cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ШаригӀат
ШаригІат  ккола — ТIадегIанав Аллагьас халкъалъе рихьизарурал нухал, къагIидаби ва низамал, жал Аллагьас малъухъе тIорани лагъзадерил дунялги ахиратги битIун ккеялъе сабаблъун ругел. ШаригІаталъул тIадкъаял рукIуна Къуръаналда ва МухІаммад аварагасул суннаталда.
Басар
Басар — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Бахш
Бахш (, произн. [baxš]) — район, Ираналъул администратиябгун-территорияб гІуцІи, шагьрестаналъул (область) цо бутІа. Цо-цо мехалъ ингилис мацІаллда бугеб адабияталда таржама гьабун хъвала графство (county) гІадин.
Цогидал пачалихъазда ругел, масала АЦШялъул тауншипазда яги КІудияб Британиялъул районазда (district) релъун ккола. Бахшазул бутІрузда абула бахшдарин, ва гьел гьенир бетІерлъи гьабизе Ираналъул жанисел амрабазул министерствоялъ тІадкъала.
Бахшалда жанир уна шагьарал ва дегьестанал (муниципалитетал ва шагьриял округал). Бахшалъул цо шагьар тахшагьар хІисабалда бищула.
Жиб-жиб шагьрестаналда (область) букІула марказияб бахщ (, бахш-е Меркези), ва гьенибго тахшагьарги букІула. Масала, Горган шагьар гьебго цІар бугеб шагьрестаналда жаниб уна ва хадуб гьениб бугеб марказияб бахшалда жанибги.
Ираналъул жанисел амрабазул министерствоялъул расмиял данныязда рекъон 2012 соналъ Ираналда 999 бахш букІун буго.
Гъв
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Гъв буго авар мацӀалда гӀезегӀан гӀатӀидго хӀалтӀизабулеб триграф: гъваридаб, гъвари, гъварараб ва ц.
Ккв
Ккв, ккв — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф.
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула халалъараб гъугъавб велярияб плозивалъул лабиаллъараб вариант.
Ккв буго гӀатӀидго авар мацӀалда дандчӀвалареб триграф. ХӀалтӀизабула кквезе ва гьелъул формабазда ва гьелдаса лӀугьарал рагӀабазулӀ: кквел, кквеларо, кквезесеб ва ц.
Гьв
Фонетика
Бихьизабула гъугъаб глотталияб фрикативалъул лабиаллъараб вариант. Стандартаб авар мацӀалда дандчӀвала цӀакъ къанагӀан: гьве ва гьелдаса лӀугьараб гьвелцӀибил рагӀабазулӀ.
ГӀвала
ГӀвала — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 11 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Гуржи адабият
Гуржи адабият (ქართული ლიტერატურა) — Гуржи мацӀалда хъварал асаразул гӀаммлъи. Тарихияб гъоркьобгӀасрулъиялъулаб гуржи адабият ккола регионалъул тарихалъул цӀакъ кӀвар бугеб иццлъун, амма гьеб цӀунун ххутӀун буго цӀакъ квешго. Гуржи адабияталъул бищун машгьураб асарлъун рикӀкӀуна Шота Руставелил «ЦӀиркъил тӀом ретӀарав багьадур абураб поэма».
Цебесеб гьоркьобгӀасрулъи, V–X гӀасраби
Гуржи адабият баккана V гӀасруялда. ГӀодосанго XI нус-сониде щвезегӀан гьелъул букӀана гӀицӀго килисаябгин динияб жанисебжо. Гуржи адабияталъул тӀоцебесеб цӀунун хутӀараб гӀарас буго Якова Цуртавелил «Шушаник шагьидлъи» абураб асар, 475–484 соназда гьоркьоб хъвараб. Буго жеги бербалагьи, бищун цебесеб гуржи адабияталъул асарлъун бугин «Мукъаддасай Нинал гӀумру» абураб   , букӀаниги, гӀелмуялда буго рикӀкӀунеб пикру буго гьеб хӀалтӀи чанго гӀасру индал хъвараб бугилан абун. Цебесеб гьоркьобгӀасрулъиялда хъван руго чанго агиографикиял асарал, гьезул цо-цоял жакъа къоялде кодоре щун руго хадусеб заманалъул тӀад хӀалтӀи гьабурал басмаязда. Гьунарлъиялъул кӀвар буго Иоанн Сабанисдзел «Або Тбилелил шагьидлъи» асаралъул, жиб VIII гӀасруялда хъвараб, ва VIII–IX гӀасрабазул гӀорхъода хъвараб «Картлиялъул хитӀаб».VII гӀасруялдаск лъалеб буго католикос Кирионил килисиябгин полемикияб асар.
ТӀоцересел гӀарасал гимнографикияб поэзиялъул (кӀечахӀи) кколел руго VIII–IX гӀасрабазде, X гӀасруялде поэзиялъул гьеб тайпа цебетӀеялъул бищун борхатаб мартабаталде бахана. Одним из первых ГимнографчагӀазул тӀоцересезул цоявлъун,батизе бегьулеб жо, вукӀана Григорий Хандзтели, гӀумру гьабун VIII–IX гӀасрабазул гӀорхъода вукӀарав. X гӀасруялде ккола Сайнаъалъул хъвадарухъан Иоанн-Зосимил гимнографикияб асар «Гуржи мацӀалъе рецц-бакъ». ГимнографчагӀазда гьоркьор бищун машгьураллъун ругоСтефан Сананоисдзе, Иоанн Мтбевари, Иоанн Минчхи, Микел Модрекили ва цогидал.
Борхатаб ва хадусеб гьоркьобгӀасрулъи, XI–XVI гӀасраби
XI гӀасруялда гӀуцӀун бахъана жибго гуржи тарихияб адабият. Как отмечает из Оксфордалъул университеталдаса Роберт Томсоница мухӀкан гьабухъе, гуржи адабият цебетӀолеб букӀун буго эрмен адабият гӀадин гуреб. Ахириселдаса батӀалъухъе, цересел гуржи тарихазда гьечӀо моралияб идеал, Егишел хӀалтӀабазде данде ккун, Мовсес Хоренацил масштабалъул гӀадал журарал асарал. Гуржиязул бищун популярияб жанр букӀана гӀумрухъвай. ТӀоцересел гуржи тарихчагӀилъун рукӀана Леонтий Мровели, Сумбат Давитисдзе, Джуаншер Джуаншериани. Гуржи тарихчагӀаз, гӀемериселъ пачабазул аскӀорчагӀи рукӀиналъ, аслияб къагӀидаялъ жидедаго цебе лъолаан масъала гьел пачабазул хӀакимлъиялъул хӀакъалъулӀ хъвай. историки, являясь, по большей части приближенными людьми царей, преимущественно ставили своей задачей описание их царствования.
Гьоркьохъел гӀасрабазул романтикияб эпос «Этериани» цӏунун хутӀун буго кӀалзул прозаялъул 70 батӀа-батӀаго бугеб фрагменталда, М. Я. ЧикӀованил пикруялда рекъон, хъван буго X–XI гӀасрабазда. Эпосалъул гӀеме-гӀемерал вариантазул фиксация гьабун буго Гуржистаналъул батӀи-батӀиял мухъазда. .
XI гӀасруялдаса гьединго кодобе щун буго «Вахтанг Горгасарасул гӀумру», Джуаншерил хӀалтӀи. Мусанипас бицунеб буго V гӀасруялъул Гуржистаналъул тарих, итоги правления Вахтанга I Горгасаласул пачалъиялъул хӀасилалъул, католикосат гӀуцӀиялъул.
Автор лъалареб «Гуржистаналъул хроникаби» (хъван буго XI гӀасруялда) асаралъ гъорлӀе рачун руго V–VI гӀасраби. Гьенир рехсолеб буго ратӀаго чӀчӀарал гуржи таватилъиял цолъизариялдалъун гуржи пачаясул хӀакимлъи щулалъиялъул тарих. Лъаларев авторасул кколеб буго гьединго XIII–XIV гӀасраби гъорлӀе рачараб хӀалтӀи.
XIII гӀасруялъул Гуржистаналда данде бакӀарун буго тариххъваяб мажмугӀ, жиндир цӀар «Гуржистаналъул гӀумру» (Картлис Цховреба) бугеб. Гьеб мажмугӀ, дагь-дагьккун цӀолеб, щун буго кодобе гӀемерал сияхӀазда. Бищун некӀсиял руго XIII гӀасруялъул ва кодобе щвараб XIV гӀасруялъул мажмугӀ.
XII–XIII гӀасрабазда гьарун руго гуржи адабияталъул лъикӀа-лъикӀал гӀарасал. Рехсезе ккола Давид Агмашенебелил «Тавбуяб къанун». Гьеб гимнография буго борхатаб поэзиялъул цӀакъаб мисал, жиб жанибжоялъул гъварилъиялъун ва жиндир гьунарияб формаялдалъун тӀокӀборчӀараб. Гьениб Давидица тавбу гьабулеб буго жиндирго мунагьаздаса, амма гьесул ургъел гьабиялъ ва тавбуялъ босулеб буго тӀолго гӀадамазулаб гьаракьхин.
Кодобе щун буго гьединго цо чанго ямбикияб шигӀру,  I Деметреца  (монахлъиялда — Дамиане) хъварал, гьезул бищун машгьураблъун лӀугьун буго  Илагь-гьабралде хъвараб ямб «Шен хар венахи» («Мун, цӀолболаб гъаву»).
Хириясул ГӀалибек
Хириясул ГІалибег (1805–5 июл, 1839) — аваразул рагъул цевехъан, Имам Шамилил наиб ва гьесдаса цере рукІарал кІиявго имамасул цадахъчи, Аваристаналъул наиб.
Гуржи адабият
Борхатаб ва хадусеб гьоркьобгӀасрулъи, XI–XVI гӀасраби
Дунявияб адабияталъул лъикӀаб гӀарас буго «Амирандареджаниани» роман, Мосе Хонелица хъвараб. Гьелда бицунеб буго Амиранил ва гьесул гьудулзабазул бахӀарчиял ишазул (Амиранил цадахъчи, херав Саварсамисдзеца жиндирго ва Амиранил хӀакъалъулӀ гьиндустаналъулав пача Абесаломуе хабар бициналда гӀуцӀун буго асаралъул сюжет). Гьеб прозаикияб багьадураб эпосалъулӀ хьухьун руго мифологиял ва маргьадулал мотивал, амма гьебго заманалда гьелде риххизарун руго гуржи жамгӀияталъул рухӀаниялги хьвада-чӀвадиялъул идеала, гьелъул кьучӀал ва гӀадатал. «Амирандареджаниани» машгьураб букӀиналъе далиллъун буго Сванетиялда килисабазул цоялъул къадал къачӀан рахъун руго (хадур, XIV–XV гӀасрабазда) гьеб асаралдаса сценабаз.
Хириясул ГӀалибек
Лъимерлъи ва гІолохъанлъи
ГІалибек гьавуна 1805 соналъ рагъухъабазул хъизаналда, Аваристаналъул тахшагьаралда. Гьесул эмен Хириясулав ва кІудияв эмен Чупан рукІана КІудияв ГІумаханил ханлъиялъул заманалда Аваристаналъул аскаразул церехъабилъун. Рагъ хІалуцинегІан ГІалибег хІалтІулев вукІана ГІочІло росдал къадилъун, хадув гьев тІамуна Рихьуни росдал къадилъун. Кавказалда эркенлъи цІуниялъул рагъ байбихьидал, ГІалибекица цин ккуна ГъазимухІамадил рахъ, гьев хведал, ХІамзат-бекил рахъги. 1834 соналъ Шамил имамлъун вищидал, ГІалибег Шамилица тІамуна хунздерил наиблъун ва гьесда тІадкъана цо хунздерил боялъе бетІерлъи гьаби.
Гуржи адабият
Борхатаб ва хадусеб гьоркьобгӀасрулъи, XI–XVI гӀасраби
КӀвар бугеб адабияталъулаб гӀарас буго Чахрухадзел «Тамариани» Иоанэ Шавтелил «ГӀабдул Мессия («ГӀабдул МасихӀ» гӀараб мацӀалдаса «КӀристил лагъ»).
«Тамариани»-ялда рец-бакъ гьабулеб буго воздаётся хвала личным качествам  Тамара пачаялъул жиндирго хасиятазе, гьелъул рухӀанияб рацӀцӀалъиялъе, берцинаб сипат-куцалъе, пачалихъалъул хъулухъчӀужуялъулаб гӀакълуялъе ва махщелалъе. Тамариегун цадахъ, авторас рецц-бакъ гьабулеб буго Давида Сосланиеги Георгий-Лашиеги.
«ГӀабдул-Мессия»-лда кочӀолӀ реццулел руго Давида Сосланил ва Тамар пачаялъул ишал.
XII гӀасруялда гуржи мацӀалде таржама гьабун буго «Висрамиани» риваят, жиндир аслуялда буго XI гӀасруялъул парс риваят «Вис о Рамини» риваят, Висил и Раминал рокьул хӀакъалъулӀ бугеб.
Гуржи адабияталъул тӀогь буго Шота Руставелил «ЦӀиркъил тӀом ретӀарав багьадур» поэма. Шота Руставели вукӀана месхет Руставиялдаса. Тамарал пачалъиялда гьеа цо заманалъ вукӀана мечурчлетухуцеса абураб хъулухъалда (пачалихъалъул хазиначи). ГӀумрудал ахирисел сонал Шота Руставелица рана Къуддусалъул Хъанчалъулаб монастералда. Гьесул кумекалдалъун монастералъе реконструкция гьабуна, къадада рахъана суратал. Гьенибго, цояб къадада, цӀунун хутӀун буго гьесул суратги.
XVII–XVIII гӀасраби
Парсадан Горгиджанидзел тарихияб хӀалтӀиялъулӀ (XVII гӀасру) бищун кӀудияб интерес буго авторас цадахъзаманчияс хӏисабалда сипат-сурат гьабураб заманалъул период 1636-лдаса 1696 соналде щвезегӀан. Сехниа Чхеидзе вукӀана автор Гуржистаналъул тарихалъул, жинца 1739 соналде щвезегӀан лӀугьа-бахъинал гъорлӀе рачарал. Оман Херхеулидзеца хъвана принадлежит история царствования II ГьерекӀлиил пачалъиялъул тарих, 1780 соналде жиб щвезабураб.
Гуржистаналъул тарих, гӀелмиял методалги хӀалтӀизарун, данде бакӀариялъе тӀоцебе хӀалбихьун буго машгьурав тарихчи, географчи Вахтанг пачаясул вас Вахшутил капиталияб хӀалтӀиялъулӀ. ТӀубан хъван бахъун буго гьеб 1745 соналъ.
Машгьурал авторал
Гуржи мацӀалда асарал хъвалел рукӀарал машгьурал авторазул бищун кӀвар бугел ккола:
Хириясул ГӀалибек
АхІулгохІ
ГІалибекица бахІарчилъи бихьизабуна генерал Фезил Авар экспедициялда, гьесул рагъухъабаз нахъчІвана гІурусазул Аргъвани тІаде кІанцІи, гІахьаллъи гьабуна ГІашилтІа рукІарал рагъазулъ.
Наибасул ахирисеб рагъ
1839 соналъ Шамил сверун ккун вукІана АхІулгохІда. ГІалибек тун вукІана Сурхайил си цІуние. Гьеб букІана рагъулъ аслияб щулалъи, щай абуни гьеб букІана бищун борхатаб бакІалда. Гьелъ, АхІулгохІ цІунулезда кІолеб букІана гІурусазул аскарал ругелщинал бакІазде тІаде гулла базе.
29 июналъ, сагІат ичІгоялда, Апшерон ва Кураялъул полказул батальонал лъабабго рахъалъ тІаде къана ва байбихьана си бахъизе. МагІарулаз гьезул кьаби нахъчІвана, гІурус боял нахъе къана ва байбихьана сиялде гІарадабазул гулла базе. Гьениб гуллица ГІалибегил гъеж тІезабуна, амма, гьелъухъ балагьичІого, гьев вагъулев вукІана.
ГІалибек щварал ругънадасан хола 5 июлалъ, кІиго къоялдасан бахъула Сурхайил си, гьеб цунун рукІаралщинал топханадул гуллида гъоркь хун хадуб. Гьеб щулалъи бахъиялъ тІолго рагъалъул ахир баян гьабула, жеги лъабгогІанасеб моцІидасан АхІулгохІги бахъула (22 август, 1839 сон). Гьенивго, си цІунун рукІаразда цадахъ вукъула ГІалибегги.
Набоков, Владимир Владимирович
Влади́мир Влади́мирович Набо́ков (тӀокӀцӀар Влади́мир Си́рин; 22 апрел 1899 сон, Санкт-Петербург — 2 июл 1977, Монтрё) — гӀурус ва американав хъвадарухъан, шагӀир, таржамачи, литературовед ва энтомолог. Микьго нухалъ адабияталъул Нобелил премиялъе номинациялда рехсон вукӀана (1963; 1964; 1965; 1966; 1968; 1969; 1970; 1971).
Ракьалъул рахъалъан чӀахӀиял пачалихъазул сияхӀ
Ракьалъул гӀеблъи борцун пачалихъазул ва пачалихъиял территориязул сияхӀ.
Набоков, Владимир Владимирович
Сиясатчи Владимир Набоковасул вас.
Ракьалъул рахъалъан чӀахӀиял пачалихъазул сияхӀ
ЦМГӀаялда гӀахьалал пачалихъазул сияхӀ
В данный список включены данные по государствам — членам ООН (без учёта заморских владений и территорий, так как они находятся за пределами континента расположения бывшей метрополии и/или не имеют с ней общей границы). В списке также приведены места этих государств по площади в частях света. Из признанных ООН стран членами ООН не являются Ватикан и Государство Палестина, имеющие статус страны-наблюдателя при ООН.
Набоков, Владимир Владимирович
Биография
Владимир Набоков гьавуна бечедаб дворяназул хъизаналда 22 апрелалъ 1899 соналъ Санкт-Петербургалда.
Эмен — Владимир Дмитриевич Набоков (1869—1922), юрист, машгьурав сиясатчи. Эбел — Елена Ивановна (яги Рукавишникова; 1876—1939). Владимирил рукӀана кӀиго вац ва кӀиго яц.
Ракьалъул рахъалъан чӀахӀиял пачалихъазул сияхӀ
Полный список государств и территорий
В ниже приведённый список включены фактические данные по государствам, владениям и территориям, включая непризнанные государства и самоуправляемые территории.
Список государств с зависимыми территориями (владениями)
Ниже приведён список государств по площади, включая их владения (территории, ассоциированные государственные образования). Площади даны с учётом внутренних вод (озёра, водохранилища, реки).
Леонардо да Винчи
Леона́рдо ди сер Пие́ро да Ви́нчи (Leonardo di ser Piero da Vinci ; 15 април 1452, Анкиано росу, Винчи шагьаралда гӀагарлъухъ, Флорентиялда аскӀоб — 2 май 1519, Кло-Люсе хъала, Амбвазалда аскӀ, Турен, Парансия) — Борхатаб Ренессансалъул итал полимат, жив вукӀарав жигарав суратчилъун, инжинерлъун, гӀалимчилъун, теористлъун, скулпторлъун ва архитекторлъун. ТӀоцебе гьесул цӀар сурат бахъиялда бугеб махщалица машгьур гьабуниги, гьев гьединго машгьурлъана жидеда жанир батӀи-батӀиял дисциплинабазул, анатомия, астрономия, ботаника, картография, рахъарул гьунарлъиялъул ва пелеонтология гъорлӀе рачун, сураталги баяналда ругел гьесул хъвай-хъвагӀаяздалъунги. Леонардо рикӀкӀуна генийлъун, жинца Ренессансалъул гьуманистияб идеал борхарав, ва гьесул гӀаммал хӀалтӀабаз гьабуна гьесулго заманчи Микеланджелол рателалде данде кквезе бегьулеб кӀудияб асар суратчагӀазул хадусеб гӀелалъул хӀалтӀабазеги.
ЛъикӀавго нотариусил ва гӀодегӀанаб классалъул чӀужуялъул вас, ригьиналда гурев гьавурав Винчиялда яги гьелда гӀагарлъухъ, Леонардое лъай щвана Флорентиялда итал суратчи ва скулптор Андреа дел Веррокиода цебе. Гьес жиндирго кариера байбихьна гьебго шагьаралда, амма хадум гӀемераб мех бана Людовико Сфорцае хъулухъ гьабулаго Миланалда. Хадув гьев цӀидасанги хӀалтӀана Флорентиялда ва Миланалда, ва гьединго дагьаб мехалъ Румалда, гьесул хадурчагӀиги, цӀалдохъабиги рукӀана цӀикӀкӀунел. I Франсваца ахӀун, гьес ахирисеб лъабго сон бана Парансиялда, ва хвана гьенивго 1519 соналъ.
ГӀамугьариб
ГӀамугьариб — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
Леонардо да Винчи
Гьави
Леонардо да Винчи, жинда цӀарурав Леонардо ди сер Пиеро да Винчи (Винчиялдаса Пиерол вас Леонардо), гьавуна 1452 соналъул 15 априлалда, Тусканиялъул Винчи шагьаралда яги гьелда гӀагарлъухъ, Флорентиялдаса 20 миллалъ рикӀкӀад.
ГӀамугьариб
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 9 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Леонардо да Винчи
Баянкьелал
ГӀаммал
Цитатионал
Цересел
Гьанжесел
Гьанжесел
ТӀахьал
ТӀадеги цӀалиялъе
Ралагье ва  гӀатӀидал библиографиязе
External links
Category;XV гӀасрудал итал гӀалимчӀагӀи
Category;XVI гӀасрудал итал гӀалимчӀагӀи
Хъв
Хъв, Хъв — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф.
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула гъугъаб увулярияб аффрикаталъул лабиаллъараб вариант.
Къв
Къв, къв — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф.
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула увулярияб абруптивияб аффрикаталъул лабиаллъараб вариант.
Къв ккола авар мацӀалда бищун гӀемер дандчӀвалел триграфазул цояб: къвакӀараб, къверъ, къваридаб ва ц.
Кьв
Кьв, кьв — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф.
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула альвеолярияб латералияб абруптивияб аффрикаталъул лабиаллъараб вариант.
Ххв
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула халалъараб гъугъаб увулярияб фрикативалъул лабиаллъараб вариант.
ДандчӀвала дагьалго рагӀабазулӀ: ххвел, ххвенехх. ГӀемерисеб бакӀалда хисула хв диграфалдалъун.
Ахалсихъ
Ахалсихъ, Ахалцихье (ახალციხე, рагІиккунго "цІияб хъала"; цебе букІараб Ломсия, ლომსია) Гуржистаналъул жанубиябгин бакътІерхьул Самцхе–Джавахети вилаяталда (мхаре) бугеб гьитІинаб шагьар, гьеб вилаяталъулги Ахалсихъ муниципалитеталъулги административияб марказ.
Гьелъул чІелбакІ буго гьитІинаб Поцхови гІоралъул (Кор гІурул гІаркьел) кІиябго рагІалда, гьелъ шагьар бикьула кІиго бутІаялде: басрияб шагьар шималияб рахъалда ва цІияб шагьар жанубалда. Шагьаралъул басрияб рахъалда буго IX гІасруялъ бараб ва гьанже глобалияб реконструкцион гьабураб Ахалсихъ хъала (РабатІ). Шагьаралда буго театр. Шагьаралдаса 28 км-ялъ добегІан буго Абастумани курорт. РабатІ хъалаялдаса рикІкІад гьечІого буго тІабигІияб термалияб лълъел ицц.
Халкъ
XVIII гІасруялъул 70-лел соназда Джавахетиве щварав герман сапарчи Иоганн Антон Гюльденштедтица рехсолеб буго Ахалсихъ ва цогидал мадугьалихъал бакІазда «…гІумру гьабун руго гуржиял, жал жидерго мацІалда жеги кІалъалел рукІаниги, турказул кверщаликь рукІиналъ насранияб диналдаса руссун бусурбабилъун рахъарал»—илан абун. БЕЭР-алда рекъон 1891 соналъ халкъалъул къадар букІун буго 13 265 чи. Россиялъул империялъул 1897 соналъул тІолго халкъалъул къадар хъваялъул баназда рекъон Ахалсихъ гІумру гьабун вукІун вуго 15 357 чи (хъвай-цІали бугел — 6 097 чи яги 39,7 %). Гьезул, чи.:
Шагьаралъул халкъалъул къадар 2016 соналъул январалда букІана 14 000 чи, 2014 соналъул январалда — 20 000 чи , 2002 соналда — 18 500 чи , 1989 соналъул январалда — 24 570 чи.
Тарих
Шагьар тІоцебесеб нухалъ рехсон буго XII гІасруялъул тариххъваязда. Гьеб заманалъ буго шагьаралъе кьучІ лъун Гуржистаналъул парччахІлъиялда. XII–XIII гІасрабазда гьениб букІана Ахалцихели рукъалъул Самцхе (Саатбаго) таватлъиялъул бутІрузул (атабегал) резиденция. XIV гІасруялдаса XVI гІасруялъул 80-лел соназде щвезегІан Ахалсихъ букІана Месхети вилаяталъул маданияталъул, сиясаталъул ва экономикаялъул центерлъун ва Джакъели тухум-кьибилалъул атабегазул резиденциялъун.
1828–1829 соналъул гІурус-турк рагъул заманалъ, 1828 соналъул августалда Ахасихъалъул къадазукь лІугьана рагъ 9-азараб генерал И. Ф. Паскевичил ва Киос-МухІаммад-пашал гІаммаб бетІерлъиялда гъоркь бугеб 30-азараб турк аскаразда гьоркьоб. Турказул аскар къезаруна ва гьел нахъекъана, гьелдаса хадуб гІурус аскаралъ кверде босана хъала. 1829 соналъ хІалбихьана хъала бахъизе. Генерал Бебутовасул нухмалъиялда гъоркь Ахалсихъ хъала цІуни халатбахъана 2829 соналъул 20 фебруаралдаса 4 марталде щвезегІан. ТІоцебесеб гьужум нахъчІвайдал, гарнизоналъ щулалъи ккуна жеги 12 къоялъги, гьелдса хадуб тІаде гІунтІана кумек, жинца туркал нахъе къазе тІамураб. 1829 соналъ Адрианополалъул къотІи-къаялда рекъон, шагьар щвана Россиялъул империялъе; цин гьеб букІана Кутаиси губерниялда, хадуб Туплис губерниялда гъорлІ
Археология
Ахалсихъалда ва Аспиндзаялда гьоркьоб бугеб борхатаб мугІрулаб бакІ буго батІи-батІиял бакІазда, борхалъиязда ва топографиялда ругел батІи-батІиял археологиял объектазул дандегьаби. Гьелъ гъорлІе бачуна Кор гІоралъул аллювиалияю гІурумухъ ва кинабниги нух рорхатал гІурабазде.
ГӀенсеруда
ГӀенсеруда — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 9 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
ГӀобонуб
ГӀобонуб — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 10 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ТӀв
ТӀв, тӀв — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф.
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула альвеолярияб абруптивалъул лабиаллъараб вариант.
ТӀв буго къанагӀатаб триграф, дандчӀвала тӀвапи, тӀваркъи ва гьел рагӀабазул сигъабазулӀ.
Антомасия
Антономаси́я (от ἀντονομασία — переименование) яги ЦІархис— щиб букІаниги жоялъул хаслъиялдалъун, ай хаслъиги бихьизабун яги цогиялдехун бугеб бухьенги бихьизабун, цІар хиси. Гьебго шигІрияб тропалъул батІияб къагІидаялда цІар, латиналдаса бачІараб, — прономина́ция (pronominatio).
Хьв
Хьв, хьв — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф.
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула гъугъаб велярияб фрикативалъул лабиаллъараб вариант.
Хьв буго авар мацӀалда гӀезегӀан дандчӀвалеб триграф. ХӀалтӀизабула хьвадизе, хьвани ва цогидал рагӀабазулӀги.
ГӀумайласулазда
ГӀумайласулазда — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 11 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Кукер
Кукер — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 13 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ЦӀв
ЦӀв, цӀв — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф.
Фонетика ва хӀалтӀизаби
ДандчӀвала къанагӀат: цӀва, цӀвакараб рагӀабазулӀ ва гьезул сигъабазулӀ.
Рахьдал мацӀалъул къо
Халкъаздагьоркьо́себ ра́хьдал ма́цӀалъул къо́  — гІуцІана ЮНЕСКОялъул Генералияб конференциялъул 30-абилеб сессиялда, 1999 соналъул ноябралъ ва 2000 соналдаса бахъун санайил 21 февралалъ кІодо гьабула рахьдал мацІал цІуниялъе ва маданияталъул мультикультурализм цІцІикІкІине.
ЮНЕСКОялъул оценкабизда реъон, 6000 дунялалъул мацІазул бащалъи тІагІиналъул хІинкъи бугел руго. 2009 соналъ ЮНЕСКОялъ 136 Россиялъул территориялда бугеб мацІ тІагІиналъул хІинкъи бугеблъун рикІкІана.
Рахьдал мацӀалъул къо Россиялда
Дагъистаналда санайил 21 февралалъ Авартеатралда тӀоритӀула мероприятиял рахьдал Авар мацӀ кӀодо гьабизе. МагІарул Миллиябгун Маданияб Автономиялъул хIаракаталдалъун исана микьабилеб нухалдаги 22 февралалда МахIачхъалаялъул ЦIадаса ХIамзатил цIаралда бугеб Авар музыкалиябгун драматическияб театралда тIобитIана авар мацIалъул фестиваль. Щибаб соналъ гIадин Авар театралъул жанахI цIун букIана батIи-батIиял мухъаздаса ва шагьараздаса рачIарал магIарулазул ва гьединго цогидал миллатазул вакилзабазул.
Суракъат I
Суракъат I — аваразул нуцал, жив, цо-цо баяназда рекъон, XI гІасруялда, цогидал баяназда, XII яги XIII гІасруялда яги XIII гӀасруялда вукІарав. Нуцал Саратанил вас.
Суракъатие мукІурал ва магъало кьолел рукІана Черкесалъа бахъараб Шамаха шагьаралде щвезегІан ругел киналго халкъал.
Тухум-кьибил
"Нахчу къавмалъул тариххъвай" абураб щаклъи бугеб иццалда рекъон, Суракъат I вукІана васлъун Сиртание, Аулханил васасул вас, ва хадуб умумул рехсон руго: ГІумахан, Прусс-шагь, Бакир, Намруд, Байяр, Парид, Тагьмаз, Саит, ГІамир (ахирисев рехсон вуго пиргІанил вас вукІанин). Суракъат вукІун вуго жив Кара-Хайдакъалдаса вачІарав Аргун абулев бусурбанав чиясул гьудуллъун. Кара-Хайдакъалда гьеб заманалъ имамлъун лъугьун вуго Шайх АхІмад, гьениве ГІабдуллагьида ва Абу-Муслимида цадахъ вачІарав. Гьел киналго рукІуна къурайшияллъун. Гьез яргъидалъун тІибитІизабула Ислам Кара-Хайдакъалдаса бахъараб Чири-Юрталде щвезегІан. ГІемер заман иналде Шайх АхІмад ва ГІабдуллагь чІвала ва хутІула цохІо Абу-Муслим, гьев аскарги бачун Хунзахъ вугев I Суракъатиде данде вахъуна.
Суракъат абулеб цІар буго гІарабазул. Гьеб цІар авараз хІалтІизабиялъ нугІлъи гьабулеб буго аваразулгин насраниял ва гІарабгин бусурбабазул бутІрузда гьоркьор рукІарал хурханазе. Суракъадил гІумруялъул къо-моцІазул суал жеги тІубан рагІалде бахъинабун гьечІо. Руго батІи-батІиял пикраби, жал аслияб къагІидаялъ гІараб мацІалда ругел бакІалъул иццазул баяназда мугъ чІван ругел. ГІемерисел мусанипаз абулеб буго Суракъат вукІанин XI гІасруялъул ахиралда — XII гІасруялъул байбихьуда абун.
Айтберилазул МухІмадил Тимурида рекъон, Суракъат вукІун вуго Исламалда цебесев Аваристналъул ахирисев нуцаллъун, ва гьесул ханлъиялъул заман XI гІасруялъул ахиралде кколеб буго.
ГІумрухъвай
Бакихановасда рекъон, Абу Муслив вукІун вуго гьижрияб V гІасруялда, ай 1009 ва 1107 соназда гьоркьоб заман. XI–XII гІасрабазул иццазда рекъон лъалеб буго: Ширваналдаса бусурбабаз насранияб букІараб Гъумекиб кверде босун буго XI гІасруялъул кІиабилеб бащалъиялъул байбихьуда (Фарибурзиде хъварал шигІрабазул цоялда буго гьадинал мухъал: «Нужер аскаралъул цо къокъаялъ гьабичІищ чабхъен ва тохлъукьего босичиІищ кверде Гъумекиб?»), гьелъул гІадамаз Ислам босун буго XI гІасруялъул ахирисел соназда. Гьел далилаз кьолеб буго аслу Суракъатица Аваристаналда нуцаллъи гьабулеб букІанин XI гІасруялъул ахиралда абун рикІкІиналъе. Аргъвани росдал хІакъалъулъ биценалъул гІаммаб информациялда рекъон, Суракъатица нуцаллъи гьабулеб букІун буго 1038/39 ва 1247/48 соназда гьоркьоб. Хунзахъ тІалъиялде бусурбаби рачІиналъе къо-моцІ кьей гьабизе бегьула XI–XII гІасрабаздалъун. Гьанибго рехсезе ккола: Хунзахъ батана кІиги гамачІ тІад гІараб хъвай-хъвагІаялги ругеб, гьел хъван ругеб хІатІалда рекъон, гьел рикІкІине бегьула XI–XII гІасрабазда гьарураллъун.
Суракъат нуцаллъиялъул заманалда гІуцІана тах ирсалъе кьеялъул тартиб, жинда рекъон Суракъатил ирсалъул варисзабазе гурони ихтияр букІинчІеб Аваристаналъул тахида рукІине.
Суракъатил рагІият букІана насранияб ва жугьутІ дин ккурал, хъанчие лагълъи гьабулел. Нуцал рикІкІунаан цІакъ къуватав, рагІи билъарав Дагъистаналъул бетІерлъун. Авар нуцаласул кверщаликь рукІана Шамахалдаса бахъараб Кабардаялде щвезегІан ругел киналниги халкъал, тушал ва чачанал. Императорасулаб географияб жамагІаталъул хъвай-хъвагІаялда рекъон, Суракъатица «хІакимлъи гьабулаан Шамахалдаса бахъараб Кабардаялъул гІорхъоде щвезеган ругел халкъазе, чачанал ва тушисел абуни рукІана гьесул рагІиятчагІилъун».
МухІамадшафигІ аш-Ширваниясда рекъон, Суракъатиц хІакимлъи гьабулаан «Авар улкаялда» бугеб «ТІанус» абураб шагьаралда, «ва гьеб — жиндир гучалдалъун Дагъистаналъул бищун къуватал шагьарабаздаса цояб, божунгутІиялъул ицц — вукІана божи гьечІев къуватав залим, "къадарав, ццидаллъи, зулму, ва талихІ къосин тІибитІизавулев, жинда Суракъат–илан абулев, жиндир титулги нусал бугев — гьеб буго гьезул гІадат гьединаб тІокІцІар кьезе ва гьедин жидерго бетІерасда аби, — Сиртанил вас". Гьебго иццалъул информациялда рекъон, Сариралъул хазинаялде бачІунеб букІун буго магъало «Дагъистаналъул киналниги гІадамаз, Черкессалъа бахъарб Шамах шагьаралде щвезегІан ругез» кьолеб. Гьеб Шамаха шагьар буго Ширваналда, гьанжесеб Азарбижаналде гъорлъе кколеб.
Къажаразул XIX гІасруялъул гІалимчи ГІаббас-Кули-агъа Бакихановас хъвалеб буго: ''«ТІануси шагьаралда, Аваристаналъул некІсияб тахшагьарлъун кколеб, вукІана гучав ва кьварарав амир, жинда Суракъайилан абулев. Гьев Суракъаца, Шамахалъул гІорхъодаса бахъараб черкессазул в чачаназул ракьалде щвезегІан ракьазда кверщел букІиндал, магъало бакІарулаан гІарцудалъун, боцІи-панзалдалъун, къайиялдалъун, чадидалъун, пихъаздалъун ва хІатта гІанкІудал ханаздалъун. Хадуб: «Аслияб магъало букІана: санайил щибаб хъизаналъ кьезе кколаан гІарцул лъабго диргьам яги гьелда бащадаб къимат меседалъул ва цо-цо бищун хІалтІизабулеб чадил роцен; щибав базарганасда тІад лъун букІана дарай ххамалъул кІиго жо ва кІиго кагътил; щибаб ахалдаса бакъвараб цІибилалъул цо-цо хъап. Гьеб гуребги, щибав чи чІварав чияс кьезее кколаан нусго чахъу, цІогьорс ва гьесда релълъарав такъсирчияс абуни — цо-цо оц. Щибаб росдаца, цияв нуцаласда баркулаго, кьолаан щуго царал цІоко — цо чІегІераб ва щуго тІогьилаб, ва щуго куй; нуцал хвараб мехалъ — цо чу, нуцаласул рокъоб щибаб бертадуе абуни — цо оц ва кІиго куй».''
Аль-Гъанам гІор (гІарабалдаса "Чахъазул гІор"), жиб Аваристан къотІун чвахулеб ва кІудияб, хасало цІвер чІвалеб ва Аль-Хазар ралъдалІе чвахулеб, В. Ф. Минорскияс релълъинабун рикІунеб буго Сулахъ гІорлъун. Сулахъ букІана авар пачалихъалъул жанисеб лълъел артериялъун. МугІруздаса каспиялъухъаб гІатІилъиялде къватІибе бачІунеб бакІалда букІана шималияб тахшагьар — некІсияб Гелбахъ шагьар. Гьеб букІана улкаялъул тІоцебесеб форпостлъун, гьениса авар пачалихъалъул кверщел тІибитІулеб букІана шималиял ритІелазде, жидер кІудияб бутІаялда аваразул кулал рукІарал, гьединго гьеб шагьар букІана къватІисел тушбабазул гьужум тІоцебе тІаде кколеблъун. Гьедин, гІарабаз цин къезавуна нуцаласул вац Кагьру, жиндир резиденция Гелбахъ букІарава, ва хадур гьениса рачІана Хунзахъе.
Суракъатил чІчІей бегеб бакІ букІана Сариралъулго букараб тахшагьаралда, Хунзахъ, гуреб, ТІануси"; "Хунзахъ-наме"–ялда гьелъие гІиллалъун бихьизабун буго ТІануси Хунзахъ тІалъиялъул бищун щвезе захІматаб чІчІй бугеб бакІ букІин, Суракъат гьенив гІарабаздаса вахчун вукІун вуго. Абизе бажарула: нуцалзабаздаги тахшагьаралъул гІадамаздаги гьоркьоб дандеккунгутІи букІун буго IX гІасрулдасаго; гьелъие хъвалса нугІли гьабула нуцал Хунзахъ жанив гурев, ГІакаро магІарда букІаравб хъалаялъув гІумру гьабун вукІиналъ. Хундерилгун дандеги ккечІого, Суракъат жиндирго рагъухъабиги, церетелзабиги гъаравашалги рачун вахъана щвезе захІматаб ТІанусиве, жиндир гІухьбузе кутакалда кІвар букІараб Терекалъулги Сулахъалъул гІодоблъиялде нухалда тІад контроль букІараб.
ГІарабаз Суракъат рикІунаан Исламалъул тушманлъун ва гьесде данде зенаб рагъ гьабулеб букІанаАваристан кверде бостзе абун. Хъвай-хъвагІабазда рехсон буго гьединго: «Аварал гьеб мехалъго рукІана, гьанжего гІадин мугІрулаб Дагъистаналда бищун тІоцебесеб, цебехъанлъи жиндихъ бугеб халкълъун, ва гьез гІарабазде бидулаб в халатаб данде чІей гьбуна». Суракъатилгун рагъ байбихьула шайх АхІмадица. Цо рагъулъ Суракъатил бо къола ва гье нахъекъала ТІанусиве. Шайх АхІмадица жиндирго муридзаби ГІабдуллагун ва Абу-Муслимгун Хунзахъ чІунтизабула, цо иццалда рехсохъе: «хвалие кьола гьесул рагъухъаби цадахъчагІигун, асир гьарула гьезул руччаби ва лъимал, талавур гьабула кинабго гьезул хазина, киналго гІдамазда босизабула Ислам...». Суракъат хъизангун цадахъ лъутизе ккола Тушалъ ругел жиндирго ракьазде.
ГІумрудал ахиралда Суракъатица жиндирго богун пачалихъалда хІакимлъи бахъула. Гьеб заманалде шайх АхІмад хун вуІуна, гьев вукъула Хунзахъ. Амма гІемераб зманал нуцаллъи кквезе Сураъктида кІоларо: Абу-Муслим цІидасан тІаде кІанцІула Суракъатиде ва гьев нахъе гъола. Суракъат холе гьелдаса хадув.
Абу-Муслимица Суракъат чІвала, бахъула гьесул кинабниги хазина, гьединго бухІула гьесул си, хараблъизабула Суракъатил киналниги ракьал ва живго чІола гІумру гьабун Аваралда, тІолго Дагъистаналъул ва щибав бусурманасул имам хІисабалда. Гьев лъугьуна авар нуцалчилъун.
Абу-Мусли хведал, Хунзахъ шагьар цІидасан тІадбуссуна Суракъатил ирсилазухъе. Суракъатил тухум гІемерлъула ва нуцаллъи гьезул цоясухъа цогидасухъ ирсалъе кьолеб букІуна. Гьединлъидал киналго Хунзахъ нуцалзаби ккола Суракъатил наслуялъул чагІилъун. Кинабниги Дагъистан хутІула гьезул кверщаликь. Гьеб лъугьана Гьижралъул 645 соналъ.
Дадулазда
Дадулазда — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 12 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Рустави
Рустави (რუსთავი ) — Гуржистаналъул жанубиябгин бакъбаккуда, Квемо-Картли вилаяталда, тахшагьар Туплисалда 25 км-ялъ рикІкІад бугеб шагьар. Гуржистаналъул бищун некІсиял шагьаразул цояб. Гьелъул халкъалъул къадар буго 125 103 чи (2014 сон).
Халкъ
2020 соналъул 1 январалде бугеб хІалалда, шагьаралда ва муниципалитеталда гІумру гьабун бугезул къадар ккана 128 680 чи, 2014 соналъул 1 январалда — 122 900 чи, 2005 соналъул 1 янаваралда — 115 500 чи.
Цебесеб тарих
Руставиялъе кьучІ лъун буго ракІалда гьечІеб заманалъго. XI гІасруялда вукІарав гуржиязул тарихчи Леонти Мровелица жиндирго Гуржи хроникаби абураб хІалтІиялда шагьаралъе кьучІ лъей хурхинабулеб буго Картлосида, гуржиязул кІудияв эмен, жиндир лълъудбуз Коралъул гІурумухъалда Бостан-Калаки (рагІиккун таржама: "ахазул шагьар") абураб шагьар барав. Гьевго тарихчияс, жив "ПарччахІзабазул гІумру" абураб асаралда тІад хІалтІулев вукІарав, рехсолеб буго Рустави Александ Мекедониясде дандечІарал хъулбузда гьоркьоб, амма чІезабун буго Александ киданиги Ибериялде тІаде кІанцІун вукІинчІолъи. Рустави рехсон буго Уплисцихъ (Уплисцихе), Урбиниси, Мцхета ва Саркинети гІадал некІсиял шагьаразда цадахъ. Абизе бегьула,Рустави шагьар хІисабалда нилІеде щвелалде IV–V гІасрабаздаго букІанилан. Кверзулхъваяз гуребги, Рустави хъалаялъул археологиял рухъа-хъваязги нугІлъи гьабула Рустави Ибериялъул кІвар бугеб сиясияб ва административияб марказ букІараблъиялъе. VI гІасруялъул ахиралда Ибериялдаса Трдатица Руставиялда бана килиса ва канал.
Сиясат
Руставиялъул шагьаралъул мажлис (гуржи: რუსთავის საკრებულო) ккола Руставиялда бугеб вакилаб идара. Мажлис гьоркьоса къотІичІого ахІула сессиялде кодексалде тІадежубаял гьариялъул, коммуналиял ишазул, магъало бакІариялъул, шагьаралъул бюджетлъул, шагьаралъул хІукуматалда хадуб ххал кквеялъул гІадал суалазул ххал-шал гьабизе. Руставиялъул мажлисалде рищщиял гьарула щибаб ункъго соналдаса. Ахирисел рищиял рукІана 2021 соналъул октобералда.
Ивайлазда
Ивайлазда — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 12 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Дуче
Ду́че (Duce, ), латин мацІалъул dux («цевехъан») рагІудасан бачІараб — Миллияб фашистияб партиялъул бетІер Бенито Муссолинил букІараб титул. Титул гІуцІана 1925 соналъ; Муссолиние гьеб щвана, жиндаго хадуб Италиялъул хІакимзабазул шураялъул бетІерасул хъулухъги букІаго. Гьелдалъун гьесие рес щвана Италиялъул пачалихъалъул хІакъикъияв бетІерлъун вукІине, Виктор Эммануил III ханлъун вукІаниги. Хадуб титулалде тІаде жубана «Империялъе кьучІ лъурав» абун, жибги КІиабилеб Италиялъулги Эфиопиялъулги рагъулъ Италияги бергьинеги гьабун, гьелъул колониалияб пачалихъ Муссолиница бахъинабиялъе гІоло. Дуче титул хвезабуна 1943 соналъ, ханасул амруялдалъун Муссолини гьелдаса махІрум гьавун хадуб. Гьелъул бакІалда премьер-министрасул титул букІадахъин гьабуна, ва гьебги щвана Пьетро Бадольохъе
«Дуче» титул лъугьана кьучІаблъун фашистиял ва радикалиял миллиял партиязул церехъазул титулабазе (гьездаго гьоркьоб Фюрер титулги). 1943 соналъ, жиндирго пачалихъ къараблъун рикІкІинчІев Муссолиница, лъугьана «Италиялъул социалияб жумгьурияталъул Дуче»лъун.
БачІараб бакІ ва тарих
Гьанже заманалда Италиялъул сиясатчагІаз ва жигарчагІаз «Дуче» рагІул бакІалда хІалтІизабула «цевехъан» хІисабалда цогидал гьебго магІнаялъул рагІаби.
Тартиб
Муссолинида ракІалда букІана КІудияб фашистияб шураялъ гьесул ирсилавлъун вищщилин лъабго гьес рихьизарурал чагІазда гьоркьоса, ва вищарасул цІар ханасухъе тІасдикъ гьабизе битІилилан. 1940 соналдаса Муссолиница жиндирго бакІалде хІадурулев вукІун ватизе рес буго жиндирго дурц Галеаццо Чиано
ЧӀв
ЧӀв, чӀв — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб триграф.
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула патало-альвеолярияб абруптивияб аффрикаталъул лабиаллъараб вариант ва гьебго гьаракьалъул халалъараб вариант (фортис).
Авар мацӀалда чӀв триграфалъ бихьизабула халалъиялъул рахъалъ жидеда гьоркьою батӀалъи бугел цо фонемаялъул вариантал:
Цалада
Цалада — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Риидалил заман
Риидалил заман — риидалил мех щолеб мехалъ хӀалтӀизабулеб заман. ГӀадатияб къагӀидаялъ гӀемерисел бакӀазда сагӀат бачула хасалил заманалдаса 1 сагӀаталъ цебе. ГӀемерисел улкабазда заман буссинабула гьатӀанкъоялда цебесеб сордоялъ.
Гьединаб заман гӀемерисез хӀалтӀизабула электроэнергиялъул экономия гьабизе ва цогидал пачалихъазул замангун синхронизация лъугӀизе.
Риидалил заман хӀалтӀизабулел пачалихъал ва территориял
Информация бихьизабун буго 2021 соналъул цӀех-рехасул аслуялда — 62 пачалихъ ва 10 территория.
ЧӀчӀв
ЧӀчӀв, чӀчӀв — авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабулеб кириллияб пентаграф.
Фонетика ва хӀалтӀизаби
Бихьизабула халалъараб (фортис) патало-альвеолярияб абруптивияб аффрикаталъул лабиаллъараб вариант.
Авар мацӀалда чӀчӀв пентаграф дандчӀвала цо чӀчӀвад рагӀулӀ ва гьелъул сигъабазулӀ.
Цамла
Цамла — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 14 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Тарих
Росдада сверун ратарал исламалда цересел хабазе дата чӀезабун нилӀеде щвелалде VII гӀасруялдалъун. Гьеб заманалде ккола росулӀ ратарал мазгаралъул гьитӀинал гӀарасал, жал гьабсагӀат цӀунун ругел Дагъистаналъул миллияб музеялда.
1922 соналъ данде чӀей гьабураб Цамла росу биххизабуна болшевиказул цӀикӀкӀарал къуватаз. ЧӀаго ххутӀарал гӀадамал ине ккана гьанжесеб Къарахъе, гьанжесеб ЧӀарада мухъ. 1930-л соназ росу цӀидасан бана.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Шубада
Шубада — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 10 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
БацӀикъварихъ
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 8 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Ираналъул тарих
Ираналъул тарих бикьула кӀиго кӀудияб периодалда: исламалда цебесеб ва исламияб. Ираналъул жамгӀияталъул исламизациялъул хӀасилалда иранияб маданияб, жамгӀиятияб ва сиясияб структураби цӀакъ хисана. Амма ислам босун хадусаги цересел рухӀаниял гӀадатал тӀубанго тӀагӀичӀо ва цӀияб бижулеб исламалъул аслуялда гӀуцӀулеб маданияталда тӀад гӀураб асар гьабуна.
Чоноб
Чоноб — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
Ираналъул тарих
НекӀсихъваялъул период
НекӀсихъваялъул периодалъ Ираналъулъул ракьалда бищун къуватаб пачалихълъун букӀана Элам. Гьеб чанги багъана аскор рукӀарал пачалихъалгун, гьездаго гьоркьо шумеразда дандеги.
Чоноб
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 10 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Ираналъул тарих
Парсал ва исламалдацебесеб период
Жеги мухӀканго чӀезабун гьечӀо ираниял къавмал Цебесеб Азиялдаса Ираналда рачӀарал заман. ГӀага-шагарго гьеб букӀизе ккола 2000—1500 соналъ н. э. цебе.
Чоноб
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Ираналъул тарих
Сасаниял
226 соналъ Артабан рагъулъ чӀвана, ва «шагьиншагьасул» сарир Сасаниязухъ ккана.
Умавиял
Персиялъул тахшагьар — Истахр бахъун хадуб, 650) — тӀолго Персия ккана гӀарабазул кверщалихъ, ва гьенир гӀарабазул наибзабаца хӀукму гьабизе байбихьана.
Сасанилазул империя
Сасанилал яги Сасанилазул империя, официалго Ираниязул империя хӀисабалда лъалеб (гьоркь. парс: 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩 Ērānshahr/Эраншагьр), ва гьединго жинда ЦӀияб Парс империя–йилан тарихчагӀаз абулеб, — ахирисеб парс империялъулаб наслу бусурбабаз VII гӀасруялъул бащалъуда улка бахъилалде цебе букӀараб. Сасанилазул наслуялдаса цӀар бачӀараб гьеб пачалихъ букӀана ункънусго соналдаса цӀикӀкӀун заманалъ 224 соналдаса 651 соналде щвезегӀан, гьелъ гьебги ккола бищун гӀумру халатаб парс наслулъун. Сасанилазул империялъ хисана Парфиязул империя ва ираниял рукӀахъинаруна суперкъуватлъун хадусеб антиклъиялда, жиндирго мадугьалихъаб тушман Румалъугин-Бизантиялъул Империяялда цадахъ бищун кутакаб пачалихъ хӀисабалда. Сасанилазул империялъе кьучӀ лъуна I Ардаширица, гье вукӀана локалияв ираниязул бетӀер, жив хӀакимлъуде вачӀарав Парфия жанисел къацандиязги Румалъулгун рагъазги загӀиплъидал. Парфиялъул ахирисев шагьиншагь Артабанус IV 224 соналъ Гьормоздганалъул рагъулъ къезавидал, гьес кьучӀ лъуна Сасанилазул пачалихъалъе ва Ираналъул ракьалги гӀатӀид гьарун Гьахаманилазул империялъул ирс букӀахъинабизе ният гьабуна. Жиндир гӀатӀилъиялъул ва къуваталъул завалалде Сасанилазул империялъ гъорлӀе рачунаан тӀабанго гьанжесел Иран ва ГӀиракъ, ва тӀибитӀараб букӀана бакъбаккул Ракьдагьоркьобралъадлъиялдаса (Анатолияги Мисриги гъорлӀе бачун) Пакистаналде щвезегӀан, жанубияб ГӀарабистаналъул бутӀаялдаса Кавказалде ва Гьоркьохъеб Азиялде щвезегӀан.
Килиманджаро (магӀнаби)
Килиманджаро:
Аэродром
Аэродро́м (αέρος — гьава ва  — нух, къватI рагIабаздаса) ккола — ракьул яги лъел бутIа, жинда тIад гьавадул эркенаб бакІгун, рорженал гьаризе къваригIараб тIагIел-къайигун цадахъ бугеб, жинца рес кьолеб эхеде бахъин, рещтІин, роржунел объектал рачин, самолётал, вертолётал ва планёрал сукIизе ва гьезие хъулухъ гьабизе жиб бихьизабураб.
Аэродром хІадурун букІуна цо яги цІикІкІун эхеде бахъингун-гІодобе рещтІиналъул чІалаздасан.
Аэродром гІуцІун букІуна роржанхъиялъул авлахъалдасан ва гьавадулаб багъа-бачари билълъинабулеб комплексалдасан.
Аэродромазул халкъаздагьоркьосеб классификация
ИКАОялъул нухмалъи гьабулеб документалда рекъон, аэродромазул классификация тІобазабула кодалъул гІаламатазда рекъон.
кодалъул гІаламатал дандгьарун рукІуна кІиго элементалдасан. 1 элемент ккола номерлъун, роржанхъиялъул чІолоялда букIунеб, ва 2 элемент ккола хІарплъун, самолёталъул куркьбазул хьвагІиялда ва аслияб шассиялъул къватIисел бурдузда гьоркьоб бугеб манзилалда данде кколеб, гьаб хадусеб таблицаялда рекъон:
Мисал: Самолёт Ил-62М тІабигІияб рорженал гьаризе рес бугеб гьава-бакъалъул заманаяла, жиндир рорженалъул халалъи 3 280 метраялде бахунеб, куркьбузул хьвагIи 43,2 метраялде ва аслияб шассиялъул къватIисел бурдузда гьоркьоб бугеб манзил 8,0 метраялде бахунеб самолёт, данде ккола аэродромалъул классификациялда рекъон 4D-ялда.
Исландия
Исла́ндия (Ísland  — «цІорол улка») — чІинкІиллъиялъулаб пачалихъ, Северияб Европаялъул бакътІерхьуда ва Атлантикияб океаналъул северияб рахъалда (КІудабритІаниялдаса севергун-бакътІерхьуда) бугеб. Пачалихъалъул кинабниги ракь буго гьебго цІаралъул чІинкІиллъиялда (площаль 103 азар. км²) ва гьеб сверун ругел гІисинал чІинкІиллъабаздаги.
ГӀурала
ГӀурала — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 12 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГьитӀинаб ГӀурала
ГьитӀинаб ГӀурала — Дагъистаналъул Гъуниб мухъалда бугеб росу. Уна Кьогъоб росдал боялде гъорлӀе.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
Килиманджаро (мегӀер)
Килиманджаро — Африкаялъул бищун кӀудияб ва кьижараб стратовулкан, жибги Танзаниялъул шималиябгин бакбаккуда бугеб. Гьелъул буго лъабго вулканияб конус: Кибо, Мавензи, ва Шира. Гьеб ккола Африкаялъул бищун борхатаб ва жибго чӀараб ралъдал гьумералдаса бищун борхатаб мегӀерлъун: 5895 м ралъдал гьумералдаса ва гӀ-ш. 4900 м жиб бугеб Масаи тӀалъиялъул аххадаса.
МОК кодазул сияхӀ
ХОКалъул кодал — киналго миллиял олимпиял комитетазе (НОК яги МОК) ХОКалъ чӀезарурал лъабхӀарпиял аббревиатураби. Гьезул аслуялда росун руго ISO 3166-1 кодал, амма цо-цо мехалъ гьел данде кколаро.
ЗазилкӀкӀалахъ
География
Росу буго мухъалъул марказ Гъуниса 12 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун.
Демография
Ккола моноэтникияб авар росулъун.
ГӀадияб бегемот
ГӀадияб бегемо́т, яги гиппопота́м (Hippopótamus amphíbius), — малъкӀвикӀекьаб рахьхахулеб бегемотазул хъизаналдаса ва Hippopotamus тухумалдаса цохӀого хутӀараб вид. ГӀемерисеб заманаялъ лъелъ гӀумру гьабула, гьоркьо-гьоркьо къасе чанго сагӀаталъ квен цӀехезе ракьалда бачӀи малъичӀого.
Бегемоталъ мугьургоял хӀорахда гӀумру гьабула, амма цо-цо мехалъ ралъадалдаги бачӀун батула.
ЦӀар
Интересаб жо буго, гӀараб мацӀалда, ивриталдаги, сербхорват мацӀалдаги, ва гьединго чанго алман мацӀалъул диалектаздаги бегемоталда «нилалъул чу»-йин абула (فرس النهر, סוּס הַיְּאוֹר).
Гьелда хурхун Африкаялъул хӀакъалъулъ гӀемер тӀахьал хъварав ингилис хъвадарухъан Томас Майн Ридица гьадин абуна:
Авар нуцаллъи
Ава́р нуца́ллъи  яги авар ханлъи — XI–XIX гӀасрабазда Кавказалда букӀараб феодалияб пачалихъ. Жиндир заманалда Авар нуцаллъи букӀана Дагъистаналъул гурелги, цогидал ракьаздеги кверщел щвезабураб къуватаб пачалихълъун.
Гъодобери
Гъодобери — Росиялда ругел росабазда цӀар:
Авар нуцаллъи
Авар ханлъи гӀуцӀана Сарир пачалихъ биххун хадуб (XI гӀасру), гьелъул ирсилаб пачалихъ хӀисабалда. Жиндир байбихьуда Авар ханлъиялъул динлъун букӀана насранияб (гьединго росабалъ букӀана тӀибитӀун аваразул некӀсияб динги). Хадуб кьучӀаб динлъун лъугьана Ислам.
Авар ханлъи чияда бачӀеб пачалихълъун букӀана магъулазул заманалдаги, Тимурил заманалдаги. Авар ханлъи мукӀур гьабизе кӀвечӀо Надир-шагьидаги.
XVIII гӀасруялда Авар ханлъи лъугьана бакъбаккул Кавказалда бищщун къуватаб пачалихлъун; гьелъул кверщаликь рукӀана Дагъистан гуребги гуржиязул хан ГьиракӀли II, Дербенталъул, Кубаялъул, Шекиялъул, Бакиялъул, Ширваналъул, Саланалъул, Эриваналъул ханзаби, Ахалцихлъул паша, чачаназул къавмал, ва тӀолго ЦӀор.
1863 соналъ Аваристан ана Россиялъул империялде гъорлъе, гьелъул бакӀалда гӀуцӀана Дагъистаналъул областалъул Авар округ.
Нуцаллъи гӀуцӀи
Нуцаллъиялъул хӀакъалъулъ лъала тарихиял хроникабаздасаги фольклоралдасаги. ГӀарабал рачӀиналдего, Хунзахъ ТӀалъиялда лъугьана кӀудияб хӀукумат, жиндир бетӀерасул нуцал абун титулги бугеб, жиндир тахшагьарги ТӀануси бугеб. ТӀануси бикьулаан кӀиго бутӀаялде: ТӀа-нуси ва Гъоркь-нуси; гьеб кӀиябгоги букӀана аскӀоб цун. Гьенисан букӀун буго ГӀакаро магӀарде цӀан рахас цӀумурги бугеб, тӀаде чи кӀанцӀараб мехалъ ахӀи базе букӀараб. Рахас цӀараб бакӀалъан рукӀун руго цо чанго сиял. Гьенир хъаравуллъуда ругел гӀадамал эркенал рукӀуе руго магъалоялдаса.
VI гӀасруялда гуннал (аварал?), цоги къавмазул тӀадецуй цӀикӀкӀиндал, Дагъистаналъул мугӀрузде гочине ккун руго, ва гьенир мугӀрузда рукӀарал халкъазда цадахъ гьез гӀуцӀун буго Тавйяк абулеб пачалихъ (Сарир хӀисабалда цӀар рагӀараб). МугӀрузда гьезул чӀей бугеб бакӀлъун лъугьун буго Хунзах и Гумик.
МухӀамад Рафил тарихияб хроникаялда Саратан I нуцаласул умумузул халатаб сияхӀалда рехсон вуго Ар_скан (ГӀарацхан). Гьенибго буо: Аваралъул султӀанзаби, жалги урус султӀанзабазул тухумалъул... гьев ханасе магъало кьолаан гьесда рарал ханзабаз. ракьаз ва гӀадамаз тӀолго Дагъистналъул, (гьединго) Черкас вилайяталдаса бахъараб Шамах шагьаралде щун" . Саратан XIII гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялда вукӀун ватани, ГӀарацханил ханлъиялъул заман ккола VII гӀасруялде, ГӀарабал рачӀараб заманалде.