cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sandra Schmirler
Enfermedá y muerte
Dempués de dar a lluz a la so segunda fía nun partu complicáu, n'agostu de 1999 los médicos detectáron-y un tumor malinu detrás del corazón. La deportista tuvo a puntu de morrer na sala d'operaciones cuando trataben de extirpárselo, siendo necesaria la reanimación cardiopulmonar. Y dempués de meses de recuperación y sesiones de quimioterapia, Schmirler dio una rueda de prensa en xineru del 2000 pa esplicar la so llucha contra la enfermedá. Cuando los médicos detectáron-y metástasis nos pulmones, arrenunció a la quimioterapia y caltuvo una terapia ortomolecular.
Schmirler finó'l 2 de marzu del 2000 na unidá de cuidaos paliativos del hospital de Regina, a los 36 años. La so muerte causó conmoción tantu en Saskatchewan como nel restu de Canadá, y el funeral aportó a retresmitíu en direutu pola CBC. El gobiernu de la provincia concedería-y la Orde al Méritu a títulu póstumu. Nueve años dempués del óbito, la so familia recoyó la máxima distinción dada pola Federación Mundial de Curling.
Platero y Tú
Platero y Tú foi un grupu español de rock and roll formau no cabero de los años 80 y disueltu en 2001. Tien influencies de grupos comu Leño, AC/DC o Status Quo, y guitarristes comu John Fogerty de Creedence Clearwater Revival. Sos cancios falen de temas de bares, drogues y amores. Debe'l so nome a la famosa obra de Juan Ramón Jiménez: Platero y yo.
Bourthes
Bourthes ye una comuña francesa del departamentu de Pas-de-Calais, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Antrostomus vociferus
Antrostomus vociferus ye una especie d'ave Caprimulxiformes de la familia Caprimulgidae que vive n'América del Norte y Central. El chotacabras suelse oyer, pero ye malo de reparar.
Descripción
Mide ente 22-27 cm de llargu. Esta ave confundir n'ocasiones con Caprimulgus carolinensis que tien una llamada similar pero de menor tonu y más lenta. Los adultos tienen un plumaxe motudu. Les partes cimeres son de color gris, negru y marrón, les inferiores son de color gris y negru. Tienen un picu bien curtiu arrodiáu de goches y un pescuezu negru. Los machos tienen un llurdiu blancu debaxo del gargüelu y puntes blanques nes plumes esteriores de la cola. Nes femes, estes son de color marrón claru.
Ecoloxía
Trátase d'un ave noctura que mientres el día fuelga en cañes o sobre fueyes seques cayíes onde pasa inalvertíu gracies a la so coloración proteutora. Habita en montes mistos o de fueya caduca nel sureste de Canadá, este y suroeste d'Estaos Xuníos y América Central. Les aves del norte migren al sureste d'Estaos Xuníos y al sur d'América Central. Los presentes n'América Central son en gran midida residentes. Estes aves alimentar na nueche, prindando inseutos en vuelu (camparines nocherniegues, escarabayos y otros inseutos), y que de normal duermen mientres el día. Añeren nel suelu, en llugares ocultos ente les fueyes muertes, y polo xeneral ponen dos güevos al empar. L'ave va permanecer nel nial hasta cuasi ser triáu.
Esta ave ta sumiendo a escala local. Larry Penny rexistró un amenorgamientu de 97% dende 1983 nel Estáu de Nueva York. Propunxéronse delles razones pal amenorgamientu, como la destrucción del hábitat, la depredación por gatos y perros cimarrones, y l'envelenamientu por insecticides, pero les causes reales siendo malo d'atopar. Sicasí, la especie nel so conxuntu nun se considera amenaciaes a nivel mundial por cuenta de la so amplia distribución.
Referencies culturales
Por cuenta de la so etérea cantar, el chotacabras ye la tema de numberoses lleendes y utilízase frecuentemente como un símbolu auditivu de l'América rural. Una lleenda de Nueva Inglaterra diz que'l chotacabras puede sentir l'alma saliendo, y puede prindala. Este ye usáu como trama en rellatu curtiu d'H. P. Lovecraft "L'horror de Dunwich". Esto ta probablemente rellacionáu a una creencia anterior de nativos americanos y polo xeneral del folclor estauxunidensede que'l cantar d'estos páxaros ye un presaxu de muerte.
Esta ave ye mentada nel famosu cantar de Hank Williams titulada "I'm so lonesome I could cry", onde se diz que'l so cantar ye demasiáu murniu como pa dexa-y volar.
América Central
América Central ye una parte del continente americanu, que se suel considerar parte integrante d'América del Norte.
Les llendes tradicionales son la frontera con Méxicu pel norte y con Colombia pel sur. Formen asina parte d'América Central siete países: Belize, Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Hondures, Nicaragua y Panamá.
América central tien una superficie d'alredor de 335.547 km², con una anchura ente l'Océanu Pacíficu y el Mar Caribe d'ente 48 y 563 km.
Dellos xeógrafos amiesten a esti territoriu la parte de Méxicu allugada al este del Ismu de Tehuantepec, esto ye, los estaos de Chiapas, Tabasco, Campeche, Yucatán y Quintana Roo.
Llista d'estrelles más grandes conocíes
thumb|400px|Comparanza relativa ente los planetes del Sistema Solar con delles estrelles. La siguiente ye una llista de les estrelles más grandes conocíes hasta'l momentu, según los estudios realizaos polos astrónomos; los tamaños tán espresaos radios solares ( r_\odot ). L'orde exactu d'esta llista nun ye definitivu nin completu. Amás, hai qu'apuntar lo siguiente:
Hai que tener en cuenta que non siempres les estrelles más grandes son bien masives, nin viceversa. R136a1 ye un exemplu, yá que ye la estrella más masiva (ye una hiperxigante), pero la so radio ye de 35,4 radios solares.
Bouvelinghem
Bouvelinghem ye una comuña francesa del departamentu de Pas-de-Calais, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Fito Cabrales
A lo llargo de so carrera musical foi cantante, guitarrista y compositor de Platero y Tú y de Fito & Fitipaldis.
Fito y Fitipaldis direutu.|thumb
N'actualidá reside na llocalidá vizcaína de Gernika.
Bulimulus saeronius
Bulimulus saeronius ye una especie de moluscu gasterópodu de la familia Orthalicidae nel orde de los Stylommatophora.
Distribución xeográfica
Ye endémica d'Ecuador.
Estáu de conservación
Alcuéntrase amenazada d'estinción pola perda del so hábitat natural.
Freundel Stuart
Freundel Jerome Stuart  ye un políticu barbadianu qu'ocupó'l cargu de Primer Ministru de Barbados dende'l 23 d'ochobre de 2010 al 25 de mayu de 2018.
Epitonium perplexum
Epitonium perplexum ye una especie de moluscu gasterópodu de la familia Epitoniidae.
Distribución xeográfica
Alcuéntrase n'agües pocu fondes de Nueva Zelanda, Australia y l'Archipiélagu de Ḥawai.
Primer Ministru d'Albania
thumb|right|150px|Escudu d'Albania. El primer ministru ye'l Xefe de Gobiernu d'Albania.
Esta ye la llista de los primeros ministros d'Albania dende l'independencia del país en 1912.
Anurolimnas viridis
La pituca coronirrufa (Anurolimnas viridis), tamién denomináu pituca o gallineta cabecirrufa, burrín castañu o de cara gris, ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae que vive en Sudamérica.
Distribución y hábitat
Alcuéntrase en Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, la Guayana francesa, Guyana, Paraguái, Perú, Surinam y Venezuela.
El so hábitats naturales son les sabanes tropicales inúndables estacionalmente y los yerbazales húmedos.
Sinezona brevis
Sinezona brevis ye una especie de moluscu gasterópodu de la familia Scissurellidae.
Distribución xeográfica
Alcuéntrase en Nueva Zelanda.
Serbia del Morava
Historia
thumb|350px|right|La Serbia del [[Knez Lazar, derrota pol Morava.]]
Afitamientu
Lazar dexó Prizren a principios de los años 1370, y dedicóse al afitamientu del so poder nes rexones del norte de Serbia en redol de la so corte en Kruševac. Anque se comprometió como vasallu de Stefan Uroš V, en 1371 negar a participar na batalla de Maritza, na que la mayor parte del exércitu imperial serbiu foi destruyíu por una fuercia del Imperiu otomanu. Poco dempués, Stefan Uroš V morrió. Fuera'l postreru de los emperadores Nemanjić. Al traviés d'una combinación de la diplomacia, l'aición militar, les aliances y la familia, Lazar surdió del vacíu de poder resultante como'l más poderosu noble serbiu que nun taba al serviciu de los otomanos. Adquirió llexitimidá dinástica casándose con Milica Nemanjić, a pesar de caltener namái'l títulu de Knez menor, sicasí, utilizó'l nome imperial "Stefan", según l'usu de l'autocracia.
Lazar dedicar a fortalecer l'Estáu serbiu, sabiendo que finalmente tendría qu'enfrentase a l'amenaza otomana. El so gobiernu unificó la mayor parte de Serbia y iguar pa consiguir la llealtá de la mayoría de los serbios. En 1377 permitó ostentar el títulu de "Rei de los serbios" al Rei Tvrtko I de Bosnia, que tenía más venceyos colos Nemanjic que'l rei Lazar. Al añu siguiente, Lazar foi coronáu como "Señor de los serbios y del Danubiu, Stefan Príncipe Lazar, autócrata de tolos serbios". La so primer aición militar importante foi la batalla de Dubravnica, onde les sos tropes llograron una decisiva victoria sobre un exércitu otomanu nel sur de Serbia. Nun hubo nueves hostilidaes rexistraes hasta la batalla de Pločnik (1386), onde'l Knez Lazar consiguió entartallar a un exércitu otomanu y obligalo a replegase a Niš. Les tropes serbies tamién tomaron parte na batalla de Bileca (1388) onde llograron otra victoria sobre los turcos.
Desapaición
Lazar morrió mientres la decisiva batalla de Kosovo de 1389 xunto con gran parte de la elite política de Serbia. Dempués de la so muerte, el so fíu Stefan Lazarević convertir en príncipe de Serbia en 1389. Darréu dempués de la batalla de Kosovo, el rei Segismundo d'Hungría atacó dende'l norte y afaró Serbia. Nun pudiendo combatir en dos frentes, el rei Stefan, atayáu polos húngaros, aceptó'l vasallaxe otomanu, participando en calidá de vasallu otomanu na batalla de Karanovasa en 1394, la batalla de Rovine en 1395, la batalla de Nicópolis en 1396 y la batalla d'Angora en 1402. Convertir en déspota de Serbia en 1402 y en 1403 proclamó Belgráu la capital del so nuevu estáu, conocíu como'l Despotado de Serbia, y que ponía puntu final al periodu de la Serbia del Morava.
Acalypha guatemalensis
Acalypha guatemalensis, ye una especie de planta perteneciente a la familia Euphorbiaceae.
Descripción
Ye una yerba perennifolia, erecta, qu'algama un tamañu d'hasta de 1 m d'altu, simple o ramificada, vellosa cuando ye nueva. Fueyes ovalaes, allargaes, membranoses, cantos festoneaos, de 4 - 7 cm de llargu, membranoses, afuracaes por inseutos o canesbes acolorataes. Les flores numberoses en recímanos coloráu foscu, trupes, n'espigues auxiliares, y terminales, de 4 - 5 cm de llargu, pedunculaes o subsésiles. Granes ovoides, nidies.
Distribución
Nativa de Guatemala y Hondures.
Propiedaes
En Guatemala viéndese como medicina, en cañes con fueyes. El cocimientu de la planta úsase como tónicu y diuréticu. Per vía oral usase pa tratar afecciones gastrointestinales (amebiasis, cólicu, foria, disentería, estriñimientu, gastritis, inflamación)    alerxa, cáncer, dolor de cabeza y menstrual, enfermedaes venereas,   reumatismu,  pielonefritis, refrío y dolores del cáncer.
Taxonomía
Acalypha guatemalensis describióse por Pax & K.Hoffm. y espublizóse en Das Pflanzenreich 147,16(Heft 85): 27. 1924. Acalypha: nome xenéricu que remanez del griegu antiguu akalephes = ("ortiga"), en referencia a que les sos fueyes son asemeyaes a ortigues.
Huntsville (Alabama)
Huntsville ye una ciudá del estáu d'Alabama (Estaos Xuníos). Ocupa territoriu de los condaos de Madison, de la que ye tamién sede alministrativa, Limestone y Morgan. Asitiada na rexón de los Apalaches, nel norte d'Alabama, ye, colos sos 215.006 habitantes (2020 ), la más poblada del estáu. La so área metropolitana ye la segunda mayor del estáu, tres de la de Birmingham: tenía una población, en 2020, de 491.723 habitantes. Ye la mayor ciudá del área estadística combinada de Huntsville-Decatur-Albertville, que compriende cinco condaos.
Huntsville foi fundada no que yera'l Territoriu de Mississipi en 1805, ya incorporose como villa (town) en 1811. Cuando Alabama foi almitíu como estáu, en 1819, Huntsville foi la so primer capital demientres un añu; posteriormente treslladose la capital a una zona más central del territoriu. La ciudá foi desarrollándose peles llombes asitiaes al norte del ríu Tennessee mentantu que se desarrollaba la so industria textil, a finales del sieglu XIX. El mayor crecimientu de la ciudá, sicasí, foi na dómina posterior a la Segunda Guerra Mundial. Demientres la guerra l'exércitu estableció a la so vera la base militar nomada Redstone Arsenal, con guarnición y una fábrica d'armes químiques. Les instalaciones foron usaes dempués de la guerra pa la investigación en misiles, lo que facilitó la so adaptación pal so usu pa tecnoloxíes d'esploración espacial. Nel arsenal, nel que trabayen 40.000 persones, alcuéntrense anguaño'l Centru Marshall de Vuelos Espaciales de la NASA, el United States Army Aviation and Missile Command (organismu del exércitu encargáu de l'alquisición y el mantenimientu de los sistemes aéreos, tripulaos y non tripulaos, y de misiles) y un centru de sofitu a les operaciones del FBI (qu'inclúi llaboratorios forenses, análisis de datos y vixilancia del ciberespaciu). La ciudá foi nomada, pola revista U.S. News & World Report, como'l meyor sitiu pa vivir d'Estaos Xuníos en 2022-2023.
Rastru
Un rastru ye un llugar nel que se viende y merca mercancía de cualesquier cosa, xeneralmente productos antiguos o de segunda mano, tales como muebles, llibros, sellos, oxetos de coleicionista, etc.
El rastru más importante n'España ye'l de Madrid, n'Asturies el de Xixón.
Artazu
Artazu ye un conceyu de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na Merindad de Estella, na contorna de Puente la Reina y a 29 km. de la capital de la comunidá, Pamplona. La so población en foi de  habitantes (INE).
Primeramente adscrita a la zona non vascófona pola Llei Foral 18/1986, en xunu de 2017 el Parllamentu navarru aprobó'l pasu de Artazu a la Zona mista de Navarra por aciu la Llei foral 9/2017.
Bouvigny-Boyeffles
Bouvigny-Boyeffles ye una comuña francesa del departamentu de Pas-de-Calais, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Artazu
Escudu
L'escudu d'armes del llugar de Artazu tien el siguiente blasón:
Situación
La llocalidá de Artazu ta asitiada na parte central de la Comunidá Foral de Navarra dientro de la Zona Media de Navarra o Navarra Media y el Valle de Mañeru o Val de Mañeru a una altitú 447 msnm. El so términu municipal tien una superficie de 6,03 km² y llenda al Norte y Este col conceyu de Puente la Reina, al Sur col de con Mañeru y al Oeste col de Guirguillano.
Bouvigny-Boyeffles
Tien una población de y una superficie de  km².
Día Mundial escontra la Trata de Persones
Celebración
El 18 d'avientu de 2013 l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes na Resolución 68/192 decide designar el 30 de xunetu Día Mundial escontra la trata de Persones.
Apalharpactes mackloti
El trogón de Sumatra (Apalharpactes mackloti) ye una especie d'ave trogoniforme perteneciente a la familia Trogonidae.
Distribución xeográfica
Ye endémica de les selves montanas de Sumatra.
Artazu
Ilesia de San Miguel Arcánxel
Trátase d'un edificiu que sufrió munchos tresformamientos a lo llargo de los sieglos. Nel so orixe yera un templu pregótico, nel que se realizaron obres en 1549 pol canteru Juan De Inchaurrondo. Otra reforma producir en 1633, añu en que se documenta la reconstrucción de tola ilesia a cargu del canteru Pedro Urdinarán. Finalmente, na dómina neoclásica, reformar en fondura, adquiriendo l'aspeutu definitivu. Tien planta de cruz llatina con cruceru cuadráu y cabecera rectangular, la nave del sieglu XIII estrechar en rellación col restu de la obra del sieglu XVII. Al esterior aprecien les distintes fases constructives; la puerta d'accesu tien arcu de mediu puntu renacentista y ta protexida por un pórticu cubiertu con bóveda de crucería estrellada y torre alzada a los sos pies. Nel so interior destaca la talla romanista d'un Crucificáu, de principios del sieglu XVII, realizada pol estellés Domingo de Bidarte y la Virxe del Rosario, obra de Bernabé Imberto de fines del sieglu XVI.
La sacristía caltién una imaxe de San Miguel, expresivista del segundu terciu del sieglu XVI, delles motes (dellos puzonados) y una cruz parroquial de plata, neoclásica y punzonada por Sasa.
Ermita de Santa Cruz
Asitiada un cuartu d'hora de camín escontra Soracoiz, la so construcción data del sieglu XVI, anque nella haise lleváu a cabu importantes reformes nel XIX y darréu nel XX.
Fiestes y eventos
La llocalidá celebra les sos fiestes patronales n'honor de San Miguel el 29 de setiembre. Ye mesmu mes el día 14 tien llugar una romería'l 14 a la ermita de Santa Cruz.
Villaverde-Mogina
Villaverde-Mogina ye un conceyu d'España, na provincia de Burgos, Comunidá Autónoma de Castiella y Llión. Tien un área de 13,55 km² con una población de 97 habitantes (INE 2007) y una densidá de 7,16 hab/km².
Patrimoniu
Casa-palaciu de los Barona o Barahona.,.
Ilesia románica de San Adrián y Santa Natalia
Fiesta
San Adrián y Santa Natalia, 16 de xunu.
Romería a la Virxe de la Vega.Tercer fin de selmana de setiembre.
Sablera de Santa Ana
La Sablera de Santa Ana ta nel conceyu de Valdés, nel occidente del Principáu d'Asturies y pertenez al pueblu de Queirúas. Forma parte de la Mariña Occidental d'Asturies y ta enmarcada nel Paisaxe protexíu de la Mariña Occidental d'Asturies.
Descripción
Tien forma de nidia concha con un llargor averáu d'unos 150 m y un anchor medio de 40 m. El llechu ta formáu por sables escuros de tamañu mediu entemecíu con grandes lloses de piedra. La ocupación y urbanización son escases a pesar de que los sos accesos son fáciles, piatonales ya inferiores a unos 500 m.
P'aportar a la sablera, que ta totalmente arrodiada de grandes cantiles hai qu'alcontrar el pueblu de Queirúas. Como interesada referencia del camín, hai que llegar hasta la única cabina telefónica qu'hai y coyer la pista de la esquierda. Unos metros más palantre hai una pista qu'arrodia'l pueblu y débese tomar primer el camín que sale a la derecha y faer lo mesmo de siguío, esto ye, volver tomar el camín de la derecha na siguiente esviación. Llegar a un pequeñu aparcamientu onde puede dexase el vehículoy mui cerca, a unos 20 m atópase una guapa cayida d'agua según l'accesu a la sablera.
La sablera nun tien nengún serviciu, hai una desaguada fluvial y ellí suelen tar presentes casi siempres una bona bandada de mabees moñudos. Les actividaes encamentaes son la pesca submarina y la deportiva a caña.
Sali Berisha
Sali Ram Berisha ye un políticu, cardiólogu y profesor albanés. Foi Primer Ministru d'Albania dende 2005 hasta 2013. Foi tamién presidente del país dende 1992 hasta 1997.
Azuelo
thumb|Monesteriu de Azuelo Azuelo ye un conceyu de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na contorna d'Estella Occidental, na merindad de Estella y a 73km de la capital de la comunidá, Pamplona. La so población n' foi de habitantes (INE).
Escudu
L'escudu d'armes de la villa Azuelo tien el siguiente blasón:
Situación
La villa de Azuelo ta asitiada na parte occidental de la Comunidá Foral de Navarra dientro de la dientro de la rexón xeográfica de la Zona Media de Navarra o Navarra Media y la contorna xeográfica de Tierra Estella a una altitú de 614 msnm.
El so términu municipal tien una superficie de 10,50 km² y llenda al norte col conceyu de Santa Cruz de Campezo na provincia d'Álava y la comunidá autónoma del País Vascu, al este col de Torralba del Río, al sur colos de Bargota y Ares y al oeste col d'Aguilar de Codés.
Universidá d'Uviéu
La Universidá d'Uviéu foi fundada no cabero del sieglu XVI pol arzobispu católicu Fernando de Valdés Salas, Inquisidor Xeneral, espresada nel so testamentu y executándose cuarenta años dempués de la so muerte. La Universidá contó con bulda d'erección pol Papa Gregoriu XIII, de 15 d'ochobre de 1574, roblada por Real Cédula de Felipe III, de 18 de mayu de 1605, entamando al cabu les sos actividaes el 21 de setiembre de 1608.
Arriendes de los tradicionales d'Uviéu, anguaño tien campus tamién en Xixón y Mieres. Ye la única universidá pública d'Asturies, y foi una de les diez universidaes d'España nel sieglu XIX.
Historia
miniaturadeimagen|304x304px|Edifíciu historicu de la Universidá d'Uviéu La Universidá d'Uviéu foi ideada nel sieglu XVI pol arzobispu Fernando Valdés Salas. Entamó sos actividaes n'Uvieu el 21 de setiembre de 1608 cola facultad menor d'Artes y les tres mayores de Cánones, Lleis y Teoloxía. Na actualidá'l Rectorau tien la so sede nel que foi'l Colexu de Recoletas.
Nos primeros años los esfuerzos encamináronse a mexorar la organización y afitar les enseñances que s'impartíen. Mientres esta dómina les Escueles rexíense polos llamaos estatutos vieyos y poles normes de la Universidá de Salamanca palos casos que nun se recoyeren nellos.
Nos dos sieglos siguientes, lo más destacau foi la invasión francesa del edificiu históricu, dio lugar a la suspensión de les clases, hasta la so expulsión en 1812.
El 13 d'ochobre de 1934 el golpe revolucionariu contra la República que protagonizaron socialistes y comunistes amburó y destruyó la Universidá d'Uviéu, incluyendo la Biblioteca y la Pinacoteca de temática asturiana.
Foi reconstruida tres la Guerra Civil na so sede orixinal d'Uviéu. En 1979 los centros docentes de la Universidá d'Uviéu que allugábense na provincia de Llión independizáronse pa crear la Universidá de Llión.
Gobiernu
Conseyu Social: Ladislao de Arriba Azcona (presidente), representantes del Gobiernu autonómicu, Xunta Xeneral, empresariáu, sindicatos, sociedá civil, etc.
Conseyu de Gobiernu: Conseyu Rectoral, representantes de profesoráu, personal d’alministración y estudiantes
Claustru Universitariu: Representantes de la comunidá universitaria
Conseyu Rectoral: Rector, vicerrectores y vicerrectoras, secretaria xeneral y xerenta
Villarcayo de Merindad de Castilla la Vieja
La villa ye travesada pol ríu Nela, y asítiase na zona oeste d'un ampliu valle.
Alministración llocal
El conceyu crear por fusión de los conceyos de Villarcayo y de Merindad de Castilla la Vieja, el 26 de payares de 1974. Darréu, el 27 de xunetu de 1979, segregóse del mesmu una parte del so términu municipal, que pasó al conceyu de Medina de Pomar. El territoriu segregáu foi'l correspondiente a les entidaes llocales menores de Miñón y Villamezan.
Entidaes llocales menores
El conceyu entiende trenta entidaes llocales menores:
A 31 d'avientu de 2009 l'endeldamientu nel qu'incurrió'l conceyu de Villarcayo xube a 1 693 000 euros, según les cifres publicaes pol Ministeriu d'Economía y Facienda
Situación xeográfica
El términu municipal ocupa'l centru de la contorna de Las Merindades, nel norte de la provincia de Burgos. Ye una zona llana, llindada al sur pel ríu Ebro y la sierra de la Tesla y al norte poles primeres estribaciones del Cordal Cantábricu. Ye travesáu pelos ríos Nela y Trema, caudalosos afluentes del Ebro.
Tresportes
La villa ta considerada'l principal nuedu de comunicaciones del norte de la provincia.
Carreteres
El conceyu ta conectáu per carretera con:
Pa coneutar les pedaníes del conceyu esiste una rede de caminos rurales y tamién de carreteres provinciales:
En 2008, abrióse la variante sur-esti de la llocalidá, que dexa dir de Burgos a Medina de Pomar ensin entrar nel cascu urbanu de Villarcayo.
Inda s'atopa en proyeutu la necesaria variante esti norte, que dexe la circulación ente Burgos y Cantabria-Vizcaya ensin pasar pol cascu urbanu. Esta variante ta presupuestada en 4,6 millones d'euros, y ta a la espera de recibir financiamientu estatal y autonómicu.
Autobuses interurbanos
thumb|200px|La [[estación d'autobuses de Villarcayo coneuta'l conceyu diariamente con ciudaes como Burgos, Bilbao o Medina de Pomar, ente otres.]]
Anguaño, esiste un serviciu diariu d'autobuses escontra Burgos y Bilbao ufiertáu pola compañía ALSA-Continental Auto. El serviciu cunta un total de cuatro frecuencies diaries, que tamién xunen el conceyu con otros cercanos, como Medina de Pomar. Esti serviciu provién orixinalmente de la ruta que la empresa ANSA empecipió ente Bilbao y Villarcayo, con futuros servicios tamién a Medina, y que depués foi integrada en diverses compañíes hasta finalmente ser parte de ALSA.
Pa coneutar les pedaníes con Villarcayo esiste un serviciu de tresporte a la demanda ufiertáu pola Xunta de Castiella y Lleón.
El 21 de xunetu de 2008 entró en funcionamientu la estación d'autobuses de Villarcayo, asitiada na calle San Roque, nel complexu de la Residencia. Dicha estación foi inaugurada pol presidente de la Xunta de Castiella y Lleón, Juan Vicente Herrera, el 29 d'agostu de 2008.
Ferrocarril
Hasta'l so zarru en 1985 el conceyu cuntaba con una estación del ferrocarril Santander-Mediterraneu na pedanía d'Horna.
Etimoloxía
Según dellos estudiosos el nome de Villarcayo podría venir del Villa d'Arcadio, antropónimu d'orixe hispanorromano.
La primer constancia escrita d'esti llugar data del añu 959, nuna escritura de donación rexistrada nel Cartulariu de Cardeña fecha por Doña Fronilde, nuera de Fernán González a un monesteriu de Cigüenza de la ilesia de San Juan: "et in Fonte Arcayo celia Sancti Joannis"
Nel sieglu XI apaez nomáu'l llugar de Fonte Archayo nel cartulariu de San Salvador de Oña, nel documentu de donación del cenobiu polos condes Sancho García y Urraca. L'actual denominación de la villa nun apaecería hasta setenta años dempués.
Historia
Nun se dispón d'información detallada referida a esta zona en concretu y a los sos habitantes en feches anteriores a la repoblación y la Reconquista, sacantes debío ser solar de tribus cántabres y autrigones romanizadas, y qu'antes d'afitase'l nome de "Castiella", conocíase como Bardulia, según refier la Crónica d'Alfonsu III: "Bardulia, que nunc appellatur Castella".
Tuvo De ser a mediaos del sieglu IX cuando los cristianos que fueren emburriaos al norte del Cordal Cantábricu cola invasión musulmana, empezaron salir de los sos abellugos septentrionales pa ocupar el valle del Ebro construyendo les fortificaciones que dieron nome a esta tierra. Aprovechando la debilidá del emiratu de Córdoba, el rei Ordoño encargó a Rodrigo de Castiella -quien terminaría per ser el primer conde castellanu- la espansión y repoblación del reinu ástur nes sos llendes orientales.
En 1186, el llugar nun tenía de ser muncho más qu'una granxa o quinta, de la que tenemos noticia por un documentu de donación d'Alfonsu VIII al monesteriu de Quintanajuar que confirma la cesión de "les yerbes de la granxa de Villarcayo"
Casi doscientos años más tarde, el Magüetu de les Behetrías señala a esti sitiu como de realengu, y de behetría de llinaxe amestada a Pedro Fernández de Velasco (la behetría de llinaxe suponía que'l pueblu podía escoyer al so señor, siempres que'l so orixe fora del llugar). Reconocíase amás, derechos solariegos de los monesterios de Ruseco y Oña, anque estos derechos escastar al gravar sobre llugares desiertos.
En 1560 establezse Villarcayo como'l centru alministrativu del merín y de les antigües 7 merindades Históricamente la Merindad de Castilla la Vieja formó parte de los siete antigües Merindades, rexíes po
Demografía
En 1843 pertenecía al partíu de Villarcayo y cuntaba con 268 habitantes.
Según datos del INE nel añu 2010 el conceyu cuntaba con una población de 4855 habitantes, 2576 homes y 2279 muyeres. El conceyu cunta con unos 800 habitantes d'orixe estranxeru. La colonia más numberosa ye la procedente de Bulgaria.
Demografía recién del nucleu principal
La llocalidá de Villarcayo cuntaba a 1 de xineru de 2010 con una población de 3.714 habitantes, 1.938 homes y 1.776 muyeres.
Economía
Villarcayo carauterizar por una economía diversificada, que dexó-y soportar meyor la crisis económica.
Sector primariu
200px|thumb|right|Obres d'ampliación del [[Polígonu Industrial de Las Merindades|polígonu industrial, que la so cuarta fase va entrar en funcionamientu escontra 2012.]]
Sector secundariu
La villa tien una elevada industrialización, en redol a sectores como'l agroalimentario o'l de los materiales constructivos.
En 2012, atopar n'obres la cuarta fase d'ampliación del Polígonu Industrial de Las Merindades, asitiáu na zona sur de la llocalidá, xunto a la carretera de Burgos. Tien prevista'l so finalización pa finales d'añu. Va Constar de casi 340.225 m², l'equivalente a la superficie actual esistente de les anteriores fases. .
Sector terciariu
Villarcayo ye un conceyu receptor de turismu d'interior, yá que cunta con un ampliu patrimoniu monumental y paisaxísticu.
Arquiteutura civil
Tola villa de Villarcayo foi declarada Bien d'Interés Cultural na categoría de Conxuntu Históricu el 19 de xunu de 2007.
Forma un conxuntu d'urbanismu rural típicu del norte de Castiella. Destaca l'edificiu qu'agospia la Casa Consistorial, construyíu en 1891. La plaza tamién cunta con una formosa fonte allumada construyida a principios del sieglu XX.
Asitiada detrás del conceyu, nel edificiu del xulgáu, qu'ocupa les dependencies de l'antigua casa de xusticia y cárcel, de les que queden pocos restos: Un escudu coles armes reales d'España y la denomada Torre del Reló (sieglu XVI). L'añu 1997 fueron arriquecíes les sos parés, a iniciativa de l'Asociación Cultural Amigos de Villarcayo, colos escudos de los siete antigües merindades de Castilla la Vieja.
Asitiaes na cai Santa Marina. Fálennos de la importancia de Villarcayo como llugar de residencia de les más llinaxudes families de Las Merindades. Na segunda Guerra Carlista foi amburáu'l pueblu y sumió parte de la muerte antigua de la villa. Les úniques cases que sobrevivieron son les cases de la familia Díez Isla y de la familia Danvila de los sieglos XVII y XVIII.
Asitiada a la salida de Villarcayo pela carretera de Bilbao. Construyida nos años sesenta por una institución d'aforru vizcaino como residencia infantil en réxime d'internáu, la so propietaria na actualidá ye la Xunta de Castiella y Lleón, allugando nella un centru d'educación primaria, una residencia de vieyos, y un centru de salú y especialidaes médiques. Destaca l'amplitú de les sos zones verdes, auténticu xardín botánicu pola diversidá de la so arbolea. Cuenta amás con una orixinal capiya moderna, dedicada a Nuesa Señora de los Ánxeles, na que destaca una enorme vidrera que representa "La Creación".
Arquiteutura relixosa
200px|right|thumb|Ermita de [[Roque|San Roque.]]
Modernu edificiu construyíu en 1967 y diseñáu pol arquiteutu Don José Luis Gutiérrez Martínez. Concebida como una xigantesca tienda de campaña beduina'l so estilu podría definise como "góticu gaudeano”, pola gran influencia que na so concepción tienen les formes de Gaudí. D'especial mención ye la guapura y la bayura de les sos vidreres, realizaes pol artista zamoranu Luis Quico. Asitiada a la salida de Villarcayo pela carretera de Bilbao. La ermita actual ye una reconstrucción realizada en 1784 sobre otra ermita anterior. El so altar dedicáu a San Roque foi construyíu nel sieglu XIX. Dende va dellos años una asociación encargar de la restauración y curiáu de la ermita.
Asitiáu a la salida de Villarcayo nun modernu edificiu xunto a la carretera de Medina de Pomar. Emplazado en Villarcayo dende 1970, nel so interior hai un muséu con una escelente coleición de sepulcros góticos: destaquen el de Doña Urraca, la fundadora del conventu, y los sepulcros de los Rojas en madera policromada. En imaginería relixosa sobresal la talla de Santa María de Vileña del sieglu XIV y el calvariu del sieglu XIV, y en pintura'l frescu de Xesucristo Resucitáu y los restos del antiguu artesonado. Asina mesmu, caltiénse una importante coleición de documentos.
Archivu Históricu de Las Merindades
La villa caltién l'archivu históricu más importante de la provincia dempués del de la capital. Nél caltiénse bona parte de la documentación de Las Merindades dende'l sieglu XVIII.
Parques y xardinos
Asitiáu a escasos metros de la Plaza Mayor. Consta con amplies arbolees, onde apodera especialmente'l chopu y l'acacia. El ríu Nela baña tol parque y ta convertíu en piscines naturales onde amás del bañu, pueden practicase otros deportes náuticos en zones reservaes.
Fiestes populares
Dende l'añu 1571, la llocalidá tien el privilexu de celebrar mercáu selmanal tolos llunes. El llunes de Pascua y el día posterior al Corpus Christi Villarcayo celebra dos importantes feries. Les fiestes de la Merindad, celebraes na so mayoría mientres el periodu branizu, gocien de gran arribación de visitantes. En Villarcayo destaca la verbena de Les Guindes, el 17 de xunetu, qu'inclúi la degustación del típicu llicor de guindes, viéspora de Santa Marina, patrona de la villa; el 31 de xunetu, día de San Inaciu de Loyola, celébrase una xornada de confraternización colos visitantes. Les fiestes patronales de La nuesa Señora y San Roque, celebrar dende'l 14 hasta'l 18 d'agostu. Coles mesmes a finales del mes d'agostu tien llugar el tradicional concursu nacional hípicu de saltos. Les fiestes d'Antroxu esperimentaron una gran puxanza nos últimos años.
Los pueblos de la Merindad tamién celebren na dómina braniza les sos fiestes patronales que son bien allegaes.
Deportes y ociu
El conceyu dispón de numberoses instalaciones deportives. El complexu deportivu "El Sotu" cuenta con campos de fútbol, frontón, frontón cubiertu, pistes de tenis, cancha de baloncestu, pistes de futbito y bolera; Villarcayo tien amás polideportivu y piscines municipales. Nel ríu Nela puede esfrutase de piscines naturales. Na mayoría de los pueblos hai boleres de tres tablones. La redolada ye aparente pa la práutica de deportes estrechamente amestaos al mediu natural: senderismo, piragüismu, equitación, caza y pesca, esta última actividá practicable nel Nela y el Trema. Les carauterístiques físiques del conceyu dexen l'usu tantu de la bici de monte como de paséu. El complexu del parque d'El Sotu ye'l meyor llugar d'esparcimientu y de recréu pa los visitante y habitantes de la Villa. En distintos puntos esisten zones acondicionaes pal bañu y el recréu: Escanduso, Escañu, Tubilla, Cigüenza (el calce), Villarcayo (piscines, la presa y los franceses), Bocos, Torme (presa y cerca de Butrera), Mozares y Remolín. El campu de golf de Villarías amplia la ufierta deportiva del conceyu.
Amás, cunta'l conceyu con un equipu masculín de fútbol que xuega en primer división Rexonal (Grupu A), categoría aficionáu: Villarcayo Nela C.F. El campu de fútbol queda enclaváu nel centru del complexu deportivu "El Sotu", siendo por esto y pol so perfectu estáu de caltenimientu, unu de los meyores terrenales de xuegu de tola provincia de Burgos.
Cuenta con un circuitu municipal de motocross, deporte con gran aceptación nel pueblu.
El deporte principal de Villarcayo foi históricamente los Bolo tres tablones que se lleven practicando na rexón dende va dellos sieglos y fueron el divertimento principal del conceyu. Na Bolera Nela de Villarcayo, entá anguaño prauticar viviegamente ésti deporte y ye una de les boleres federaes que participa nos Campeonatos d'España d'ésta modalidá deportiva
Gastronomía
La gastronomía de la Merindad ye bien variada. Sobresalen especialmente los embutíos, como'l chorizu y la morciella que tanta fama dieron a Villarcayo (chorizu de Villarcayo). Otros productos que s'ellaboren nel conceyu son el quesu fresco, les pataques frites, la rosca (pan con chorizu) y la repostería. Tampoco se deben escaecer tolos derivaos del miel y de los lácteos que se envasan na villa. Les carnes polo xeneral destaquen pol so escelente calidá, y prueba d'ello ye la recién creación d'una marca calidable:
Carne de Las Merindades.
Parroquia
Ilesia parroquial católica de Santa Marina Virxe y Mártir, nel Arciprestalgu de Merindades de Castilla la Vieja, diócesis de Burgos. Entiende les siguientes llocalidaes: Andino, Horna de Villarcayo, Quintanilla Socigüenza y Santa Cruz d'Andino,
Política
Históricamente, Villarcayo de Merindad de Castilla la Vieja foi un feudu del Partíu Popular, yá que, sacante les eleiciones xenerales de 1977 y 1979, según nes primeres eleiciones municipales democrátiques (1979), nes cualos UCD foi la fuercia más votada nel conceyu, el PP ganó tolos comicios celebraos hasta la fecha: municipales, autonómicos, xenerales y europeos. Nes últimes eleiciones llocales, celebraes el 24 de mayu de 2015, una política de pactos dio l'alcaldía al partíu Ciudadanos, lo cual rompió cola hexemonía del PP nel conceyu. Votaron 2.559 persones, el 75,53% del censu eleutoral. El día 10 de Xineru de 2017, una moción de censura consensuada ente'l PP y IMC (hasta setiembre de 2016 nel gobiernu con C's) derrocó a Miguel de Lucio, resultando escoyíu alcalde Adrián Serna, de la plataforma Iniciativa Merindades de Castiella.
Gas natural
Distribución de gas natural enriáu nos términos municipales de Villarcayo de Merindad de Castilla la Vieja y Medina de Pomar por aciu tubería en polietileno d'alta densidá soterrada. La rede tien el so entamu nun centru d'almacenamientu de gas natural llicuao de 100 m.3, asitiáu en Villarcayo. D'esta rede principal deriven dos ramales, unu d'ellos diríxese escontra l'oeste pela carretera llocal de Villarcayo a Medina de Pomar, pasando al sur de Villacomparada de Rueda hasta'l nucleu urbanu de Villarcayo; l'otru ramal dirixir escontra'l sureste, pasando pol nucleu urbanu de Villanueva la Lastra, hasta llegar a la carretera CL-628, pola qu'escurre de forma paralela escontra l'este hasta'l nucleu urbanu de Medina de Pomar. Dende'l nucleu urbanu de Villarcayo va distribuyir en DN 160 a les urbanizaciones de «Villahermosa» y «Campu d'Aviación» y de éstos de la mesma, parten les redes secundaries. El llargor total prevista de 29.951 metros.
Mediu ambiente
El 13 % del so términu (1990.99 Hectárees) queda afeutáu pola ZEPA Sierra de la Tesla-Valdivielso, asitiada al sur del conceyu, onde destaquen les siguientes especies: Utre Leonado (Gyps fulvus); Aguilucho Pálidu (Circus cyaneus); Alimoche (Neophron percnopterus) y Chova Piquirroja (Pyrrhocorax pyrrhocorax).
La estación de tratamientu d'agües ta allugada en Cigüenza, y toma agua del manantial Gazapillos y del ríu Nela en periodos branizos. La estación depuradora municipal, que lleva en óptimo funcionamientu dende 1991, construyir de manera esperimental basándose en tratamientos blandos (sol, temperatura, vientu...) ensin aditivos químicos. Tanto la potabilizadora como la depuradora d'agües atópense certificaes según les normes UNE-EN-ISO 9001 y 14001, calidable y Ambiente
Urbanismu
Conveniu Urbanísticu pal cambéu del vial de nueva apertura na zona sureste de Villarcayo, n'interseición cola cai Nuño Rapa, xunto al Hotel Plati.
Conveniu Urbanísticu pa desenvolver les determinaciones del Polígonu UR 19 C-X (Monte Castellanos), según la so xestión ya instrumentación.
Conveniu Urbanísticu suscritu con casi la totalidá de los propietarios afeutaos poles obres de la cai de Nueva Apertura, tamién denomada Ronda Sureste, pa la cesión gratuita per parte de los propietarios de la porción de terrenes que se ve afeutada pola execución de les obres de vial perimetral Sureste, qu'acepten la segregación de la so finca espuesta nel Plan Especial.
Conveniu Urbanísticu de Xestión pa la sustitución del Colector Xeneral d'Agües Residuales y Pluviales y la so execución a cuenta de la promotora Promociones Urraki, S.A.
Marisa Fernández
María Isabel Fernández Conde ye una xugadora de Voleibol profesional, Formó parte de la selección Española,Xuega na posición de Central y el so equipu actual ye'l Cv Cuesta piedra de Tenerife.
Empiezos
Empezó la so carrera deportiva afalada pol so primu Manuel Caro Conde nel Cv Fuentes del so pueblu natal,llueu, por cuenta de les sos condiciones físiques empezó a destacar tamién nes categoríes inferiores,llegando a proclamase bicampeona d'España cola selección andaluza en categoría cadete.
Trayeutoria
2003/2004 CV Sableres de Benidorm 2005/2007 RH Hotel Cantur Les Palmes thumb| Marisa Fernández en Igtisadchi
Palmarés
Por Equipos thumb| CAV Murcia en Final Four Indesit Champions League
Individual thumb| Fernández en Tyumen (Rusia)
Selección Española
Na Temporada 98/99 entra na selección española Junior permanente en Pontevedra y dende entós formó parte del combináu nacional dende categoría junior hasta l'absoluta llegando a algamar les 100 internacionalidades na selección absoluta.
Xugó trés preeuropeos cola selección nos cualos siempres consiguieron clasificar en primer posición y tres participaciones en campeonatos d'Europa de seleiciones. thumb|Col equipu nacional
Villaverde del Monte
Villaverde del Monte ye una villa y un conceyu, códigu INE-466, nel partíu xudicial de Lerma, contorna d'Arlanza, provincia de Burgos, Castiella la Vieya, güei comunidá autónoma de Castiella y Llión, (España).
Nucleos de población
Villaverde ye la capital del conceyu, que cunta amás coles pedaníes de Revenga de Muñó y el despoblado de Villahizán Coordenaes: 42°7'22"N 3°51'33"W.
Carauterístiques xenerales
Asitiada xunto a Villafuertes, falta 23 km. de la capital.
Tien un área de 37,31 km² con una población de 169 habitantes (INE 2007) y una densidá de 4,53 hab/km².
El monte al que fai referencia'l so nome atopar a un quilómetru al sur del nucleu urbanu y ta compuestu mayoritariamente por encines y carba. Ye bastante pequeñu thumb|right|300px|Monte de Villaverde del Monte.
Historia
El Censu de Pecheros de 1528, nel que nun se cuntaben eclesiásticos, fidalgos y nobles, rexistraba la esistencia de 17 pecheros, ye dicir unidaes familiares que pagaben impuestos. Naquella dómina la llocalidá dependía de la Intendencia de Soria y figuraba nel documentu orixinal como Villaverde.
Nel Censu de la matrícula catastral había en Villaverde del Monte una población de derechu de 96 habitantes partíos en 24 llares.
Rascia
Rascia (serbiu: Raška, cirílicu: Рашка) foi'l principal estáu medieval serbiu. La so condición yera la de župa, área gobernada por un župan o príncipe, y unificó toles tribus serbies nel estáu medieval serbiu más importante nos Balcanes. Cola llegada de la Dinastía Nemanjić al poder, Rascia acabó tresformándose nel Reinu de Serbia.
Historia
Constantino VII Porphyrogenitos na so obra D'alministrando imperiu diz que Raška foi poblada polos serbios a principios del sieglu VII. Na mesma obra, tamién diz que los serbios vivíen en Zachlumia (serbiu:Zahumlje), Travunia (serbiu: Trebinje), Doclea (serbiu:Duklja), Rascia-Bosnia (serbiu:Raška-Bosna), y Pagania (serbiu:Paganija).
En Rascia gobernaba la Casa Vlastimirović, fundada pol knez Vlastimir de quien se dicía que yera'l tataranieto del Arconte Desconocíu, el líder de les tribus serbies que traxo los serbios a los Balcanes dende la Serbia Blanca, la so patria primitiva.
A partir del sieglu VII, la historia de Rascia ta bien estrechamente amestada a la historia de la Casa Vlastimirović serbia.
Teoríes sobre'l nome
L'estáu de Raška llogró'l so nome del río Raška (Reka Raška), nel suroeste de la Serbia moderna. Créese que la tribu sármata d'El Cáucasu, los Serboi, dieron nome a los serbios eslavos, dexando les sos buelgues al llau del ríu Volga (Araxes), que tamién tuvo'l nome "Rashki". Esti nome apaez en tolos llugares onde son citaos los serbios.
Marisa De Lille
Marisa De Lille Buenfil ye una reconocida actriz y cantante mexicana.
Entamos
Marisa De Lille Buenfil nació en Méxicu, D.F., el 15 d'abril de 1966. Empecipió la so carrera artística bien pequeña. La primer vegada que cantó, facer cuando apenes tenía 9 meses d'edá. Yá a los 13 años, Marisa debutó como solista nel Palaciu de Belles Artes, interpretando la pieza musical «Cantar de trubiecu», de Mozart.
Marisa impresionó a l'audiencia, ente los que s'atopaba'l presentador y periodista Jorge Saldaña, quien la convidó a participar dientro del so programa televisivu Sábados con Saldaña, onde la presentó como una revelación xuvenil». Nos próximos años, Marisa ufiertó concierto d'ópera al cargu de la so maestra, Ángela Cueves.
Carrera como cantante
En 1984, Marisa decidió incursionar dientro del mundu comercial. Participó nel concursu "Valores Bacardi y Compañía" cola tema "Yes", onde llogró llograr el sestu llugar d'ente más de 13.500 persones. Asina grabó la so primer tema cola compañía discográfica "Musart" pal discu de coleición de dichu festival nesi mesmu añu.