cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Viaxe al traviés del tiempu
Viaxes al pasáu
Munchos de los viaxes al pasáu usaos n'argumentos de ficción, asumen que ye posible'l pasu dende un puntu del espaciu-tiempu sobre una llinia d'universu a un puntu anterior de dicha llinia d'universu, ensin especificar la trayeutoria espaciu-temporal siguida pol viaxeru nel tiempu. Esaminada dende'l puntu de vista d'un observador concretu, una partícula que viaxa al pasáu aparentemente sume nun intre dau y remanez nun intre anterior. Pero, tantu la desapaición de la partícula (entamu del viaxe escontra'l pasáu) como l'apaición de la partícula nel pasáu (llegada al pasáu), son violaciones clares del principiu de caltenimientu de la enerxía (si nun esisten más partícules arreyaes). Amás nun ta claru si la partícula que sume nel futuru y remanez nel pasáu ta siguiendo una trayeutoria fora del espaciu-tiempu. Un recurso de la ciencia ficción pa falar a un llugar fuera del espaciu-tiempu ordinariu ye'l conceutu de hiperespacio (magar nun paez esistir nengún axugu físicu claru de qué podría ser esa clase de hiperespacio).
El casu podría ser distintu si esisten más partícules arreyaes, dellos teóricos como Richard Feynmann propunxeron qu'una antipartícula podía ser concebida como una partícula ordinaria moviéndose escontra'l pasáu. Asina un fotón bien enerxéticu que crea un par electrón-positrón, pue ser concebíu como un fotón moviéndose escontra'l futuru que "topeta" contra un electrón moviéndose escontra'l pasáu y que ye rebotado escontra'l futuru. Dende'l puntu de vista d'un observador, l'electrón moviéndose escontra'l pasáu sería vistu como positrón y l'electrón rebotado como un electrón ordinariu, nun intre dau, l'electrón sería vistu dos vegaes, una vegada como positrón y otra como electrón. Un procesu d'esi tipu nun violaría'l principiu de caltenimientu de la enerxía yá qu'en tou momentu la trayeutoria taría contenida nel espaciu-tiempu y la partícula nunca sumiría de manera abrupta.
Usu de los furacos de guxán
thumb|Representación 2D d'un furacu de guxán. Una máquina de viaxe temporal propuesta qu'utilice un furacu de guxán funcionaría (hipotéticamente) de la siguiente manera: crear de dalguna manera un furacu de guxán. Un estremu del túnel ye aceleráu a una velocidá cercana a la de la lluz, quiciabes con una nave espacial avanzada, y entós tórnase de vuelta al puntu d'orixe. Por cuenta de la dilatación temporal (debida a la velocidá), l'estremu aceleráu del túnel avieyó menos que l'estremu estacionariu (dende'l puntu de vista d'un observador esternu).
Sicasí, el tiempu vese distintu al traviés del túnel que fora d'él: dos relós sincronizaos puestos en cada estremu del túnel van caltenese siempres sincronizaos (dende'l puntu de vista d'un observador dientro del túnel), ensin importar la diferencia de velocidá.
Esto significa qu'un observador qu'entrara al estremu aceleráu, saldría pel estremu estacionariu cuando l'estremu estacionariu tenía la mesma edá que l'estremu aceleráu nel momentu antes d'entrar. Por casu, si antes d'entrar al furacu de guxán l'observador notó que'l reló nel estremu aceleráu amosaba 1980 ente que'l reló nel estremu estacionariu yá dicía 1970 entós l'observador podría salir pel estremu estacionariu cuando'l reló estacionariu inda dicía 1960
Una llimitación significativa de tal máquina ye que namái ye posible viaxar escontra'l pasáu nel puntu inicial cuando foi creada la máquina; n'esencia, considérase más como un pasaxe al traviés del tiempu qu'un dispositivu que se mueve al traviés del tiempu: nun dexa que la mesma teunoloxía en sí mesmu viaxe al traviés del tiempu.
Crear un furacu de guxán d'un tamañu apropiáu pa una nave macroscópica, caltenelo estable y mover unu de los sos estremos cola nave riquiría un nivel significativu d'enerxía nun orde enforma mayor que la cantidá d'enerxía qu'un sol como'l nuesu puede xenerar en tol so periodu de vida. La creación d'un furacu de guxán tamién riquiría la esistencia d'una sustancia llamada “materia exótico”, que —inda cuando nun ye imposible— nun se sabe si esiste en formes útiles pa la xeneración d'un furacu de guxán (Ver por casu l'efeutu Casimir).
Polo tanto ye inverosímil que tal dispositivu sía construyíu, inclusive con teunoloxía altamente avanzada. Per otra parte, furacos de guxán microscópicos entá pueden ser útiles pa unviar información de regresu al pasáu al traviés del tiempu.
En 1993, Matt Visser argumentó que los dos estremos d'un túnel de guxán con tal diferencia temporal inducida nun podríen ser axuntaos ensin xenerar un campu cuántico y unos efeutos gravitacionales que provocaríen que'l túnel colapsara o que los dos estremos se repelieran. Por cuenta de esto, los dos estremos nun podríen averase lo suficiente porque tendría llugar una violación de la causalidá. Sicasí, n'otru artículu de 1997, Visser conxeturó que la complexa configuración d'un aniellu Roman” (asina nomáu n'honor a Tom Roman) d'un númberu N de furacos de guxán alliniaos nun polígonu simétricu podría actuar como una máquina del tiempu, anque conclúi qu'esto nun sería tantu un defectu na teoría clásica de la gravedá cuántica, sinón más bien la prueba de que ye posible violar la causalidá.
Usu de cilindros rotatorios xigantescos
Otra teoría, desenvuelta pol físicu Frank J. Tipler, implica un cilindru rotatoriu. Si un cilindru ye lo suficientemente llargu y mestu, y xira lo suficientemente rápido en rellación a la so exa llonxitudinal, entós una nave que volara alredor del cilindru nuna trayeutoria espiral podría viaxar tras nel tiempu (o escontra alantre, dependiendo del sentíu del movimientu de la nave). Sicasí, el llargor, la densidá y la velocidá riquida son tan grandes que la materia ordinario nun ye abondo fuerte pa construyila.
Usu vórtices de lluz coherente (láser)
Ronald Mallett plantegó crear vórtices láser envolventes y incluyentes de los oxetos a cronotransportar, la so idea basar na Teoría Xeneral de la Relatividá, más esautamente nel postuláu pol cual la enerxía (nesti casu la lluz) non solo ye curvada pola gravedá sinón que puede tener efeutos másicos que curvan al texíu espaciu-temporal, faciendo abasnes de marcu y curves zarraes de tipu tiempu.
Usu d'una cuerda cósmica
Puede construyise un dispositivu similar a partir d'una cuerda cósmica, que ye un tipu de materia exótico especial, que la so esistencia ye postulada hipotéticamente en diverses teoríes físiques especulatives. Les enerxíes arreyaes pa interactuar con elles seríen probablemente prohibitivamente altes y de xuru constituyiríen una posibilidá tecnológicamente invidable.
El dispositivu por aciu cuerdes cósmiques propuestu por Richard Gott basar na solución de les ecuaciones de la relatividá xeneral pa esi tipu de materia exóticu. Acordies con l'esquema de Gott seríen necesaries dos cuerdes cósmiques moviéndose en direiciones opuestes. Al siguir una trayeutoria zarrada qu'arrodie les cuerdes llogra'l viaxe nel tiempu. Una carauterística notable d'esta solución ye que'l viaxe nel tiempu ye namái posible pa los observadores dientro d'una cierta rexón del espaciu-tiempu. Una vegada les cuerdes alloñáronse lo suficiente el mecanismu yá nun puede ser usáu pa realizar un viaxe nel tiempu.
Usu d'un nucleu atómicu pesáu
El físicu y escritor de ciencia ficción, Robert L. Forward suxurió qu'una aplicación inocente de la relatividá xeneral a la mecánica cuántica dexaría construyir una máquina del tiempu. Un nucleu atómicu pesáu asitiáu dientro d'un fuerte campu magnéticu podría allargar hasta formar un cilindru, que la so densidá y rotación seríen abondes pa viaxar nel tiempu. Los rayu gamma proyeutaos podríen dexar unviar información (anque non materia) de regresu al pasáu. Sicasí, él precisó qu'hasta que nun tengamos una sola teoría que combine la relatividá y la mecánica cuántica, nun vamos tener escurre si tales especulaciones son absurdes.
Usu del entrelazamiento cuánticu
Los fenómenos de la mecánica cuántica tales como'l teletransporte cuánticu, la paradoxa EPR (nomada poles iniciales d'Albert Einstein, Boris Podolsky y Nathan Rosen), o entrelazamiento cuánticu puede paecer que xenera un mecanismu que dexa la comunicación FTL (faster than light: más rápida que la lluz) o viaxe temporal. De fechu dalgunes interpretaciones de la mecánica cuántica (tales como la interpretación de Bohm) presumen que les partícules intercambien información de manera instantánea pa poder caltener la correlación ente elles. Einstein referir a esti efeutu como la “espeluznante [spooky] aición a distancia”.
Curiosamente, les regles de la mecánica cuántica paecen torgar la tresmisión d'información útil per estos medios, y polo tanto paez que nun dexara” el viaxe nel tiempu o la comunicación FTL. Esti fechu ye esaxeráu y mal interpretáu por cierto tipu de llibros y revistes de pretendida divulgación científica alrodiu de los esperimentos de teleportación. Na actualidá, la manera en que trabaya la mecánica cuántica pa caltener la causalidá ye una área bien activa d'investigación científica.<!-- Al asumir que'l viaxe temporal o la comunicación superlumínica son imposibles, pueden derivase resultancies interesantes, tales como'l teorema de la non-clonación.
Usu de llinies temporales cerraes
Delles soluciones exactes de les ecuaciones d'Einstein describen espacio-tiempo que contienen llinies temporales zarraes lo cual dexa en teoría que ciertos observadores al viaxar sobre elles escontra'l "futuru" dempués d'un ciertu tiempu cíclicu vuelvan al mesmu puntu del que partieron. De fechu neses soluciones nun esiste una manera consistente d'estremar ente pasáu y futuru, porque nun son orientables temporalmente.
Una d'estes soluciones ye'l universu de Gödel, que describe un tipu d'universu que nun se paez al nuesu. De fechu dellos físicos dulden que l'universu de Gödel y otres soluciones que contienen curves temporales zarraes sían descripciones físicamente afeches de dalgún tipu d'universu, inda cuando satisfaen les ecuaciones de campu d'Einstein. Nótese qu'esti métodu de viaxe nel tiempu namái ye posible n'universos que tengan de por sí cierta estructura, pero polo xeneral nun sería posible modificar eses condiciones pa viaxar a cualquier puntu del pasáu nin modificar les trayectories posibles que lleven a dellos puntos del "pasáu".
Otru teóricu d'estes estructures especiales ye l'estauxunidense John Richard Gott, quien postula un universu inflacionario que xeneraría biltos de nuevos universos; una d'eses cañes podría curvarse escontra tras nun bucle convirtiéndose nel so propiu orixe (vease ).
Usu del viaxe convencional al traviés del tiempu
Esta teoría implica ver pasar el tiempu como un observador, lo cual a la nuesa velocidá normal sería abonda como pa viaxar nel tiempu, pero esta manera nun puede usase pa recular, ta claro.
Un exemplu d'esti tipu de viaxe ye'l satélite KEO que va sirvir como una cápsula del tiempu; va ser unviáu al espaciu nuna órbita que volverá cruciase cola Tierra en 50.000 años.
La visión “presentista"
El presentismo sostién que nin el futuru nin el pasáu esisten, que la materia del universu namái esiste nel presente, y que'l tiempu ye a cencielles un conceutu del ser humanu utilizáu pa describir lo qu'asocede al so alredor. D'esta manera nun habría un llugar onde'l viaxeru del tiempu pudiera dir, lo que, según esta teoría, anula la tema del viaxe al traviés del tiempu.
Sicasí, la teoría de la relatividá na simultaneidá (dientro del marcu de la física moderna) pon en tela de xuiciu el presentismo y favorez la visión conocida como tetradimensionalismo o cuadridimensionalismo (rellacionáu col eternalismo y cola idea del bloque de tiempu), nel cual los eventos pasaos, presentes y futuros coesisten toos nun mesmu espaciu-tiempu.
Thanasis Antetokounmpo
Athanasios "Thanasis" Antetokounmpo (en griegu: Αθανάσιος "Θανάσης" Αντετοκούνμπο;) ye un baloncestista griegu d'ascendencia nixeriana que pertenez al Panathinaikos B.C. de l'A1 Ethniki griega. Con 2,01 metros d'estatura xuega nes posiciones d'escolta y aleru.
Los sos hermanos menores, Giannis (n. 1994) y Kostas (n.1997), tamién son xugadores profesionales.
Profesional
Antetokounmpo empezó la so carrera profesional nel Filathlitikos B.C. de la segunda división griega en 2012. Mientres la temporada 2012-13 con Filathlitikos, permedió 12,2 puntos, 4,9 rebotes, 1,0 asistencies, 1,1 robos y 1,0 tapones per partíu. Foi escoyíu polos entrenadores pa xugar el All-Star Game de Grecia 2013 como participante especial, dempués de competir nel concursu de mates, los xugadores de la segunda división son elegibles pa competir na competición d'entornaes.
Dempués de orixinalmente declarar el so elegibilidad pal Draft de la NBA de 2013, retirar del draft el 17 de xunu de 2013, xunto con otros 17 xugadores, el día de la fecha llende de retirada. Thanasis había entráu orixinalmente al draft col so hermanu menor Giannis.
El 1 de payares de 2013, foi escoyíu na novena posición polos Delaware 87ers de la D-League nel Draft de la NBA Development League de 2013. El 23 de payares de 2013, nel so debú na NBA D-League, Antetokounmpo rexistró 14 puntos, 2 rebotes y 2 asistencies, nuna derrota por 117-106 de los Canton Charge. Tamién compitió nel Concursu de Mates de la NBA Development League de 2014.
Mientres la temporada 2013-14 de la NBA Development League, permedió 12,0 puntos, 4,3 rebotes, 2,1 asistencies, 1,2 robos y 1,3 tapones per partíu. El 1 de mayu de 2014, foi escoyíu nel tercer meyor quintetu defensivu de la NBA Development League.
El 26 de xunu de 2014, Antetokounmpo foi escoyíu na cincuentena primer posición del Draft de la NBA de 2014 polos New York Knicks.
El 3 de payares de 2014, Antetokounmpo foi ficháu polos Westchester Knicks de la NBA D-League.
N'agostu de 2015, n'apostando la NBA Summer League, robló colos New York Knicks.
N'agostu de 2016 ficha pol MoraBanc Andorra nel so regresu a Europa.
El 11 de xunetu de 2017 robló por dos temporaes col Panathinaikos B.C. griegu.
Personal
Antetokounmpo nació en Atenes, Grecia, de padres d'ascendencia nixeriana. A pesar d'ello, nun tien la ciudadanía nixeriana. Thanasis y la so familia ganaron oficialmente la ciudadanía griega completa'l 9 de mayu de 2013, cola ortografía llegal oficial del so nome siendo Antetokounmpo.
El so hermanu menor, Giannis, tamién ye un xugador profesional de baloncestu que foi escoyíu na decimoquinta posición del Draft de la NBA de 2013, polos Milwaukee Bucks. El so llamatu ye "The Greek Freak". Thanasis ye conocíu pol llamatu de "The Greek Freak 2".
El so otru hermanu menor, Kostas, tamién ye un xugador profesional de baloncestu y va presentase al Draft de la NBA de 2018.
El Casar (Castiella-La Mancha)
El Casar (históricamente y non oficial, El Casar de Talamanca) ye un conceyu español perteneciente a la provincia de Guadalaxara, na comunidá autónoma de Castiella-La Mancha. Tien un área de 51,84 km² con una población de 11 606 habitantes (INE 2015) y una densidá de 224,59 hab./km².
Símbolos
L'escudu heráldicu que representa al conceyu foi aprobáu oficialmente por decretu'l. El so blasón síguise de la siguiente manera:
Historia
La fundación d'El Casar data de 1085, mientres les repoblaciones tres la conquista castellana. Dende la so fundación perteneció al señoríu real, que pasó al señoríu de los arzobispos de Toledo hasta'l sieglu XVI. Nuevamente, retornó al señoríu real, que vendió la villa al duque de Salerno, y ésti, a la familia Negrón, que constituyó un mayoralgu. Esti mayoralgu escastó en 1592, fecha dende la que, y hasta güei, El Casar funcionó como conceyu llibre.
Demografía
Gran parte de la población viven n'urbanizaciones que tán amontando la población del conceyu, como El Coto, Montecalderón, Los Arenales o Las Colinas o n'otros nucleos de población pertenecientes al conceyu.
Economía
Gran parte de la población d'El Casar trabaya nel área metropolitana de Madrid, sobremanera nes llocalidaes asitiaes al norte de Madrid, y la mayor parte fáenlo nel sector servicios, siguíu bien de lloñe pola construcción. La mayor parte de les empreses aniciaes nel conceyu pertenecen al sector servicios, habiendo dalgunes otres empreses constructores ya industriales asitiaes fundamentalmente nel polígonu industrial del conceyu. L'agricultura y la ganadería, que foron tradicionalmente el sustentu económicu principal, güei ye residual.
Patrimoniu históricu-artísticu
thumb|Ilesia de l'Asunción.
Fiestes
Les fiestes patronales celébrense'l primer domingu de setiembre, n'honor de la Virxe de l'Antigua.
Escontra'l 2 de febreru celébrase la fiesta de la Candelaria, que consiste na llectura dende'l balcón del conceyu de la Carta de Candeles, escritu satíricu alusivu a la cuadriella que protagoniza la fiesta. Foi declarada de fiesta d'interés turísticu provincial.
Educación
El Casar cuenta con trés colexos públicos d'educación primaria (CEIP Maestros d'El Casar, CEIP El Cotu, CEIP Los Arenales), un colexu Priváu, Montealbir, dos centros d'educación secundaria (IES Juan Gacía Valdemora y IES Campu Alto) y un centru d'educación p'adultos, el Clara Campoamor, allugáu nel antiguu silu. Amás tien una escuela de música y baille con un coru.
Tresportes públicos
El Casar atópase dientro de la zona Y1 del Consorciu de Tresportes de Madrid y cuenta con dos linia d'autobuses interurbanos que xunen el conceyu con Madrid: Tamién hai una llinia d'autobús que xune'l conceyu con Guadalaxara.
Amás, cuenta con una llinia d'autobús urbanu que xune les urbanizaciones y Mesones col centru urbanu.
Historia del eusquera
La historia del eusquera al igual que la historia de les llingües analízase dende dos puntos de vista distintos:
Historia interna
Entender por historia interna d'una llingua al analís tantu diacrónicu como sincrónicu de los documentos d'una llingua. Nel casu del eusquera estos documentos seríen les cercos de Aquitania, les eresiak del futuru, los versos de Bernard Etxepare, la Biblia protestante de Joannes Leizarraga, etc.
La historia interna del eusquera suelse clasificar nos siguientes periodos:
Historia esterna
Entender por historia esterna d'una llingua l'analís históricu basáu na historia del pueblu y rexón xeográfica onde se fala esta llingua.
Llendes del eusquera y retrocesu
thumb|right|300px|Mapa cronolóxicu qu'amuesa la evolución territorial de les llingües del suroeste d'[[Europa ente les qu'apaez l'eusquera.]]
Dende los postreros 3.000 años (siquier) créese que l'eusquera foi reculando a pesar de tener en dómines medievales momentos d'espansión tamién. Ente los munchos factores a tomar en cuenta'l desprestixu que sufrió ye unu de los más importantes, pos salió perdiendo frente a les llingües romances herederes de la tradición llatina na mayoría de los casos.
Otros factores:
Les llendes del eusquera en tiempos antiguos corresponder colos siguientes:
thumb|300px|right|La estensión del [[Idioma aquitano|eusquera arcaicu nel añu 1 d.C.]]
Razones de la sobrevivencia del eusquera
A pesar del retrocesu sufiertu mientres los dos últimos milenios, el eusquera ye una de les poques llingües preindoeuropeas que sobrevivió. Cinco son les razones que se sorrayen a la d'esplicar esti fenómenu:
250px|thumb|Estensión de les llingües prerromániques
L'eusquera
Siendo patente qu'una de les causes que facilitaben el retrocesu aceleráu del eusquera nos territorios nos qu'inda se falaba yera l'altu grau de fragmentación dialeutal que'l vascuenciu presentaba, nos primeros años del sieglu XX foise estendiendo'l convencimiento de que'l eusquera namái podría tener futuru como llingua de comunicación y espresión, en cuantes que se llograra superar la situación de fragmentación cola creación d'un rexistru escritu únicu reconocíu por tol ámbitu vascofalante. D'esta manera, el procesu pa la unificación lliteraria sería empecipiáu yá en 1918 cola fundación de la Real Academia de la Llingua Vasca (Euskaltzaindia) y la presentación de distintes propuestes. Ente elles, una corriente d'opinión apostaba por utilizar como base'l "labortanu clásicu" de Axular acordies cola mesma función que tuvo'l toscanu na unificación de la llingua italiana, siendo Federico Krutwig el principal defensor d'esti modelu y siguíu por persones como Gabriel Aresti y Luis Villasante. Anque nos sos entamos ganó sofitos, finalmente la propuesta acabó siendo refugada pola mayoría de los escritores y estudiosos por atopase demasiáu alloñada de la base sociolóxica de la llingua. L'alderique sobre la unificación remataría en 1968, na xunta del Santuariu de Aránzazu (Arantzazuko Batzarra) na que la Real Academia de la Llingua Vasca mientres la celebración de la so 50 aniversariu decidió sofitar y promover formalmente l'informe de les Decisiones del Congresu de Bayonne (Baionako Biltzarraren Erabakiak) de 1964 redactáu pol Departamentu Llingüísticu de la Secretaría Vasca (Euskal Idazkaritza) de Bayonne, sofitáu por distintos lliteratos éuscaros al traviés de l'acabante crear Idazleen Alkartea (Asociación d'Escritores) y Ermuako Zina (Xuramentu d'Ermua) de 1968. Los postulaos d'esti informe fueron recoyíos na ponencia presentada pol académicu Koldo Mitxelena, quien s'encargaría d'entós d'equí p'arriba y xunto con Luis Villasante de dirixir el procesu de la unificación lliteraria.
La resultancia sería'l eusquera batua (lliteralmente ‘eusquera unificáu' o ‘eusquera xuníu'), que ye'l soporte normativu (o rexistru) del eusquera escritu. Basar nos dialeutos centrales del eusquera como'l dialeutu navarru, dialeutu navarru-labortanu y el dialeutu central del eusquera, y atópase influyíu pol labortanu clásicu del sieglu XVII, precursor de la lliteratura n'eusquera y llazu d'unión ente los dialeutos españoles y franceses.
Esti rexistru, adoptáu oficialmente a partir de la reconocencia de l'autoridá normativa de la Real Academia de la Llingua Vasca poles instituciones de Navarra y el País Vascu, ye'l preferíu y potenciáu na alministración, la enseñanza y los medios de comunicación.
Dende los primeros años de la vixencia del batúa desenvolvióse una importante polémica sobre l'efectu que'l batúa diba tener sobre los dialeutos del eusquera real, faláu hasta esa fecha. Asina, escritores como Oskillaso y Matías Múgica sostuvieron que'l eusquera batúa y l'impulsu institucional que llevaba a cabu diba ser letal pa los dialeutos matando al 'eusquera auténticu' en pos de la variante unificada, artificialmente creada. Sicasí, otru escritores como Koldo Zuazo vinieron sosteniendo que'l batúa nun ye más que'l rexistru destináu a ser utilizáu nos ámbitos más formales (como la educación, la televisión pública, los boletinos oficiales...) y vien complementar al restu de los dialeutos, non a sustituyilos; argumentó inclusive que la estensión del batúa ayuda a reforzar los dialeutos al incidir na recuperación xeneral de la llingua.
Primeros escritos
A pesar de la ensin concluyir discutiniu sobre la esistencia de grafitis n'eusquera nos sieglos III a V de nuesa yera, considérase que los testos más antiguos d'esta llingua atopaos hasta agora son delles pallabres apaecíes n'epitafios del sieglu II d. C. en Aquitania, investigaes per primer vegada por Achille Luchaire, dempués por Julio Caro Baroja y Koldo Mitxelena, y en dómines más recién por Joaquín Gorrochategui. Nel conceyu navarru de Lerga (Cercu de Lerga) atopóse un cercu funerariu hispanorromana con antropónimos indíxenes, datada nel sieglu I. Mitxelena definió'l parentescu ente la inscripción de Lerga y l'epigrafía aquitana, según coles inscripciones hispániques éuscaras que s'atoparía darréu. Ye por ello qu'anguaño se considera que l'aquitano ye a cencielles vascu antiguu o eusquera arcaicu.
thumb|300px|Placa conmemorativa de [[1974 esistente nel Monesteriu de Yuso (San Millán de la Cogolla, La Rioxa) onde s'atoparon les Gloses Emilianenses que recueyen dos testos n'eusquera, consideraos los primeros testos escritos non epigráficos en dicha llingua.]]
La información disponible sobre'l eusquera medieval ye bastante escasa y fragmentaria. La mayor parte de la información sobre'l eusquera medieval provién del estudiu de la toponimia y l'antroponimia, amás de delles poques pallabres (como términos xurídicos del Fueru Xeneral de Navarra) y delles frases curties. El llatín y los romances fueron les llingües del saber, de les minoríes cultes y de l'alministración oficial, tanto civil como eclesiástica. Pero aquellos grupos tamién debíen de conocer la llingua de los collazos y siervos. Los escribanos utilizaben el romance pa escribir, anque la llingua d'usu cotidianu fuera'l eusquera. Del sieglu XI créese que son les gloses topaes nel monesteriu de San Millán de la Cogolla, en La Rioxa, pequeñes anotaciones de traducción nun testu llatín, les llamaes Gloses Emilianenses, escrites en llatín y romance salvu la 31 y 42 que son frases en dalgún dialeutu desconocíu del eusquera. Estes gloses son les siguientes:
Nun hai total alcuerdo sobre'l significáu d'esos dos gloses. Nótese que la placa conmemorativa asitiada nel monesteriu comete'l pequeñu error de reproducir el testu con una grafía modernizada, utilizando la lletra zeta, cuando nel testu orixinal reparar claramente la ce cedilla. Nos primeros sieglos del segundu mileniu de nuesa yera, les referencies al usu del eusquera nel área pirenaica son diverses. Asina, nuna escritura del sieglu XI, la donación del monesteriu de Ollazábal (Guipúzcoa), amás de fórmules llatines, tán los detalles ufiertaos de los llenderos del terrén n'eusquera. Tamién s'atopen buelgues d'esta llingua nuna guía pa pelegrinos de Santiago de Compostela del sieglu XII y atribuyida a Aimeric Picaud, qu'inclúi un pequeñu vocabulariu n'eusquera. Asina mesmu en 1349, na ciudá de Huesca promúlgase un decretu que sanciona a los que falaren nel mercáu n'árabe, hebréu o basquenç con 30 soles de multa.
A midida que avanza la Edá Media la información ye más abondosa, anque nun llegamos a tener testos estensos hasta los sieglos XV y XVI. Son de gran interés los fragmentos de romances y cantares que citen les cróniques históriques, como'l Cantar aciagu de Milia de Lastur que recueye nos sos Memories Esteban de Garibay en 1596. El Refranes y sentencies publicáu pola mesma dómina en Pamplona ye un recopilatorio de refranes populares, probablemente de la redolada de Bilbao, según Joseba Lakarra. Cartes personales y otros testos manuscritos o actes de testigos en xuicios considerar d'un valor preciadísimo, como raros testimonios del eusquera faláu naquellos sieglos. Ente la correspondencia personal destaca la de frai Juan de Zumárraga, primer obispu de Méxicu, qu'en 1537 escribió a la so familia una carta redactada en dialeutu vizcaín y en castellán. Pola so importancia, esta carta foi publicada pola revista Eusquera, órganu oficial de la Real Academia de la Llingua Vasca. Ye probablemente'l testu vascu en prosa más llargu conocíu anterior a los primeros llibros n'eusquera.
El primer llibru conocíu imprimir en 1545, col títulu Linguae Vasconum Primitiae (‘Primicias de la llingua de los vascos') y robláu pol sacerdote bajonavarro Bernat Dechepare. Ye una coleición de poemes de tema erótica, autobiográficu y relixosu. Dedica tamién versos al eusquera, y ye de reseñar que l'autor ye consciente de que'l suyu ye'l primer intentu de llevar la so llingua a la imprenta. Nel so poema Kontrapas diz lo siguiente: thumb|Escudu con inscripción fechada en 1603, en Plencia.
Ente 1564 y 1567 Juan Pérez de Lazarraga escribe'l so manuscritu, apocayá descubiertu y compuestu por 106 páxines. Nél podemos atopar poesíes y novela pastoril renacentista.
La Contrarreforma traxo consigo una nueva «política llingüística» per parte de la Ilesia católica. Con éses traduciéronse catecismos y otres obres de la lliteratura cristiana, destinaos a la formación de los fieles. Nel sieglu XVII nel País Vascu francés hai un grupu d'escritores, güei día llamáu «la escuela de Sara», que basándose na fala de la mariña de Labort (zona de gran importancia económica) va desenvolver un modelu lliterariu pa la llingua vasca. El mayor esponente d'esti escritores ye Pedro Axular.
Nel País Vascu español a partir del sieglu XVII tamién van apaecer llibros impresos n'eusquera, consagrando l'usu lliterariu de los dialeutos vizcaín y guipuzcoanu primero, y del restu col aportar de los sieglos. Ye precisu reconocer que primeramente, nel sieglu XVIII, esti llabor lliterariu llindar a traducciones mediocres de testos relixosos, anque Agustín Kardaberaz destacara pola calidá de la so obra relixosa y retórica.
Lliteratura clásica
Dexando a un llau estos antecedentes, xunto con otros manuscritos atopaos nel sieglu XX, el que podría considerase'l primera clásicu de la lliteratura n'eusquera foi la obra ascética Gero (‘Dempués') del tamién sacerdote Pedro de Agerre Azpilikueta, escrita en «labortanu clásicu» ya impresa per primer vegada l'añu 1643 en Pau. La so prosa foi tomada como exemplu del bon escribir ente los escritores tantu al norte como al sur del Pirinéu. Manuel de Larramendi referir a Axular como maestru.
Hasta bien tardíamente los escritores llaicos fueron una esceición y la mayoría de les obres publicaes fueron de temática relixosa, llindándose principalmente a traducciones de doctrines y catecismos, biografíes de santos y dellos trataos teolóxicu-filosóficos. Ente les obres que traten temes profanes atopamos gramátiques, apoloxíes (que pretendíen demostrar la pureza y perfeición de la llingua de los vascos, anque casi toes fueron escrites en castellán), antoloxíes de refranes y poemes, amás d'obres del teatru tradicional vascu o pastorales.
Dómina moderna
Na segunda metá del sieglu XIX, la derrota nes Guerres Carlistes y los cambeos que se taben dando na sociedá aniciaron cierta esmolición sobre'l futuru de la llingua, lo cual motivó la fundación d'asociaciones como la Sociedá Euskara de Navarra, la celebración de certámenes lliterarios y xuegos florales y l'apaición de les primeres publicaciones n'eusquera. La llingüística europea empezó a interesase por ella y empezó a estudiase la llingua de manera científica. Florió la lliteratura y los folcloristes y musicólogos interesar por recuperar la tradición oral. En 1918 fundóse la Sociedá d'Estudios Vascos-Eusko Ikaskuntza col patrociniu de los cuatro diputaciones vasconavarras y un añu dempués, la Real Academia de la Llingua Vasca (Euskaltzaindia) foi fundada por Alfonso XIII.
Otra manera, dellos intelectuales vascos de la dómina como Miguel de Unamuno llamaben a aceptar con dolor y resignación la muerte del eusquera, llingua cola que —según él— nun podíen tresmitise idees astractes. El filósofu llegaba a afirmar en momentos d'íntimu pesimismu depresivu que los vascos teníen d'abandonar la so llingua y tradiciones p'asina poder entrar na modernidá española.
Siendo esta postura, con delles esceiciones, la mayoritaria ente la izquierda y el lliberalismu vascos d'aquel momentu, tantu n'España como en Francia, los mayores defensores de la llingua fueron los sectores foralistas, tradicionalistes y nacionalistes.
Ente 1848 y 1936, producióse'l llamáu euskal pizkundea o renacencia vasca, cuando s'atopa la poesía cultista d'autores como Nicolás Ormaetxea Orixe, Xabier Lizardi o Esteban Urkiaga Lauaxeta, trescalada del estilu de los poetes simbolistes. Sicasí, la guerra civil y el so desenllaz retardaron esa etapa de maduración lliteraria y social.
La identificación del eusquera cola vida rural y polo tanto con una idealizada Arcadia vasca, tan curiosa pa munchos vascos, tuvo que durar hasta'l relevu xeneracional de los años cincuenta y sesenta. Ye entós cuando nun ambiente de fervencia cultural y política, l'eusquera empezó a oyese en boca de los mozos universitarios y ambientes urbanos.
L'eusquera entá yera faláu pola mayoría de los habitantes de la zona nortiza d'Euskal Herria darréu antes de la industrialización. Según los datos de 1866-1868 que remana Ladislao de Velasco, falar 170 000 de los 176 000 habitantes de Guipúzcoa (140 000 de manera habitual), 149 000 de los 183 000 vizcainos (de los que 6000 yeren estranxeros y 28 000 vivíen nel distritu de Valmaseda-Encartaciones, onde'l eusquera sumió a finales del sieglu XVIII y principios del XIX, col final de la Primer Guerra Carlista), 12 000 de los 120 000 alaveses, 60 000 de los 300 000 habitantes de la Navarra española y 80 000 de los 124 000 habitantes del País Vascu francés.
Constante de Boltzmann
La constante de Boltzmann (k o kB) ye la constante física que rellaciona temperatura absoluto y enerxía. Llámase asina n'honor del físicu austriaco Ludwig Boltzmann, quien fixo importantes contribuciones a la teoría de la mecánica estadística, en que les sos ecuaciones fundamentales esta constante desempeña un papel central. El so valor en SI ye:
Importancia na definición estadística d'entropía
En mecánica estadística, la entropía, S, d'un sistema aislláu en equilibriu termodinámicu defínese como'l llogaritmu natural de W, el númberu d'estaos microscópicos definíos nos que puede llegar a tar un sistema daes les llimitaciones macroscópicas (como, por casu, la enerxía total fixa, Y):
Esta ecuación, que rellaciona los detalles microscópicos o microestados del sistema (al traviés de W) col so estáu macroscópico (al traviés de la entropía S), ye la idea central de la mecánica estadística. Ye tal la so importancia que foi grabada na llábana de la tumba de Boltzmann.
La constante de proporcionalidad, k, rellaciona la entropía de la mecánica estadística cola entropía de la termodinámica clásica de Clausius:
Podría escoyese una entropía esguilada adimensional en términos microscópicos tales que
Trátase d'una forma muncho más natural, y esta entropía reaxustada correspuende esautamente a la entropía de la información desenvuelta darréu por Claude Elwood Shannon.
Equí, la enerxía carauterística, kT, ye'l calor necesario p'aumentar la entropía reaxustada por un nat.
Historia
Anque Boltzmann venceyó per primer vegada la entropía y la probabilidá en 1877, al paecer la rellación nunca s'espresó al traviés d'una constante específica sinón hasta que Max Planck introdució per vegada primera k, y ufiertó un valor exactu (1.346 J/K, aproximao 2.5% menor que la cifra que s'usa anguaño), na so derivación de la llei de la radiación del cuerpu negru en 1900–1901. Antes de 1900, les ecuaciones qu'incluyíen los factores de Boltzmann nun utilizaben les enerxíes por molécula nin la constante de Boltzmann, sinón una forma de constante de gas R y enerxíes macroscópicas pa les cantidaes macroscópicas de la sustancia. La curtia y simbólica forma de la ecuación S = k log W na llábana de la tumba de Boltzmann débese de fechu a Planck, non a Boltzmann. En realidá Planck introducir nel mesmu trabayu nel que presentó h.
Como escribió Planck nel so discursu de receición del Premiu Nobel en 1920,
Estes "condiciones peculiares" pueden entendese si recuérdase unu de los grandes alderiques científicos de la dómina. Esistía un enorme desalcuerdu, mientres la segunda metá del sieglu diecinueve, al respective de si los átomos y les molécules yeren "reales" o si yeren tan solo una ferramienta heurística, preséu pa la solución de problemes. Tamién había un desalcuerdu al respective de si les "molécules químiques" (midíes al traviés de los pesos atómicos) yeren lo mesmo que les "molécules físiques" (midíes al traviés de la teoría cinética). Pa siguir la cita de la llectura de 1920 de Planck:
En 2013, el Llaboratoriu Nacional de Física del Reinu Xuníu utilizó les midíes de microondes y de resonancia acústica pa determinar la velocidá del soníu d'un gas monoatómico nuna cámara elipsoide triaxial y calcular un valor más precisu pa la constante, como parte de la revisión del Sistema Internacional d'Unidaes (SI). El nuevu valor calculáu foi de 1.380 651 56 (98) × 10−23 J K−1, y espérase que seya aceptáu pol SI tres una revisión.
Adi Roche
Adi Roche ye una defensora de la paz, l'ayuda humanitaria y l'educación. Adi concentróse n'ayudar a solliviar del sufrimientu de los neños que vivieron en Chernóbil mientres el desastre nuclear de 1986.
Roche ye la direutora executiva voluntaria de la organización de caridá irlandesa Chernobyl Children International.
Infancia
Adi Roche nació en Clonmel, Tipperary en 1955. Dempués de terminar la escuela secundaria trabayó para Aer Lingus. En 1984 empezó a trabayar tiempu completu como voluntaria pa la Campaña pal Desarme Nuclear. Roche escurrió un Programa d'Educación pa la Paz y presentar en más de cincuenta escueles en toa Irlanda. En 1990 convertir na primer muyer irlandesa escoyida pal conseyu d'alministración del International Peace Bureau en Xinebra.
Chernobyl Children International
En 1991, Roche fundó Chernobyl Children International, p'apurrir ayuda a los neños de Bielorrusia, Rusia Occidental y Ucraína. La organización ye de desarrollu internacional, médica y humanitaria, y trabaya con neños y families que siguen afeutaos pol desastre nuclear de Chernóbil de 1986.
Honores y premios
Roche realizó un documental, «Black Wind, White Land», esponiendo'l sufrimientu de los neños de Chernóbil, y al añu siguiente foi gallardoniada col Premiu Européu al Gallardoniáu de la Muyer y coronóse como la Persona del Añu de la República.
En 1997, Roche recibió'l Premiu Internacional de la Paz de Tipperary, descritu como «Premiu destacáu d'Irlanda pol trabayu humanitariu». En 2001 foi gallardoniada con un doctoráu honorariu pola Universidá de Alberta, Canadá. En 2007, Roche ganó'l Premiu Humanitariu Robert Burns.
En 2010, Roche recibió'l premiu World of Children Health Award. De magar, Chernobyl Children International salvó la vida de miles de neños que nacen con defeutos cardiacos conxénitos. Tamién recibió'l Premiu a la Exalumna de Alumni de World of Children 2015, pol increíble impautu que sigue teniendo na vida de los neños de la rexón de Chernóbil». Tamién en 2015, Roche ganó'l Premiu Humanitariu de Grace.
.io
.io ye'l dominiu de nivel superior xeográficu (ccTLD) pal Territoriu Británicu del Océanu Índicu.
Adi Roche
Política
Roche foi candidata a presidente d'Irlanda de la coalición del Partíu Llaborista, la Izquierda Democrática y el Partíu Verde nes eleiciones presidenciales de 1997. Roche ocupó'l cuartu llugar ente los cinco candidatos con casi'l 7% de los votos.
.io
.io suel usase pa formar una pallabra entera o con un sentíu concretu al lleela xunto colos caráuteres anteriores al puntu (lo que se denomina un domain hack), onde 'io' se xunta cola sigla inglesa pa input output (entrada-salida). Google anguaño trata'l dominiu .io como un dominiu de nivel superior xenéricu porque "usuarios y webmasters suelen ver el dominiu d'una manera más xenérica y non como un dominiu xeográficu.
Fernando Arcega
Fernando Arcega Aperte ye un ex xugador de baloncestu español. Xugaba d'aleru. El 12 de xunu de 1996 el CB Zaragoza retiró la so camiseta col númberu 6 que cuelga nel pabellón Príncipe Felipe. Ye hermanu de los tamién xugadores de baloncestu José Ángel y Joaquín Arcega Aperte. Empezó la so carrera nel baloncestu en 1976 y retiróse en 1995.
Selección nacional
Foi internacional cola Selección de baloncestu d'España en 121 ocasiones.
Llista d'asteroides/89201–89300
... | Previu | Llista d'asteroides | Siguiente | ...
.hm
.hm ye'l dominiu de nivel cimeru xeográficu (ccTLD) pa Islla Heard ya Islles McDonald.
Principáu de Vladímir-Súzdal
El Principáu de Vladímir-Súzdal, Gran Ducáu de Vladímir-Súzdal (Влади́миро-Су́здальское кня́жество) o Rus de Vladímir-Súzdal (Влади́мирско-Су́здальская Русь) foi unu de los grandes principaos qu'asocedieron a la Rus de Kiev como principal potencia eslava dende finales del sieglu XII hasta les acabadures del sieglu XIV. Consideráu tradicionalmente como'l trubiecu del idioma y la nacionalidá ruses, Vladímir-Súzdal evolucionaría gradualmente hasta tresformase nel Gran Ducáu de Moscú.
Entamos
thumb|left|La veneración de la Theotokos como santa proteutora de Vladímir foi introducida pol príncipe [[Andréi Bogoliubski, quien lu dedicó numberoses ilesies ya instaló nel so palaciu una imaxe venerada, conocida como la Virxe de Vladímir.]] A mediaos del sieglu XII la Rus de Kiev se desintegró en tierres y principaos independientes. La Rus del Sur, castigada por tribus nómades y debilitada poles constantes discordias intestinas ente los príncipes, adulces acabó perdiendo'l so grandor. Entós, el centru de la vida político y económico treslladar al nordeste, a la cuenca del Volga cimeru.
Vladímir II Monómaco, al asegurar los sos derechos al principáu en 1093, treslladó la capital de Rostov a Súzdal. Quince años más tarde (1108), fortaleció y reconstruyó la ciudá de Vladímir, nel marxe abrupto del ríu Kliazma, a 31 km al sur de Súzdal.
A la muerte del príncipe en 1125, esta tierra dixebrar de la Rus del Sur, y el so fíu Yuri Dolgoruki convertir nel so primer príncipe. Treslladó la sede del principáu a Vladímir en 1157. Los boyardos de Rostov y Súzdal, sicasí, yeren ronciegos a perder la supremacía, y siguió una curtia guerra civil. Ye la dómina en que se produció l'activa colonización de les tierres nororientales, nes que'l nuevu príncipe tuvo gran participación, construyendo ciudaes, ilesies y monesterios. Sicasí, el príncipe nun perdía les esperances d'ocupar el tronu de Kiev y caltenía constantes guerres pol gran principáu. Nuna d'estes batalles Yuri Dolgoruki llogró ocupar Moscú (1147), daquella aldegues que pertenecíen al boyardo Stepán Kuchka. En 1156, en Moscú, por orde so, constrúyese una fortificación de madera y un foso alredor.
A mediaos del sieglu XII, cuando les tierres meridionales de la Rus fueron sistemáticamente asaltaes por nómades túrquicos, la so población empezó a emigrar escontra'l norte. No qu'enantes yeren zones montiegues, conocíes como Zalesye (esto ye, Transbosquia), estableciéronse numberosos asentamientos nuevos. La fundación de Pereslavl, Kostromá, Dmítrov, Moscú, Yúriev-Polski, Úglich y Tver atribuyéronse (polos cronistes o la lleenda popular) a Yuri Dolgoruki. Les principales ciudaes del principáu de Súzdal seríen, asina, Rostov, Yaroslavl, Súzdal, Vladímir, Tver, Nizhni Nóvgorod y Moscú.
En 1155 el príncipe Yuri algama la so meta y conviértese nel gran príncipe de Kiev, pero dos años más tarde ye envelenáu polos boyardos d'esta ciudá.
Desenvolvimientu del principáu
La muerte de Vsévolod en 1212 provocó un seriu conflictu dinásticu. El so fíu mayor, Konstantín, llogró'l sofitu de los poderosos boyardos de Rostov y Mstislav el Valiente de Kiev, espulsó al herederu legítmo, el so hermanu Yuri, de Vladímir a Rostov. Namái seis años dempués, a la muerte de Konstantín, llogró Yuri tornar a la capital. Yuri foi un despiadáu gobernante que ganó decisivamente a la Bulgaria del Volga ya instaló al so hermanu Yaroslav en Nóvgorod. El so reináu, sicasí, acabó en catástrofe, cuando les hordas mongoles a les órdenes de Batu Kan tomaron y quemaron Vladímir en 1238. Dempués afararon otres de les principales ciudaes de Vladímir-Súzdal mientres la invasión mongola de Rusia.
Xugu mongol
Nin Vladímir, nin nenguna de les ciudaes más antigües, llograron recuperase tres la invasión mongola. El principáu rápido se desintegró n'once pequeños principaos: Moscú, Tver, Pereslavl, Rostov, Yaroslavl, Úglich, Belozersk, Kostromá, Nizhni Nóvgorod, Starodub del Kliazma y Yúriev-Polski. Toos ellos reconocieron nominalmente la soberanía del Gran Príncipe de Vladímir, quien yera nomáu por el mesmu Gran Kan. Inclusive'l popular Alejandro Nevski de Pereslavl tuvo qu'allegar a la capital del Gran Kan en Karakórum pa ser nomáu como Gran Príncipe en Vladímir.
A finales del sieglu, namái tres ciudaes, Moscú, Tver y Nizhni Nóvgorod, entá lluchaben pol títulu de Gran Príncipe. Los sos gobernantes, una vegada instalaos como grandes príncipes de Vladímir, nin siquier esmolecíense por dexar la capital y establecese permanentemente en Vladímir. Cuando'l metropolita Pedro (Metropolita de Kiev y Toa Rusia) treslladó la so sede de Vladímir a Moscú en 1325, quedó claro que'l Gran Ducáu de Moscú asocediera con ésitu a Vladímir como centru principal del poder na Rus nororiental.
Grandes príncipes de Vladímir-Súzdal
1238 - 1246 Yaroslav II, cuartu fíu de Vsévolod el Gran Nial 1264 - 1271 Yaroslav III, fíu de Yaroslav II * 1272 - 1277 Basilio de Kostromá, fíu menor de Yaroslav II * 1277 - 1294 Dmitri de Pereslavl, segundu fíu d'Alejandro Nevski 1318 - 1322 Yuri de Moscú
Adia Chan
Adia Chan ye una actriz, cantante y vocera hongkonesa nacida n'Indonesia.