cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lliteratura d'Italia
La poesía del amor: Petrarca
La so principal obra poética titúlase Rerum vulgarium estaza (conocíu tamién col nome posterior de "Canzoniere") ye una coleición de 366 poemes de dellos metros, mayoritarimaente sonetos y cantares. La tema principal d'estos poemes ye l'amor, pero'l so tratamientu ta llenu de variaciones nel conceutu, la imaginería y los sentimientos, surdíos de variaes inspiraciones de la naturaleza. Petrarca ye un poeta psicolóxicu, qu'estudia tolos sos sentimientos y les amuesa con esquisita dulzura. Nel Canzoniere inclúyense tamién dellos poemes políticos, unu d'ellos supuestamente dirixíu a Cola di Rienzo y dellos sonetos contra la corte d'Avignon. Petrarca tuvo una ideoloxía política clara anque complexa: aponderaba a Cola di Rienzi, invocaba al emperador Carlos IV y sofitaba a los Visconti de Milán. Percima de too ello asitiaba'l so amor per Italia, qu'imaxina como la so quería y antigua Roma, la gran ciudá de los sos héroes Cicerón y Escipión.
Boccaccio
thumb|200px|Semeya de Boccaccio realizáu por Andrea del Castagno (1450).
Boccaccio tenía'l mesmu amor entusiasta pola antigüedá y la mesma veneración pola nuevu lliteratura italiana que Petrarca. Foi'l primeru en faer una traducción al llatín de la Ilíada y, en 1375, de la Odisea. Les sos conocencies de cultura clásica son patentes na so obra De genealogia deorum, na cual numbera los dioses d'alcuerdu al so árbol xenealóxicu, llográu ésti de los diversos autores qu'escribieron sobre les divinidaes paganes. La Genealogia deorum ye, según A. H. Heeren, una verdadera enciclopedia de saber mitolóxicu, precursora del movimientu humanísticu del S. XV.
Boccacio ta tamién consideráu'l primer historiador de la muyer, pola so obra De claris mulieribus, y el primeru en narrar la historia de les grandes desdichas en De casibus virorum illustrium. Siguió y perfeccionó trabayos anteriores d'investigación xeográfica nel so interesante De montibus, silvis, fontibus, lacubus, fluminibus, stagnis et paludibus, et de nominibus maris.
Al respeutive de les sos obres italianes, anque la so llírica nun s'avera a la perfeición de la de Petrarca, la so narrativa poética ye meyor. Magar nun inventó la estancia n'octaves, foi'l primeru n'usala nuna obra llarga con méritu artísticu, el so Teseida, considerada'l más antiguu poema románticu italianu. Nel Filostrato rellata los amores de Troilo y Griselda (Troilus y Cressida). Puede ser que Boccaccio conociera'l poema francés sobre la guerra de Troya de Benoît de Sainte-Maure, pero l'interés del so poema anicia sobremanera nel so analís de la pasión amorosa. La Ninfale fiesolano cunta la historia d'amor de la ninfa Mesola y del pastor Africo. La Amorosa Visione ye un poema en tercetos qu'ensin dulda tien el so orixe na Divina Comedia. El Ameto ye un amiestu de prosa y poesía, y ye el primer poema pastoral n'italianu.
El Filocolo ye'l primer romance en prosa. Nél Boccaccio cunta los amores de Floro y Blancaflor. Probablemente, pa esti trabayu arrexuntó materiales de fontes populares o de romances bizantinos que Leoncio Pilato daría-y a conocer. Nel Filocopo hai una marcada esuberancia nel conteníu mitolóxico, lo cual seique estropia'l sentíu artísticu del romance, pero qu'ayuda a entender la historia del pensamientu de Boccaccio. La Fiammetta ye otru romance alrodiu de los amores de Boccaccio y María d'Aquino, supuestamente fía natural de del rei Roberto, polo que la llapada siempres pol so nome de Fiammetta.
La obra que fizo famosu a Boccaccio ye'l Decamerón, una coleición de cientos de noveles, narraes unes vegaes por homes y otres por muyeres que se retiraríen nuna villa cercana a Florencia pa escapar de la peste de 1348. Escritu como novela, magar la so tema ye abondosa nos sieglos precedentes, sobremanera en Francia, per primer vegada asume una forma artística. L'estilu de Boccaccio tiende a asonsañar al llatín, pero con él per primer vegada la prosa toma forma d'arte ellaboráu. La rudez de los antiguos fabliaux da pasu al cuidu y el trabayu consciente d'una mente con bon sentíu de la guapura, qu'estudió a los clásicos y que s'esforcia n'asonsañalos tou lo posible. Pero percima de too, nel Decamerón, Boccaccio ye un dibuxante de personaxes y un observador de pasiones y ye nesto no qu'anicia la so orixinalidá. Enforma s'escribió sobre les posibles fontes de les narraciones del Decamerón y ye probable que Boccaccio utilizara tantu fontes orales como escrites. La tradición popular debe de surtilu de los materiales de munches hestories, como por casu la de Griselda.
Al contrariu que Petrarca, persona siempres n'eternu desconsuelu, esmolecíu, cansáu de la vida. cafiante poles decepciones, Boccaccio yera un home calmu, serenu. satisfechu de sigo mesmu y de lo que lu arrodiaba. A pesar d'esta diferencies fundamentales nos sos calteres, los dos xeniales autores fueron vieyos y íntimos amigos. Sicasí, la so afección a Dante nun foi la mesma. Petrarca, quien diz velu una vegada na so niñez, nun paez que guardara una alcordanza prestosa d'él, y sería inútil negar la envidia que la so fama provocábalu. La Divina Comedia foi-y unviada por Boccaccio cuando yera yá un vieyu, en confesando que nunca la lleó. Otra manera, Boccaccio sentía por Dante daqué más qu'amor, entusiasmu. Escribió una biografía so de que la so exactitú munchos críticos dulden, y realizó llectures públiques del so poema en Santa María del Fiore, en Florencia.
Otru autores
Fazio degli Uberti y Federico Frezzi asonsañaron la Divina Comedia, pero namái na forma esterna. El primeru escribió'l Dittamondo, un poema llargu nel cual l'autor imaxina que ye lleváu pol xeógrafu Solinus a distintos partes del mundu, nes que'l guía del so Commedia nárra-y el so historia. Les lleendes sobre la fundación de les distintes ciudaes italianes tienen la so importancia histórica. Pela so parte, Frezzi, obispu de Foligno, la so ciudá natal, escribió'l Quadriregio, un poema sobre los cuatro mundos: l'Amor, Satán, los Vicios les Virtúes. Esti poema tien munchos puntos de semeyanza cola Divina Comedia, y nél Frezzi describe la condición del home que xube dende l'estáu del viciu al de la virtú, describiendo nesti camín l'infiernu, el llimbu, el purgatoriu y el cielu. Como compañía'l poeta tien a Palas.
Giovanni Fiorentino escribió, col títulu de Pecorone, una coleición de cuentos que se suponen contaos por un monxu y una monxa nel llocutoriu d'un monesteriu de Forli. Asonsaña claramente al Decamerón de Boccaccio, y básase nes cróniques de Villani pa les sos narraciones históriques.
Franco Sacchetti tamién escribió cuentos, la mayor parte basaos na historia de Florencia. Ye conocíu fundamentalmente pol so llibru Trecentonovelle, nel cual, claramente influyíu por Boccaccio, ufiértanos una viva descripción de la sociedá florentina de finales del S. XIV, unes vegaes en tonu didácticu y moralizante (como por casu na cuarta novela, na cual el xeneral Castruccio da una lleición a un fanfarrón mientres la guerra contra Florencia) y otres vegaes con clara intención festiva non exenta de carga erótica (como na novela 14, na que narra les rellaciones sexuales ente un mozu y la so madrasca y l'aurio que s'entama al enterase'l padre). Rescampla que Sachetti arrexuntó toles sos anécdotes col enfotu de llograr a partir d'elles les sos propies conclusiones y reflexones morales, que apaecen siempres a la fin de cada historia. Dende esti puntu de vista la obra de Sacchetti avérase tamién a les Moralisationes de la Edá Media. Nel so ensayu Un aspeutu na ellaboración del Quixote, Ramón Menéndez Pidal rellaciona la traza básica del famosu personaxe manchegu, esto ye, la so llocura por escesu de llectures de llibros de caballeríes y la so posterior intención d'asonsañar a los caballeros andantes na proteición de los desvalíos, con un personaxe de Franco Sacchetti, tomáu de la realidá (tal personaxe esistió realmente): ...afayo nel novelador italianu Sacchetti una figura d'esacta apariencia quijotesca, la d'aquel Agnolo di Ser Gherardo: ye un home estravagante; aquéxa-y una monomanía caballeresca, a pesar de los sos setenta años, y, montando en caballu flacu, que paecía la fame, va dende Florencia a un pueblu vecín p'asistir a unes xustes; a la de pone-y el yelmu y da-y la llanza, unos maliciosos meten un cardu sol rabu del jamelgo, que echa a correr, con grandes botes y corcovos, ensin parar hasta Florencia; ellí, ente la risa de toos, la muyer recueye al maltratáu caballeru, cha-y na cama pa cura-y les magulladuras del yelmu y de les armes, y repriénde-y el so necia llocura caballeresca. Non yá el fundamentu risible, sinón los detalles mesmos son iguales a los del Quixote (...)<br />Ramón Menéndez Pidal, "Un aspeutu na ellaboración del Quixote" en De Cervantes y Lope de Vega. Coleición Austral. Cervantes debió de conocer en versión manuscrita o oral el cuentu de Sacchetti o otru asemeyáu, anque ensin dulda conocer tarde, tan solo al escribir la segunda parte del Quixote, onde lo aprovecha.
Un tercer novelista foi Giovanni Sercambi, de Lucca, quien tres 1374 escribió un llibru n'imitación a Boccaccio, alrodiu de una xunta de persones que supuestamente fuxendo de la peste viaxen per distintes ciudaes italianes, parando equí y allá a cuntar hestories. Finalmente, pero non por ello autores menos importantes, tán Massuccio Salernitano (Tommaso Guardato), qu'escribió'l Novellino, y Antonio Cornazzano, que los sos Proverbii fueron desaxeradamente populares.
Cronistes
Yá se dixo que les cróniques d'antiguo consideraes del sieglu XIII son agora vistes como falsificaciones d'edá posterior. Escontra'l final d'esi sieglu, sicasí, atópase una crónica de Dino Compagni, que, non ensin refugar la desfavorable opinión que sobre ella sostienen especialmente dellos autores alemanes, ye con toa probabilidá auténtica. Poco se conoz de la vida de Compagni. Anque noble de nacencia, les sos idees yeren demócrates, y foi partidariu de les nueves ordenances de Giano della Bella. Como prior y gonfalonier de xusticia siempres tuvo l'interés públicu nel so corazón. Cuando Carlos de Valois, el candidatu de Bonifacio VIII, yera esperáu en Florencia, Compagni, previendo los demonios de la discordia civil, convocó n'asamblea a los ciudadanos na ilesia de San Giovanni, intentando aselar los sos espíritos escitaos. La so crónica rellata los fechos de los que tuvo conocencia personal ente 1280 y 1312, lo que reviste la so estampa d'una fuerte suxetividá. La narrativa ye constantemente personal, algamando dacuando'l meyor estilu dramáticu. Un fuerte sentimientu patrióticu y un deséu aponderáu pola derechura trescalen tol llibru. Compagni ye más un historiador qu'un cronista, pos esplora nes razones de los fechos, faciendo fondes reflexones sobre ellos. D'alcuerdu al nuesu xuiciu ye una de les más importantes autoridaes pa esi periodu de la historia florentina, a pesar de los non insignificantes errores que pueden atopase nos sos escritos.
Pela so parte, Giovanni Villani, nacíu en 1300, foi pela cueta más un cronista qu'un historiador. Rellata los fechos hasta 1347, los viaxes que fizo per Italia y Francia y l'información que percanció nellos, siendo de realtar el fechu de que la so crónica, titulada por él Historie Fiorentine, entiende en realidad suceso asocedíos por toa Europa. Lo qu'estrema especialmente la obra de Villani ye que fala con largueza non yá de los acontecimientos na política y la guerra, sinón tamién de los sueldos de los funcionarios públicos, de les sumes de dineru que s'usaben pa pagar les soldaes o los festivales públicos, y d'otres munches coses que'l so conocencia ye bien pervalible. Con tal bayura d'información nun ye d'estrañar que la narrativa de Villani de cutiu enturbiar con fábules y errores, particularmente cuando fala de coses asocedíes antes de la so dómina. Mateo, hermanu de Giovanni Villani, siguió la so crónica hasta 1363, que foi de nuevu siguida por Filippo Villani.
Finalmente, Piero Capponi, autor de los Commentari deli acquisto di Pisa y de la narración del Balasma dei Ciompi, foi un escritor que vivió ente los sieglos XIV y XV.
Ascéticos
La Divina Comedia ye ascético na so concepción y en munchos aspeutos de la so execución, según les obres de Petrarca; sicasí, nin unu nin otru pueden ser catalogaos ente los autores puramente ascéticos del so tiempu. Pero otros munchos sí que pueden incluyise nesti encabezamientu. El misticismu de Catalina de Siena foi políticu. Esta estraordinaria muyer aspiraba a devolver a la Ilesia de Roma la so virtú evanxélica, y dexó una coleición de cartes de tonu eleváu y sublime dirixíes a tou tipu de xente, incluyíos los papes. Sos son les declaraciones más claramente relixoses que se dexaron escuchar nel sieglu XIV italianu. Anque les idees precises de reforma nun taben na so cabeza, el deséu d'una gran reforma moral puede sentise nel so corazón. Esta autora ocupa un llugar destacáu ente aquellos que prepararon el camín de los movimientos relixosos del sieglu XVI. Otru sienés, Giovanni Colombini, fundador de la orde de los Jesuati, predicaba la probeza por preceptu y col exemplu, proclamando una torna a les idees de Francisco de Asís. Les sos cartes tán ente les más destacaes dientro del ascetismu del sieglu XIV. Passavanti, nel so Specchio della vera Penitenza, combinó la instrucción cola narrativa. Cavalca tradució del llatín les Vides de los Santos Padres. Rivalta dexó tres de sí munchos sermones, según Franco Sacchetti, anque más famosu como novelista, munchos discursos. Polo xeneral, nun hai dulda de qu'una de les más importantes producciones de la espiritualidá italiana de sieglu XIV foi la lliteratura relixosa.
Obres de temática popular
Como antítesis de l'anterior, desenvolvióse tamién una lliteratura d'importante conteníu popular. La poesía humorística, de llargu desenvolvimientu mientres el sieglu XIII, foi cultivada nel sieglu XIV por Bindo Bonichi, Arrigo di Castruccio, Cecco Nucoli, Andrea Orgagna, Filippo de Bardi, Adriano de Rossi, Antonio Pucci y otru escritores menores. Orgagna foi especialmente risible; Bonichi tamién, pero con un propósitu moral nes sos sátires. Pucci devasó a los demás na variedá de la so producción, poniendo en tercetos la crónica de Giovanni Villani (Centiloquio), y escribiendo munchos poemes históricos llamaos Serventesi, munchos poemes risibles y non poques composiciones épicu-populares sobre diversos temes. Un pequeñu poema so en siete cantos trata sobre la guerra ente los florentinos y los pisanos ente 1362 y 1365. Otros poemes surden de fontes llexendaries y festexen la Reina d'Oriente, Apollonio de Tiru, El Bel Gherardino, etc. Estos poemes, pensaos pa ser recitaos, son el antecesores de la épica romántica que se desenvolvería nel sieglu XVI y que los sos principales representantes seríen Boiardo y Ariosto.
Obres polítiques
Munchos poetes del sieglu XIV escribieron obres polítiques. Fazio degli Uberti, autor del Dittamondo, escribió tamién un Serventese a los señores y el pueblu d'Italia, un poema a Roma, y una feroz invectiva contra Carlos IV, poles que merez ser citáu, según Francesco di Vannozzo, Frate Stoppa y Matteo Frescobaldi. Puede dicise polo xeneral que, siguiendo l'exemplu de Petrarca, munchu escritores dedicar a la poesía patriótica. D'esti periodu data tamién el fenómenu lliterariu conocíu como Petrarquismo. Los petrarquistas, o aquellos que canten al amor a la manera de Petrarca, pueden atopase yá nesti sieglu XIV. Pero otros trataron la tema con más orixinalidá, nuna manera que podríamos denominar semi-popular. Asina foi'l casu de les Ballate de Giovanni Fiorentino, o de Franco Sacchetti, o de Niccolo Soldanieri, o Guido y Bindo Donati. Les Ballate yeren poemes cantaos pa la danza, y atopamos munchos cantares na música del sieglu XIV. Yá se comentó que Antonio Pucci versificó les Cróniques de Filippo Villani. Esti casu de versificación histórica nun ye únicu, y ta evidentemente conectáu col fenómenu similar qu'asocede na lliteratura en llatín vulgar. Ye abondu con citar una crónica d'Arezzo en terza rima por Gorello de Sinigardi, y la historia, tamién en terza rima, del viaxe del papa Alejandro III a Venecia, escrita por Pier de Natali. Amás d'esto, cada tipu de tema, tanto históricu, tráxicu o agrícola, tratar en versu. Neri di Landocio escribió una vida de santa Catalina; Jacopo Gradenigo punxo los evanxelios en tercetos; Paganino Bonafede nel Ayalga de rustici dio munchos preceptos sobre agricultura, empezando esi tipu de poesía geórgica que sería totalmente desenvueltu darréu por Luigi Alamanni nes sos Coltivazione, por Girolamo Baruffaldi nel Canapaljo, por Rucellai en Les abeyes, por Bartolomeo Lorenzi nel Cultivos del monte, y por Giambattista Spolverini nel Cultivu del arroz.
Teatru
Nun puede haber una ausencia absoluta de lliteratura dramática n'italianu mientres el sieglu XIV, pero inda nun s'atoparon trazar d'ella, anque sí que s'atopen con mapa nel sieglu XV. Nesti sieglu, sicasí, podemos falar d'un drama únicu na so clase. Nos sesenta años (ente 1250 y 1310) que van dende la muerte del emperador Federico II hasta la espedición d'Enrique VII, nengún emperador entró n'Italia. Nel norte, Ezzelino da Romanu, col títulu de Vicariu Imperial, tomara posesión de la casi totalidá de la Marca de Treviso, amenaciando la Lombardía. Los papes declararon una cruzada contra él por cuenta de la cual Ezzelini cayó derrotáu. Padua pudo entós alendar tranquila, y empezó a estender el so dominiu. Vivía por aquel tiempu en Padua un home llamáu Albertino Mussato, nacíu en 1261, un añu dempués de la catástrofe de Ezzelini, polo que la so infancia trescurrió ente los sobrevivientes d'una xeneración qu'odiaba'l nome del tiranu. Dempués d'escribir en llatín la historia d'Enrique VII, dedicar a la escritura d'una obra de teatru sobre Ezzelino, que escribió tamién en llatín. El Eccerinus, obra que posiblemente nun fuera representada nunca nun escenariu, foi comparada por dellos críticos a les grandes traxedies griegues. Taría probablemente cerca de la verdá dicir que nada tien de mancomún coles obres de Tosquilo, pero verdaderamente la so fuercia dramático, la delineación de ciertes situaciones, y la forma na que se narren ciertos sucesos, ye bien orixinal. La obra de Mussato quedóse sola na historia de la lliteratura dramática italiana. Quiciabes esto nun fuera asina si haber escritu n'italianu.
L'humanismu
En Florencia, Vespasiano da Bisticci, llibreru y amigu de munchos humanistes y homes importantes del so tiempu, escribió n'italianu les Vides d'homes pernomaos, obra pervalible pol so conteníu históricu que anda a la tema coles meyores obres del sieglu XIV pol so candor y simplicidá.
thumb|200px|Lorenzo de Médicis. Pero ye en Lorenzo de Médicis onde la influencia de Florencia na Renacencia apréciase particularmente. Nos salones del so palaciu florentín, nes sos villes de Careggi, Fiesole y Anibra, atópense les magnífiques arques decoraes por Dello con hestories d'Ovidio, el Hércules del Pollaiuolo, la Pallas de Botticelli, los trabayos de Filippino (pintor fíu de Fra Filippo Lippi) y el Verrocchio. Nél ye fuerte'l sentimientu pola naturaleza; unes vegaes duce y murnio y otres fondu y brengosu, como un ecu de los pensamientos, los dolores, les ambiciones d'una vida tan fondamente solmenada. Gustába-y mirar al so corazón con güeyos severos, pero coles mesmes yera capaz d'amosase en tumultuosa plenitú. Describe cola maña d'un escultor, satiriza, ri, reza, sospira, siempres elegante, siempres florentín, pero un florentín que lleó a Ovidio y Tibullus, que desea esfrutar de la vida, pero coles mesmes saborguia los refinamientos del arte.
La llamada "academia romana" foi fundada por Giulio Pomponio Leto, al envís de promover el descubrimientu ya investigación d'antiguos monumentos y llibros. Yera una especie de relixón del clasicismu, entemecida con aprendizaxe y filosofía. Platina, el conocíu autor de les vides de los cien primeros papes, perteneció a ella.
En Nápoles se instituyó una "academia" conocida como la Pontaniana. El so fundador foi Antonio Beccadelli, moteyáu El Panormita, y tres la so muerte'l so principal intelectual foi Giovanni Pontano.
Italia tuvo munchos poemes llamaos cantari porque conteníen hestories que se cantaben a la xente. El primeru n'alicar esti estilu foi Luigi Pulci, quien creció na casa de los Médicis, y qu'escribió el Morgante a pidimientu de Lucrezia Tornabuoni, madre de Lorenzo'l Magníficu. La tema del Morgante ta casi totalmente tomáu d'un escuru poema caballerescu del sieglu XV, redescubierto por Pío Rajna. Pulci construyó una estructura propia de calter paródicu, introduciendo munches digresiones, ora caprichoses, ora científiques, ora teolóxiques. Pulci alzó la épica románica a la categoría d'obra d'arte, unificando lo serio colo risible.
Con una intención más seria, Matteo Maria Boiardo, conde de Scandiano, n'Emilia, escribió'l Orlando innamorato, nel cual paez aspirar a tomar toles lleendes carolinxes; pero nun pudo completar la so xera. Atopamos equí tamién una amplia vena humorística y burlesca. Inclusive'l poeta Ferrarese enfusar nel mundu del romance pola so simpatía escontra les maneres y sentimoentos caballerescos; esto ye, l'amor, la cortesía, el valor y l'arrogancia. Un tercer poema románticu del sieglu XV foi'l Mambriano de Francisco Bello (Cieco de Ferrara). Escribió tantu a partir del ciclu carolinxu, como de los romances de la Tabla Redonda y de l'antigüedá clásica. Foi un poeta de xeniu pocu común y de puesta imaxinación, bien influyíu pol Boiardo, especialmente na parte fantástica qu'introduz nes sos obres.
El desenvolvimientu del teatru nel sieglu XV foi bien importante. Esti tipu de lliteratura semi-popular nació en Florencia, y acomuñóse a ciertes festividaes populares de normal n'honor de Xuan el Bautista, santu patrón de la ciudá. Les Sacra Rappresentazione n'esencia nun son más que la evolución de los Misterios medievales. Anque pertenecen a la poesía popular, dalgunos de los sos autores fueron personaxes lliterarios de sonadía. Ye abondu citar a Lorenzo de Medici, qu'escribió San Giovanni y Paolo, y a Feu Belcari, autor del San Panunzio, el Abramo y Isaac y otres. A partir del sieglu XV dellos elementu risible-profanos atoparon el so sitiu nes representaciones sacres. Asina, lliberar del convencionalismu bíblico y llexendario, el Poliziano escribió'l Orfeo, que, anque na so forma esterna pertenez a les representaciones sacres, estrémase sustancialmente d'elles nel so conteníu y nos elementos artísticos qu'introduz.
A partir de Dante, y depués con Petrarca, les églogues yeren un tipu de lliteratura que prestaba enforma a los italianos. Nelles, sicasí, l'elementu pastoral ye namái aparente, pos nun hai nada realmente llabrador nelles. Asina ye la Arcadia de Jacopo Sannazaro de Nápoles, autor del trupu poema llatín De Parvu Virginis, y de delles églogues pastorales. La Arcadia ta estremada en diez églogues, nes cualos descríbense les festividaes, los xuegos, los sacrificios y les costumes d'un grupu de pastores. Tán escrites en versos elegantes, pero sería baldíu buscar nelles nin el más remota paecencia cola vida nel campu. Per otra parte, inclusive nel estilu, Lorenzo de Médicis foi cimeru. El so Nencia da Barberino, como dixo un modernu escritor, ye como si fuera una nueva y clara reproducción de los cantares populares de los ambientes florentinos, fundíos nuna maxestosa fola d'estancies n'octaves. Lorenzo somorguiar nel espíritu del desnudu realismu de la vida campestre. Hai un marcáu contraste ente'l so trabayu y l'obra convencional de Sannazzaro y otru autores. Un posible rival del Medici nesti estilu, pero siempres inferior a él, foi Luigi Pulci col so Beca di Dicomaco.
La poesía amorosa d'esti sieglu nun tien gran importancia. Nel so llugar vemos apaecer un estilu dafechu nuevu, los cantares carnavalescos, que fueron un tipu de cantares corales, acompañaes de mazcaraes simbóliques, habituales nos antroxos de Florencia. Taben escritos en metros similares a los de les balaes, y na so mayor parte poner en boca de fiestes de trabayadores y comerciantes, que, con alusiones non bien castes, cantaben allabancies a los sos oficios. Estos trunfos y mazcaraes fueron dirixíos pol mesmu Lorenzo. Pela nueche, entraben na ciudá grandes compañíes a caballu, actuando y cantando estos cantares. Dalgunes yeren del mesmu Lorenzo, que devasen a les demás pola so maestría. Aquelles titulaes Baco y Ariadna son les más famoses.
thumb|left|200px|Girolamo Savonarola. Girolamo Savonarola, en llegando a Florencia en 1489, llevantar contra'l movimientu lliterario y social del Renacimientu. Hai quien quixo faer de Savonarola un apóstol de la llibertá, otros considerar un precursor de la Reforma. La verdá, sicasí, ye que nun foi nin lo uno nin lo otro. Nel so enfrentamientu con Lorenzo, él dirixó más los sos ataques contra'l promotor de los estudios clásicos, el mecenes de la lliteratura pagana, que contra'l tiranu políticu. Animáu d'un entusiasmu místicu, adoptó l'estilu d'un profeta, predicando contra la llectura d'autores voluptuosos, contra la tiranía de los Medici, y llamando a un gobiernu popular. Esto, sicasí, nun lo fixo animáu pol deséu de mayores llibertaes cíviques, sinón porque Savonarola vio en Lorenzo y la so corte la mayor torga contra la torna a la doctrina católica, que yera'l so íntimu deséu; pensaba qu'esta torna produciríase fácilmente si, tres la cayida de los Medici, la república florentina fuera controlada polos sos siguidores. Puede haber más xusticia en ver a Savonarola como'l precursor de la Reforma. Si foi asina, foi más de lo qu'él intentó. El flaire de Ferrara nunca pensó n'atacar el dogma papal, y siempres caltuvo que deseyaba permanecer dientro de la ilesia de Roma. Nun tuvo nenguna de les grandes aspiraciones de Lutero, él a cencielles repitía les quexes y exortos de Santa Catalina de Siena, deseyaba una reforma de los costumes, a cencielles de los costumes, non de la doctrina. Si preparó'l camín a los movimientos relixosos alemanes ya ingleses del sieglu XVI, foi de manera inconsciente. Na historia de la civilización italiana él representa un retrocesu, esto ye, la desapaición de los grandes fechos del Renacimientu y la vuelta a les idees medievales. El so intentu d'oponese al so tiempu, de detener el cursu de los fechos, de devolver a la xente a la fe del pasáu, la creencia de que tolos males sociales proveníen de los Medici y los Borgia, la so ceguera ante la realidá histórica, y la so aspiración de fundar una república con Xesucristu como rei, amuesen a Savonarola más como un fanáticu que como un pensador. Nun tuvo tampoco gran méritu como escritor. Escribió sermones n'italianu, himnos (laudi), trataos d'ascética y política, pero toos ellos groseramente escritos, y centren la so importancia n'apurrir lluz a la historia de les sos idees. Los poemes relixosos de Girolamo Benivieni son meyores que los suyos, tando escritos a partir de la mesma inspiración. Nestos versos, dacuando duces, siempres cálidamente relixosos, Benivieni y con él Belcari devuélvennos a la lliteratura del sieglu XIV.
Amás d'un importante humanista autor de trataos en llatín y en vulgar, Leon Battista foi arquiteutu y tratadista artísticu (de pintura, d'estatua...). Xunto con Leonardo, ye'l representante y casi un compendiu en sí mesmu de too la puxanza del Renacimientu.
El desenvolvimientu del Renacimientu
La carauterística fundamental del periodu lliterariu que siguió al Renacimientu ye que se perfeccionaron tolos tipos d'artesobremanera unificando'l calter esencialmente italianu del so llinguaxe col clasicismu nel estilu. Esti periodu asitiar ente 1494 y 1560, siendo 1494 l'añu nel que Carlos VIII de Francia entró n'Italia, marcando l'empiezu de la decadencia política d'Italia y de la dominación estranxera.
Los homes más famosos de la primer metá del sieglu XVI fueron educaos nel sieglu precedente. Pietro Pomponazzi nació en 1462, Marcello Adriani Virgilio en 1464, Baltaser de Castiglione en 1468, Maquiavelo en 1469, Pietro Bembo en 1470, Michelangelo y Ludovico Ariosto en 1474, Jacopo Nardi en 1476, Trissino en 1478 y Francesco Guicciardini en 1482. L'actividá lliteraria que se produz dende'l final del sieglu XV hasta la metá del siguiente foi'l productu de les condiciones sociales y polítiques de la edá anterior.
Maquiavelo y Francesco Guicciardini fueron el creadores iniciales de la ciencia histórica. Les principales obres de Maquiavelo son la Historia florentina, el Discursu sobre la primer década de Titu Liviu, el Arte de la guerra y El príncipe. El so méritu consiste en ser el creador de la ciencia esperimental en política, al reparar los fechos, estudiáu la historia y llográu consecuencies a partir d'ello. La so historia ye dacuando inesacta nos fechos, siendo una obra más política qu'histórica. La peculiaridá del xeniu de Maquiavelo fuelga, como ye sabíu, nel so sentíu artísticu pal tratamientu y el discutiniu de la política en y por sigo mesma, ensin mirar a un fin inmediatu na so capacidá d'astraición dende les apariencies parciales del transitoriu presente, cola intención más d'imbuyise del reinu eternu ya innatu, y faelo suxetu en sí mesmu.
Cercanu a Maquiavelo tanto como historiador que como home d'estáu asítiase Guicciardini, persona bien observadora, y empeñada n'amenorgar les sos observaciones a una ciencia. El so Historia d'Italia, que va dende la muerte de Lorenzo de Médicis hasta 1534, ta llena de sabiduría política, tien partes diestramente distribuyíes, da una vívida imaxe del calter de los personaxes que trata y ta escrita con gran estilu. Amuesa una fonda conocencia del corazón humanu, y describe con realismu los temperamentos, les capacidaes y los vezos de les distintes naciones europees. Reculando escontra les causes de los sucesos, busca la esplicación de los diverxentes intereses de los príncipes y de los sos recíprocos celos. El fechu de ser testigu de munchos de los fechos que rellata, y haber tomáu parte nellos, añede autoridá al so trabayu. Les reflexones polítiques son siempres fondes; nel Pensieri, como diz Gino Capponi, paez intentar estrayer al traviés d'un autu-exame una quintaesencia, como si dixéramos, de les coses reparar y fechu por él, empeñáu asina en formar una doctrina política tou lo afecha posible en tolos sos partes. Maquiavelo y Guicciardini pueden ser consideraos como distinguíos historiadores según el creadores de la ciencia histórica basada na observación.
Inferiores a ellos, pero aun así dignos de mención, tán Jacopo Nardi (historiador xustu y fiable, home virtuosu que defendió los derechos de Florencia contra los Médicis antes de Carlos V), Benedetto Varchi, Giambattista Adriani, Bernardo Segni, y yá fora de la Toscana, Camillo Porzio (que rellató la Conxura de los Barones y la historia d'Italia dende 1547 a 1552), Angelo di Costanza, Pietro Bembo, Paolo Paruta y otros.
El Orlando Furiosu de Ariosto foi una continuación del Orlando Namoráu del Boiardo. El so principal carauterística ye qu'asimiló'l romance caballerescu al estilu y los modelos del clasicismu. Ariosto foi yá un artista namái pol amor al so trabayu, pola so épica. La so única intención foi faer un romance que prestara tantu a él como a la so xeneración. El so Orlando nun tien un propósitu grave o seriu, al contrariu, crea un mundu fantásticu nel que'l poeta parola, indulxente col so caprichu, y dacuando sonriéndose pol so propiu trabayu. El so gran deséu ye describilo tou cola mayor perfeición posible; el cultivu del estilu ye lo que lu ocupa más. Nes sos manes l'estilu faise maraviosamente plásticu con tolos conceutos, tantu los elevaos como los baxos, los serios o los risonderos. La estancia n'octosílabos algama nél la más alta perfeición en gracia, variedá y harmonía.
Mentanto, mano a mano col romance, hubo intentos pa una épica histórica. Gian Giorgio Trissino de Vicenza compunxo un poema tituláu Italia lliberada de los Godos. Bien tratáu nes formes antigües, formar néstes, en visu a cantar les campañes de Belisario; dicía que se forzara a reparar les regles d'Aristóteles, y qu'asonsañara a Homero. Vemos nél, de nuevu, unu de los productos del Renacimientu, y anque la obra de Trissino ye de probe maxín y nun tien nengún color poéticu orixinal, déxanos entender meyor cuálos yeren los esquemes de pensamientu del sieglu XVI.
La poesía llírica nun ye verdaderamente una de les coses que s'alza a gran altor nel sieglu XVI. Con una falta absoluta d'orixinalidá, paeciera que nesti sieglu nun hubo nada meyor que faer que copiar a Petrarca. Sicasí, inclusive nesta probe empresa hubo poetes brengosos. Monsignore Giovanni Guidiccioni de Lucca (1500 – 1541) demostró un arrogante corazón. N'elegantes sonetos dio espresión a la so pena pol deplorable tao al que s'amenorgara al so país. Francesco Molza de Módena (1489 – 1544), estudiosu del griegu, llatín y hebréu, escribió con prestosu estilu y con emoción. Giovanni della Casa (1503 – 1556) y Pietro Bembo (1470 – 1547), anque pretrarquista, fueron elegantes. Inclusive Michelangelo fíxose petrarquista n'ocasiones, y nos sos poemes dexó la marca del so estraordinariu y orixinal xeniu. Ya inclusive atopamos un bon númberu de dames xunto a estos poetes, como Vittoria Colonna (amada por Miguel Ángel), Veronica Gambara, Tullia d'Aragona y Giulia Gonzaga, poetes de gran delicadeza y superiores en xeniu a munchos de los lliteratos del so tiempu. Isabella di Morra ye un exemplu singular de la poesía femenina de la dómina, que la so murnia vida foi una de les hestories más conmovedores y tráxiques de la Renacencia italiana.
Munches traxedies escribir nel sieglu XVI, pero toos fueron bastante fluexes. La causa foi la indiferencia moral y relixosa de los italianos, la falta de fuertes pasiones y calteres brengosos. El primeru n'ocupar l'escenariu tráxicu foi Trissino col so Sofonisba, siguiendo escrupulosamente les regles téuniques del arte, pero escrita en versos pesaos, ensin el calor del sentimientu. El Oreste y el Rosmunda de Giovanni Rucellai nun fueron enforma meyores, nin la Antigona de Luigi Alamanni. Sperone Speroni nel so Canace y Giraldi Cintio nel so Orbecche intentaron convertise nos innovadores de la lliteratura tráxica, pero namái consiguieron faela grotesca. Decididamente cimeru a toes elles foi'l Torrismondo de Torcuato Tasso, especialmente polos coros, que dacuando recuerden los coros de les traxedies griegues.
La comedia italiana del sieglu XVI foi práuticamente una copia de la comedia llatina. Casi siempres teníen la mesma trama, los mesmos personaxes vieyos, el sirvientes, la solterona, y l'argumentu yera de cutiu el mesmu. Asina, el Lucidi d'Agnolo Firenzuola, y el Vecchio Amoroso de Donato Giannotti fueron copies de comedies de Plauto, lo mesmo que'l Sporta de Giambattista Gelli, el Marito de Lodovico Dolce y otros. Paez que solamente tres escritor pueden estremase ente los munchos qu'escribieron comedies: Maquiavelo, Ariosto y Giovan Maria Cecchi. Nel so Mandragora Maquiavelo, al contrariu que los otros, compunxo una comedia con calter, creando personaxes que se caltienen vivos inclusive agora, porque fueron copiaos de la realidá gracies a una fina y observadora mirada. Ariosto, pela so parte, estremóse más pola descripción de los vezos del so tiempu, cuantimás les de los nobles de Ferrara, que pola descripción oxetiva de los sos personaxes. Finalmente, Cecchi dexó nes sos comedies una ayalga de llinguaxe faláu, que na actualidá déxanos de forma magnífica tener conocencia d'aquella dómina. El notable Pietro Aretino pue ser tamién incluyíu na llista de los meyores escritores de comedies.
Nel sieglu XV hubo una floreciente poesía amorosa. Antonio Cammelli, moteyáu'l Pistoian, merez especial mención, por cuenta de los sos acres bonhomie, como Saint-Beuve llamar. Pero foi Franceso Berni quien llevó esti tipu de lliteratura a la so perfeición nel sieglu XVI. A partir d'él a esi estilu denominar tamién poesía bernesca. Nos berneschi escontramos casi'l mesmu fenómenu del que yá tuviéramos noticia en rellación col Orlano furiosu. Yera l'arte pol arte mesmu lo qu'inspiró ya impulsó a Berni a escribir, según a Anton Francesco Grazzini, llamáu Il Lasca, y a otru escritores menores. Puede dicise que nun hai nada na so poesía, y ye ciertu que tienen especial predilección n'allabar les coses baxes y ruines y en moflase de lo que ye noble y seriu. La poesía bernesca ye'l más claru reflexu del escepticismu moral y relixosu que foi una de les carauterístiques de la vida social italiana del sieglu XVI, y que s'atopa más o menos en toles obres d'esi periodu, esi escepticismu que paró la Reforma relixosa n'Italia, y que pela so parte foi consecuencia de les condiciones históriques. Los berneschi, y n'especial Berni mesmu, dacuando adopten un tonu satíricu, pero lo suyo nun puede llamase sátira con propiedá. Quien sí cultivaron la sátira pura fueron, per otra parte, Antonio Vincinguerra, venecianu, Ludovico Alamanni y Ariosto, esti postreru cimeru a toos ellos pola ática elegancia del so estilu, y por una cierta franqueza con enclín a la malicia, que ye particularmente interesante cuando'l poeta fala de sigo mesmu.
Nel sieglu XVI hubo non poques obres didáctiques. Nel so poema Api, Giovanni Rucellai averar a la perfeición de Virgilio. El so estilu ye claru y lluminosu, y añeden interés al so llibru les frecuentes alusiones a los sucesos del so tiempu. Pero la obra didáctica que devasa a les demás n'importancia ye El Cortesanu de Baltasar Castiglione, na cual imaxina un discutiniu nel palaciu de los duques de Urbino ente caballeros y dames sobre cualos son les cualidaes que se riquir pa ser un perfectu cortesanu. Esti llibru ye una pervalible ilustración de la situación moral ya intelectual de l'alta sociedá italiana na primer metá del sieglu XVI.
De los novelistes del sieglu XVI, los dos más importantes fueron Grazzini y Matteo Bandello; el primeru tan juguetón y estrafalariu como grave y solemne el segundu. Bandello foi flaire dominicu y obispu, sicasí lo cual les sos noveles son de tema relaxada, y nelles de cutiu ponse en ridículu a los eclesiásticos del so tiempu.
Nun tiempu como'l sieglu XVI nel que yeren tan fuertes l'almiración poles cualidaes del estilu y el deséu d'una clásica elegancia, ye natural que se punxera gran atención na traducción d'autores griegos y llatinos. Ente les munches traducciones de la dómina son entá famoses les de la Eneida y de les Pastorales de Longus el Sofista realizaes por Annibale Caro, según les traducciones de les Metamorfosis d'Ovidio por Giovanni Andrea dell'Angillare, la de La ponte d'oru d'Apuleyo fecha por Firenzuola, y les de les Vides y la Moralia de Plutarcu por Marcello Adriani.
thumb|150px|Torquato Tasso. Los historiadores de la lliteratura italiana dulden en si Torquato Tasso tendría de ser asitiáu nel periodu de más altu desenvolvimientu del Renacimientu, o si tendría de formar un periodu él solo, entemediu ente'l citáu y el posterior a él. Verdaderamente foi una persona en clara disarmonía cola dómina na que vivió. La so fe relixosa, la seriedá del so calter, la fonda murria qu'habitaba'l so corazón, la so continua aspiración a la perfeición ideal, tou asítia-y fora del periodu lliterariu representáu por Maquiavelo, Ariosto y Berni. Como diz bien Carducci, Tasso ye'l lexítimu herederu de Dante: él cree, y xustifica la so fe cola filosofía; él ama, y escribe del so amor con cultu estilu; él ye un artista, y escribe diálogos d'especulación escolástica que podríen considerase platónicos. Namái tenía dieciocho años cuando, en 1562, atrever cola poesía épica y escribió el Rinaldo, nel cual díxose qu'intentara reconciliar el esquematismo aristotélicu cola variedá de Ariosto, De siguío escribió'l Aminta, un drama pastoral d'esquisita gracia. Pero'l trabayu al que se dedicó por más tiempu foi un poema heroicu, que absorbiólu por completu. Él mesmu esplica la so intención nos trés Discursos escritos mientres componía'l so Xerusalem: escoyería una tema grande y atrayente, non tan antiguu como p'haber perdíu tol so interés, nin tan recién que-y torgara inventar se situaciones; tratar rigorosamente d'alcuerdu a les regles de la unidá d'aición reparaes polos poemes griegos y llatinos, pero con muncha mayor variedá y rellumanza d'episodios, de manera que nesti puntu nun s'alloñar enforma del romance; y finalmente escribir con altisonante y recargáu estilu. Y esto ye lo que fizo Tasso nel so Xerusalem lliberada, la tema de la cual ye la lliberación del sepulcru de Cristu nel sieglu XI por Godofredo de Bouillón. El poeta nun sigue fielmente los fechos históricos, pero asítianos ante los sos principales motivaciones, incluyendo nelles l'actuación sobrenatural de Dios y Satán. La Xerusalem ye'l meyor poema heroicu qu'Italia dio. Averar a la perfeición clásica. Los sos episodios son sobremanera formosos. Ta escritu con fondu sentimientu, y tou nél reflexa l'alma murnia del poeta. Respectu al estilu, sicasí, anque Tasso empeñóse aplicadamente en cinxise a los modelos clásicos, nun puede dexar de notase que fai escesivu usu de metáfores, d'antítesis, de conceutos rebuscaos; y ye xustu dende esti puntu de vista que dellos historiadores asitiaron a Tasso nel periodu lliterariu conocíu genéricamente col nome de Secentismo, anque otros, más moderaos na so crítica, afirmen qu'él namái preparó'l camín.
La Commedia dell'Arte
La Comedia del arte (Commedia dell'Arte) o comedia del arte italiano foi un tipu de teatru popular ambulante nacíu a mediaos del sieglu XVI y calteníu hasta empiezos del sieglu XIX. Como xéneru, entemez elementos del teatru lliterariu del Renacimientu italianu con tradiciones carnavalescas (mázcares y vestuariu), recursos mímicos y pequeñes habilidaes acrobátiques. La so apaición ye contemporánea de la profesionalización de los actores y la creación de compañíes estables. Los argumentos, bien elementales, narren les aventures y desventures d'una pareya de namoraos (por casu, Florindo y Isabella) ante la oposición familiar o de la redolada social (los personaxes del poder, como Pantaleón, Il Dottore o El Capitán, siempres burllaos), nuna trama que les sos intrigues, mimos y acrobacies cuerren al cargu de los «zanni» (criaos), qu'encarnen arquetipu]]s como Arlequín y la so novia Colombina, l'astutu Brighella, el cabileñu Polichinela o'l rústicu Truffaldino. thumb|Commedia del arte, ilustración del sieglu XIX. Munches de les claves de la "comedia del arte" fueron usaes por maestros clásicos como Shakespeare, Lope de Vega o Molière. Tres la so desapaición nel sieglu XIX, tuvo continuidá en xéneros como la pantomima, el melodrama d'estereotipos y l'aguada teatral de los payasos. A finales del sieglu XX reconocer en claves esenciales del teatru independiente, el cine burlesco y, como modelu didácticu, na ideoloxía d'un teatru completu (basáu nel actor y el coleutivu), recuperador del poder del xestu y l'improvisación, como se percibe na obra de Meyerhold, Jacques Copeau, Jean-Louis Barrault y, cuantimás, de Dario Fo.
Decadencia de la lliteratura italiana sol dominiu español
Dende aproximao 1559 empieza un periodu de decadencia na lliteratura italiana. So la dominación española, los escritores vieron llindaes les sos actividaes. Tommaso Campanella foi torturáu pola Inquisición y Giordano Bruno foi quemáu na foguera. Cesara Balbo dixo que si la felicidá de les mases consiste na paz ensin esfuerciu, si la nobleza consiste en tener el títulu ensin el poder, si los príncipes tán satisfechos na aquiescencia de la so llei ensin verdadera independencia, ensin soberanía, si literato y artistes contentar con escribir, pintar y construyir col aplausu de los sos contemporáneos, pero ensin l'aprobación de la posteridá, si una nación entera ye feliz nel bienestar ensin dignidá y col sele ascensu de la corrupción, entós nun hubo periodu más feliz pa Italia que los 140 años que van dende'l Tratáu de Cateau-Cambresis hasta la Guerra de Socesión española. Esti periodu ye conocíu na historia de la lliteratura italiana como'l Secentismo. Los sos escritores recurrieron a la desaxeración, intentando producir l'efeutu de lo que n'arte se conoz como manierismu o barroquismu, andando a la tema unos con otros nel usu de metáfores, afectaciones, hipérboles y otres rareces, esaniciando toa sustancia del pensamientu.
A la cabeza de la escuela secentista taba Giambattista Marín, de Nápoles, nacíu en 1569, conocíu principalmente pol so llargu poema Adone. Utilizaba les más estravagantes metáfores, les más forzaes antítesis y los conceutos más rebuscaos. Encadenaba antítesis xuntes una tres otra, rellenando estancies ensin posa. Alessandro Achillini, de Bolonia, siguió los pasos de Marini, pero de manera inclusive más estravagante. Casi tolos poetes del sieglu XVII tuvieron más o menos afeutaos pol “marinismo”. Alessandro Guidi, anque ensin llegar a les desaxeraciones del so maestru, ye rimbombante y pesáu, ente que Fulvio Testi ye artificial y afeutáu. Tanto Guidi como Testi sintieron la influencia d'otru poeta, Gabriello Chiabera, nacíu en Savona en 1552. Namoráu de los griegos, escurrió nuevos metros, especialmente n'imitación de Píndaro, tratando nellos de relixón, moral, historia y temes amoroses. Chiabera, anque elegante nes formes, intenta azorronar la falta de sustancia con ornamientos poéticos de too tipu. A pesar d'ello, la escuela de Chiabera representa una meyora, amosando n'ocasiones aptitúes llíriques desperdiciadas pola so redolada lliterariu.
Vincenzo da Filicaja, florentín, amosó talentu llírico, particularmente nos sos cantares a la Viena asediada polos turcos, que-y alzaron sobre los vicios del so tiempu; pero inclusive nél apréciase claramente l'artificiu retóricu y el conceutu vacíu. Polo xeneral, tola poesía del sieglu XVII presenta los mesmu defectos pero en diversos graos, pudiendo éstos resumise n'ausencia de sentimientu y desaxeración de les formes.