӀумар - гьелги рукъун руго мажгиталда жанир.
Чапар (газета)
Чапар, Казбек районалъул газета (1933).
МахӀмуд Жалалудин-апанди ад-Дагъистани
МахІмуд Жалалудин-апанди Дагъистани (Mahmud Celaleddin Efendi Dağıstanlı, гьав. 1750 соналъ) — турк каллиграфиялъул устар, хатIатІ, гIалимчи.
Гьави
Гьавураб тарих мухIканго лъалеб гьечIо, амма 1774 соналда хъвараб цо пуланаб мажмугIалда ругел баяназда рекъон, МахIмуд­ апанди гьавураб сонлъун рикIкIине бегьулеб буго 1750 сон.
ГІусманиязул империялде ин
Гьев Турциялде вачIана жиндирго эмен накъшубандияб тIарикъаталъул шайих МухIамад-­апандигун цадахъ. ва гIумру гьабизе тIаса бищула ГIусманиязул империялъул тахшагьар Истамбул. Рокъоб ислам диналъул гIелмаби цIаларав, гIараб хатIалдехун гIишкъу ккарав ва пагьму бугев МахIмуд Жалалудиница хIукму гьабула доб заманалъул машгьурал хатIатал Ахъ Малла ГIумар­апанди, МухIаммад Расим­апандил тIалиб ГIабдулатIип­апанди, Ямакзаде СалихI­апанди ва Абубакар Рашид­апанди гIадал устарзабазухъа дарс босизе. Амма, цо биценалда рекъон, хъачIаб гIамал­-хасияталъул, согIаб тIабигIаталъул чи вукIиналъ, гьез МахIмуд восун гьечIо жидедаго цеве цIализе. Сабур гьабунгутIиялъе гIиллалъун магIаруласе хасиятаб гIамалкIодолъиялъул асар жиндилъ букIиналъ, цониги устарасул дарс, бетIералдаса байбихьун аххаде щвезегIан бачун, тIадкъарал хIалтIаби тIуран, кколеб ижаза босун гьечIо МахIмуд Жалалудиница. Гьединлъидал, живго хIалтIун, доб заманаялъул турказул машгьурал хатIатал шайих ХIамдуллагьил ва хIапиз ГIусманил асаразухъ балагьун, хъвадаризе ругьунлъиялъ, жинцаго жиндирго махщел цебетIезабун ва устарасул даражаялде вахун, цо хасаб стилалъул бетIергьанасул даражаялде щола МахIмуд Жалалудин.
Устар гьечIого, живго жинцаго гIезавун, бищун машгьурав хатIатлъун вахъарав МахIмуд Жалалудин­апанди, шайих ХIамдулагьил ва хIапиз ГIусманил хъвай­хъвагIаязда тIад халатаб заманалъ хIалтIулаго, гьес жиндирго хасаб "Жалали ХатI" абураб машгьураб цо къагIида ургъула ва гьелъул хIасилалда, "насхI" хатIалъул школалъул бетIерасул даражаялда гьайбатаб цо къагIидаялъул бетIергьанлъун лъугьуна гьев.
Нахъе тараб ирс
Бечедаб ирс нахъе тана МахIмуд­апандица. Гьесул цIакъ берцинаб хатIалъ хъварал Къуръаналъулги, Къуръаналъул аятазулги ва диниял шигIрабазул, дугIабазул тIахьазги, хъорщодаги, ххамидаги хъварал шигIрабазул мухъазги, батIи-­батIиял хатIазул мисалал жанире рачарал мажмугIазги жидерго мустахIикъаб бакI ккун буго турказул музеяздаги коллекциябаздаги. Гьединго гьес нахъе тана некIсиял хатIазул асаразда релълъенарун хъварал шигIрабиги мажмугIалги.
«Ислам каллиграфиялъул вакилзаби» абураб макъалаялъул автор МухIамад ­ТIагьирица гьадинаб къимат кьолеб буго магIаруласул махщелалъе: "«ХIатта бищун ругьунаб, гIадатаб хIалтIицин МахIмуд Жалалудиница гьабулаан цIакъ ургъун, кIваркьун. Жиндирго килщазда къаламги нахъбилълъинабулаго, гьес щибаб хIарпалъе кьолаан цо хасаб, такрарлъи гьечIеб гугьар»."
Цогидаб асаралда тIадегIанаб къимат кьолеб буго устарасул махщалилал къагIидабазе: "«МахIмуд Жалалудин вукIана анцIила кIиго батIияб хатIалъул бетIергьанлъун ва жеги цIиялги ургъулел рукIана гьес. Гьелда релълъараб жо дунялалда букIинчIо. Дагъистанияв вукIана тIадегIанаб къадруялъул ва устарлъиялъул инсан. Гьелъул бицунеб хIужалъун ккола, гьев вукIин султан Селим III­-абилесул эбел МихІрамшагь Валиде СултІанил хабада, тарихияб мармар ганчIида гьарурал хъвай­хъвайгIаязул авторлъун»."
ГІусманиязул империялда билълъараб практикаялда рекъон, падишагьасул пурманал хъвалеб цо хасаб хатI букIун буго – "дивани хатI" абураб. Гьеб хатIалъ МахIмуд Жалалудиница падишагьасул пурманал хъвалел рукIанилан абураб жо кибниги хъван гьечIониги, амма дивани хатIалъ МахIмудица хъвараб ва гьес гъоркь квер лъураб цо шигIруялъ нугIлъи гьабулеб буго гьев гьеб хасаб хатIалъулги кIудияв, бажари бугев устар вукIараблъиялъе. Гьаниб абизе ккола, МахIмуд Жалалудин­апандил чIужу Асма Ибратицаги танин жиндирго цIар хатIалъул сангIаталдайилан.
Дель Пиано, Анна Рита
Анна Рита дель Пиано яги Анна Рита Виапиано (итал. Anna Rita del Piano яги Anna Rita Viapiano; 26 июль 1966 cон) — италиялъул киноактриса ва театр режиссёр.
МахӀмуд Жалалудин-апанди ад-Дагъистани
Хвел
Истамбулалда, Босфоралъул рагIалда бугеб Иставроз районалда хъизангун цадахъ гIумру гьабулев вукIарав МахIмуд Жалалудин­апанди ад­-Дагъистани хвана 1829 соналда (гьижрияб 1245) ва вукъун вуго шайих МахIмудил дергахIалъул хабалазда. Гьанже гьев кIудияв гIалимчиясул ва хатIатасул хоб бугеб бакI лъалеб гьечIо, амма гьесул жибго зани цIунун буго гьеб дергахIалда. Гьеб зонода гІусманиязул мацІалда хъван руго гьадинал рагIаби: 'Huvel­Hayyul­Baki. Meєayih­i hattatinden Cennetmekan merhum ve mağfur Mahmud Celalledin Efendinin Ruh için el- Fatiha. Sene 1245, гьелъул магIна буго гьадинаб: Абадияв гIицIго Дов вуго. ХатIат шайихзабаздаса Алжаналда бакI щварав, рахIмат насиблъарав ва БетIергьан тIасалъугьарав МахIмуд Жалалудин­ апандил рухIалъе гIоло ал­ПатихIа. Сон 1245 (1829)'.
23 май
23-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 143-абилеб къо (високоснияб соналъ — 144-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 222 къо.
Аслан Масхадов
Асла́н (Хали́д) ГІали́евич Масха́дов (Масхадан Іаьлин кІант Аслан - Чачан-Ичкериялъул кІиабилев президент.
Ункъо
Ункъо
Багратион, Иванил Пётр
Князь Пётр Ива́нил Багратио́н (პეტრე ივანეს ძე ბაგრატიონი; гьавуна 1769 соналъ — хвана 1812 соналъул 12 (24) сентябралъ) — россиялъул инфантериялдаса генерал, лейб-гвардия Егерский полкалъул шэф, 1812 соналъул ВатӀанияб рагъда 2-абилеб БакътӀерхьул боялъул кӀудияв. Гьединого гьев ккола генерал-лейтенант, князь Р. И. Багратионие кӀудияв вац, генерал-лейтенант, П. Р. Багратионил - имгӀалги.
Википедия
Википе́дия (Wikipedia, абула яги ) — эркенаб, щивасул жинде изну бугеб, гІемерал мацІазда хъвараб интернет-энциклопедия, жиб хІалтІизе биччараб Викиялъул асасазда рекъон. Гьеб буго гьаб интернет-сайталда http://www.wikipedia.org/.
24 май
24-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 144-абилеб къо (високоснияб соналъ — 145-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 221 къо.
ГӀашилтӀа
ГІашилтІа (Ашильта), ккола Дагъистан жумгьурияталъул Унсоколо мухъалъул росу.
Басрияб Тамазатюбе
Басрияб Тамазатюбе (Эсги Тамазатюбе) — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.
ГӀашилтӀа
ГІанди Гъойсуялъул кваранаб рагІалда ккола ГІашилтІа росу.
Басрияб Тамазатюбе
Население
По оценке 2008 года в селе проживало 238 человек
Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул имам
Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул имам — Шималияб Кавказалъул ракьал эркенгьариялъул хІаракаталъул рухІияв цевехъан, Шималияб Кавказалъул имаматалъул цевехъан.
Петербур
Петербур (Санкт-Петербу́рг) 1914 cоналъул 31 августалдаса бахъараб 1924 соналъул 26 январалда швезегӀан — Петрогра́д, 1924 соналъул 26 январалдаса 1992 соналъул 16 май швезегӀан  (5 сентябр 1991 сон ) — Ленингра́д) — ГIурус пачалихъалъул Мухъалъул тахшагьар, Шималгун-Магърибияб федералияб округалъул ва Ленинград областалъул административияб центр.
Туршунай
Ракьхъвай
Мухъалъул марказ Бабаюрталдасан бикътIерхьул рахъалде буго.
Тарих
1900-абилел соназ гочарал немцаз кьучI лъуна. Паралда хIалтIулеб гьобоги букIана гьениб. .
ГIадамал
1926 соналъ росулъ вукIана 373 чи (гьезда гъоркьосан 287 немец). 1941 соналъ 80 немец хъизаналъ гIумру гьабула букIана росулъ.
2008 соналъул хъвай-хъвагIазда рекъон росулъ 1074 чи вуго.
Машгьурал росуцоял
Султанов (Къапланов) Даниялил Камиль (1911-2002) - машгьурав адабиятчи, шагIир, хъвадарухъан ва гьединго таржамачиги. Аслу-кьибил Къапланилан абурал ханзабазул чагIаздасан ккола.
КагӀба
КагІба (الكعبة) — бусурбабазул къадру кIудияб ва аслияб баракатаб бакI, щибаб къойил паризаял какал ралаго жинде бусурбаби руссунеб, Масжидул хІарамалда жаниб бугеб рукъ. Щибав, жиндир рес бугев, чорхолъа витIарав бусурманав чиясда тIад гьабун буго, гIумруялда жаниб цо нухалъ гьеб КагІба рукъ сверун тIавап гьабизе.
25 май
25-абилеб Май — грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 145-абилеб къо (високоснияб соналъ — 146-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 220 къо.
БагӀархъала
Гъизляр яги БагIаршагьар (Кизля́р, Абсиях-гент, Къызларкъала) — Туркияб мацIалдаса магIарул мацIалде буссине гьабуни "Ясшагьар". Цебе заманалда гьениб букIун буго кIудияб лагъзал ричулеб базар. Гьениса ричун росулел (яги рикъулел) рукIун руго руччабиги, хIалтIухъабиги.
Аляскаялъул юпикал
Аляскаялъул юпикал (юпик. sg: Iñupiaq;  dual: Iñupiak; pl: Iñupiat)  — Америкаялъул Цолъарал Штаталялъул Аляскаялда бугеб юпик эскимос миллат.
Анлъго
Анлъго
26 май
26-абилеб Май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 146-абилеб къо (високоснияб соналъ — 147-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 219 къо.
Сулайманов, ГӀалил МухӀамад
Сулайманов ГІалил МухІаммад, гьев вуго МухІаммад Абу-ГІусман ал-Гимравий (гь. 1977 соналъул 29 февралалъ, Генуб, Унсоколо мухъ, Дагъистаналъул АССР, РСФСР, СССР — хв. 2015 соналъул 11 августалъ, гьебго бакІалда) — дагъистаналъул муджагьид, вилайят Дагъистаналъул МугІрузул бутІаялъул амир, 2010 соналъул 20 октябралдаса бахъун - Вилайят Дагъистаналъул муджагьидзабазул къади. ГІалиасхІаб Къебекъов хун хадуб гьев вищана Имарат Кавказалъул лъабабилев амирлъун.
Биография
Гьавуна 1976 соналъул 29 февралалъ Унсоколо мухъалъул Генуб росулъ.
Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республика
Тахшагьар — МахІачхъала шагьар.
Сулайманов, ГӀалил МухӀамад
Биография
2007 соналдаса бахъун лъугьана муджагьидзабазул къокъаялда гъорлъе. 2008 соналъ гьесие амнистия кьун букІана ва гьелдаса хадуб лъугьана бакІалъул шаргІиял масъалаби къотІулев къадилъун.
Хвел
2015 соналъул 11 августалъ Генуб росдал парсазда гІурусазулгун ккараб рагъул хІасилалда шагьидлъана, Вилайят Дагъистаналъул амир Камилов СагІидгун ва Генуса ГІабдулаев ГІабдулагьгун ва Сулейманов ГІумаргун.
Гени
Гьезде абула розатIогьолал яги икьукьитIугьдузулалин (лат. Rosaceae, гIур. розоцветные), тегь икьукьидул тайпа букIиндал. ГъотIол рижидул бицунеб бугони, ге́нугъветI абула, пихъил бицунеб бугони – жибго ге́ни.
Этимология
Кьибил géni ккола унгоги авараб. ТIолго Аварлъудаги гьеб пихъиде ге́ни абула (хаслъул падежалда – génu-l; диалектазда гурони, гIемерлъул форма гьечIо: масала, хундерил сверелуда géna-l абула цо чанго пихъиде, рикIкIине кIолеб дагьамакъаб хIисабалда гьеб бугони). ЛIугьана рагIи тIолгоавар-гIандимацIадул кьолбодасан. Рорце гIандиял формаби: гIанд., кIкIаратI. hĩhĩ, гьахьв. hĩhʷ, тIинд., багул. hĩha, гъодоб. hĩhu «гени» < протогIанд. *hinhV. Цинги гьел рачIана протокавказияб *ɣōnʡV «гени» абураб кьолбодасан (гьелдасанго лIугьана ва протонахияб *ʁam-maʁa > чачан. ʁammaʁa «микьир», гIалгI. ʁamaʁa «курак», цинги протоцIунтIадерил *hĩ «гени» > бежтI., гьунз. hĩ). Жегиги цIалунчагIаз сино-кавказияб *ɣūnʡV кьолбоде гIунтIизабула гьеб.
Ботаникияб сипат-сурат
ГъутIби рукIуна батIи-батIиял щватазул, гIемерисеб бутIаялъ чIахIиял хъархъал, цо-цо зазгунал. Кьибил гъваридго ракьулIе араб букIуна, амма гIаркьахин гIемер бицин бегьулеб къагIидаялъ тIибитIуларо.
Щватщун гIун бачIинеб гъотIол кар яги пирамидагIадинаб, яги гургинго араб букIуна, гьелъие ризлъизе бокьула. ЛъагIалида 30-40 см бахуна. КокIаби гьечIого гIезе щванани, генугъветI гIезагIанго эхеде уна – 5-25 м-лъ халалъуде ва 5 метралъ карал диаметралдаги.
ТIанхал рортанхъула. ТIанхичIчIей букIуна спиралияб 5 иргаяб. ТIамах гIатIидаб, ханибегIаб формадулаб (2,5–10 см халалъул), тIаса къокъгобалаб; бецIгIурччинаб кьерадул, кенчIолеб, гъоркьисрахъ хъахIилккун-гIурччинаб, хасалихъмехалде – меседилгун-канчIтIогьилаб.
Генул букIдул, цоги гIагарал гъутIбузулгогIадин, рукIуна кIиго тайпадул: вегетативиял ва генеративиял. Вегетативиял букIдул гIисинал ва бегIерккарал, генеративиял – чIахIиял ва ба́лхварал. КъватIисел батIалъаби гьеб кIиябго букIдузул тайпабазул цIикIкIуна гьел лIугьарал мехалдаса байбихьун, гьезулIан къватIире кIвагьщал кIанцIулеб мехалде щвезегIан.
ТIегьайдул мехги формаги: апрел-май, тIугьдул хъахIал, 3 см диаметралде, 5-тIогьотIанчилал, лъаб-лъаб яги ичI-ичI чодрохьопазда ругел. Цо гинецейиниб 2-даса 5-де бахараб пестикалги рукIуна.
ТIибитIи ва экология
ГIалхулго бижараб гени Европалда тIибитIун буго шималияб ширатадул 60°-де щвезегIан. Шималияб гIорхъода цIакъ лъедерго бижула.
2006-б соналъ цIалунчагIаз рахъана квачадукь хIинкъуларел генул сортал. Гени эффективго гIезабула Уралалда ва Магъриб Сибиралда ругел ахазда (55° гIунтIизегIан ш. ш.).
Расиядул Дальни-Востокалдаги, Китаядул шималгун-бакъбаккудги, цинги Кореялдаги баккула цIакъго чIара-хьараб, цIоройдукь хIинкъулареб генул бегI – уссурияб гени.
Гьанже генул тайпаби ана азаридаса рахун гIемерлъун.
БакIицIарал
— Ге́нуб абураб росдал цIар лIугьана ге́ни абураб кьолбодасан, тIаде -б локативги жубан. Гьелда рекъон, Ге́нуб ккола «жаниб гени бугеб [бакI]», дагьги цIезабун абуни, «гени баккулеб яги гIезабулеб бак». Генуб росдал чагIазде гена́л (хас. генде́рил, кьов. генде́рие, акт. генде́рица) абула. Гендерил къварилъухъа буго гьабсагIалъги генурохь (гени бижулеб рохь), амма гьелъул цебе букIараб бегI хвезабуна дагьанахъе гьабураб болнухлуца.
Анкьго
Анкьго
Микьго
Микьго
ИчӀго
Ичӏго
Лезги мацӀ
Лезги мацӀ (лезги чӀал)
Лезги алфавит:
АнцӀго
Анцӏго
Каспиялъухъ
Каспиялъухъ (гIурус мацIалда: Каспи́йск) — буго гIолохъанаб, амма МахIачхъала аскIоб букIиналъ хекко кIодолъулеб шагьар. Шагьаралда 80 азарго чи хIебтIолел руго. Гьезда гьоркоса даргиял - 25%, куралал - 18%, магIарулал - 16% ва цогидал миллатазул вакилзаби ккола.
Щуго
Этимология
Авараб щу́го абураб рагIи бачIана протокавказияб *f_ɦä̆ абураб кьолбодасан. Гьелдасанго лIугьана протогIандияб *ʔin-š:-tu- «щуго», гьелъа кьуна гIанд. иншду-го, гIахьв. инщту-да-, чIам. инссуда, тIинд. инщту-я-, кIкIаратI. инщту-да, болъихъ. ишту-да, багул. иншту-ра, гъодоб. инщту-да. ПротогIандияб *ʔinš:tu- «щуго» ккола *ʔinƛ:i- «анлIго» кьолбохъегогIадин гьабураб *š:i-du- (*-du- суффиксгун) абураб кьибил, бичIчIизабулеб буго С. Старостиница. Аваргун-гIанди кьалбазе гIагар ккола добго протокавказияб кьолболIан рачIарал цIунтI., гьинух., хварш. лъено, инхоквар. лъыно, бежтI. лъина, гьунз. лъино, цинги чачан., гIалгI. pχiʔ, бацб. pχi «щуго», цинги лаказул ххул- «щуго», дарг. гIахъуш. шел, чирахъ. хьу-ял, цинги протолезг. *лълъве- > лезг. вад, табас. хьуб, агъул. гIафуд, рутул. хьуд, цIахур. хьоллаь, крызазул фыд, будух. фыд, рочисезул лълъо, лълъвейтIу, удиязул хъIо, цинги хинал. пхьу, цингиги протомагърибкавказияб *s-xʷǝ.
Бекьилъ
Гьеб гъорлъе уна ХъахІабросо росдал администрациялде.
Гьеб ккола росдал советалъул центрлъун 1926-1947 ) соназда.
Чапел-Хиллалда кьвагьдей
Чапел-Хиллалда кьвагьдей — АЦШазул Шималияб Каролина штаталъул Чапел-Хилл шагьаралда гІагарда бугеб университеталъул цІалдохъабаз гІумру гьабулеб бакІалда аскІоб, 2015 соналъул 10 февралалъ ккараб тунка-гІуси. ГІайиб гьечІел бусурбаби чІваялда щаклъи ккарав Крейг Стивен Хикс ккуна штаталъул полициялъ.
Бекьилъ
Ракьхъвай
Росо ккола районалъул центр Унсоколо росдадаса бакътІерхьул рахъалдехун 13 км рикІкІалъуда.
Чапел-Хиллалда кьвагьдей
Теракталъул къурбаналлъун ккана лъабго бусурманчи (гьездаса кIигоял рукIана цIалдохъабилъун), кIиго яцги ва цоялъул росги :
2015 соналъул 12 февралалъ америкаялъул штат Шималияб Каролинаялъул тахшагьар Ролиялда, тIобитIана чIварал рукъи. Жаназадул как бана къалъул какдаса хадуб Роли шагьаралъул кIудияб мажгиталда. Гьел рукъизе рачIаразул къадар цIикIкIараб букIиналъ, как базе ккана футболалъул авлахъалда.
Адигъистан
Адигъистан (Адыгэ Республик) — Россиялъул Федерациялда гъорлъ унеб пачалихъ.
Високоснияб сон
Високо́снияб сон (bis sextus — «кӀиабилеб анлъабилеб») — юлиан ва григориан календаразда цо соналъул къоязул къадар 366 къоялда бахулеб сон. Високоснияб гуреб соналдасан цо къоялъ цӀцӀикӀун къо букӀуна.
Адигъистан
Тахшагьар — Майкоп шагьар. Жумгьурияталъул ракьал сверун буго Краснодар край.
Високоснияб сон
Юлианияб календаралда високоснияб сонлъун рикӀкӀуна жиб-жиб ункъабилеб сон. Амма григорианияб календаралда гьеб къагӀида кидаго хӀалтӀуларо.
Дабадах
Дабадах (Otis tarda), хIинчI.
27 май
27-абилеб Май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 147-абилеб къо (високоснияб соналъ — 148-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 218 къо.
Абу Айюб аль-Ансари
Абу Аюб ал-Ансари (гIараб мацIалда أبو أيوب الأنصاري).
Гьав асхIабасда цIар буго Халид ибн Зайд ибн Кулайб, ва гьав ккола Бану Наджар абураб къабилаялдаса. Гьесул тIокIцIар буго Абу Аюб.
Хъарчигъа
Хъарчигъа (латиназул мацIалда Accipiter gentilis), хIинчI.
Абу Айюб аль-Ансари
ТIадегIанав Аллагьас Магърибгун, Машрикъалда гьесул цIар тIобитIизабуна ва халкъалда гьоркьоб гьесул къадру-къимат тIадегIан гьабуна. Гьеб гуребги, Аллагьас гьесул рукъ тIаса бищана, гьижра гьабун вачIунев Бичасул авараг (жинда ссвалат салам лъеяв) рещтIунеб бакIлъунги.
Бичасул авараг (жинда ссвалат салам лъеяв) Мадинаялде щвараб мехалъ, кинавниги сафаралдаса вачIунев чи кIодо гьавуларев гIадин, лъикIаб куцалда дандчIвай гьабун, кIодо гьавуна гьев Мадинаялъул агьлуялъ.
Гьесул ахирисеб гъазават букIана, МугIавиятил заманаялъ, гьесул вас Язидил бетIерлъиялда гъоркь, КъустIантIиния (Стамбул) рагьизе гьабураб гъазават. Гьеб мехалъ Абу Аюб вукIана ункъогоялде гIумру бахарав херав чи. Кин бугониги херлъиялъ гьев, Язидил байрахъалда гъоркь аскаралде лъугьиналдаса ва гумузда рекIун унел боялгун цадахъ, гъазаваталде вахъиналдаса нахъе чIвачIо.
Бусcурбабаца Абу Аюбил васият тIубан, тущманасда дандеги рагъун, КъустIантIиниялде щвезегIанги ваччун, гьес абухъе вукъана Абу Аюб.
Рейс 17 Malaysia Airlines
Доне́цкалда гъоркь Boeing 777 ккараб катастро́фа — авиациялъул катастрофа, 2014 соналъул 17 июлалда Украинаялъул ракьазда, Донецк областалъул Грабово абулеб росдада аскІоб ккараб.
Борти
Malaysia Airlines компаниялъул Boeing 777 самолеталъ рейс гьабулеб букІана Амстердамалдаса Куала-Лумпуралде. Россиялъул гIорхъиялде 50 километр хутIараб мехалда халкъазда гьоркьосеб къотIи-къаяз бихьизабураб анцIазарго метралъул борхалъудаса цинтIаго гIодобе ун буго. Хадуб гьелъул цIа рекIарал хутIелал ратана Украиналъул территориялда. Гьеб лъугьа-бахъин ккола гьебго авиакомпаниялъул ахирисеб щуго моцІида жаниб ккараб кІиабилеб кІудияб лъугьа-бахъинлъун. Гьелда цебе ккун букІана Boeing 777 тІагІин. ЦІикІкІун гІадамал хвеялъул рахъалъ гьеб ккола авиациялъул тарихалда жаниб, 11 сентябрялъул лъугьа-бахъиналдаса хадуб кІудияблъун рикІкІараб лъугьа-бахъинлъун.
РекІарал
Самолеталда рукІана 298 пассажир, гьезда гъорлъан 154 чи кколев вуго Нидерландазул ватІанчилъун, 27 австралиялъулав, 23 малайзиялъулав, 11 чи Индонезиялдаса, анлъго британиялъулав, ункъ-ункъ немцавги белгиялъулавги, лъабго Филиппиназул ватІанчи ва канадаялъулав. ХутIарал кинаб ватІанлъиялъул гIадамал ругелали чIезабулеб буго. , гьел киналго хвана. Украиналъул ракьазда яргъид гІуцІцІараб конфликт унеб районалда бортана самолет.
Къимат кьей
Украиналъул премьер-министр Арсений Яценюкица лъазабуна, «лъугьа-бахъараб кколин халкъазда гьоркьосеб такъсирин ва гIайиб бугез жаваб кьезе кколин Халкъазда гьоркьосеб трибуналалда цебе»-ян.
Украиналъул президент Петр Порошенкоца жинидрго видеохитIабалда лъазабуна рагъ жидер улка тун къватIибе тIибитIанин.
Лайнер бортиялъул гIайиб лъида бугебали гьанжеги мухIканго чIезабун гьечIо. Амма Москваялъ рикIкIунеб буго гьеб бугин Киевалъул хIалтIи. Киевалъин абулеб буго, гIаксалда, аэроплан Россиялъ бортизабунин. Версияби руго гIемер. МухIканаб жаваб кьезе бегьула лъиданиги бачIеб халкъазда гьоркьосеб цIех-рехалъул къокъа гIуцIани.
Куала-Лумпур
Куа́ла-Лу́мпур (Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur), джави:كوالا لومڤور) — Малайзиялъул тахшагьар.
Халкъалъул къадар бахана 2009 соналъ 1 809 699 чиясде.
Бакъдасеб рахъ
Бакъдасеб рахъ — хьундасеб рахъалда дандебитІун кколеб дунялалъул рахъ.
МагIарул мацIалда бакъдасеб рахъ къокъго хъвазе бокьани, гIицIго — Б хIарп бихьизабизе бегьула, амма халкъаздагьоркьоб — S хIалтIизабула (латин south абураб рагIиялдасан).
КӀал биччан къо
КІал биччан къо, (عيد الفطر) — ккола кІал ккун моцІ лъугІидал жиб бачІунеб исламияб байрамлъун. Гьеб кІодо гьабула Шаввал моцІалъул тІоцебесеб лъабго къоялъ.
ДешлахӀар мухъ
Сергъохъала мухъ яги ДешлахІар мухъ ( — Дагъистаналда бугеб муниципалияб мухъ.
КӀал биччан къо
Байрамалъул тарих
КІал биччан къо — ккола исламияб календаралъул бищун кІвар бугеб кІиго къоялдаса цояблъун. Гьеб къо кІодо гьаби байбихьана МухІаммад аварагасул заманаялъго, ай 624 соналдасан байбихьун.
ДешлахӀар мухъ
Халкъалъул къадар
2010 соеалъ тІобитІараб тІолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагІаялда рекъон:
28 май
28-абилеб Май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 148-абилеб къо (високоснияб соналъ — 149-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 217 къо.
Мавлид
Киса бачIараб?
Бусурбабазул бищун хирияб ва тӀадегӀанаб, къадру цӀикӀкӀараб байрамлъун ккола Мавлид, жинда Аллагьасул салат салам лъеяв МухӀамад авараг кӀодо гьавулеб къо. ГӀараб мацӀалъул мавлид абураб рагIияльул магӀна буго гьавураб бакӀ, гьавураб сон абураб. Гьединлъидал гьеб байрамги ккола авараг гьавураб къо. Гьев гьавураб къо мухӀканго, баянго чӀчӀезабизе кӀун гьечӀелъул, гьеб къолъун тун буго гьев хвараб къо – 632 соналъул РабигӀул авалалъул анцӀила кӀиабилеб. Ругел баяназда рекъон тӀоцебе Мавлид гьабун буго нилъер тарихалъул 1207 соналъ Музаффар ад-дин Кёкбюри абулев гӀалимас. Месопотамиялда букIараб Ирбил абураб шагьаралда. Амма цинтӀаго гуро Мавлид киназего хирияб байрамлъун лъугьараб. Байбихьуда машгьурал гӀалимзабаз абулеб букӀана гьеб диналде данде кколареб бидгӀа бугилан, бугониги гьелъул къисматги, машгъурлъиги, тӀадегӀанлъиги цӀцӀикӀкӀана ва XVI–XVII гӀасрабазул гӀорхъода ГIусманиязул улкаялда гьеб жамгӀияб байрам хӀисабалда тасдикъ гьабуна, гьединаблъун гьеб лъугьана тӀолго бусурбабазеги. Гъеб хирияб къоялъ байрамалде данделъаразе цӀалула авараг кӀодо гьарурал, гьесие рецц-бакъ гьарурал назмаби-мавлидал. Гьезул кьучӀчӀлъун лъугьун руго аварагасул гӀумру, гьесул гъайбатал ва бахӀарчиял ишал, гӀажаибал лъугьа-бахъинал, гьесул камилаб сипат. Гьел гӀаммал баяназул кьучӀалда жидерго мацӀцӀалда Мавлидал гӀуцӀцӀизе хӀаракат бахъулеб букӀана тӀолалго бусурбан диналъул миллатазул гьунар ва лъай бугел гӀалимзабаз, гьезда гьоркьор рукӀана гьай-гьай магӀарулалги.
МагIарулазда гьоркьоб тIибитIи
Ал-КъагӀида
«Аль-Къа́гІида» (القاعدة, al-qāʿidah,IPA:, «аслу», «кьучІ») — дунялалда бищун кІудияблъун ва жиндасан бищун цІикІкІун хІинкъи кьей бугеблъун рикІкІунеб мужагьидзабазул гІуцІцІи. Гьеб ккола тІолабго дунялалда гьукъараб гІуцІцІилъун.
Париж
Халкъалъул къадар — 2,274 млн чи (2014 сон), Евроцолъиялъул щуабилеб кІудияб шагьар. Гьеб буго Франсиялъул шималияб рахъалда, Сена гІорул рагІалда.
Гьединго гьеб ккола Франсиялъул аслияб сиясатияб, экономикияб ва маданиятияб центрлъун. ЮНЕСКОялъул ва цогидал халкъаздагьоркьосел организациязул штаб-квартира.
КьучІ лъуна III гІасруялъ н.р. цебе. III—IV гІасрабаздаса бахъун машгьурлъана Паризиялъул галло-рималъул шагьар абун. X гІасруялдаса бахъун — Франсиялъул тахшагьар.
Хьундасеб рахъ
Хьундасеб рахъ — бакъдасеб рахъалда дандебитІун кколеб дунялалъул рахъ.
МагIарул мацIалда хьундасеб рахъ къокъго хъвазе бокьани, гIицIго — Хь хIарп бихьизабизе бегьула, амма халкъаздагьоркьоб — N  хIалтIизабула (латин nord абураб рагIиялдасан).
Агъвали
Агъвáли — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул ЦӀумада  мухъалъул росу, ва администратияб центр.
Агъвали буго ГІандигІоралъул квегӀаб рахъалде.
ИштӀибури
ИштІибури (Иштибури), ккола Дагъистан жумгьурияталъул Унсоколо мухъалъул росу.
Гьеб кколаан 1966 соналдаса бахъун росдал советалъул центрлъун
Ракьхъвай
Росу ккола ГІанди Гъойсуялъул Энжерухъ гІорул рагІалда, районалъул центр Унсоколо росдадаса жанубиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун 28 км рикІкІад, ралъдал уровеналдаса 1705 м борхатлъуда.
Агъвали
Росулъ буго гьоркьохъеб школа, лъималазул хур, ва спортивнияб школаги.
Росуялъул цӀар бачӀана «агъвал» хералдасан.
БакътӀерхьул рахъ
БакътІерхьул рахъ — бакъбаккул рахъалда дандебитІун кколеб дунялалъул рахъ.
МагIарул мацIалда бакътІерхьул рахъ къокъго хъвазе бокьани, гIицIго — БТІ хIарпал бихьизабизе бегьула, амма халкъаздагьоркьоб — W хIалтIизабула (латин west абураб рагIиялдасан).
ИнкӀвалитӀа
ИнкІвалитІа (Инквалита), ккола Дагъистан жумгьурияталъул Унсоколо мухъалъул росу.
Ракьхъвай
Росу ккола ГІанди Гъойсуялъул Энжерухъ гІорул рагІалда, районалъул центр Унсоколо росдадаса бакътІерхьул рахъалдехун 38 км рикІкІад, ралъдал уровеналдаса 1705 м борхатлъуда.
Тарих
Гьеб букІана (ХIХ гІасруялъ) росдал жамгІияталъул центрлъун.
29 май
29-абилеб Май — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 149-абилеб къо (високоснияб соналъ — 150-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 216 къо.
Сура Ал-Бакъара
Гьаб cура тIубанго Мадиналда рештIине гьабураб буго, гьалда жаниб кIинусиялда ункъоялда анкьго аят буго.
Ал-Бакъара буго Къуръаналда жаниб бищунго кІудияб сура.
ЦӀатӀанихъ
ЦІатІанихъ (Цатаних), ккола Дагъистан жумгьурияталъул Унсоколо мухъалъул росу.
Гьеб кколаан 1921-45 ва 1957 соназда росдал советалъул центрлъун
Ракьхъвай
Росу ккола Энжерухъ гІорул рагІалда, районалъул центр Унсоколо росдадаса жанубиябгун-бакътІерхьул рахъалдехун 25 км рикІкІад.
Машгуьрал росулъасел
МухІамад Гъунашев (гь. 1935).
Бакъбаккул рахъ
Бакъбаккул рахъ — бакътІерхьул рахъалда дандебитІун кколеб дунялалъул рахъ.
МагIарул мацIалда бакътІерхьул рахъ къокъго хъвазе бокьани, гIицIго — ББ хIарпал бихьизабизе бегьула, амма халкъаздагьоркьоб — E хIалтIизабула (латин east абураб рагIиялдасан).