cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Estáu d'Hidalgo
Hidrografía
Ente les principales corrientes d'agua, destaquen los ríos Tula, Amajac y Metztitlán. El ríu Tula tien como principales afluentes, el ríu Roses, Cuautitlán, Guadalupe y Saláu; al xunise col río San Juan toma'l nome de ríu Moctezuma, que sirve de llendes con Querétaro, enfusando darréu a San Luis Potosí pa formar el ríu Pánuco. El ríu Metztitlán, aniciar nes llendes con Puebla colos escurrimientos del cuetu Tlachaloya. Nel so trayeutu recibe primero'l nome de ríu Chicu de Tulancingo, depués ríu Grande de Tulancingo, dempués ríu Venados y finalmente ríu Metztitlán, que la so arribación da orixe a la llaguna de Metztitlán.
Escudu
thumb|left|200px|Escudu oficial del Estáu Llibre y Soberanu d'Hidalgo.
Dómina contemporánea
De 1929 a 1933 el gobernador Bartolomé Vargas Llugo empecipió la construcción de la carretera Pachuca-Huejutla; y construyéronse 130 escueles cola cooperación de los llabradores en distintos puntos del territoriu hidalguense. De 1933 a 1937 el gobernador Ernesto Viveros creóse la Biblioteca pública del estáu d'Hidalgo y la Policía Xudicial del Estáu d'Hidalgo.
Himnu
En 1968 con motivu del Centenariu de la ereición del estáu d'Hidalgo, convocar a un concursu pa la creación d'un himnu pa la entidá. El 7 d'avientu de 1968 el xuráu calificador dio primer llugar al himnu «Canto de paz, unión y esperanza», robláu por Guzmán Mayer col seudónimu Prometeo Encadenáu. El xuráu tuvo integráu por Juan Castañeda, subdireutor del Institutu Hidalguense de Belles Artes; y polos profesores Raúl Osorio, Salvador Salgado y Raúl Guerrero Guerrero.
Atópase allugáu ente les coordenaes: al norte, 21° 23' 55; al sur, 19° 35' 52 de la llatitú norte; al este, 97° 59' 06; al oeste, 99° 51' 34 de la llonxitú oeste. Ta conformáu por ochenta y cuatro conceyos.
Arquiteutura civil
Na construcción d'acueductos, destaca l'acueductu y la caxa d'agua de Tepeapulco; los acueductos d'Actopan y Epazoyucan, que dieron serviciu a los conventos agustinos de tales llocalidaes; tamién destaquen les pontes que salven ríos y regueros como'l llamáu La Otra Banda, na entrada al barriu del Progresu, en Ixmiquilpan.
Conceyos
Concluyíu'l Segundu Imperiu Mexicanu y restaurada la República, tres la ereición del estáu en 1869, quedó entendíu nos distritos d'Actopan, Apan, Huejutla, Huichapan, Pachuca, Tula, Tulancingo, Ixmiquilpan, Zacualtipán y Zimapán. Ye la Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1917, la qu'da al conceyu plena llibertá xurídica. El 8 de xineru de 1970 álzase'l conceyu de Progresu de Obregón, l'últimu conceyu en ser creáu.
Carreteres y autopistes
thumb|220px|right|[[Ponte Texcapa, ente les llendes estatales d'Hidalgo y Puebla.]]
Expoferias
N'Actopan realízase la denominada Feria de la Barbacoa, que se realiza nel mes de xunetu on distintes actividaes culturales; onde destaca'l concursu de la barbacoa. En Santiago de Anaya dende 1975 realízase la Amuesa Gastronómica; una selmana dempués de Selmana Santa. Nesta preséntense platillos exóticos d'animales y plantes que son parte de la fauna y flora del estáu, tales como'l tlacuache, coyote, foín, armadillu, tlacuache, llagartesa, y víbora; esto varien d'alcuerdu a si l'animar atópase amenaciáu o non.
Feria Hidalgo
thumb|220px|right|[[Feria Hidalgo en Pachuca.]]
Gastronomía
Nel Valle del Mezquital prepárase barbacoa, envolubrada en pencas de maguey y cocida en fornu de piedra nun fuexu so la tierra; los ximbós, envoltorios de penca con carne enchilada de pollu, coneyu o carneru, cocida a la mesma manera que la barbacoa;  los xagis (frijoles tienros con carne de gochu y chile pasilla);  y los mixiotes que ye un platillo de diversos tipos de carnes (pollu, borregu, guajolote, etc.) envueltu na cutícula de la penca del maguey.
Coles mesmes del valle del Mezquital, proceden les tunes, coles cualos fáense agües fresques o postres; los xoconostles en almíbar o en mermelada, que tamién usar pa da-y bon sabor al caldu de pollu con verdures o a ciertos moles. Tamién se peracaben distintos escarabayos como los escamoles (bárabos de la formiga), chinicuiles (vierme de maguey), xotlinilli o jumiles (chinche de monte) y los chahuis o xamoes (escarabayos del árbol de mezquite).
Dómina contemporánea
Nos años de 1963 a 1969 mientres el periodu del gobernador Carlos Ramírez Guerrero, construyéronse los mercaos d'Actopan y Ixmiquilpan y l'edificiu de la Cruz Roxa en Pachuca. Nos años 1969-1975 mientres el periodu del gobernador Manuel Sánchez Vite empecipiáronse les construcciones de les carreteres Pachuca-Méxicu, y Pachuca-Ciudá Sahagún.
Pintura
Na Nueva España, sobresal la pintura mural que puede atopase en dellos de los recintos conventuales, nes capiyes abiertes, na nave, nel claustru, na sacristía, y nel refectorio. El llabor d'evanxelización nun dexó la filtración de numberosos motivos indíxenes, anque delles reminiscencies son visibles nel amiestu de la decoración europea y les temes cristianes. Sobresalen los conventos d'Actopan, Ixmiquilpan, Atotonilco el Grande, Epazoyucan y Metztitlán; según la Ilesia de la Purísima Concepción en Santa María Xoxoteco.
Artesanía
Na Sierra de les Navayes poles sos riques vetes de piedra d'obsidiana de tonalidaes negra, verde, dorada, jade o colorada, produciéronse puntes de flecha, cuchiellos y hachos pa la guerra, pero tamién instrumentos de cocina y decoración. Na cestería, de vara de sauce y/o carrizu ellaboren canastes, cestos, pajareras, flautes; esto na rexón del Valle del Mezquital.
Educación media cimera
En nivel mediu superior atópense principalmente'l Colexu d'Estudios Científicos y Teunolóxicos del Estáu d'Hidalgo (Cecyteh), el Colexu de Bachilleres del Estáu d'Hidalgo (Cobaeh), les escueles preparatorias dependientes de la Universidá Autónoma del Estáu d'Hidalgo (UAEH), y les escueles del Centru de Bachilleratu Teunolóxicu Industrial y de Servicios (CBTis), y el Colexu Nacional d'Educación Profesional Téunica (Conalep).
Deporte
El fútbol americanu empezar a prauticar nel estáu mientres 1970, en 1990 créase la Organización de Fútbol Americano Arena del Estáu d'Hidalgo (OFAAEH). Pachuca de Soto cuenta con equipos de fútbol americanu xugando en distintes lligues nacionales como Esbardos d'Hidalgo, Cuernos Llargos de Pachuca, y Garces de la UAEH. Esisten delles disciplines que se practiquen tamién nel ámbitu amateur o profesional como'l béisbol, voleibol, ciclismu, frontón, karate, yudu, axedrez, ping-pong, natación, ráppel, corrida de toros, llucha llibre, box, y ximnasia.
Etnicidad
Los conceyos onde más del 90 % de la población se autoadscribe indíxena son: Jaltocán, Xochiatipan, Yahualica, Cardonal, Huazalingo, Nicolás Flores y Huautla. En contraste los conceyos onde menos del 10 % de la población se autoadscribe indíxena son: Tlanalapa, Almoloya, Cuautepec de Hinojosa, Pisaflores y Singuilucan.
Industria manufacturera
Tocantes a tresformamientu de productos agrícoles y ganaderos cuntar con 3518 establecimientos dedicaos a esti rubro, los conceyos con mayor númberu son Pachuca, Ixmiquilpan, Actopan, y Tula, qu'en xunto representen 29.8 % del total.
Educación cimera
thumb|220px|left|Centru de Vinculación Internacional y Desarrollu Educativu (CEVIDE), dientro de la "[[Ciudá de la Conocencia" de la Universidá Autónoma del Estáu d'Hidalgo (UAEH) en Mineral de la Reforma.]]
Conceyos
Dientro de la organización territorial n'Hidalgo correspuénden-y les Provincies menores de Metztitlan, Pánuco, Texcoco, y Jiotepec dientro del marcu de la Provincia mayor de Méxicu. Hidalgo quedó estremáu en nueve Alcaldíes Mayores: Zimapán, Huichapan, Ixmiquilpan, Tula, Actopan, Pachuca, Zempoala, Metztitlán y Yahualica, y cinco Corregimiento que yeren los de Tepeapulco, Atitalaquia, Tulancingo, Mixquiahuala y Huejutla.
Esta división nun constituyó la base de l'alministración rexonal. Aprovéchose la estructura de los pueblos indíxenes, asina en cada pueblu o señoríu foise afaciendo un "Cabildru d'Indios", el cacique indiu convertir nun gobernador y créose la figura d'un xuez o alcalde indíxena. Les bases d'esta organización fueron les "cabeces" y los "suxetos". La "Cabeza" yera'l llugar de residencia del gobernador indíxena y el so cabildru, y el "Suxetu" a les poblaciones que taben alloñaes pero taben amestaes a ella. Ente los pueblu d'indios atópense Zimapán, Actopan, Huichapan, Tula, Tulancingo, Pachuca, y Zempoala.
La historia de la división territorial, aniciar nel periodu de dominación española, el que de la mesma atopa'l so antecedente nes concentraciones poblacionales del Méxicu prehispánicu. Con cuenta de premiar a los españoles que participaron na conquista, establecióse un sistema de repartu de beneficios que se llamó encomienda. La encomienda foi oxetu de crítiques, lo mesmo que de socesives normes que reglamentaban y llindaben la so esistencia. Entró en decadencia a partir de les Lleis Nueves de 1542, anque subsistió por dalgún tiempu en delles rexones.