cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Almorávides
Llucha infructuosa contra los almohades y perda del Magreb
Por cuenta de la estensión del movimientu de Ibn Tumart, que los almorávides empezaben a tarrecer, urdióse un intentu d'asesinatu del caudiellu relixosu, que fracasó. Una campaña militar contra les tribus que-y yeren adictes, dirixida pol gobernador almorávide del Los sos en 1122 o 1123, tamién fracasó. Al imperiu bereber d'orixe sahárico, creáu polos almorávides cenhegíes, oponíase un creciente Estáu tamién bereber, pero d'orixe montañés y masmudí, centráu en Tinmel, onde s'instalara Ibn Tumart. Como fixeren los mesmos almorávides al empiezu de la so espansión, los rebeldes almohades clamaben pola reforma de los costumes, la realización de la guerra santa y la purificación. La espansión [[almohade, a mariña del Imperiu almorávide, que destruyó.|miniatura|upright=1.7]] Escontra 1125 un nuevu poder taba surdiendo nel Magreb, el de los almohades, surdíos de la tribu de los Masmuda, que llograron con un nuevu espíritu d'aplicación rigorosa de la llei islámica, yá relaxaes les costumes de los almorávides en gran midida debíu al contautu cola avanzada cultura andalusí, imponese finalmente al poderíu almorávide tres la cayida de la so capital Marrakech en 1147. Pa tratar d'oponese a la so espansión y fracasaes yá les campañes nel monte, los almorávides optaron por alzar una cadena de fortaleces en redol al cordal p'abarganar al movimientu de Ibn Tumart y protexese de les sos incursiones. Coles mesmes, les autoridaes rexonales almorávides acosaben a los almohades, xeneralmente con escasa fortuna nos diversos choques. Hasta'l 1129, los combates llibrar nel monte, ensin atrevese entá los almohades a faer frente al enemigu nel llanu.
Los almohades infligieron a les fuercies de Ali dos importantes derrotes ente Marrakech y el monte a principios del 1130, que-yos dexó averar se a la capital almorávide. Los dos bandos trabaron combate en redol a la ciudá, qu'aguantó un asediu almohade de cuarenta díes mientres llegaben a ella refuerzos pa los sitiaos dende distintes rexones. En mayu finalmente les corralaes decidir a salir de la ciudá y a acometer a los almohades na llanura d'a el-Buhayra, onde estos instalaren el so campamentu. El violentísimo choque acabó cola victoria almorávide. Esti trunfu acabó temporalmente col peligru almohade; pocos meses más tarde morrió'l fundador del movimientu en Tinmel, n'agostu o setiembre. Los combates colos almohades siguieron nel monte, y los territorios que controlaben aisllaron les provincies del sur de la capital almorávide. La perda de la fortaleza de Tasgimut nel branu del 1132 supunxo un importante revés, tantu de prestíu —fizo que delles tribus pasar a les files almohades— como estratéxicu, pos la conquista de la plaza devasó l'accesu al Atles central y septentrional a los sos nuevos señores.
Dende'l 1132, una nueva fuercia mercenario, la empobinada pol antiguu vizconde de Barcelona Reverter, desempeñó un papel fundamental nes operaciones defensives almorávides contra los almohades. La llucha contra los almohades quedó a partir del 1139 en manes del nuevu herederu al tronu, Tasufin ben Alí ben Yúsef, que se destacara na llucha contra los cristianos de la península ibérica y asocediera como tal al so hermanu Sir, fináu. La marcha d'al-Ándalus de Ben Alí debilitó la posición almorávide na península. Daquella, amás, los almorávides perdieron el control del altu Los sos.
Depués, los almohades entamaron la llarga campaña de siete años qu'acabó col Estáu almorávide. La primer derrota dio'l control de cuasi tola Tadla a los almohades. Calteniéndose nos montes, estos avanzaron polos valles del Atles mediu y someter hasta la llinia del Muluya. A finales del 1141, nes socesives campañes apoderaren l'Atles medio y gran parte de la zona de los oasis, incluyíu Tafilalet. Los almorávides perdieron el contautu cola so rexón d'orixe, El Sáḥara. Nel 1142, los almohades apoderar de gran parte del Marruecos septentrional montascosu, anque ensin infligir grandes derrotes al enemigu.
Del 1140 d'equí p'arriba, les tribus fueron pasándose a los almohades, anque Ben Alí y Reverter siguieron una denodada defensa de les llanures centrales. En xineru del 1143 morrió Ben Yusuf, qu'aquel día diba tiempu qu'abandonara toa actividá militar. Ibn Ali trató de defender los restos d'imperiu de los embates almohades ensin ésitu, a pesar de dirixir en persona los sos exércitos, en diversos combates na zona oriental del Estáu, ente Tremecén y Orán. A les disensiones ente les tribus entá lleales xunióse la perda de Reverter, fináu en mayu o xunu del 1144, nun intentu desafortunáu de detener la meyora del califa almohade Abd al-Mumin escontra Tremecén. Pola mesma dómina, cuando Ibn Ali topábase defendiendo la ciudá a que los sos contorna yá llegara'l califa almohade, el soberanu almorávide nomó herederu al so fíu Ibrahim. Al añu siguiente, en tratando vanamente de sostenese gracies al sofitu de los cenhegíes arxelinos, morrió Ben Alí en marzu del 1145. Darréu dempués de la muerte de Ben Alí, asocedida cuando trataba de fuxir d'Orán onde lo sitiaren, los almohades conquistaron la ciudá. Depués dirixiéronse de vuelta a Marruecos y tomaron de camín Tremecén, abandonada poles fuercies almorávides, que se retiraren a Fez pa aprestarla pa defendela del ataque enemigu, que se creía inminente. Les aiciones de Reverter y Ibn Alí solo llograron detener mientres dellos años el yá imparable meyora almohade y los combates que llibraron concluyeron siempres con repitíes retiraes hasta quedar les sos fuercies amenorgaes a la contorna de Marrakech.
El socesores de Ben Alí yá nun pudieron evitar que los almohades estendiérense tamién poles llanures; estos conquistaron Fez y, en marzu del 1147, Marrakech, onde realizaron una gran matanza d'enemigos. En mayu y xunu del 1148 concluyeron la conquista de Marruecos con tomar de Ceuta y Tánger. Los postreros emires almorávides apenes reinaren más que na capital y la so contorna: el fíu de Ben Alí, entá neñu, cuasi nada, pos foi derrocáu pol so tíu, Ishaq ibn Ali, un adolescente d'unos quince o dieciséis años que foi'l postreru de la dinastía y que pereció en tomar almohade de la capital nel 1147.
Perda d'al-Ándalus
thumb|300px|Mapamundi del xeógrafu [[Al-Idrisi (1100–1162), que nació y educóse en al-Ándalus mientres el periodu almorávide pa treslladase, a mediaos del sieglu, a la corte normanda de Rogelio II de Sicilia.]] Nes décades del 1140 y 1150 tuvo llugar el fundimientu del gobiernu almorávide n'a el-Ándalus. La principal resistencia provieno del gobernador de Sevilla quien, paradóxicamente, aliar con Alfonsu VII pa caltener el so territoriu. Nel 1148 perdió la ciudá, conquistada polos almohades, y retiróse a Granada, qu'aguantó hasta'l 1155. Ente 1144 y 1147 resurdieron les taifas pola perda de control del territoriu polos almorávides, n'ocasiones por cuenta de rebeliones. Dalgunes d'elles controlar miembros de les más poderoses families árabes andalusíes, hasta entós al serviciu de los almorávides. Los cadíes facer col poder en Málaga, Xaén, Córdoba y Valencia. El sofitu de la población, debida al descontentu pola crisis económica, social y política del momentu, foi fundamental pa dexar tomar del poder de los rebeldes en distintos puntos de la península.
Nel oeste d'al-Ándalus, nel Algarve, nel 1144 españó una insurrección encabezada pol xefe d'una pequeña comunidá sufí, Ibn Qasi, que s'alzó contra los almorávides pola muerte de dos de los sos maestros almerienses a manes de les autoridaes. Los almorávides, medrosos de la influyencia sufí, castigaron a los sos principales representantes. Los rebeldes facer con Beja, Silves y Mértola, que fixeron la so capital, y llograron l'adhesión del gobernador de Niebla. Refugaos ante Sevilla, los alzaos estremar en dos fraiciones; la de los partidarios de Ibn Qasi llamaron nel so auxiliu a los almohades.
A les revueltes internes y l'acoso almohade sumáronse les campañes cristianes, de gran amplitú. Nel 1146 Alfonsu VII impunxo la so dominación al gobernador almorávide de Córdoba y al añu siguiente entamó, xunto colos soberanos de Navarra, Aragón y la república de Xénova, la conquista d'Almería, que la espedición tomó'l 17 d'ochobre. Antes, en xineru d'esi mesmu añu, había tomáu Calatrava. Nel oeste, Alfonsu I de Portugal apoderar de Santarém en marzu y de Lisboa el 24 d'ochobre. Nel este, los almorávides perdieron Tortosa nel 1148 y Lleida y Fraga nel 1149. De toos estos territorios, los almohades solo recuperaron darréu Calatrava y Almería. Apurríes Sevilla y Carmona a los almohades pol gobernador almorávide, fartu de les esixencies d'Alfonsu VII al que se sometiera, l'últimu nucleu almorávide destacable de la península foi Granada, que cayó en poder de los almohades en 1154-1155.
Shingo Kumabayashi
Shingo Kumabayashi (熊林 親吾, ) ye un ex-futbolista xaponés.
Solveig Nordström
Foi la responsable de que l'importante xacimientu arqueolóxicu del Tossal de Manises salvar d'una destrucción segura por causa de la especulación inmobiliaria, cuando les autoridaes d'Alicante dexaron qu'en dichu xacimientu planiárase la construcción d'un gran complexu hoteleru nos años 60.
Inicio
Solveig Nordström naz na capital de Suecia en 1923 en que la so universidá entraría a estudiar lliteratura; sicasí, la so tesis sobre Selma Lagerlof foi refugada y arriendes de ello ecidió matriculase en arqueoloxía clásica pa poder estudiar llatín y griegu. Magar la mala imaxe que se tenía d'España en Suecia por culpa de la dictadura franquista, Solveig decide visitala, atraida polos xacimientos arqueolóxicos del llevante español, onde la so investigación va desempeñar un papel crucial.
Rellación con Alicante
Solveig Nordtröm venceyó la so vida y el so trabayu a la investigación de la hestoria del llevante español. En 1955 llegó a España, estableciéndose en Alicante. Empezó los sos trabayos nos xacimientos de Guardamar del Segura. Daquella yá se-y definía como una incansable trabayadora de campu. Participó coles mesmes na reforma del Muséu Arqueolóxicu Provincial d'Alicante, siendo figurar clave de la medría sustancial del so fondu patrimonial mientres los años 70.
Salvación del Tossal de Manises
Esta arqueóloga ye particularmente conocida como la persona que salvó'l Tossal de Manises de la depredación inmobiliaria, yá que mientres realizaba la so tesis doctoral n'Alicante, y al tener noticia de la inminente destrucción de los restos de la ciudá de Lucentum so la piqueta de la especulación inmobiliaria, enfrentóse abiertamente a les autoridaes franquistes pa torgar. Solveig tendióse delantre de los escavadores n'avisando a la prensa internacional del atropellu que taba a puntu de cometese col patrimoniu cultural más importante de la provincia. Gracies a esta temeraria aición, consiguió la paralización momentanea de la destrucción de los restos. Ye seguro que, de nun ser Solveig ciudadana sueca, la so actitú sería reprimida de forma inmediata poles autoridaes, que prefirieron evitar un escándalu entá mayor del que yá se taba produciendo.
Dempués d'esta paralización, Solveig consiguió que'l Ministeriu d'Educación español mercara los terrenales sobre los que s'asitiaben los restos, torgando d'esta miente la desapaición de la ciudá íberu-cartaxinesa-romana.
Actualidá
Solveig Nordtröm sigue activa y mora anguaño en Benidorm, onde s'estableció nos años 60. Nordström collabora col Grupu d'Estudios Espíritistas Allan Kardec, siendo impulsora del espardimientu d'esti movimientu nel so país d'orixe.
Homenaxes y reconocencies
Nel añu 2011 inauguróse un parque urbanu nes proximidaes del parque arqueolóxicu del Tossal de Manises que recibió'l nome de Solveig Nordström, a pidimientu de l'Asociación Cultural Alicante Vivu, n'honor a l'arqueóloga que la salvó y garantizó la so actual esistencia. Dicha rotulación foi aprobada pol plenu del Conceyu'l 31 de mayu de 2010. Nordström asistió al actu.
Xigante colorada
Una xigante colorada ye una estrella xigante de masa baxo o entemedia (menos de 8-9 mases solares) que, en consumiendo'l hidróxenu nel so nucleu mientres la etapa de secuencia principal, convirtiéndolo en heliu por fusión nuclear, empieza a quemar hidróxenu nun pulgu alredor del nucleu d'heliu inerte. Esto tien como primer efeutu un aumentu del volume de la estrella y un enfriamientu de la so superficie, polo que'l so color tórnase acoloratáu. Nesa fase previa a la de xigante colorada, la estrella recibe'l nome de subxigante. Nun momentu dau, l'atmósfera de la estrella algama un valor mínimu críticu de la temperatura per debaxo del cual yá nun puede baxar, lo qu'obliga a la estrella a aumentar la so lluminosidá y volume a temperatura superficial (esto ye, color) práuticamente constantes; la estrella encher hasta algamar un radiu típicu d'unos 100 millones de km: la estrella convirtióse asina nuna xigante colorada. En tou este proceso la enerxía emitida pola xigante provién del mentáu pulgu y de la conversión d'enerxía gravitatoria en calor pol teorema del virial.
Procesu de formación
thumb|400px|[[Diagrama de Hertzsprung-Russell nel que se representaron les trayectories evolutives d'estrelles de distintes mases; les fases de xigante colorada pa estrelles de masa baxo y entemedia tán señalaes con GR.]]
Mientres la etapa de secuencia principal, a midida que les reacciones termonucleares producen heliu, ésti va atropando nel centru d'una estrella pol so mayor densidá (ye más pesáu que l'hidróxenu). Conforme l'hidróxenu va consumiéndose fundiéndose n'heliu, al llegar a una cantidá crítica d'heliu (llende de Schoenberg-Chandrasekhar) la presión interna va menguando y l'estrella reacciona estruyéndose y calecer un pocu más hasta llegar a imposibilitar la fusión del pocu hidróxenu restante nel so centru. Dizse entós que la estrella haise envelenáu por heliu. Escosáu yá l'hidróxenu, el nucleu d'heliu nun puede frenar el pesu de la estrella y empieza a estruyise, desencadenando'l tresformamientu de la estrella nuna xigante colorada.
Si la estrella ye lo suficientemente pocu masiva (M < 2,5 mases solares) el gas d'electrones llibres dexeneraos detien en parte la compresión. La temperatura aumenta hasta'l puntu de ignición del heliu, en redol a los 100 millones de graos. Nes estrelles más masives que la llende mentada (M > 2,5 mases solares) esta transición asocede selemente yá que el gas apenes si dexeneróse cuando'l nucleu enciéndese. Nes estrelles de masa ente 0,5 y 2,5 mases solares, sicasí, el nucleu ta parcialmente dexeneráu ya intensifica les sos reacciones al empar qu'aumenta la so temperatura. Sigue asina hasta que, de golpe, torna al réxime de gas ideal lo que produz un ádene térmicu con una potente esplosión na que se lliberar enerxíes comparables a les d'una supernova, pero que nun fai apeligrar la integridá de la estrella pos la mayor parte de dicha enerxía ye emplegada n'esaniciar la dexeneración electrónica: ye'l flax del heliu. Finalmente, nes estrelles de menor masa (M < 0,5 mases solares), la temperatura central nunca ye lo suficientemente alta como por que se produza la fusión del heliu. Sicasí, la evolución de diches estrelles ye tan lenta qu'inda nun hubo tiempu dende la formación del universu por que una estrella aisllada d'esa masa evolucionara a una xigante colorada.
La ignición del heliu pon fin a la fase de xigante colorada. Magar dichu procesu ye daqué violentu, nun llega a afectar la integridá de la estrella, que va prosiguir mientres unos millones d'años más nuna nueva fase estable d'agrupamientu bermeyu (red clump n'inglés) si'l so metalicidá ye alta, o de caña horizontal si'l so metalicidá ye baxa, fundiendo'l nuevu combustible. La estrella vuelve baxar na diagrama Hertzprung-Russell, pero siempres más lluminosa y fría que mientres la etapa de secuencia principal.
Les capes esternes de les xigantes coloraes tán pocu amestaes gravitacionalmente, polo que nesta etapa ye importante la perda de masa. Amás, la zona convectiva de les xigantes ye bien fonda, asina que les ondes de choque contribúin a acelerar entá más el vientu estelar. Per otru llau, estes estrelles emiten enforma na parte infrarroxa del espectru, que sufre muncha absorción per parte del polvu estelar, que recibe más impulsu y tresmitir al gas. Finalmente, tamién una mayor metalicidá (lo que trai una mayor opacidá) provoca mayores espulsiones de materia. La perda de masa acumulao ente les fases de xigante colorada y de xigante asintótica envalórase n'ente'l 40 y el 60% de la masa total inicial de la estrella.
Ye tamién notable que, a diferencia de lo qu'asocede n'estrelles pequeñes como'l nuesu Sol onde esisten ensame de célules convectivas (gránulos solares), una xigante colorada namái tien un pequeñu númberu d'elles -pero de gran tamañu-, considerándose esta traza como la causa de les sos variaciones de rellumu.
Otru efeutu característicu nes xigantes coloraes ye'l llamáu primer dragáu (first dredge-up n'inglés). Al espandise la estrella, la zona convectiva estender dende una rexón onde l'hidróxenu foi parcialmente reprocesado n'heliu hasta les capes más esternes, polo que dichu material reprocesado ye treslladáu hasta la superficie. Esti cambéu nes bayures superficiales ye potencialmente observable, y manifiéstase como una diferencia coles bayures superficiales d'estrelles de la secuencia principal cola mesma metalicidá inicial.
Finalmente, convien esclariar que la descripción d'una xigante colorada qu'apaez equí ye relativamente moderna. Orixinalmente, cuando entá nun s'entendíen con exactitú los distintos procesos qu'asocedíen nes últimes fases de la vida d'una estrella, el términu xigante colorada englobaba amás les fases posteriores d'agrupamientu bermeyu/caña horizontal y de xigante asintótica. Lo que ye inda ciertu si en cuenta de falar de fases evolutives cinximos a les clases de lluminosidá del sistema MKK, toes eses estrelles son de clase de lluminosidá III, esto ye, xigantes.
Posible habitabilidad
Anque davezu asumir que la conversión d'una estrella en xigante colorada va convertir la so sistema planetariu, si esiste, en inhabitable, dellos estudios suxuren que mientres la estrella evoluciona convirtiéndose nési tipu d'astru podría allugar una zona habitable, que -pa una estrella cola masa del Sol- estender ente 2 y 9 unidaes astronómiques de la estrella, durando a la menor alloña dellos miles de millones d'años y a la mayor 100 millones d'años, tiempu seique abondu por que la vida pudiera desenvolvese nun planeta fayadizu pa ello a ésa distancia. Una vegada que la estrella abandona la fase de la xigante colorada, mientres funde heliu nel so nucleu cómo estrella de la caña horizontal/agrupamientu bermeyu fundiendo heliu nel nucleu, hai otros mil millones d'años extra de habitabilidad nuna franxa ente que s'estiende ente 7 y 22 unidaes astronómiques -tamién pa una estrella cola masa del Sol-.
El Sol como xigante colorada
Dependiendo de los modelos utilizaos pa estudiar la so evolución futura, envalórase que dientro d'unos 5 -6 mil millones d'años el Sol, en fundiendo tol hidróxenu del so nucleu, va tresformar nuna xigante colorada, procesu que va llevar aproximao 600 millones d'años y, en que'l so curso casi verdaderamente va taramiar a Mercuriu y a Venus, y probablemente a la Tierra amás poco primero de algamar el so tamañu y lluminosidá máximes., aportando a acordies coles últimes estimaciones casi 260 vegaes mayor y 2.700 vegaes más lluminosu de lo que ye güei.
Alakina Mann
Alakina Mann, ye una actriz británica, conocida pol so papel d'Anne na película Los otros, anque tamién participó na película La joven de la perla como Cornelia Vermeer.
Chassenard
Tien una población de y una superficie de  km².
Aeropuertu de Kissidougou
L'Aeropuertu de Kissidougou (en francés: Aéroport de Kissidougou) (IATA: KSI, ICAO: GUKU ) ye un aeropuertu que sirve a la llocalidá de Kissidougou na prefeutura del mesmu nome parte del país africanu de Guinea.
Aeropuertu de Kisumu
L'Aeropuertu de Kisumu ye un aeropuertu en Kisumu, Kenia. Ye'l tercer aeropuertu con más movimientu de Kenia a pesar de nun cuntar con vuelos internacionales, como'l Aeropuertu Internacional de Eldoret.
Microcarbo africanus
thumb| Microcarbo africanus
Prémesques
Prémesques ye una comuña francesa del departamentu de Nord, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Microcarbo africanus
Microcarbo africanus ye una especie d'ave suliforme de la familia Phalacrocoracidae. Reproduzse en gran parte del sur d'África.
Prémesques
Tien una población de y una superficie de  km².
Microcarbo africanus
Descripción
Ye una mabea de tamañu pequeñu algamando ente 50 y 55 cm de llargor y una valumbu de 85 cm. Ye principalmente negru, verde brillosu na dómina de cría. Les coberteras alares son plateadas. Tien una cola bastante llarga, una cresta curtia na cabeza y un parche facial colloráu o mariellu. El picu ye de color mariellu.
Christy Opara
Christy Opara-Thompson ye una atleta nixeriana retirada, especializada na prueba de 4x100 m na que aportó a medayista de bronce olímpico en 1992.
Carrera deportiva
Nos XX. OO. de Barcelona 1992 ganó la medaya de bronce nos relevos 4x100 metros, con un tiempu de 42.81 segundos, llegando a meta tres Estaos Xuníos y el Equipu Unificáu, siendo les sos compañeres d'equipu: Faith Idehen, Beatrice Utondu y Mary Onyali.
Préseau
Préseau ye una comuña francesa del departamentu de Nord, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Cuideiru
Cuideiru ye un conceyu d'Asturies. Llenda al oeste con Valdés, al sur con Salas y Pravia y al este con Muros y Pravia.
L'actividá principal y más reconocida de Cuideiru foi la pesca, especial sonadía tien la merluza del pinchu. Cuenta con una Cofradía de Pescadores, "Virxe del Carmen", que nel añu 2006 ruló 86.138 Kg de pescáu (sobre too, la citada merluza del pinchu, con un total de 74.423 Kg). Tamién tien importancia l'actividá del marisquéu de percebes porque la Cofradía xestiona un plan d'esplotación del recursu.
Otra de les principales actividaes económiques de Cuideiru ye la del turismu, especialmente pelos meses centrales del añu.
Especial relevancia tien el pregón de L'Amuravela, que se llee dende va munchos años nes fiestes de S. Pedro. Trátase d'un pregón en forma versificada nel que se fai un repasu a los acontecimientos más reseñaos del añu d'una forma irónica y emplegando la variedá dialeutal llocal del asturianu, el pixuetu. Nun entamu, foi la escritora llocal Elvira Bravo la encargada de redactar los versos que lleía'l so fíu Totó. Anguaño, l'encargáu de lleelos ye Cesáreo Marqués.
Prehistoria y romanización
La vida d'esti conceyu siempres tuvo xunida al de Pravia, hasta'l sieglu XVIII, poro ye bien difícil atopar unos datos que se refieran namái al actual conceyu de Cuideiru, yá que'l so términu municipal nun tien vida autónoma hasta'l sieglu XIX.
Nun esisten restos humanos prehistóricos no qu'entendemos por tierres actuales d'esti conceyu, pero sí los atopamos nos conceyos vecinos.
Ye na dómina castreña onde atopamos los primeros restos d'esti conceyu, atopándose dos castros que son: los castros de La Garita y La Cavona. Fai relativamente poco afayóse otru xacimientu, el de Gurión. Toos estos allugamientos paecen de tipu prerromanu.
Los restos de la dómina romana equí, nesta zona tán bien difuminados.
Edá Media y Moderna
Los primeros datos que s'atopen na Edá Media, no que cinca a les actuales tierres de Cuideiru. Na llende de dos poderoses entidaes eclesiástiques, la d'Uviéu y la de Pravia ye onde surdiría un pequeñu cai pesqueru que güei ostenta la capitalidá.
Va ser nel sieglu XIII, cuando empecipiará un periodu de tresformamientos nesti sector. Ye nesta dómina cuando se funda la pobla de Pravia y de magar entós toles tierres del actual Cuideiru van tar integraes en Pravia. La primer noticia relativa a la yá esistencia de la llocalidá de Cuideiru ye la que se refier a una donación al monesteriu cuartanu en 1285. Tola población vivía rellacionada cola pesca y tou esti desenvolvimientu tuvo que tar mediatizáu pola poderosa familia d'Omaña, qu'exercieron el so poder na rexón nesta dómina.
Nel sieglu XV, Cuideiru yá taba consolidáu como cai pesqueru y solicitó la concesión del alfolí de la sal que lu tenía monopolizáu la capital praviana. La concesión nun llega a efectuase nunca.
Na Edá Moderna, Cuideiru yá ta consolidada, siendo'l centru pesqueru Asturianu y apaecen una serie d'edificaciones como la ilesia de San Pedro edificada polos sos habitantes. Tamién se constrúi un cai nel puertu y el castiellu de San Xuan pa defendese de les incursiones ingleses.
Nel sieglu XVIII, les xentes del llugar ufiertaron 1.000 doblones por segregase de la xurisdicción del conceyu de Pravia porque nun podíen nomar a los sos cargos, pero esto nun llegaría hasta 100 años más tarde. Nesta dómina namái había un cotu nesti territoriu que pertenecía a un miembru de la poderosa familia Omaña.
Sieglu XIX d'equí p'arriba
Nel XIX, llega la deseyada autonomía municipal de Cuideiru, en parte por cuenta de la importancia del puertu pesqueru y plantégase la necesidá d'ampliar el puertu, cosa que nun llegaría hasta'l sieglu XX.
Nel XX, axudicóse la construcción d'un nuevu puertu, los trabayos fueron en distintes fases y acabaron nel ochenta. Tamién se remocica la carretera a Galicia.
Parroquies
thumb|350px|Mapa coles parroquies.
Evolución demográfica
Esti conceyu pasó poles mesmes fases d'emigración que tolos conceyos que tán asitiaos na mesma zona de la mariña Asturiana.
Les trés fases d'emigración muévense según les oportunidaes de trabayu del momentu. Na primer fase foi una emigración pa Hispanoamérica, la segunda fase a los países centro europeos y la tercera a los centros industriales del país.
Esti conceyu tamién conoció a les families indianes, a les que la suerte-yos foi bona, siendo de la mesma grandes benefactores del so llugar d'orixe, collaborando na construcción d'edificios escolares, viviendes y en cualquier actividá sociocultural y recreativa.
Como cuasi tolos conceyos costeros, la mayoría de los sos nucleos tán nes zones rases de la mariña, siendo'l so nucleu más representativu la villa de Cuideiru.
Arte
Les principales obres arquiteutóniques del conceyu de Cuideiru son:
-La capiya del Humilladero, ye gótica pero abondo reformada. La so estructura ye de planta cuadrada con contrafuertes y bóveda de ojivas. Tien un retablu de los sieglos XVI o XVII.
-La ilesia de San Pedro ye gótica pero del sieglu XVI, ta costeada poles persones del pueblu. La so estructura ye de nave única con bóveda de crucería y ábside semicircular. Na Guerra Civil amburó y volvieron construyila. En feches recién sometióse a un procesu de restauración. miniaturadeimagen|Cuideiru
-La ilesia de San Martín de Luiña del sieglu XVIII, ye de planta de cruz llatina con trés naves, les muries son de mampostería revocaes y sillar que queda a la vista en cornises, arqueríes y pilastres. Too cubiertu con bóveda menos el cruceru con cúpula. Tien pórticos llaterales que s'abren en trés arcos de mediu puntu sobro pilastres. La decoración esculpida ta na puerta con pilastres acanalaes y moldures d'oreya. Tien trés bonos retablos barrocos.
-La casa rectoral, al pie de la ilesia ye Monumentu Históricu Artísticu, de planta rectangular y dos pisos de mampostería con enmarques de piedra. La so cornisa tien triglifos y metopes. L'edificiu foi restauráu y dedicóse a casa de cultura y muséu, onde s'amuesa una variada coleición d'escultura, ornamientos sagraos y orfebrería.
-La Quinta de Selgas del sieglu XIX, anguaño abierta como muséu y xestionada pola Fundación Selgas-Fagalde; recibe unes 24.000 visites al añu.​ La quinta ta totalmente abarganada con dos puertes monumentales; la principal al sur, con un arcu triunfal con trés vanos adintelados, unu de puerta y los otros a los llaos, toos enrexaos. L'entablamentu ta sosteníu por pilastres y sobro él asítiense xarrones. Na puerta llateral predomina'l trabayu de fierro forxao, dos grandes pilastres delimitan la rexa central y sostienen dos lleones alaos. El palaciu ye de planta rectangular de dos pisos, áticu y un baxu qu'actúa de zócalo. La fachada principal adelántrase desaguando nuna puerta escontra la escalinata central de piedra. Ábrense trés puertes en cada pisu dispuestes n'arcu con frontones curvos. El so interior comparóse con un muséu pola calidá y cantidá de tol so moblame, con delles pintures importantes como'l primer cuadru de Goya que se conoz (Aníbal vencedor contempla per primer vegada Italia dende los Alpes), una Asunción de la Virxe d'El Greco, exemplos de Luis de Morales, Luca Giordano y Corrado Giaquinto, y dellos modelos amenorgaos de Vicente Carducho pal gran ciclu pictóricu de la Cartuxa d'El Paular, sita pela rodiada de Madrid. A los llaos de la fachada posterior, llevántense dos pabellones d'un pisu sobre zócalu: el pabellón de Tapices y el palacete. El so xardín ye un entemez francés y pintorescu. L'edificiu ta nel puntu central y dominante del xardín francés y un pocu más alloñáu'l pintorescu nel que paez que s'impon la naturaleza. Nel xardín hai caminos irregulares, covarones artificiales, estanques, ríos y ponticos. Los planos d'esta casa fueron del propiu Fortunato Selgas. Tamién foi l'autor de los planos de les escueles d'El Pitu y de la ilesia de Xesús Nazarenu, na que'l so altar s'atopa una importante pieza pedresa de dómina prerrománica, del sieglu VIII, proveniente de la ilesia de Santianes de Molenes de Pravia.
Micrathene whitneyi
El Micrathene whitneyi o miagón de los saguaros (Micrathene whitneyi), tamién conocíu como tecolote nanu, tecolotito nanu, miagón duende, o uxu nanu ye una especie d'uxu de la familia Strigidae que se reproduz nel suroeste de los Estaos Xuníos y Méxicu. Con 13 a 15 centímetros d'altor, ye unu de los uxos más pequeños del mundu.
Descripción
Ye unu de los uxos más pequeños del mundu, siguíu de cerca pol miagón tamaulipeco y el miagón peludo. Mide alredor de 13 a 15 centímetros d'altor y tienen un valumbu d'unos 15 centímetros.
Distribución y hábitat
Ye nativu del sur de los Estaos Xuníos y de Méxicu. Vive en distintos biomes incluyendo monte subtropical y tropical, carbaes y sabanes. De cutiu atópense en hábitats de chaparral, y atópense con facilidá mientres la so dómina de reproducción.
Migración
Migra a Arizona y Nuevu Méxicu na primavera y el branu. Nel iviernu, atopar nel centru y sur de Méxicu. Torna al norte a mediaos d'agostu o principios de mayu.
Comportamientu
thumb|Micrathene whitneyi Mientres el día despintar nos buecos de los cactus pa protexese del calor del sol. Peles nueches caza inseutos coles sos afilaes garres.
Reproducción
Pa criar a los sos pequeños, usualmente escueye cuévanos abandonaos de pájaro carpintero empobinaes al norte nos grandes cactus saguaros. La fema xeneralmente pon tres güevos blancos redondos. Los güevos guarar mientres 3 selmanes enantes de la eclosión de los pitucos. Polo xeneral, los pitucos nacen a mediaos de xunu o a principios de xunetu. A finales de xunetu, tán casi siempres apropiadamente llistos pa salir del nial pola so cuenta.
Dieta
Aliméntase principalmente d'inseutos, polo qu'ocupa hábitats con un suministru d'estos. Agaves y ocotillos son llugares ideales pa l'alimentación coles polilles y otros inseutos que pueden dormir nes sos flores. Sábese que come escorpiones, de dalguna manera iguar pa cortar l'aguiyón. Vese de cutiu escorriendo a los inseutos voladores, con un vuelu similar a un papamoscas tiranu xusto dempués del anochar.
Subespecies
Estrémense les siguientes subespecies:
AEGEE
AEGEE (en francés: Association des États Généraux des Étudiants de l'Europe), tamién llamada Foru d'Estudiantes Europeos, ye una de les organizaciones interdisciplinaries d'estudiantes más grandes d'Europa. El so nome derívase per una parte del mar Exéu, unu de los llugares de nacencia de la democracia moderna, y per otra parte del primer parllamentu establecíu de primeres de la Revolución francesa, los Estaos Xenerales (États Généraux en francés), el primer parllamentu.
Descripción
La organización establecer nel añu 1985 y cuenta con unos 13.000 miembros en 271 ciudaes universitaries de 40 países europeos (datos siempres n'aumentu).
Carauterizar por nun tener estructures nacionales, operando namái a nivel llocal y a nivel européu.
Asina, por casu anguaño esiste AEGEE en Alicante, Barcelona, Bilbao, Burgos, Castelló, A Coruña, Les Palmes, Lleón, Madrid, Uviéu, Santander, Tarragona, Tenerife, Valencia y Zaragoza pero nun esiste AEGEE-España.
Una de les propuestes más populares d'AEGEE ye la organización de Summer Universities (llamaes LA SO poles sos sigles n'inglés) entamaes por y p'estudiantes y nes que se compaxinen actividaes académiques con eventos d'ociu.
Historia
AEGEE foi fundada en 1985 en París sol nome EGEE (Etats Généraux des Etudiants de l´Europe). Entós daquella, la Comunidá Económica Europea taba creciendo, y un grupu d'estudiantes, pensaron, qu'había que crear una plataforma al traviés de la cual los mozos pudieren tresmitir a les instituciones européu y nacional les sos idees y propuestes sobre Europa.
AEGEE supo aguiyar a munchos estudiantes pa establecer sedes o antennae nes sos ciudaes, y un añu dempués, el grupu d'estudiantes yá yeren una asociación europea, con sedes en 6 ciudaes, ente elles Madrid, xunto a Leiden, Londres, Milan y Munich.
L'asociación creció rápido por tol continente, gracies tamién al sofitu de políticos y medios de comunicación. En 1987, AEGEE, xunto a François Mitterrand, EGEE supunxo un impulsu bien importante al programa Sócrates Erasmus. En 1988 el nome pasó a ser AEGEE. Dende 1990, AEGEE sofita tamién la integración de los países del Centru y Esti Européu.
En 1995 establecióse la sede central en Bruxeles, onde los 9 miembros del Comité Directeur (la Xunta Directiva d'AEGEE-Europa) viven y trabayen n'ensame de proyeutos d'AEGEE. Ankara y les demás ciudaes turques xunir a la network.
En 1996 más de 1000 estudiantes tán viviegamente envolubraos nes series de conferecias "Find Your Way..." esplicando los que faen los estudiantes na emerxente sociedá civil de les Europas Central y del Este.
En 1998 AEGEE entama la so primer visita a Xipre; AEGEE-Magusa (Famagusta) va xunir a l'asociación nel 2001.
N'abril de 1999 fúndase la AEGEE-Academy nel Ágora de Barcelona, como respuesta a los preparativos pa la European School en Gießen.
Nel 2000, Education for Democracy, el nuevu programa escolar que coneuta a los estudiantes del conflictivu Kosovo pa estudiar n'universidaes estranxeres. Mientres la seronda, los miembros d'AEGEE-Belgráu al mandu de l'asamblea pública qu'apriende de la derrota de Milosevic.
Nos años 2001-2002 AEGEE entama proyeutos mayores dirixíos a la paz y estabilidá nel sureste d'Europa y na rexón Mediterránea.
En 2002 empieza AEGEE Televisión.
En 2003 entámase'l primer viaxe d'estudios a El Cáucasu. AEGEE-Europa entama la primer conferencia internacional d'estudiantes en Xipre.
Campos d'aición
AEGEE entama a un ampliu rangu de proyeutos, la mayoría de los cualos tán rellacionaos con unu de los principales campos d'aición: Active Ciudadanía activa, Educación cimera, Paz y estabilidá, ya Intercambiu Cultural.
Ciudadanía activa
AEGEE ye una organización apartidista, trabayando cerca del gobiernu, instituciones y otres Organizaciones non gubernamentales pa alzancar les sos metes n'Europa. AEGEE proponese aprovir de voz política pa los sos miembros a distintu nivel, entamando conferencies nun rangu de tópicos y utilizando les resultaos pa exercer presión política sobre instituciones europees.
Educación cimera
AEGEE representa a estudiantes a quien esmolez la bona educación a nivel européu. Pa sofitar la movilidá estudiantil, AEGEE sofita l'aprendizaxe d'idiomes, promueve la cooperación internacional nel mundu académicu y les campañes pal desarrollu de programes d'educación europea.
Paz y estabilidá
Pa dar esperanza a los ideales democráticos, la tolerancia y el mutuu entendimientu ente los mozos adultos de les comunidaes en conflictu, AEGEE contribúi a dar solución a los conflictos qu'hai nos Balcanes, Cáucasu, Xipre, Grecia y Turquía. AEGEE tamién entama conferencies y seminarios con temática política internacional.
Intercambiu cultural
Fomentar el respetu y l'apreciu ente persones de distintes cultures ye'l nucleu de tol trabayu d'Aegee. AEGEE pon el so puntu de mira sobre Integration Europea, creyendo que la integración nunca puede ser un procesu de riba a embaxo, pero tien de tar basáu na amistá ente los europeos. Los grupos d'AEGEE entamen un importante númberu d'eventos d'intercambios culturales cada añu.
Piedra de Rosetta
La piedra de Rosetta ye un fragmentu d'una antigua llábana exipcia de granodiorita inscrita con un decretu publicáu en Menfis nel añu 196 e.C. en nome del faraón Ptolomeo V. El decretu apaez en tres escritures distintes: el testu cimeru en xeroglíficos exipcios, la parte Entemedia n'escritura demótico y la inferior en griegu antiguu. Gracies a que presenta esencialmente'l mesmu conteníu nes trés inscripciones, con diferencies menores ente elles, esta piedra facilitó la clave pal entendimientu modernu de los xeroglíficos exipcios.
Château-sur-Allier
Château-sur-Allier ye una comuña francesa del departamentu d'Allier, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Piedra de Rosetta
Orixinalmente allugada dientro d'un templu, la llábana foi probablemente treslladada mientres la dómina paleocristiana o la Edá Media y finalmente usada como material de construcción nun fuerte cerca de la llocalidá de Rashid (Rosetta), nel delta del Nilu. Ellí atopóse'l 15 de xunetu de 1799 pol soldáu Pierre-François Bouchard mientres la campaña francesa n'Exiptu. Les tropes britániques ganaron a los franceses n'Exiptu en 1801 y la piedra orixinal acabó en posesión inglesa so la Capitulación d'Alexandría. Tresportada a Londres, ta espuesta al públicu dende 1802 nel Muséu Británicu, onde ye la pieza más visitada.
Château-sur-Allier
Tien una población de y una superficie de  km².
Piedra de Rosetta
Por cuenta de que foi'l primer testu multillingüe antiguu descubiertu en tiempos modernos, la Piedra de Rosetta espertó l'interés públicu pol so potencial pa descifrar l'hasta entós inintelixible escritura xeroglífica exipcia, y en consecuencia les sos copies litográfiques y de yelsu empezaron a circular ente los museos y los eruditos europeos. La primera traducción completa del testu en griegu antiguu apaeció en 1803, pero nun foi hasta 1822 cuando Jean-François Champollion anunció en París el descifráu de los testos xeroglíficos exipcios, muncho primero de que los llingüistes fueren capaces de lleer con seguridá otres inscripciones y testos del antiguu Exiptu. Les principales meyores de la decodificación fueron la reconocencia de que la llábana ufierta tres versiones del mesmu testu (1799), que'l testu demóticu usa caráuteres fonéticos pa escribir nomes estranxeros (1802), que'l testu xeroglíficu faelo asina tamién y tien semeyances xenerales col demóticu —Thomas Young en 1814— y que, amás de ser usaos pa los nomes estranxeros, los caráuteres fonéticos usáronse tamién pa escribir pallabres natives exipcies —Champollion ente 1822 y 1824—.
Más tarde afayáronse dos copies fragmentaries del mesmu decretu, y na actualidá conócense delles inscripciones exipcies billingües y trillingües, incluyíos dos decretos ptolemaicos, como'l Decretu de Canopus del 238 e.C. y el Decretu de Menfis de Ptolomeo IV, c. 218 e.C. Por ello, anque la Piedra de Rosetta yá nun ye única, foi un referente esencial pal entendimientu actual de la lliteratura y la civilización del Antiguu Exiptu ya'l mesmu términu «Piedra de Rosetta» úsase güei n'otros contestos como'l nome de la clave esencial pa un nuevu campu de la conocencia.
Descripción
La Piedra de Rosetta tien 112,3 cm d'altor, 75,7 cm d'anchor y 28,4 cm d'espesor, ente que'l so pesu calcúlase aproximao en 760 kilogramos. Presenta tres inscripciones: la cimera en xeroglíficos del antiguu Exiptu, la central n'escritura demótica exipcia y la inferior en griegu antiguu. La superficie frontera ta apolazada y les inscripciones llixeramente incises nella, los llaterales tán anidiaos y la parte posterior ta toscamente trabayada, ensin dulda porque nun taba a la vista nel so allugamientu orixinal.
La llábana descríbese como «una piedra de granitu negru, con tres inscripciones… atopada en Rosetta» nun catálogu modernu de los oxetos descubiertos pola espedición francesa a Exiptu. En dalgún momentu dempués de la so llegada a Londres les inscripciones de la llábana rellenáronse con tiza blanca pa faeles más lleíbles, ente que'l restu de la superficie foi cubierta por una capa de cera de carnaúba destinada a protexela de los deos de los visitantes, lo que-y dio un color negru a la piedra, que llevó a la so identificación enquivocada como basaltu negru. Estos añadíos retiráronse nuna llimpieza que se-y prauticó en 1999 y que reveló'l gris escuro orixinal, el rellumu de la so estructura cristalina y les vetes roses que percuerren la so esquina cimera esquierda. Les comparances cola coleición Klemm de piedres exipcies allugada nel Muséu Británicu amosó'l so gran paecíu cola roca d'una pequeña cantera de granodiorita en Gebel Tingar, na vera occidental del Nilu y al oeste d'Elefantina, na rexón d'Asuán, onde les piedres de granodiorita presenten esta peculiar veta rosácea.
Llábana orixinal
thumb|upright|Una posible recreación de la llábana orixinal.
La piedra de Rosetta ye un fragmentu d'una llábana más grande, anque darréu nun s'atoparon otres partes del llugar nel que s'atopó. Por cuenta de que fálten-y fragmentos, nengunu de los sos testos ta completu. El más estropiáu ye'l superior, escritu en xeroglíficu, del que solo son visibles catorce llinies, toes atayaes nel so llau derechu y dolce d'elles incompletes nel llateral esquierdu. El siguiente rexistru escritu en demóticu sobrevivió meyor, pos tien trenta y dos llinies, de les que catorce tán llixeramente estropiaes nel llau derechu. El testu inferior, en griegu, cunta con cincuenta y cuatro llinies, ventisiete d'elles completes y el restu gradualmente estropiaes pol frayatu diagonal de la esquina inferior derecha de la llábana.
La estensión completa del testu xeroglíficu y el tamañu total de la llábana orixinal, de la que la Piedra de Rosetta ye solo un fragmentu, puede valorase por comparanza con otres llábanes que perduraron, incluyíes otres copies del mesmu decretu. L'anterior decretu de Canopo, creáu nel 238 e.C. mientres el reináu de Ptolomeo III, tien 219 cm d'altu y 82 d'anchor, y contién trenta y seis llinies de testu xeroglíficu, setenta y tres de demóticu y setenta y cuatro de griegu con testos de llargor asemeyáu. Con esta comparanza puede albidrase que se perdieron catorce o quince llinies del testu xeroglíficu de la Piedra de Rosetta, unos 30 cm. Amás de les inscripciones que de xuru presentaba una escena que representaba al faraón presentándose a los dioses, coronada por un discu aláu (Behedety) como na llábana de Canopus. Estos paralelismos, y un signu xeroglíficu pa «llábana» na mesma piedra —O26 de la llista de Gardiner— suxeren que orixinalmente tenía un remate cimeru arrondáu con un altor qu'algamaba los 149 cm.
El decretu de Menfis ya'l so contestu
thumb|left|300px|[[Tetradracma cola cara del faraón Ptolomeo V.]] El decretu data d'un periodu aturbolináu na historia d'Exiptu. Ptolomeo V Epífanes (faraón ente'l 204 y el 181 e.C.), fíu de Ptolomeo IV Filopator y la so hermana y esposa Arsínoe, convirtióse'n gobernante a la edá de cinco años tres la muerte repentina de los padres, dambos asesinaos, d'alcuerdu a fontes coetanees, nuna combalechadura qu'arreyó a l'amante de Ptolomeo IV, Agatoclea. Los conspiradores gobernaron Exiptu como guardianes de Ptolomeo V hasta que, dos años dempués, españó una revolución liderada pol xeneral Tlepólemo, y Agatoclea y la so familia fueron acoradaos por una alteria n'Alexandría. Tlepólemo foi sustituyíu como tutor nel 201 e.C. por Aristómenes de Alyzia, que yera primer ministru na dómina del decretu de Menfis.
Les potencies estranxeres agravaron los problemes internos del reino lágida. Antíoco III el Grande y Filipo V de Macedonia fixeron un pactu pa estremar les posesiones ultramarines d'Exiptu, pos Filipo apoderárase de delles ciudaes ya islles de Tracia y Caria, ente que la batalla de Panio (198 e.C.) causara la tresferencia de Celesiria, con Xudea incluyida, de los Lágidas a los Seléucidas. Mentanto, nel sur d'Exiptu esistía un estáu de revuelta qu'empezara sol reináu de Ptolomeo IV y que tuvo liderada por Horunnefer y depués pol so socesor Anjunnefer. Tanto la guerra como la revuelta interna siguíen actives cuando'l mozu Ptolomeo V foi oficialmente coronáu en Menfis a la edá de 12 años —siete años dempués del entamu del so reináu tuteláu— y cuando se publica el decretu de Menfis.
La llábana de Rosetta presenta delles semeyances con otres llábanes de donación que representen al faraón gobernante concediendo una exención d'impuestos a los sacerdotes residentes. Los faraones ellaboraren esti tipu de llábanes mientres dos mil años, pos les más antigües daten del Imperiu Antiguu. Anque nes primeres etapes estos decretos yeren emitíos pol mesmu faraón, el decretu de Menfis publicáronlu los sacerdotes, garantes de la cultura tradicional exipcia. El decretu dexa constancia que Ptolomeo V regaló plata y granu a los templos, y que nel so octavu añu de reináu, mientres un hinchente especialmente altu del Nilu, ordenó embalsar les agües sobrantes pa beneficiu de los llabradores. En cuenta de estes aiciones los sacerdotes alzaron plegaries nel cumpleaños del faraón, el día de coronación celebraríase añalmente y tolos sacerdotes d'Exiptu sirviríen-y xunto a los otros dioses. El decretu concluye cola instrucción de qu'una copia fuera asitiada en cada templu, escrita col llinguaxe de los dioses xeroglíficu—, el llinguaxe de los documentos demóticu— y el llinguaxe de los griegos usáu pol gobiernu Ptolemaicu.
Nun esiste una traducción definitiva del decretu a nenguna llingua moderna por cuenta de les pequeñes diferencies ente los trés testos orixinales y a que se sigue desenvolviendo la conocencia de les escritures antigües. De siguío ufiértase una trescripción de los testos del decretu, traducida de la completa versión inglesa ufiertada por Edwyn R. Bevan en The House of Ptolemy (1927), basada nel testu griegu y con comentarios sobre les variaciones ente este y los dos testos exipcios. La versión de Bevan, resumida, empieza asina:
thumb|right|300px|Una fotografía de la piedra Rosetta en blancu y negru y altu contraste, pa dexar la so llectura.