cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Institutu Etxepare
Espardimientu de la cultura vasca
Xestiona amás, subvenciones pal espardimientu de la llingua y de la cultura vasca nel esterior – nes modalidaes de música, artes escéniques, lliteratura, artes plástiques y visuales-, ayudes pa participar en feries profesionales, subvenciones pa la traducción lliteraria y bolses de viaxe ufiertaes a los autores vascos.
Sicasí, l'Institutu Vascu Etxepare asume'l so deber como un viaxe d'ida y vuelta, por esti motivu la so actividá nun se llinda a dar a conocer la cultura vasca. El so deséu ye que les rellaciones culturales sían bidireccionales, fomentando la rellación con otres cultures. Siguiendo esta llinia, creó xunto a otros axentes, programes de residencia, p'ameyorar la prestación y la internacionalización de los artistes vascos. Amás, llueu va poner en marcha una iniciativa pa traer a espertos de tol mundu al País Vascu por que conozan el trabayu de los nuesos creadores de primera mano.
Mary Jane Croft
Mary Jane Croft foi una actriz d'Estaos Xuníos, conocida principalmente polos sos papeles de Betty Ramsey en I Love Lucy, Mary Jane Lewis en The Lucy Show y Here's Lucy, y Clara Randolph en The Adventures of Ozzie and Harriet.
Radio
Nacida en Muncie (Indiana), Croft trabayó estensamente como actriz radiofónica, participando en programes como The Adventures of Sam Spade, Suspense, The Beulah Show, The Bill Goodwin Show, Blondie, Broadway Is My Beat, Cathy and Elliott Lewis on Stage, Crime Classics, Four-Star Playhouse, Honest Harold, Joan Davis Time, The Mel Blanc Show, One Man's Family, Our Miss Brooks, Romance, Sears Radio Theater, The Story of Sandra Martin y Twelve Players. Amás fixo frecuentes papeles como artista convidada nel show de Lucille Ball My Favorite Husband, no que foi l'empiezu d'una rellación profesional y personal ente los dos actrices.
Televisión
Antes del so trabayu con Lucille Ball, Croft fuera artista convidada d'otros programes, incluyendo la serie de Howard Duff Dante, nel episodiu de 1960 "The Misfortune Cookie". Tamién trabayó regularmente en siquier otres dos series, The Adventures of Ozzie and Harriet (ABC), nel papel de Clara Randolph, y Our Miss Brooks (CBS), producción na cual repitía'l so papel radiofónicu de Miss Daisy Enright. Amás dio voz a Cleo, una basset hound qu'apaecía nel show de Jackie Cooper pa la NBC The People's Choice (1955–58).
Yá avanzada la serie orixinal I Love Lucy, los principales personaxes camudar a Connecticut. Ellí Lucy Ricardo entablaba amistá con una nueva vecina, Betty Ramsey, interpretada por Croft. El so personaxe arreyaba a Lucy nuna serie d'aventures distintes a les qu'hasta entós viviera con Vivian Vance (nel papel de Ethel Mertz). Amás, Croft foi la compañera d'estudios de Lucy, Cynthia Harcourt, en "Lucy is Envious," y Evelyn Bigsby, una pasaxera sentada al llau de Lucy, en "Return Home from Europe".
Cuando Vance dexó The Lucy Show tres la temporada 1964-1965, Croft pasó a dar vida a la nueva compañera de Lucy, Mary Jane Lewis. Croft tuviera primeramente'l papel recurrente de Audrey Simmons nes primeres temporaes del. El verdaderu nome mandar de Croft nesa dómina yera Mary Jane Lewis, yá que taba casada col actor y productor Elliott Lewis (que produxera orixinalmente The Lucy Show nos sos dos primeres temporaes). El so únicu fíu, nacíu del so primer matrimoniu, morrió na Guerra de Vietnam na dómina en que trabayaba con Ball.
Galaicoportugués
]] El galaicoportugués ye una llingua románica, falada dende la edá media, na faza occidental de la Península Ibérica. Asitiábase dende de la Mar Cantábrica hasta'l ríu Duero.
El galaicoportugués tuvo bien d'importancia na dómina y d'ello hai una bona amuesa na lliteratura que produxo. Les tres recopilaciones llíriques medievales galaicoportugueses son:
El rei Alfonsu X, compunxo les sos Cantigas en galaicoportugués, que yera la so llingua predilecta pa la poesía.
Esta llingua va tuvo la so importancia máxima dende'l final del sieglu XII hasta mediaos del XIV. Dellos poetes destacaos fueron: Bernardo de Bonaval, Airas Nunes, Pedro da Ponte, Pero Amigo.
Hacia'l 1400 el galaicoportugués foi perdiendo la so unidá y supuestamente va entamar a xebrase en dos llingües:
Anguaño, esiste en Galicia un movimientu cultural y llingüísticu conocíu como reintegracionismu que mantién que gallegu y portugués siguen siendo la mesma llingua y propón pal gallegu l'adopción de normes ortográfiques harmonizaes coles portugueses y brasilanes.
Gamma Hydrae
Gamma Hydrae (γ Hya / 46 Hydrae) ye la segunda estrella más brillosa de la constelación d'Hidra con magnitú aparente +2,96, detrás d'Alfard (α Hydrae). Dacuando se la llapada Cauda Hydrae o Dhanab al Shuja, que'l so significáu ye «la cola de la hidra» o «la cola de la culiebra», pola so situación dientro de la constelación. Alcuéntrase a 132 años lluz de distancia del Sistema Solar.
A diferencia d'otres xigantes clásiques que funden heliu, Gamma Hydrae remató namái apocayá la fusión d'hidróxenu. Anguaño con un nucleu inerte d'heliu, ta nun estáu de transición escontra una estrella más grande y lluminosa, conforme'l nucleu d'heliu contráise. Cuando empiece la fusión del heliu en carbonu y oxíxenu, Gamma Hydrae va ser seis veces más brillosa que na actualidá y cuasi cinco veces más grande. Darréu'l so tamañu va menguar a proporciones más normales como les de Pólux (β Geminorum) y Aldebarán (α Tauri).
Gamma Hydrae ta catalogada como una posible estrella variable, recibiendo'l nome provisional de variable NSV 6180.
Dean Martin
Dean Martin foi un cómicu, actor y cantante d'Estaos Xuníos, tamién foi miembru del "Rat Pack".
Biografía
El so verdaderu nome yera Dino Paul Crocetti. Nació en Steubenville (Ohio), fíu d'inmigrantes italianos. La so madre, Angela Crocetti (Barra; apellíu de soltera), yera ama de casa y el so padre, Gaetano Crocetti, yera barberu. El so padre yera de Montesilvano, Pescara, Abruzzo, y la so madre tenía ancestros napolitanos y sicilianos. Martin yera'l menor de dos hermanos. Martin faló italianu hasta empezar la escuela. Asistió a la Grant Elementary School en Steubenville, y d'adolescente tocaba la batería como pasatiempu. Yera oxetu de burlla por cuenta del so inglés entecortáu y finalmente abandonó la Steubenville High School nel décimu grau.
Empezó a trabayar en distintes actividaes, como peón, ayudante nuna gasolinera, croupier y tuvo un periodu en que probó como boxeador. Nel cuadriláteru nun-y foi mal, lluchando sol seudónimu de Kid Crocetti.
Cantante
Paralelamente a los sos escarceos nel cuadriláteru, Dino empezó a actuar como cantante nos clubes col nome artísticu de Dino Martini.
A lo llargo de la so dilatada carrera como cantante, Martin tuvo grandes ésitos coles interpretaciones '"Volara (Nel Blu Dipinto di Blu)"' de Domenico Modugno, "Everybody Loves Somebody", "Sway" o "Mambo Italianu". Col tiempu, nes sos actuaciones, amás de cantar interpretaba tamién númberos risibles.
Martin y Lewis, un dúu imbatible
A mediaos de la década del '40, Martin conoció nel ambiente de los clubes nocherniegos a un cómicu novatu llamáu Jerry Lewis, col que rápido formó una amistá personal y una pareya profesional, que dende l'estrenó del so primer espectáculu d'humor nel 500 club Atlantic City nel añu 1946, convertir nel dúu risible más esitosu n'Estaos Xuníos mientres la siguiente década. En poco tiempu, Martin y Lewis empezaron a ser reconocíos, y el 20 de xunu de 1948 llegaron a la televisión como los cómicos convidaos d'un nuevu programa de variedaes qu'estrenaba la CBS tituláu Toast of the Town, que'l so presentador yera Ed Sullivan (que col tiempu convertir nel clásicu de la televisión de los Estaos Xuníos llamáu The Ed Sullivan Show, que s'emitió hasta l'añu 1971).
thumb|Martin y [[Jerry Lewis.]]
Nel añu 1949, l'ésitu del dúu treslladar al cine de mano de la productora cinematográfica Paramount, protagonizando un total de 18 rentables películes, dirixíes por realizadores como George Marshall, Hal Walker y Norman Taurog. La postrera d'estes cintes foi Llocu por Anita, xunto a Anita Ekberg, en 1956. Paralelamente, a partir de 1951, la pareya tuvo tamién el so propiu espaciu en televisión, como les estrelles convidaes del programa de variedaes The Colgate Comedy Hour emitíu ente 1950 y 1955 pola NBC. Sicasí, la rellación d'amistá ente dambos artistes empezó a resentise con fregadures y discutinios, debíu al ego cada vegada más grande de Lewis, quien creía que l'ésitu del dúu debíase namái al so talentu. Martin soportó a Lewis hasta'l momentu en que vio que yá non lo precisaba y que podía empecipiar una carrera en solitariu. Recién en 1976, depués de 20 años ensin falase, producióse l'emotivu realcuentru ente los ex colegues y amigos, mientres la emisión de la Telemaratón añal de Jerry Lewis, cuando Frank Sinatra, amigu de dambos, llevó como convidáu sorpresa a Dean Martin.
Dende la década de los 50, Dean Martin formó parte d'un grupu d'actores conocíu como'l rat pack xunto con Frank Sinatra, Peter Lawford y Sammy Davis, Jr.. Toos participaron na película Cuadriella de los once de 1960. De los miembros del rat pack dicíase que teníen estrechos contactos col mundu de la mafia, ello ye que dexábense ver con conocíos miembros del crime entamáu en Las Vegas, ciudá na que se sentíen como pexe na agua.
El Show de Dean Martin
En 1965, Dean Martin ye contratáu pola NBC y conviértese nel anfitrión del so propiu programa de televisión que recibió'l nome de The Dean Martin Show. Esti programa de variedaes empezó a emitise'l 16 de setiembre de 1965.
En 1973, tres ochos temporaes n'antena, The Dean Martin Show diba perdiendo audiencia, polo que los direutores de la cadena decidieron da-y un nuevu aire y pensaron n'introducir a estrelles de pesu pa faer de gabitu y atraer a los espectadores. Sicasí tampoco funcionó y el programa foi canceláu.
La NBC, en llugar de dar la tema por atayáu y despidir a Dean Martin, quixo siguir esplotando la popularidá de la so estrella, polo que retomó la idea d'entrevistar a estrelles y robló con Dean Martin por que va rodar una serie d'especiales. El nuevu programa foi tituláu como The Dean Martin Celebrity Roast.
Cayente del so estrellalgu
En 1966 interpretó a Matt Helm, un espía al estilu James Bond, anque en clave d'humor. Daría vida a esti héroe nuna serie compuesta por cuatro películes, por orde cronolóxicu: The Silencers y Matt Helm, axente bien especial (dambes de 1966), La emboscada (1967) y La casona de los siete placeres (1969). A la fin de la cuarta entrega, anuncióse una quinta película de la serie Matt Helm que diba titulase The Ravagers, como la novela de Hamilton publicada en 1964. Sicasí, Dean Martin refugó volver encarnar al personaxe y el proyeutu foi canceláu.
La so última película pal cine foi Cannonball Run II de 1984.
Los sos últimos años
El 21 de marzu de 1987, el so fíu Dino finó nun accidente aereu sobre los Montes de San Gorgonio, California. La perda foi un duru golpe pa Dean Martin que se sumió nuna fonda depresión de la que nunca llegaría a recuperase. Dean Martin morrió, con 78 años, el día de navidá de 1995 en Beverly Hills, California, de resultes d'un enfisema que-y produció'l so avanzáu cáncer de pulmón. Los sos restos atopar nel Campusantu Westwood Village Memorial Park de Los Angeles, California.
Vida afeutiva
El 2 d'ochobre de 1941 casóse con Elizabeth Anne McDonald. Tuvieron cuatro fíos, ente ellos, la tamién cantante Gail Martin. Dean divorcióse en 1949. Esi mesmu añu volvió casase con Jeanne Biegger.
El 1 de setiembre de 1949, casóse per tercer vegada, con Jeanne Biegger (que camudó'l so nome al de Jeanne Martin). Tuvieron tres fíos:
Dean y Jeanne divorciáronse'l día de San Valentín de 1973, namái dos díes enantes, naciera'l so nietu, l'actor, Alexander Martin, fíu de Dean Paul Martin y de l'actriz arxentina Olivia Hussey. A pesar del divorciu, caltuvieron una bona rellación.
En 1973, casóse per cuarta vegada con Catherine Hawn. Dambos adoptaron a una neña Heather Lyn. El matrimoniu namái duró tres años.
Personalidá
De Dean Martin, Dino pa los sos amigos, dixéronse munches coses. Como persona simpática y bonable nos ambientes social y antroxador pero, al tiempu, una persona distante y reservao. Vividor, muyeriegu empederníu, de gran ego y que foi incapaz d'amar a una sola muyer. Los sos cantares entá s'escuchen al traviés de radiu, películes y comerciales y la so imaxe va ser recordada per siempres como "The Unique Dino".
Voz
Dean Martin cantaba nel rexistru del barítonu. Sicasí, el so color de voz, tantu falada como cantada, yera la d'un tenor.
Merops apiaster
thumb |Merops apiaster
L' ye una especie d'ave coraciforme de la familia Meropidae que vive en Eurasia y África.
Carauterízase pola policromía de la so plumaxe. Mide ente 25 y 29 cm de llargu, y un valumbu alar ente 36 y 40 cm. Pesa ente 50 y 70 gr. .
Ave inconfundible pol ensame de colores que presenta: pechu azul, banduyu verdosu, cabeza canela, pescuezu mariellu y la llista negra qu'afata'l so güeyu, picu típicu d'insectívoru, llargu, finu y daqué curvu.
Nel añu 1890 el naturalista Edward Wright realizó un estudiu sobre la coloración d'esta ave, llegando a la conclusión de que tolos colores sacante'l colloráu taben presentes nel so plumaxe, el colloráu nun taba presente nel so plumaxe pero sí nel iris de los güeyos de los exemplares adultos.
La so voz ye un "priurr" o un "riiuup". Viven ente 5 y 10 años.
Taxonomía
Descritu por Linneo en 1758 como Merops apiaster. Ye una especie monotípica, esto ye, ensin subespecies reconocíes.
Alimentación
thumb|Un abeyerucu a puntu de prindar una abeya. Tien un agudu sentíu de la vista que-y dexa estremar una abeya a aproximao venti metros. Suel escrudiñar la contorna dende una talaya sobre la que se posa en busca d'inseutos. Cuando acolumbra dalgunu que pasa cerca, llánzase sobre'l y lo pinza col picu.
Distribución y hábitat
Ye una ave migratoria que cría n'Europa, el norte d'África y l'oeste d'Asia y que se mueve al África subsaḥariana pel hibiernu. Ta presente na península ibérica en dómina braniza, dende finales de marzu y hasta finales de setiembre. Nun ta presente n'altu monte percima de los 1.500 m.
Esisten teoríes de que ye una especie d'orixe tropical, debíu sobremanera a la variedá de coloríu, yá que les aves de les zones templaes presenten coloraciones más discretes afeches a una función de camuflaje, con delles esceiciones como'l martín pescador, la pega o la filomena. Esto sería posible gracies a la so facilidá pa colonizar nuevos territorios como cortes nel terrén de víes ferroviaries, carreteres, autovíes, etc.
Comportamientu
Ye una ave gregario y sociable. Suel posase a folgar nos cables de tendíu llétricu, casi nunca nel suelu. Tien un vuelu acrobáticu, con aleteos rápidos y planeos.
Reproducción
thumb|240px|Colonia d'abeyerucos. thumb|Güevos de  Merops apiaster Nidifica nos turries del cursu mediu de los ríos y bien comúnmente nes turries y terremplénes de les carreteres. Fura un furacu na rimada, de trayeutoria oblicua d'unos 20-30 graos respeuto de la horizontal, que puede llegar a los 2 metros de llargor. A la fin de dichu furacu acondiciona una pequeña cámara onde pon de 4 a 6 güevos blancos direutamente nel suelu y que guara ente 19 y 21 díes.
Unidá de masa atómica
La unidá de masa atómica, tamién conocida como uma, o Dalton (pol químicu John Dalton), ye la unidá más pequeña que s'emplega pa espresar les mases atómiques y moleculares.
Ye equivalente a una doceava parte de la masa del nucleu del isótopu más abundante del carbonu: el 12C. Ye más o menos igual a la masa d'un protón. Delles vegaes alcuéntrase como amu, del inglés Atomic Mass Unit.
Les mases atómiques de los elementos químicos daes nesta unidá suelen ser calculaes cola media de les mases de los distintos isótopos de cada elementu, polo que'l númberu de nucleones que tien un elementu nun suel coincidir col de la masa atómica.
Por exemplu, la masa atómica del siliciu ye de 28,1 uma.
Silvana Vieira
Silvana Vieira ye una botánica, taxónoma, curadora, xeobotánica, y profesora brasilana.
Biografía
En 1995, llogró'l diploma de ciencies biolóxiques pola Universidá Federal de Santa Catarina. En 2001, empuesta pola Dra. Maria das Graças Lapa Wanderley (1947) completó la so maestría en bioloxía, pola Universidá de São Paulo, defendiendo la tesis O gênero Calathea (Marantaceae) no estado de São Paulo. Darréu, en 2005, llogró'l Ph.D. en ciencies naturales (énfasis en botánica) pola mesma casa d'estudios.
Nel periodu ente 2006 a 2009, realizó'l posdoctorado en fitoquímica y sistemática molecular, pola mesma casa d'altos estudios, con una beca del Conseyu Nacional de Desenvolvimientu Científicu y Teunolóxicu.
Ye autora na identificación y nomamientu de nueves especies pa la ciencia, a abril de 2015, de siete nuevos rexistros d'especies, especialmente de la familia Marantaceae, y n'especial del xéneru Maranta (vease más embaxo'l venceyu a IPNI).
Premios
--
Karl Marx
Karl Heinrich Marx o, a cencielles, Karl Marx foi ún de los pensadores más influyentes de la Historia y figura clave nel analís de la historia, la sociedá, la política y la economía. El so pensamientu prolóngase hasta munches décades más allá de la so muerte, siendo clave p'atalantar los procesos sociales y políticos del sieglu XX y convirtiéndose nel pá ideolóxicu del comunismu.
Biografía
Karl Marx casóse con Jenny von Westphalen, cola que tuvo tres fíos: la mayor, Francesca Marx, que se suicidó; Edgar Marx, que morrió a los ocho años, y la pequeña, Eleonora Marx (que formó parte del movimientu feminista).
Pensamientu
Testigu y víctima de la primer gran crisis del capitalismu (década de los años 30 del sieglu XIX) y del periodu revolucionariu de 1848, Marx desendolca una teoría económica capaz d'aportar esplicaciones a les mesmes, pero a la vegada encamentar a les clases populares a participar nella activamente pa producir un cambiu revolucionariu.
thumb|300px|Billete de 100 marcos de la [[República Democrática Alemana (cola figura de Karl Marx)]]
Pa Marx, la determinación de la magnitú de valor d'una mercancía ye la cantidá de trabayu requeríu socialmente pa producila. Esta ye la conocía teoría del valor trabayu. Asina, criticando la teoría de David Ricardo del valor-trabayu, deduz que'l salariu ye'l valor de la mercancía fuercia de trabayu, y como tou valor, determínase pol tiempu de trabayu necesariu pa la producción y reproducción de la mesma, nesti casu pa la producción y reproducción de la mercancía fuercia de trabayu, al valor de los medios de vida necesarios p'afitar la subsistencia del trabayador. Dotramiente, el capitalista comprador de la fuercia de trabayu consume dicha mercancía nel procesu de producción onde'l trabayador rinde demientres un tiempu (xornada llaboral) qu'escede la cantidá de tiempu necesaria pa la so reproducción como obreru (salariu), ye decir, el valor de la fuercia de trabayu y la so valorización nel procesu de trabayu son fautores distintos, cuya diferencia determina la magnitú de la plusvalía (exemplu de Marx nel Capital 1: "que p'alimentar y caltener en pie la fuercia de trabayu demientres venticuatro hores faiga falta media xornada de trabayu, nun quier decir, nin muncho menos, que'l obreru nun puea trabayar durante una xornada entera) . Esta plusvalía ye apropiada pol capitalista y d'ella vien la ganancia. Esta apropiación constitúi la bas fundamental del mou de producción capitalista y a la so vez estes condiciones materiales determinen la superestructura, ye decir les formes y conteníos de la concencia espresaes nel arte, la política, la relixón y tamién el derechu. Esta contradicción fundamental (producción coleutiva vs. apropiación individual) baxo'l réxime de producción capitalista reviste la forma de Llei xeneral de l'acumulación capitalista que consiste en que cuanto mayor ye la riqueza social, ye decir el capital en funcionamientu y por tanto, tanto mayor ye la magnitú absoluta del proletariáu y la capacidá productiva del mesmu, tanto mayor ye l'exércitu de reserva, y polo tanto a midía que medra l'acumulación de capital medra l'acumulación de miseria, y dalgunos de los sos fenómenos son l'amenorgamientu de la tasa beneficios a la vegada que la concentración del capital en mui poques manes. Asina, la contradicción cimera del capitalismu según Marx ye l'antagonismu de clases ente la clas capitalista y la clas proletaria.
La necesidá de la revolución implicada en tales contradicciones ta determinada poles tensiones que deriven del fechu de que les fuercies productives sobrepasen y vense llimitaes poles rellaciones de producción, pal capitalismu tal revolución consiste na "espropiación de los espropiadores" y movimientu final de la dialéutica de la propiedá privada y la so abolición, que nel pensamientu de Marx concrétase nun horizonte políticu concretu: el socialismu, antesala a la vegada del comunismu. El materialismu dialéuticu, ye decir la dialéutica del mou en que l'home produz los sos medios de vida, de la que se deriva la so alienación, constitúi pa Marx la historia humana (pa Marx: la historia humana ye la historia de la so alienación y de la abolición d'esta alienación), historia que a cada momentu solo pue ser entendida según los sos diferentes modos de producción, y la llucha de clases inherente, por exemplu, esclavista, feudal, capitalista y comunista.
200px|thumb|El capital - Karl Marx
Les obres de Marx influyeron a bon númberu de teóricos y políticos, nun bon númberu d'ocasiones enemigos ente sí. Por una parte, habría señalar la interpretación fecha polos países del "socialismu real", partidarios de qu'una vanguardia del proletariáu se faiga col poder al traviés de la fuercia, p'asina avanzar faza'l socialismu: XRSS, Albania, China, Cuba... Per otra, la que fai la socialdemocracia, nos sos entamos contraria a la táctica revolucionaria y partidaria d'avanzar faza'l socialismu al traviés de progresives reformes parllamentaries (hai que decir que la mayoría de partíos socialdemócrates foron a dapoco reformando los sos plantegamientos, hasta aceutar la economía de mercáu). Asinamesmo, hai teóricos que s'asitien ente estes dos interpretaciones y defenden una revolución radicalmente democrática, y otros qu' apliquen el marxismu al estudiu de determinaes ciencies (historia: (materialismu históricu), arte, antropoloxía, ...).
Críticos de Marx
Un críticu de Marx ye Karl Popper. Otru críticu, más de la vida personal que de la ideoloxía de Marx, ye Paul Johnson, que dedica a Marx un capítulu del so llibru "Intellectuals".
Ossian
thumb|225px|El suañu de Ossian, de [[Jean Auguste Dominique Ingres (1813).]] thumb|225px|Ossian, pintáu por [[François Pascal Simon Gérard (1801).]] Ossian, escritu de forma alternativa como Oisín (irlandés antiguu, pronunciáu, daqué según "o-shin"), fíu de Fingal (Fionn Mac Cumhaill) y de Sadbh (fía de Bobd Dearg), ye recordáu nes lleendes como'l más grande poeta d'Irlanda, y un guerreru de la Fianna nel Ciclu feniano o Ciclu ossiánico de la mitoloxía irlandesa. Ye'l narrador de gran parte del ciclu. La escritura Ossian ta particularmente asociada al ciclu de poemes de James Macpherson qu'ésti afirma traducir de fontes antigües en gaélicu escocés.
El mitu
El so nome significa lliteralmente "pequeñu venáu" o venado, y la hestoria cunta que la so madre, Sabdh, foi convertida en venáu por un druida, Fer Doirich (o Fear Doirche). Cuando Fionn cazaba atrapó a la venada pero nun lu mató, y ella volvió a la so forma humana. Fionn dexó la caza y la guerra pa establecese con Sabdh, y ella quedó rápido embarazada, pero Fer Doirich engañar pa volver tresformala en venáu y ella volvió a la naturaleza. Siete años más tarde Fionn atopó al so fíu, desnudu, en Benbulbin (Sligo, Irlanda).
Otres hestories dicen que Oisín conoz a Fionn per primer vegada na so edá adulta y compiten por un gochu asáu enantes de reconocese.
Les sos obres
En 1760 Macpherson, un poeta qu'escribía n'escocés, publicó Fragments of Ancient Poetry collected in the Highlands of Scotland (Fragmentos d'antigua poesía recoyida nes Tierres Altes d'Escocia) que traduxera del gaélicu. Esi mesmu añu llogró más manuscritos. En 1761 afirmó atopar un poema épicu sobre Fingal escritu por Ossian. Publicó traducciones mientres los siguientes años, rematándolo cola edición de la coleición completa; The Works of Ossian (Les obres de Ossian), en 1765. El poema más famosu d'ente ellos foi Fingal escritu en 1762. Los poemes algamaron un gran ésitu internacional y proclamar l'equivalente celta d'escritores clásicos como Homero.
Oisín en Tir na nÓg
En Oisín en Tir na nÓg, el so más famosu echtra o rellatu d'aventures, Oisín ye visitáu por un fada llamada Níamh Chinn Óir -Niamh del Pelo Dorao- una de les fíes de Manannán mac Lir, un dios del mar - quien anuncia que lo amar y llevar a Tir na nÓg ("la tierra de los mozos", tamién llamada Tir Tairngire, "la tierra prometida"). La so unión produz a Oscar, el famosu fíu de Oisín, y una fía, Plor na mBan - "Flor de Muyer". Depués de lo que paecen ser tres años Oisín decide volver a Irlanda, pero ellí pasaron 300 años. Niamh da-y el so caballu blancu, Embarr, y alviértelu que nun desmonte, porque si los sos pies toquen la tierra esos 300 años algamar y volveríase vieyu y amostalgo. Oisín vuelve a la so casa y atopa la llomba de Almu, llar de Fionn, abandonáu y derruido. Depués, mientres ayuda a unos homes a poner una piedra sobre un carru, l'estribu ruémpese y cai al suelu, volviéndose vieyu como Niamh predixera. El caballu vuelve a Tir na nÓg.
Acallam na Senórach
Nel cuentu Acallam na Senórach (Hestories de los Vieyos), Oisín y el so collaciu Caílte mac Rónáin sobrevivieron los tiempos de San Patriciu y cuntaron a los santos les hestories de la fianna. Esta ye la fonte del poema Les andances de Oisín de William Butler Yeats.
Otros poemes
Ossian, el narrador y supuestu autor d'una serie de poemes publicada en 1760 por James Macpherson, ta basáu en Oisín. Macpherson dixo traducir los sos poemes d'antigües fontes en llinguaxe gaélicu. Estos poemes tuvieron amplia influencia en dellos autores incluyendo al nuevu Walter Scott y a los miembros de Sturm und Drang ente los que s'atopaba Goethe, anque la so autenticidá foi bien apostada. Los eruditos modernos demostraron que Macpherson basó los sos poemes n'auténtiques balaes gaéliques, pero afaciéndoles a la sensibilidá contemporánea, alteriando los personaxes ya idees orixinales ya introduciendo un númberu d'idees propies.
Influencies
La obra influyó a munchu autores, incluyendo a un mozu Walter Scott, a J.W. von Goethe, que la so traducción d'una parte de les obres de Macpherson apaez nuna escena importante de Les desventures del nuevu Werther, y a Eduardo Pondal. Johann Gottfried Herder, amigu de Goethe, escribió un ensayu tituláu Estractu d'una correspondencia sobre Ossian y los cantares d'antigües xentes nos entamos del movimientu Sturm und Drang.
Cañada Rosal
thumb|250px|[[Términu municipal de Cañada Rosal al respective de la provincia de Sevilla.]] Cañada Rosal ye un Conceyu Español de la Provincia de Sevilla, Andalucía. Nel añu 2016 cuenta con 3.307 habitantes. La so estensión superficial ye de 25 km² y tien una densidá de 124,75 hab/km². Asítiase a una altitú de 168 metros na contorna d'Écija y a 79 quilómetros de la capital de provincia, Sevilla.Esti conceyu sevillanu ta compuestu por 70 cais y 10 aveníes.
Descripción del escudo
Descripción: Escudu estremáu en trés partes. En campu de plata, l'árbol olivo de sinople, enriba, coles sigles del rei Carlos III de gules con cantu oro; una cañada-camino llindada por dos franxes en sinople con seis palmes tamién en sinople, nel centru; trés roses de gules tallaes de sinople, dos d'elles cortaes y la del centru entera, embaxo. Al timbre Corona Real zarrada. Significáu de les figures del escudu: El olivo representa'l primer árbol plantáu na fundación de les colonies.. Simboliza'l trabayu, la constancia y l'esfuerzu de los primeros colonos por poner en cultivu los campos baldíos, dando vida a esta tierra y a esti pueblu. Les sigles del rei Carlos III recuerden la figura del monarca que robla y lleva a cabu'l Fueru de les Nueves Poblaciones de Sierra Morica y Andalucía, nel sieglu XVIII. La cañada-camino representa'l llugar nel que s'asitia'l conceyu, simbolizando tamién el calter migratoriu de les sos xentes y los seis palmes aluden a los seis países qu'apurren colonos a estes tierres (Alemaña, Países Baxos, Francia, Austria, Italia y Suiza). La rosal respuende a la segunda parte del nome del pueblu. Los renuevos cortaos de los estremos simbolicen per una parte, la so rotura col Fueru al ser derogáu, y por otra la segregación del conceyu de La Luisiana nel añu de 1986. El renuevu enteru del centru simboliza la nueva Cañada Rosal independiente.
Demografía
Número d'habitantes dende l'añu 1998.
Historia
En plenu campu, na franxa oriental de la provincia de Sevilla, a ochenta y cuatro quilómetros de la capital, ente los términos de La Luisiana, Écija y Palma del Río, atópase esti nucleu de población fundáu pol rei Carlos III a finales de 1769.
Cañada Rosal tien anguaño una población que ronda los 3.500 habitantes y el so términu municipal una superficie de 25,5 quilómetros cuadraos d'estensión.
Al sur de Despeñaperros, puerta d'Andalucía, llevar a cabu, na segunda metá del Sieglu XVIII el más ambiciosu proyeutu reformista de la Ilustración española: la colonización y creación de les llamaes Nueves Poblaciones.
En plena primavera del añu 1766, llega a la Corte una propuesta del coronel bávaru, Johann Kaspar Thürriegel, na qu'ufiertaba seis mil colonos centroeuropeos pa poblar les tierres vírxenes d'América. La idea tuvo acoyida per parte del gobiernu español, pero l'oxetivu sería otru: repoblar la zona desértica que s'estendía a lo llargo del camín real que xunía la Corte con Sevilla y Cádiz.
Coincidiendo cola orde d'espulsión de los xesuites d'España fáense públiques les condiciones de la contrata, promulgándose'l 5 de xunetu de 1767 el Fueru de les Nueves Poblaciones de Sierra Morica y Andalucía, ampliu manual onde se recueye tolos detalles y pormenores rellacionaos cola obra colonizadora.
L'oxetivu d'esta empresa yera variáu y múltiple. Pero podríamos entesacar trés motivos o razones fundamentales que xustifiquen esti importante proyeutu. El principal oxetivu yera poblar una importante porción de tierres baldías, siendo'l segundu acabar col bandolerismo qu'esistía na ruta que xunía la Corte col sur, y en tercer llugar crear una sociedá reformada, nueva, utópica ya idealista que sirviera de modelu al restu d'España y a la mesma Europa.
Asina'l monarca Carlos III, Campumanes, Múzquiz y Pablo de Olavide, xunto a otros, fixeron posible qu'homes de distintos puntos de la xeografía europea vinieren tresformar unes tierres cuayaes de carbes, llentiscu, jaras y encines en pueblos vivos.
Un claru exemplu d'ello ye Cañada Rosal, creada en baldíos de la ciudá de Écija con families estranxeres llegaes de los más desemeyaos rincones de Centroeuropa, que nun traen más que les sos manes, el so trabayu y un montón d'esperanza, lo qu'al pie de una suerte de 56 fanegas de tierra, un aráu, un azadón, dos vaques, cinco oveja y granos pa la primera sementera, empiecen empobinaos pol Superintendente Olavide, a convertir una tierra baldía nuna tierra granible y competitivo col restu de les tierres del campu sevillano y cordobesa.
La xera nun yera fácil, el duru clima d'esta zona, el duru trabayu, les pésimes condiciones de vida y l'intransixencia de dellos pueblos vecinos, fixeron que munchos morrieren nel enfotu ensin poder faer realidá'l suañu proclamáu por Thürriegel de consiguir vivir nel paraísu del sur d'España”.
A pesar de toles adversidaes, esti nucleu como tolos demás, siguió trabayando y lluchando, sol mesmu Fueru pol que se rexíen les Nueves Poblaciones de Sierra Morica y Andalucía, hasta que nel añu 1835, reinar Gobernadora doña María Cristina derogar ya incorpórase, dientro del conceyu matriz de La Luisiana, a la provincia de Sevilla.
A partir d'equí Cañada Rosal desendolcar ente lluces y solombres y los clarescuros d'una hestoria cuayada de fuertes vivencies, de duru trabayu, d'emigraciones masives y de busca de les sos señes d'identidá como pueblu. Señes d'identidá que Cañada Rosal, anque de forma latente, siempres caltuvo dende la so fundación calteniendo munchos apellíos de los primeros colonos como Hebles, Fílter, Duvisón, Rúger, Hans, Delis..., y calteniendo costumes y tradiciones mandaes polos fundadores como la Fiesta de los Güevos Pintaos de fuerte implantación na cultura d'esti pueblu. L'espíritu ilustráu apalpar nes cais y places d'esti pueblu que rinde homenaxe a la fundación y a los homes y muyeres que fixeron posible poniendo los sos nomes a munches d'elles.
Pero ye a partir de la década de los sesenta cuandos empieza a espertar y a lluchar, al traviés de la cultura popular, por un verdaderu desenvolvimientu económicu, cultural, social y políticu. Coincidiendo cola creación de Cañada Rosal como Parroquia'l 26 de xunetu de 1964 so la advocación de la so Patrona Santa Ana, nos locales de la Casa Rectoral, créase'l primer Teleclub de la provincia de Sevilla, onde se lleva a cabu un ampliu y comprometíu movimientu social y cultural, en redol al cual xira la vida d'esti pueblu y que llegaría a concretase na década de los 70-80, con un gran esplegue cooperativista, empresarial y de progresu.
L'espíritu cooperativu empecipiáu por un grupu de moces ilusionaes y entamadores que lleven a cabu la creación d'una cooperativa de puntu y cordura nel añu 1977, afigúrase unos años dempués con un ambiciosu proyeutu que vendría tresformar la vida d'esti pueblu sevillanu. Esi sería la creación de COENCA (Cooperativa d'Envases Cañada Rosal), que foi capaz de faer realidá'l suañu de too un pueblu, onde más de doscientes families colones y xornaleres atopen nella'l pan el nuesu d'acaldía, onde toos siéntense patronos y obreros y onde tol personal, ensin esceición, dende'l más siquier cualificáu son obreros que camudaron el riegu y la besana d'una tierra que nun prometía poles máquines y el progresu, siendo capaces de faer realidá'l gran suañu ilustráu de Olavide de que tou home y muyer tenga na so tierra'l so puestu de trabayu y el so vivir, sintiéndose protagonista del so propiu destín.
A esti movimientu económicu, cultural y de progresu, sumir la llucha naguada mientres munchos años por consiguir la so segregación del Conceyu de La Luisiana y pasar d'aldega a pueblu.
Dempués d'un llargu procesu, pero siempres col consentimientu y el mutuu alcuerdu ente los representantes y vecinos de La Luisiana y Cañada Rosal, el 27 d'agostu de 1986, el Conseyu de Gobiernu de la Xunta d'Andalucía, aprueba'l Decretu de Segregación que convierte a la colonia carlostercerista de Cañada Rosal nel conceyu 103 de la provincia de Sevilla y nel más nuevu de tolos qu'integren la familia de les Nueves Poblaciones de Sierra Morica y Andalucía.
Esta Segregación de Cañada Rosal del conceyu de La Luisiana al que tuvo xuníu mientres más de doscientos quince años sirvió por qu'una vegada superaes les rivalidaes, caminemos más cerca unu d'otru, acomuñando servicios y demostrando que'l principiu d'independencia nun ye incompatible con otros valores humanos como la unidá, la solidaridá y la fraternidá ente los pueblos.
Cañada Rosal acomete'l sieglu XXI trabayando por faer realidá'l proyeutu reformista ya ilustráu d'aquellos soñadores del sieglu XVIII, semando esta tierra de suaños y realidaes cola mirada puesta nun esperanzador horizonte de futuru.
Castropol
Castropol ye un conceyu d'Asturies asitiáu na fastera occidental de la comunidá. Tien.
Xeografía
A la ribera del ríu Eo, fai de frontera con Galicia pela zona costera. Llenda'l norte col mar Cantábricu, al sur con Vilanova d'Ozcos, al este con Tapia, El Franco y Bual y al oeste con A Veiga.
La so zona montascosa ta a 4 quilómetros de la mariña, diendo dende pequeñes llombes de 200 metros en San Marcos, hasta algamar los 490 metros nel Polvoriedo y xubiendo hasta los 645 metros en Pousadoiro, dende onde baxa hasta'l ríu Suarón, para volver xubir a picos más pronunciaos como La Bobia de 1.202 metros que ye'l más eleváu del conceyu. Otros altores a destacar son: el picu de Galiga, peña Combayadura, el picu de Trombadello, el picu Selar, la peña Boa, etc.
Ente los sos ríos tán el Eo, el Suarón, el Tol, el Anguileiro, etc. La orografía tien condiciones bien favorables pal desenvolvimientu de l'agricultura, anque foi perdiendo importancia en favor de la ganadería, dedicada sobremanera a la producción láctea.
Historia
Los primeros restos que tenemos nesti conceyu pertenecen a la cultura achelense, como son los hachos bifaces de cuarcita atopaos en Espiela (Villadún) y los cantares trabayaos de Arnao-Figueres.
De la Edá del Bronce y del Fierro, son los restos de la cultura castreña, que'l so elementu más caracteristico ye'l castru, o pobláu fortificáu. Tien la más alta densidá de castros catalogaos d'Asturies: pueden mentase el castru costeru de Punta del Corno en Villadun (Barres), con un complexu defensivu compuestu por trés recintos fortificaos; Vos Castros na población del mesmu nome na parroquia de Piñera y trevesáu pela carretera nacional; el pequeñu castru de La Corona de Iramola,en San Juan de Moldes; Los Castros en Tol, Vos Castros en Santalla (Presno); en Seares, según la posible esistencia d'otros dos más na parroquia de Castropol, unu na mesma villa y capital (faciendo casu de la toponimia) y otru en Cal na mesma parroquia. Solo foi oxetu d'intervención arqueolóxica'l xacimientu de Vos Castros (Piñera), siendo, por tanto, bien llindaos los afayos de los que podemos dar rellación equí.​ Hai que mentar, como unu de los más relevantes, el molde bivalvu de focete, procedente del conceyu de Castropol, y adscribible a la Edá del Bronce. Dellos autores asitien a los egobarros como pobladores d'ésta contorna, pueblu que pertenecía según el paecer romanu a los galaicos lucenses y adscritu por tantu al Conventus Lucense, qu'enfusaba nes tierres asturianes hasta la corriente del ríu Navia, predominiu que siguiría mientres enforma tiempu marcando esta zona.
Munchos d'estos asentamientos son reutilizaos por Roma, tres la conquista y sometimientu d'esti territoriu, y emplegaos como parte de la estructura d'esplotación económica, non solo agropecuaria (al traviés de villae), sinón tamién minera. D'esta esplotación minera aurifera romana esisten exemplu en redol al ríu Fornelo, según prospecciones mineres del mesmu periodu históricu en busca del preciáu metal.
Na Edá Media yá apaecen reflexaos en documentación escrita, llugares del actual conceyu. Unu de los asentamientos más mentaos ye'l monesteriu de Taule (Tol). Unos años más tarde pasó n'usufructu vitaliciu'l conventu y toles sos pertenencies al conde Gundemaro y a la so muyer. Tamién sobro esta zona dexóse sentir l'influxu del poderosu monesteriu de San Xuan de Courias. Esta zona tuvo mientres llargu tiempu en continues disputes cola zona de Lugo. De la mesma, y anque d'una manera daqué más imprecisa, dellos autores plantegen la posibilidá de que'l topónimu Grislupollar que se menta en delles sagues nórdiques, pueda corresponder a Castropol.
Bellis perennis
El ye una planta yerbácea bien utilizada a efeutos decorativos entemecida col verde, pola so resistencia a la barraquera. thumb|250px|Capítulu, vista cenital. thumb|250px|Bellis perennis en [[Johann Georg Sturm, Deutschlands Flora, 1796]]
Castropol
Historia
Nel sieglu XIII, el rei Alfonso VII de Castiella, pon fin a les disputes venciendo al obispu de Lugo, les tierres gallegues que taben so la xurisdicción del preláu d'Uviéu y a ésti, les tierres que s'estienden ente'l ríu Eo y el Navia. Nuna fecha que nun se puede precisar pero si alredor de 1275, Alfonsu X el Sabiu funda poblar de Rovoredo (actual Reboledo), de la que nun se caltién el so preséu fundacional, qu'ensin dulda ye la primera surdida n'Asturies. Esta Puebla debió de faese a instancies del propiu conceyu de Ribadeo, pero la reaición nun tardó enforma per parte señorial y l'Obispu don Fernando comunica al conceyu de Ribadeo la decisión de crear una nueva puebla en Castropol, llugar defensivu y comercial. Esti procesu ye l'únicu casu del establecimientu d'una pola que supunxo l'abandonu d'otra.
Nel sieglu XIV, Castropol va enllantase como cabeza económica y alministrativa ente les zones del Navia y el Eo. Va Ser l'obispu don Alfonso quien-yos dará la concesión d'un mercáu selmanal. Sía comoquier, les disputes cola comunidá de Ribadeo van perdurar hasta'l sieglu XVIII, nesti sieglu les tropes ingleses tomaron Castropol y otros pueblos de la ría, que viéronse obligaos a pagar pola so independencia.
Bellis perennis
Hábitat y distribución
Nativa d'Europa y Norte d'África hasta Asia Central. Introducida nel restu del mundu.
Castropol
Historia
Nel sieglu XIX, cola invasión francesa y tomar por ellos de les principales ciudaes de la provincia, treslladóse la Xunta Cimera d'Asturies a Castropol, yá que yera'l principal conceyu de la zona llibre, pero nesa mesma zona taben los grupos adversarios de la Xunta y en 1810 constituyóse la Xunta Permanente del Partíu de Castropol y vótase la disolución de la Xunta Cimera. Ésti foi'l puntu culminante de la crisis, y fai que se manden tropes empobinaes por Francisco Losada pa establecer l'orde asambleariu. Hai una gran cantidá de cambeos pa la Villa de Castropol nesti sieglu, asina se quitar los elementos que daben un aire medieval a la villa, tamién va haber cambeos alministrativos, aportando a difícil estremar el centru comarcal, treslladando la capital xudicial a A Veiga y depués volviéndose a treslladar a Castropol.
Bellis perennis
Hábitat y distribución
Floria y fructifica d'ochobre a xunu.
Castropol
Historia
A partir de 1905 foi'l conceyu de Castropol escenariu d'un interesante intentu políticu de renovación. Promovíu por Vicente Loriente Acevedo, un castropolense que fixera fortuna en Cuba, creóse'l Partíu Independiente de Castropol", popularmente conocíu como Partíu Novo, col oxetivu declaráu de lluchar contra'l caciquismu conservador y refaer non yá la vida política sinón tamién la educativa y cultural de l'Asturies occidental. El Partíu Independiente llogró significativos ésitos n'eleiciones locales y provinciales, pero fracasó nel so desafíu máximu a el conservadores nes eleiciones a Diputaos nacionales de 1910, nes que Loriente nun llogró, por bien poco, el deseyáu escañu. La formación castropolense terminó integrándose nel Partíu Reformista lideráu pol políticu republicanu Melquíades Álvarez, y foi ésti'l qu'en 1923 llogró finalmente la eleición como Diputáu del distritu de Castropol, y en calidá de tal aportó a Presidente del Congresu de los Diputaos.
Bellis perennis
Composición química
Los capítulos florales contienen taníns (que son derivaos poliacetilénicos), saponócitos, aceites esenciales, ácidos orgánicos y saponines. Amás, contién antoxantina, responsable de la coloración mariella.
Propiedaes
Les partes utilizaes son les fueyes, raigaños y flores, anque los raigaños son les que s'usen con menos frecuencia.
Castropol
Historia
Cola dictadura de Primo de Rivera, sume pola censura militar el decenario "Castropol", que fuera voz del Partíu Novo. Habra qu'esperar a la fin de la década de los 30, por que un grupu de mozos estudiantes y universitarios castropolenses empecipien un proyeutu cultural ensin comparanza na España de la dómina. Empecípiase l'andadura de la Biblioteca Popular Circulante de Castropol, al pie de la que llueu se suma la publicación del periódicu "L'Aldeanu", altavoz d'esta institución cultural que se va estender por tol conceyu y polos vecinos, al traviés d'una rede de sucursales, coles que lleva la llectura, la educación, la formación y la cultura, a tolos rincones del conceyu.
Bellis perennis
Propiedaes
Ye un popular remediu contra munches enfermedaes y tien una gran variedá de formes d'aplicación. Ye la yerba tradicionalmente utilizada contra les feríes, angüeñes, quemadures y pa menguar inflamaciones.
Castropol
Historia
Proclámase la II República Española nel Conceyu de Castropol cola mesma ilusión que se recibe en toles ciudaes, pueblos y llugares d'España. Unu de los proyeutos d'alfabetización que lleva a cabu la II República va ser el de les Misiones Pedagóxiques, que recalaren na villa y nel conceyu nel branu de 1935.
Bellis perennis
Propiedaes
Los raigaños utilizar nel tratamientu del escorbutu y eccemes dérmicos. Nun se describió nengún tipu de toxicidá pa esta especie.
Castropol
Historia
La Guerra Civil lleva a Castropol a la zona sublevada, tres un curtiu periodu en zona republicana, y ende treslladáronse dellos organismos de la capital provincial.
Bellis perennis
Culinarios
Ye comestible; Consumióse les fueyes n'ensalaes, davezu entemecida con diente de lleón (Taraxacum officinale) y fenoyu (Foeniculum vulgare).
Castropol
Historia
Una vegada acabada la guerra empieza un llixeru cayente y un descensu del 20% de población pola competencia d'A Veiga y Ribadeo.
Bellis perennis
Taxonomía
Bellis perennis describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Species Plantarum, vol. 2, p. 886 en 1753.
Castropol
Arte
Esti conceyu tien un ricu patrimoniu tantu de tipu relixosu como de calter civil, alcontraos nos sos distintos nucleos. Vamos Destacar:
-La capiya de Santa María del Campo asitiada na villa de Castropol, construcción rectangular con dos cuerpos pequeños llaterales. Salvar de la quema qu'en 1587 afaró la villa. Lo más destacao ye la so fachada marcada por contrafuertes, con puerta d'arcu de mediu puntu y sobro ella trés mazcarones y la llábana fundacional. Tien un retablu del sieglu XVIII.
Bellis perennis
Nome común
Castellanu: María, agamarza, amagarza, bella margarita, bellis menor, bellorita (13), chibirita, chiribita (3), chiriva, chirivas, chirivita (9), chirivitas (2), consolida menor, consuelda menor, flor d'Alexandría, galana, gamarza (2), gamazón, gramaza, gramazón, yerba del buenaliento, magarza, margarida, margarita (24), margarita común, margarita de praos, margarita menor (5), margarita montesa, margarites, margarites de prau, margaritina, marzas, maya (18), maya maya, maya borracha, maya colorada, mayes, moxigatu, pascueta (6), primavera de praos, rosa, rosa blanca, vellorita (9), vellorito, velorita, vichaya, viroleta, yerba de les perlles, yerba-margarita. Ente paréntesis, la frecuencia del vocablu n'España.
Castropol
Arte
-La ilesia parroquial de Santiago Apóstol, de finales del sieglu XVI presenta una estructura de trés naves, la principal más alta y ancha separada por columnes y con bóveda estrellada. Tien un agregu d'una torre del sieglu XIX, con cubierta de cayuela y rematada con una aguya. El templu caltién un conxuntu de retablos barrocos de los sieglos XVII y XVIII.
-El palaciu de Valledor. Edificiu en forma de “O” con patiu rectangular, con dos pisos, nel inferior ta la puerta con arcu de mediu puntu ente pilastres y sobro ella l'escudu. El palaciu ye del sieglu XVI y tien una capiya adosada del sieglu XVIII.