cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lliteratura d'Italia
Decadencia de la lliteratura italiana sol dominiu español
Surdió entós la creencia en que sería necesariu camudar la forma pa recuperar la lliteratura, instituyéndose en 1690 la Academia de la Arcadia. Los sos fundadores fueron Giovanni Maria Crescimbeni y Gian Vincenzo Gravina. La Arcadia denominóse asina la so principal intención foi asonsañar la simplicidá de los antiguos pastores que se supónía vivieren na Arcadia na dómina dorada. Como los secentistas erraron nel so escomanáu deséu de novedá, asina los arcadianos propunxeron la torna a los campos de la verdá, cantando siempres temátiques de pastoril simplicidá. Esto nun traxo sinón la mera sustitución d'un vieyu artificiu por otru nuevu, cayendo dende lo rimbombante a lo amuyerao, de lo hiperbólico a lo mezquino, de la pesadez al escesivu refinamientu. thumb|230px|right|Portada de la primer edición de la Secchia Rapita del Tassoni, impresa en [[Ronciglione en 1624.]] La Arcadia foi una reaición al secentismo, pero una reaición que namái tuvo ésitu n'emprobecer y amostalgar entá más la lliteratura italiana. Los poemes de la Arcadia enllenen dellos volúmenes, y tán fechos en sonetos, madrigales, canzonette y versos blancos. El más distinguíu ente los que cultivaben el sonetu foi Felipe Zappi, ente los autores de cantares el más pernomáu foi Paolo Rolli, ente que Innocenzo Frugoni foi'l más famosu de toos, home d'imaxinación granible pero d'escasu intelectu.
Ente que les condiciones políticu y social na Italia del sieglu XVII paecíen evidenciar que tou rellumu d'intelixencia sumiera, dellos pensadores fuertes ya independientes, como Bernardino Telesio, Lucilio Vanini, Bruno y Campanella llevaron el pensamientu filosóficu por carreros orixinales, preparando'l camín a les conquistes de Galileo Galilei, el gran contemporaneu de René Descartes en Francia y de Francis Bacon n'Inglaterra. Galileo nun foi namái un gran home de ciencia, sinón que tamién ocupó un conspicuo llugar na historia de les lletres. Devotu estudiante de Ludovico Ariosto, paez incorporar a la so prosa les cualidaes del gran poeta: una llibertá espresiva, clara y franca, precisa y fácil, pero coles mesmes elegante. La prosa de Galileo ye la perfecta antítesis de la poesía del so tiempu y ye considerada por munchos como la meyor prosa qu'enxamás tuvo Italia.
Otru síntoma de reactivación, un signu de rebelión contra la vileza de la vida social italiana, ufiértasenos na sátira, particularmente la de Salvator Rosa y Alessandro Tassoni. El primeru, nacíu en 1615 cerca de Nápoles, foi pintor, músicu y poeta. Como poeta doler de la llaina condición del so país, y dio rienda suelta a los sos sentimientos no qu'otru escritor satíricu, Giuseppe Giusti, llamó generosi rabbuffi. Foi un precursor de la lliteratura patriótica, qu'inaugura la revitalización del sieglu XVIII. Pela so parte, Tassoni, un home verdaderamente escepcional nel so tiempu, foi cimeru a Rosa. Metanes la neblina servil de la dómina amosó'l so xuiciu independiente, y el so Secchia Rapita probáronlu como escritor eminente. Ésti ye un poema heroicu y cómicu, que ye coles mesmes épica y sátira personal. Foi lo suficientemente coraxosu p'atacar a los españoles nos sos Filípiques, nes cualos apuraba al duque Carlo Emanuele de Savoya a persistir na guerra contra ellos.
El renacer de la lliteratura n'italianu nel sieglu XVIII
Una vegada que s'hubo lliberar de la dominación española nel sieglu XVIII, la nueva situación política italiana empezó a ameyorar baxu José II, Emperador del Sacru Imperiu Romanu, y los sos socesores. Estos príncipes tuvieron bien influyíos polos filósofos, que de la mesma taben so la influencia del ampliu movimientu ideolóxicu que s'espandía por Europa y yera conocíu como la Ilustración.
Gianbattista Vico representa l'espertar de la conciencia histórica n'Italia. Nel so Ciencia Nueva, investigó les lleis que gobiernen el progresu de la raza humana, conforme a les cualos desenvolveríense los fechos históricos. A partir del estudiu psicolóxicu del home intentó inferir la naturaleza común a toles naciones, esto ye, les lleis universales de la Historia, poles cualos les civilizaciones surden, florien y cayen. A partir del mesmu espíritu qu'inspiró a Vico surdió un tipu d'investigación distinta, la de les fontes de la historia civil y lliterario d'Italia.
Ludovico Antonio Muratori, en recoyendo nel so Rerum Italicarum Scriptores les cróniques, biografíes, cartes y diarios sobre historia italiana ente 500 y 1500, y una vegada aldericaes les más escures cuestiones históriques nel Antiquitates Italicae medii aevi, escribió los Añales d'Italia, minuciosa narración de fechos a partir de les fontes orixinales. Socios de Muratori na so investigación histórica fueron Scipione Maffei de Verona y Apostolo Zeno de Venecia. Nel so Verona ilustrada, Maffei dexónos non solo una xoya pa la llectura sinón tamién una escelente monografía histórica. Zeno añedió erudición a la historia de la lliteratura, tantu nos sos Dissertazioni Vossiane como nes sos notes a la Biblioteca de la Elocuencia Italiana de Monseñor Giusto Fontanini. Girolamo Tiraboschi y el conde Giovanni Maria Mazzuchelli de Brescia dedicáronse coles mesmes a la historia de la lliteratura.
Coles mesmes que'l nuevu espíritu de los tiempos llevaba a la investigación de les fontes históriques, impulsábase la investigación de los mecanismos que rexíen les lleis económicu y social. Francesco Galiani escribió sobre la moneda; Gaetano Filangieri escribió la Ciencia de la llexislación; Cesara Beccaria, nel so Tratáu de los delitos y les penes, contribuyó descomanadamente a la reforma del sistema penal, promoviendo l'abolición de la tortura.
left|frame|Giuseppe Parini La figura más importante del renacer lliterariu del sieglu XVIII foi Giuseppe Parini. Nació nun pueblu de la Lombardía en 1729, educar en Milán, y de moza foi conocíu ente los poetes de la Arcadia pol nome de Darisbo Elidonio. Inclusive como poeta de la Arcadia, Parini foi bien orixinal. Nuna coleición de poemes que publicó a los 23 años sol seudónimu de Ripano Eupilino, demostró la so capacidá pa captar escenes de la vida real, ente que nes sos pieces satíriques exhibió la so franca oposición al espíritu del so tiempu. Estos poemes, anque poco orixinales, indiquen una resuelta determinación de combatir los convencionalismos lliterarios. Superando los sos poemes de mocedá, presentóse como un innovador de la llírica, refugando tantu'l petrarquismo como'l secentismo y la Arcadia, los trés enfermedaes que'l pensaba debilitaren l'arte italiano los sieglos precedentes. Nos sos Odes escúchase inda'l so tonu satíricu, pero surde entá más fuerte nel so El día, nel cual imaxínase a sigo mesmu como preceptor qu'enseña a un mozu patriciu milanés les maneres y maneres de la vida galantiadora, afayando toles sos risibles frivolidaes y esmazcarando con delicada ironía la futilidad de los vezos aristocráticos. Estremando'l día en cuatro partes: La Mañana, El Mediudía, La Tarde y La Nueche, describe les llories de les que tán compuestes, asumiendo asina'l llibru un valor históricu y sociolóxico mayor. Como artista, volviendo a les formes clásiques, aspirando a la imitación de Virgilio y Dante, abrió'l camín a la escuela de Vittorio Alfieri, Ugo Foscolo y Vincenzo Monti. Como obra d'arte, La Mañana ye estraordinaria pola so delicada ironía. El versu tien harmoníes nueves, dacuando un pocu dures y rotes, como una protesta contra la monotonía de la Arcadia.
La sátira de Gasparo Gozzi ye menos elevada, pero tien la mesma finalidá que la de Parini. Nel so Observatoriu, similar al Espectador de Joseph Addison, nel so Gazeta Veneciana y nel so Mundu Moral, per mediu d'alegoríes y orixinalidaes, ataca los vicios con delicáu toque, presentando una práutica moral. La sátira de Gozzi tien una cierta paecencia col estilu de Luciano. La prosa de Gozzi ye grácil y viva, a pesar d'asonsañar a los escritores del sieglu XIV. Otru escritor satíricu de la primer metá del sieglu XVIII foi Giuseppe Baretti de Turín. Nun periódicu llamáu La Fusta Lliteraria critica ensin compasión les obres que se publicar nesi momentu n'Italia. Los sos viaxes enseñáronlu enforma; la so llarga estancia en Gran Bretaña contribuyó al calter independiente del so pensamientu. La Fusta foi'l primer llibru de crítica independiente dirixíu contra la Arcadia y los cascantes.
Esti movimientu de reforma buscaba l'abandonu de lo convencional y artificioso, volviendo a la veracidá. Apostolo Zeno y Metastasio (el nome arcadiano de Pietro Trapassi, nacíu en Roma) tuvieron como empeño'l faer compatibles el melodrama y la razón. Metastasio amosó frescura na espresión de los ciños, un desenvolvimientu natural de los diálogos y daqué d'interés na trama; si nun cayera nel refinamientu artificial y dulzayu, según en frecuentes anacronismos, taría consideráu'l principal reformador del teatru del sieglu XVIII. Carlo Goldoni, venecianu, superó les vieyes formes populares de la comedia, colos sos personaxes de pantalone, el doctor, arlequín, Brighella, etc. retomando la Commedia dell'Arte según l'exemplu de Molière. Los personaxes de Goldoni son de cutiu superficiales, pero los diálogos son bien vivos. Escribió cerca de 150 comedies, ensin tiempu p'apolazales y perfeccionales, siguiendo asina la comedia de personaxes qu'empecipió Maquiavelo col so Mandrágora. L'aptitú dramática de Goldoni reflexar nel fechu de que tomó casi tolos sos personaxes de la sociedá veneciana, consiguiendo dota-yos d'una inacabable variedá. Munches de les sos comedies escribir en dialeutu venecianu.
Mientres les últimes décades del Setecientos garrar al afitamientu de la tradición hispanu-italiana, debíu sobremanera a la presencia, dende 1768, en suelu italianu de los xesuites españoles expulsos, ente los cualos destacaron por méritos tantu lliterarios como científicos Juan Andrés, ideador de la primer Historia de la Lliteratura Universal, Lorenzo Hervás, creador de la Llingüística universal y comparao moderna, y el musicólogu Antonio Eximeno. Esti autores escribieron les sos obres orixinalmente n'italianu; éstes son, respeutivamente: Dell'Anicie, progressi y stato attuale d'ogni letteratura (Parma, Stamperia Reale, 1782-1799, 7 vols. +1 de Addenda), La idea dell'Universu (el tomu XVII ye'l famosu Catalogo delle lingue) y Dell'anicie y delle regole della musica colla storia del suo progresso, decadenza, y rinnovazione (1774). Esti grupu d'intelectuales animó la sociedá humanística de la dómina al traviés de discutinios y alderiques con dellos homes de cultura italianos, asina Saverio Bettinelli o Girolamo Tiraboschi (n'especial aquella conocida como “polémica hispanu-italiana” sobre la responsabilidá de la cultura española na decadencia del gustu mientres el sieglu XVII: participaron nella Juan Andrés, Tiraboschi, Arteaga, Rubbi, Carlo Denina…). En virtú de los sos intereses eminentemente ilustraos y universalistes, carauterizaos por una sólida metodoloxía específicamente comparatista, esti grupu de exiliaos españoles, xunto a otres personalidaes bien destacaes como Celestino Mutis, Antonio José Cavanilles o Juan Bautista Muñoz y otros, forma la denomada Escuela Universalista Española..
Les idees qu'impulsaron la Revolución francesa de 1789 dieron un sentíu especial a la lliteratura italiana na segunda metá del sieglu XVIII. L'amor a la llibertá y el deséu d'igualdá crearon una lliteratura con propósitu nacional, que buscaba ameyorar la situación del país lliberar del doble xugu del despotismu políticu y del relixosu. Los italianos qu'aspiraben a una redención política consideraben ésta indixebrable d'una recuperación intelectual, que coles mesmes creíen namái podía llevase a efeutu volviendo al antiguu clasicismu. Esti fenómenu foi una repetición de lo que yá asocediera na primer metá del S. XV.
thumb|Ugo Foscolo. Ugo Foscolo foi de la mesma un patriota entusiasta, inspiráu tamién nos modelos clásicos. Les Cartes de Jacopo Ortis, inspiraes nel Werther de Goethe, son una historia d'amor entemecida con patriotismu; contienen una violenta protesta contra'l Tratáu de Campo Formio, xunto a una llocada sentimental del propiu Foscolo fundáu nos sos propios problemes amorosos. Les sos pasiones fueron repentines y violentes, y a una d'elles ye a la que debe'l Ortis el so orixe, siendo quiciabes ésta la meyor y más sincera de toles sos obres. Nella ye dacuando pomposu y retóricu, pero muncho menos que, por casu, nes sos lleiciones Del orixe y del oficiu de la lliteratura. Polo xeneral, la prosa de Foscolo ye ampulosa y afeutada, reflexando'l calter d'un home que siempres gustó de posar n'actitú dramática. Este foi, n'efeutu, el principal defectu de la dómina napoleónica, na que causaba repulsión tou lo común, lo simple o lo natural; tou tenía d'asumir siempres un aspeutu heroicu. En Foscolo esti enclín foi escesiva. Los Sepulcros, que ye'l so meyor poema, ta marcáu polos elevaos sentimientos y la maraviyosa maestría na versificación. Hai pasaxes oscurísimos nél, hasta'l puntu de paecer como si inclusive l'autor mesmu nun se formara una clara idea d'ellos. Dexó incompletos trés Himnos a les Gracies, nos cualos cantó a la guapura como fonte y orixe de la cortesía, de toles cualidaes elevaes y de la felicidá. Ente les sos obres en prosa ocupa un llugar relevante la so traducción del Viaxe Sentimental de Laurence Sterne, escritor del cual Foscolo tuvo fondamente influyíu. Tres exiliase n'Inglaterra, morrió ellí, pero con tiempu d'escribir pal públicu inglés dellos ensayos sobre Petrarca, testos del Decamerón y Dante, que son notables pola dómina na que tán escritos, y que bien pue dicise qu'empecipien un nuevu tipu de crítica lliteraria n'Italia. Foscolo ye inda bien almiráu, y non ensin razón. Aquellos que fixeron la revolución de 1848 crecieron coles sos obres.
Vincenzo Monti tamién foi un patriota, pero a la so manera. Nun tuvo un sentimientu fondu que lu empunxera, o más bien, la volubilidad de los sos sentimientos foi'l so principal carauterística, pero toos ellos fueron formes distintes de patriotismu que tomaben el llugar del anterior. Vio un peligru pal so país na Revolución francesa, y escribió el Pelegrín Apostólicu, el Bassvilliana y el Feroniade; les victories de Napoleón impulsáron-y a escribir el Pronreteo y la Mussagonia; nel so Fanatismu y nel so Superstición atacó al papáu; darréu cantó allabancies a los austriacos. Asina, con cada gran acontecimientu camudaba les sos idees, con una facilidá que podría paecer increíble, pero que ye fácilmente esplicable. Monti foi sobremanera un artista; tou lo demás nél yera facederu de cambéu. Sabiendo más bien pocu de griegu, tuvo ésitu al faer una traducción de la Iliada que ye notable pol so sentimientu homéricu, ente que nel so Bassvilliana algama cotes cercanes a Dante. Nél la poesía clásica paeció alicar en toa'l so floríu grandor.
Carlo Botta, nacíu en 1766, foi testigu del espolio francés n'Italia y de la dominación napoleónica. Escribió una Historia d'Italia dende 1789 a 1814, siguiendo darréu la Historia de Guicciardini hasta 1789. Escribió siguiendo les maneres de los autores llatinos, intentando asonsañar a Titio Livio, poniendo xuntes llongures y sonoros periodos nun estilu qu'intenta ser como'l de Boccacio, pero teniendo pocu cuidu no que constitúi'l material crítico de la historia, solo intentando declamar cola so académica prosa a mayor gloria del so país. Botta quería ser clásicu nun estilu que yá nun podía ser consideráu asina, fallando polo tanto na consecución del so oxetivu lliterariu. La so fama ye namái la d'un home de noble y patriota corazón. Non tan mala como los dos histories d'Italia ye'l so Guerra de la Independencia americana.
Al pie de Botta apaez Pietro Colletta, napolitanu nacíu nueve años dempués d'él. Él tamién tien, nel so Historia del Reinu de Nápoles ente 1734 y 1825, la idea de defender la independencia y llibertá d'Italia nun estilu calcáu al de Tácito, pero con meyor fortuna que Botta. Tien un estilu nerviosu, curtiu y direutu, que fai bien curiosa la llectura del so llibru. Coméntase que Pietro Giordani y Gino Capponi correxir pa él. Lazzaro Pappi, de Lucca, autor de los Comentarios a la revolución francesa de 1789 a 1814, nun ye del tou simiar a Botta y Coletta. El tamién foi un historiador al estilu clásicu, y trata les temes con sentimientu patrióticu, pero como artista seique sía más escelsu qu'ellos.
Mientres les más enceses pasiones polítiques enfrentábense, y mientres los más brillosos homes de xeniu na nueva escuela clásica y patriota yeren puristes al altor de les sos influencies, surdió la polémica sobre la pureza del llinguaxe. Na segunda metá del sieglu XVIII la llingua italiana taba llena d'espresiones franceses. Había una gran indiferencia escontra la forma, y entá más escontra la elegancia del estilu. La prosa precisaba d'una recuperación pol bien de la dignidá nacional, y pensóse qu'esto nun podría consiguise si nun yera al traviés de la vuelta a los grandes escritores del sieglu XIV, a los aurei trecentisti, como yeren conocíos, o nel so defectu a los clásicos de la lliteratura italiana. Unu de los promotores d'esta nueva escuela foi Antonio Cesari de Verona, quien reeditó los antiguos autores y publicó una nueva edición, con agregos, del Vocabolario della Crusca (N. del T.: lo que n'español sería llamáu un Vocabulariu de l'Academia). Escribió un discursu tituláu Sobre l'estáu actual de la llingua italiana, empeñándose n'establecer la supremacía del toscanu y de los sos trés grandes representantes: Dante, Petrarca y Boccaccio. Siguiendo esti principiu escribió dellos llibros, esforciándose en copiar a los trecentistas tan fielmente como fuera posible. Pero'l patriotismu n'Italia tien siempres daqué de provincianu, y asina, contra esta supremacía toscana proclamada y defendida por Cesari, surdió una escuela lombarda que nun quería saber nada del toscanu y que, siguiendo la De vulgari eloquentia de Dante, volvíen a la idea d'una lingua illustre.
Anque'l discutiniu yera yá vieya, amplia y ácidamente argumentada nel Cinquecento por Varchi, Muzio, Lodovico Castelvetro, Speroni y otros, agora surdía con nueves fuercies. A la cabeza de la escuela lombarda taba Vincenzo Monti y el so fiyascu'l conde Giulio Perticari. El primeru escribió Proposta di alcune correzioni ed aggiunte al vocabolario della Crusca, nel cual atacaba'l toscanismo de la Crusca con estilu grácil y simple, al puntu de consiguir una de les más belles proses de la lliteratura italiana. Perticari, con munches menos conocencies, estrechó y exasperó la cuestión en dos trataos: Sobre'l escritores del Trecento y Sobre l'amor a la patria en Dante. La disputa sobre'l llinguaxe xunir al discutiniu lliterario y político, tomando parte nella toa Italia: Basilio Puoti en Nápoles, Paolo Mariña na Romagna, Marco Antonio Parenti en Módena, Salvatore Betti en Roma, Giovanni Gherardini na Lombardía, Luigi Fornaciari en Lucca y Vincenzo Nannucci en Florencia.
Patriota, clasicista y purista, tou coles mesmes, foi Pietro Giordani, nacíu en 1774; él encarna un compendiu del movimientu lliterariu del so tiempu. La so vida entera foi una batalla pola llibertá. Tratáu en griegu y llatín, según nos trecentistas italianos, dexó namái unos pocos escritos, pero tán redactaos nun estilu tan curioso ellaboráu que-y fixo ser bien almiráu nel so tiempu. Con él cierra'l periodu lliterariu de los clasicistes.
Sieglu XIX: La lliteratura romántica n'italianu
thumb|170px|Alessandro Manzoni. La escuela romántica tuvo nel periódicu Il Conciliatore (o Foglio Azzurro) el so principal órganu. Esti periódicu salió per primer vegada'l 3 de setiembre de 1818, en Milán, y na so plantía tuvieron Silvio Pellico, Lodovico de Breme, Giovile Scalvini, Tommaso Grossi, Giovanni Berchet, Samuele Biava y Alessandro Manzoni. Toos ellos tuvieron bien influyíos poles idees que, especialmente n'Alemaña, constituyeron el movimientu que se denominó Romanticismu. N'Italia, l'aportar de la reforma lliteraria tomó otra direición, siendo Manzoni el principal instigador d'esta reforma. El formuló los oxetivos de la nueva escuela, estableciendo qu'aspira a afayar y espresar la verdá histórica y la verdá moral, non solo como fin, sinón como la más amplia y eterna fonte de guapura. El realismu nel arte ye lo que caracteriza la lliteratura italiana a partir de Manzoni. La so obra I promessi sposi (n'español Los novios) ye la que-y dio fama inmortal. Ensin dulda la idea de la novela histórica llegó-y de Walter Scott, pero Manzoni llogró daqué más qu'una novela histórica en sentíu estrictu, llogró una auténtica obra d'arte realista. L'atención del llector ye absorbida por completu na poderosa y oxetiva construcción de los personaxes. Dende'l más grande al más accesoriu, toos ellos tienen una increíble verosimilitud. Manzoni ye capaz de desenvolver un personaxe en tolos sos detalles y siguilo en toles sos distintes etapes. Don Abbondio y Renzo son tan perfectos como Azzeccagarbugli y El Sarto. Manzoni somorguiar nos más fondos rincones del corazón humanu, y dibuxa a partir d'ello la más sutil de les realidaes psicolóxiques. Ende anicia'l so grandor, que foi reconocida per primer vegada por otru xeniu contemporaneu so, Goethe. Como poeta tamién tien rellumos de xenialidá, especialmente na so oda napoleónica El cinco de mayu, y ellí onde describe ciños humanos, como en ciertos versos de los Himnos y nel coru del Adelchi.
thumb|left|150px|Giacomo Leopardi. El gran poeta d'esa dómina foi Giacomo Leopardi, nacíu trelce años dempués de Manzoni en Recanati, nel senu d'una familia noble. Interesóse tantu n'el autores griegos que solía comentar que la manera de pensamientu griegu apaecíase-y más claru y vívido na mente que'l llatín o inclusive l'italianu. La soledá, la enfermedá y la tiranía familiar impulsáron-y a una fonda murria. Somorguióse amás nun escepticismu relixosu, polo que l'arte foi pal unu fuximientu. Tou ye tarrecible y grandiosu nos sos poemes, que pueden considerase como los más agonizantes llamentos de la moderna lliteratura, envolubraos nuna solemne apaciguadura qu'alza tanto como apavora. Foi tamién un almirable prosista. Nos sos Obritas morales – diálogos y discursos marcaos por una fría y amargosa sorrisa escontra'l destín humanu que xela al llector – la claridá del so estilu, la simplicidá del llinguaxe y la fondura de los conceutos son tales que quiciabes pueda consideráse-y non yá como'l mayor poeta llíricu italianu dempués de Dante, sinón tamién como'l más perfectu escritor en prosa que dio la lliteratura italiana.
Conforme'l realismu ganaba terrén n'arte, el métodu positivu en criticismu afirmar con él. La Historia volvía al so espíritu de busca erudita, tal que apaez n'obres como'l Archivu históricu italianu, fundáu en Florencia por Giampietro Vieusseux, la Historia d'Italia nel medievu de Carlo Troya, un notable tratáu del Manzoni mesmu tituláu Sobre dalgunos puntos de la historia longobarda n'Italia, y l'estupenda Historia de los Víspores sicilianos de Michele Amari. Al pie de los grandes artistes – Leopardi y Manzoni – y los eruditos académicos, desenvolvióse tamién na primer metá del sieglu XIX una lliteratura de tipu patrióticu. Vieusseux tuvo un evidente oxetivu políticu cuando en 1820 fundó la revista mensual Antoloxía. El so Archivu históricu italianu (1842) foi, so una forma distinta, una continuación de la Antoloxía, que foi clausurada en 1833 por causa del gobiernu rusu. Florencia foi aquellos díes l'abellugu de tolos exiliaos italianos, y toos ellos atopábense y estrechaben les sos manes nos salones de Vieusseux, onde se falaba más de lliteratura que de política, pero onde una y solo una idea animaba toles mentes: la idea d'Italia.
Dempués de 1850 la lliteratura política perdió importancia, siendo unu de los postreros poetes d'esti xéneru Francesco dall'Ongaro, colos sos stornelli politici. Giovanni Prati y Aleardo Aleardi siguieron coles tradiciones romántiques. La figura dominante d'esti periodu, sicasí, ye Giosué Carducci, opuestu a los románticos y restaurador del antiguu espíritu y los antiguos metros, quien, anque grande como poeta, foi muncho menos importante como críticu lliterariu ya historiador. Otros poetes clásicos fueron Giuseppe Chiarini, Domenico Guoli, Arturo Graf, Guido Mazzoni y Giovanni Marradi, de los cualos los dos últimos pueden quiciabes considerase como los principales discípulos y siguidores de Carducci, ente qu'otru de los grandes d'esa dómina, Giovanni Pascoli, bien conocíu poles sos Myricae y Poemetti, namái foi'l so siguidor nos empiezos de la so carrera. Enrico Panzacchi foi un románticu de corazón. Olindo Guerrini (qu'escribió so los seudónimos de Lorenzo Stecchetti, Argia Sbolenfi, Marcu Balossardi, Giovanni Dareni, Pulinera, Bepi y Mercutio) ye'l principal representante del verismo en poesía, y, anque los sos primeros llibros tuvieron enforma ésitu popular, ye l'autor de munches poesíes de valor intrínsecu. Alfredo Baccelli y Mario Rapisardi son distinguíos poetes épicos. Felice Cavallotti ye l'autor de la agitadora Marcia de Leonida. Ente los escritores en dialeutu, el gran poeta romanu Giuseppe Gioacchino Belli, atopó munchu socesores, como Renato Fucini (Pisa), Berto Barbarani (Verona) y Cesara Pascarella (Roma). Ente les poetes, Ada Negri col so socialista Fatalitá y Tempeste, algamó una gran reputación, ente qu'otres, como Vittoria Aganoor, A. Brunacci-Brunamonti y Annie Vivanti, gocien d'alta estima n'Italia.
Gabriele D'Annunzio tien una obra poética orixinal, según obres dramátiques y de ficción d'estraordinaria calidá. Les sos primeres poesíes estremáronse non yá pola so esquisita guapura formal, sinón tamién pol so tonu llicenciosu, carauterístiques éstes que van remanecer nel restu de la so obra, poética o narrativa. Finalmente, el canon de la lliteratura italiana introducir nel postmodernismo del sieglu XX cola figura d'Italo Calvino.
Les Guerres mundiales y la so influencia na lliteratura italiana
thumb|170px|Gabriele D'Annunzio Mientres esti periodu de grandes cambeos na sociedá y la cultura italiana, la creencia positivista entra en decadencia (refúgase la ciencia, lo real). Ye nesta dómina cuando surde na Lliteratura'l movimientu conocíu como'l Decadentismo, corriente artística, filosófica y, principalmente, lliteraria que tuvo'l so orixe en Francia nos dos últimes décades del sieglu XIX y desenvolvióse por casi toa Europa y dellos países d'América. El términu Decadentismo foi tomáu de la revista "-y Decadente", surdida en Francia nos años 80, la denominación de decadentismo surdió como términu despreciatible ya irónicu emplegáu pola crítica académica, sicasí, la definición foi adoptada por aquellos a quien diba destinada. En Francia entemecióse y confundió con otru movimientu; el Simbolismu, que'l so padre espiritual foi Charles Baudelaire, tuvo tamién influencies de Mallarmé, Rimbaud, Verlaine. N'Italia esti movimientu tuvo una vida más llarga y el so máximu representante foi Gabriele D'Annunzio cola so obra El Prestar (Il Piacere).
Los decadentes siéntesse atrapaos nun mundu vulgar, nel cual perdieron tola esperanza; el Decadentismo ye una fuxida escontra l'interior, refúgase la realidá, esta en contra de la moralidá de la dómina, de la sociedá burguesa. El Decadentismo a diferencia del positivismu y les espresiones artístiques del naturalismu de les décades anteriores, inspiraes nuna cultura del progresu, los fundamentos filosóficos del decadentismo son de calter irracionalista, y les sos aspiraciones aristocrátiques y los sos enclinos culturales oldeen claramente colos procesos de democratización social de la dómina. L'esteticismu acompañóse, polo xeneral, d'un exotismo ya interés por países alloñaos, orientales, qu'exercieron gran fascinación n'autores de la dómina.
Tamién el Futurismu italianu foi importante, con autores come Filippo Tommaso Marinetti y el Manifiestu futurista. Los grandes novelistes de principios del sieglu XX fueron Italo Svevo y Federigo Tozzi.
Ente los países europeos de mayor riqueza cultural, Italia ocupa quiciabes unu de los principales llugares, non solo pola vasta riqueza de la so lliteratura clásica, sinón pola estraordinaria fecundidá de los sos autores. Eso esplica por qué la lliteratura italiana del sieglu XX amuesa una gran variedá de formes y temes. Gran parte d'ella reflexa les buelgues que dexaron los años del fascismu nel imaxinariu de les xeneraciones darréu anteriores y posteriores a la II Guerra Mundial, ente que, casi dos décades dempués, foi sustituyíu por una corriente fondamente introspectiva, tantu na poesía como na prosa. Ente los autores más importantes ne los años del fascismu atópense Luigi Pirandello, Curzio Malaparte, Leo Longanesi, Giuseppe Prezzolini, Mino Maccari, Giovanni Papini.
Lliteratura italiana de la posguerra
thumb|170px|Eugenio Montale Dempués de la guerra, munchos poetes italianos busquen reafitar el valor social de la poesía y critiquen les poétiques anteriores (como'l hermetismu de Giuseppe Ungaretti), Salvatore Quasimodo y Eugenio Montale. Nesti periodu, empiézase desenvolver n'Italia'l Neorealismo. Esti nuevu enclín intenta describir la enormidad de los fechos apenes asocedíos, sobremanera mientres la segunda guerra mundial. Asumir una actitú de condena a la lliteratura italiana precedente, acusada de collaborar col fascismu. El principal intérprete de la condena foi Elio Vittorini cola so revista Il Politecnico, na cual reafitaba la independencia del artista de la realidá política. L'atención empieza a alloñar de la poesía y cobra importancia'l cine. En reponiendo la llibertá de prensa, cobra particular importancia la casa editorial Einaudi qu'axunta a munchos de los principales escritores de la dómina como Beppe Fenoglio, Natalia Ginzburg, Elio Vittorini, Cesara Pavese, Italo Calvino, etc.
Ente los autores más importantes, atópense: Umberto Saba, Alberto Moravia, Vitaliano Brancati, Vascu Pratolini, Pier Paolo Pasolini, Sandro Penna, Giuseppe Tomasi di Lampedusa, Giorgio Caproni, Leonardo Sciascia.
Dempués de los años '60, un grupu de poetes da entamu a un movimientu llamáu neo-avanguardia, carauterizáu pol refugu de la espresión tradicional y por una rica esperimentación llingüística. Ente los autores principales atópense: Umberto Eco, Edoardo Sanguineti, Giorgio Manganelli, Vincenzo Consolo, Alda Merini.
La lliteratura italiana actual
Dellos escritores italianos contemporáneos son Umberto Eco, Antonio Tabucchi, Alessandro Baricco, Niccolò Ammaniti, Andrea Camilleri, Giulio Angioni y Stefano Benni.
Sieglu XX
Teatru
Fozante
Fozante ye una aldea de la parroquia de Santa María Grau nel conceyu asturianu de Grau.
Llinguaxe non sexista
thumb|250px|Pancarta cola frase Nengún pibx naz machista nuna marcha feminista onde se modificar la postrera vocal de '[[pibe' (que significa neñu) pola «x» en considerancia de qu'escribir namái «pibe» sería una forma de llinguaxe sexista.|alt=]] Les espresiones del llinguaxe inclusivu o llinguaxe de xéneru emplegar en diverses disciplines qu'investiguen los efeutos del sexismu y del androcentrismo nel llinguaxe. L'estudiu de la teoría del llinguaxe sexista ye paralelu al del llinguaxe non sexista y cai dientro del ámbitu de la filosofía, la socioloxía del llinguaxe, l'antropoloxía llingüística, la sociollingüística y la etnografía de la comunicación.
Introducción
Esisten diverses propuestes que pretenden erradicar l'usu sexista y androcéntrico dientro de les llingües naturales qu'históricamente tuvieron suxetes al cambéu llingüísticu nel que'l papel de la cultura tuvo tradicionalmente ciertu pesu:
Les persones comenenciudes en promover un llinguaxe inclusivu consideren que l'enclín de les llingües a camudar nel so desenvolvimientu natural al traviés de la historia, dexa potencialmente llograr una mayor inclusividad social, cuando cierta conciencia social inflúi sobre los cambeos de les llingües. Como señala Francesca Graziani:
Crítica al llinguaxe sexista
Nel alderique académicu alderícase la posibilidá de faer un usu del llinguaxe que nun produza l'efeutu que se denomina androcentrismo y que se conoz como sexismu. Estos efeutos nun tienen de confundir se. El androcentrismo trai'l silenciu, la omisión o la invisibilización de les muyeres, según la ginopia. El sexismu, per otra parte, ye una forma de despreciu escontra les muyeres.
Pa entender la manera en que'l llinguaxe masculín impúnxose como universal y l'efeutu sexista y androcéntrico del llinguaxe, ye precisu un abordaxe interdisciplinar qu'incluya l'estudiu de la rellación ente poder y llinguaxe.
Les investigaciones sobre les rellaciones ente llinguaxe, pensamientu y realidá, punxeron de manifiestu la infravaloración y degradación de la muyer nel llinguaxe. En concretu, constatóse que l'universal masculín, xéneru non marcáu o non escluyente, en realidá lo qu'espresa ye la subordinación de la muyer al traviés del llinguaxe. Arriendes d'ello, la investigación dirixir a faer un usu inclusivu del llinguaxe, en llugar del masculín non escluyente. Estes investigaciones proponen midíes que son oxetu de polémicu discutiniu en redolaes académiquessobremanera en redol a les conclusiones de la RAE. Les instituciones públiques, nel so casu, deciden l'adopción de les midíes polítiques qu'envaloren necesaries.
Mercedes Bengoechea, sociollingüista, catedrática de Filoloxía Inglesa y referente na defensa del usu del llinguaxe non sexista dende una fundamentación académica, señala con claridá les consecuencia del usu del llinguaxe sexista sobre la construcción d'estereotipos y sobre la identidá de cada xéneru, y cómo ello forma parte de la estructura patriarcal de les llingües. Asina mesmu, Bengoechea llama l'atención sobre'l fechu de que la llingua ye una institución más, como otres, y por tanto, una construcción social y, como tal, suxeta a meyores y cambeos. Nesti sentíu, Mercedes Bengoechea significóse na defensa de la evolución del llinguaxe que visibilice a la muyer, frente a les resistencies de insituciones como la RAE. Señala, asina mesmu, la necesidá de "reivindicar los usos que se conocen como “llinguaxe non sexista”. Pa les muyeres son necesarios como preséu d'afirmación del Yo femenín, y, pa los homes, como fórmula de reconocencia de la alteridad, de la diferencia; ensin fórmules anti-sexistes, les muyeres sumimos na llingua y los homes acaben escaeciendo la nuesa esistencia" (Xornaes sobre micromachismos, 2014)
El llinguaxe non sexista enceta l'estudiu de la perspeutiva de xéneru nel llinguaxe. Surdió nos años 1960 como caña del xiru llingüísticu nes ciencies sociales, y naz d'una esixencia del feminismu pa terminar cola invisibilización de la muyer na fala y l'escritura, esto ye, col androcentrismo y la ginopia:
Wittgenstein, principal influencia nel xiro llingüísticu na filosofía, propón una rellación íntima ente'l pensamientu y el llinguaxe en Tractatus Logico Philosophicus. La teoría del llinguaxe inclusivu ye una contrapostura al purismu llingüísticu, que forzadamente esclúi y invisibiliza al xéneru femenín del llinguaxe y, teóricamente, de la cultura y de la historia del pensamientu. Igualmente dende la llingüística antropolóxica proponer nel so momentu la hipótesis de Sapir-Whorf pola cual les categoríes llingüístiques llindaben o condicionaben el pensamientu, anque'l trabayu llingüísticu posterior criticó bien severamente estes propuestes, qu'en realidá faen afirmaciones d'un tipu similar a les usaes por munchos autores dientro de la crítica feminista.
Usu clásicu del xéneru gramatical
La forma tradicional en que s'usa'l xéneru gramatical en castellanu ta afiguráu nel Diccionario panhispánico de dudas de la Real Academia Española:
Propuestes escontra un llinguaxe non sexista
=== L'usu de l'arroba, la xe y l'asteriscu Dalgunos manuales de llinguaxe non sexista con perspeutiva feminista, consideren incorreutu l'usu de l'arroba. Otros, aceptar solo pa testos de calter informal y con poca repercusión institucional, como por casu, anuncios, correos electrónicos personales, chats, blogues informales o privaos, etc.
N'otros casos defende l'usu de la xe, inclusive en publicaciones académiques, esclariando que ye útil pa faer referencia a un ampliu universu d'espresiones de xéneru que degola la bi-categorización reduccionista de «varones» y «muyeres». Señálase que tanto l'arroba (l@s) como l'usu del masculín y femenín (les/los) pueden sirvir pa faer referencia a los sexos» que componen el binariu de xéneru, pero nun contemplen les espresiones transexuales, tresxéneros, intersexuales, travestis o otres yá esistentes o por esistir. Al empar, apellar a quien sostienen el llinguaxe sexista y ampárense na economía del llinguaxe, según la cual faer referencia a «dambos sexos» sería demasiada gastadura, argumentando qu'esta alternativa d'escribir con xe podría aforra-yos un problema, y de nun ser asina, podría siquier sirvir pa relativizar la validez del so argumentu. La escritura con xe foi denominada desobediencia llingüística, na midida na que ruempe cola norma gramatical y xulgao como saludable.
L'usu del asteriscu foi defendíu por Mauro Cabral con un poema llamáu Asteriscu y el poema citáu en dellos testos.
Bibliografía
Publicáronse dellos manuales que, dientro del marcu teóricu sosteníu pol activismu feminista, proponen estratexes empobinaes a les instituciones deseyando desenvolver una política d'inclusión. Amás la RAE publicó:
Lliteratura rusa
El creadores de dichu alfabetu fueron los misioneros bizantinos Cirilo y Metodio; ellos tomaron distintes grafíes de los alfabetos llatín, griegu y hebréu, y ingeniaron otres. De primeres el llinguaxe escritu rusu usó dos sistemes gráficos —los alfabetos cirílicu y glagolíticu—; el glagolíticu, supuestamente inventáu tamién por Cirilu y Metodiu, foi abandonáu, y la lliteratura rusa tal como la conocemos anguaño escríbese y llee n'alfabetu cirílicu, na so modalidá denomada alfabetu rusu.
Tradición oral popular
thumb|200px|[[Víktor Vasnetsov, Los tocadores de gusli, 1899.]] La tradición oral popular de los Skomorojis (xuglares) y skazíteles, una especie de bardos itinerantes llegaos dende Imperiu bizantín o los países eslavos, espresábase al traviés de les bylines (cantares o cantares) que xuníen tradiciones populares paganes y eclesiástiques en forma de prosa rítmica acompañada del gusli. Les bylinas rellaten fazañes de los bogatyrí que defendieron Rusia contra nómades pechenegos y cumanos y contra delles bisarmes fantástiques. Los héroes de bylinas más famosos son Ilyá Múromets (Ilyá de Múrom), Dobrynia Nikítich y Aliosha Popóvich ("Aliosha fíu de clérigu (pope)"). Na tradición oral tamién esisten cantares populares y cuentos tradicionales rusos qu'empezaron a recoyese por escritu nel sieglu XIX cuando Aleksandr Afanásiev los compiló n'ocho volumen.
Lliteratura del periodu de la Rus de Kiev (s. XI a la 1ª metá del s. XIII) y de la rotura feudal (s. XIII al XIV)
thumb|right|190px|Primer páxina del Códiz de Nóvgorod, años 1010. thumb|260px|El [[Evangeliario de Ostromir, c.1056-1057.]] L'antigua lliteratura rusa componer d'unes escases obres maestres escrites en antiguu eslavu eclesiásticu, en eslavu eclesiásticu y en antiguu eslavu oriental.
Marilyn Bronfman
Marilyn Bronfman ye una artista visual chilena.
Lliteratura rusa
Lliteratura del periodu de la Rus de Kiev (s. XI a la 1ª metá del s. XIII) y de la rotura feudal (s. XIII al XIV)
Nel sieglu XI toles tribus de los eslavos orientales formaben parte de la Rus de Kiev. Una llingua única, l'antiguu eslavu oriental, empezó a formase con dalgunos dialeutos territoriales. Solo nel sieglu XIII, cuando la Rus de Kiev estazóse, el rusu, l'ucraín y el bielorrusu empezaron un desenvolvimientu independiente. Por eso estos trés naciones tienen un periodu común na hestoria de les sos lliteratures.
Marilyn Bronfman
Biografía
Nuna visita a los sos familiares en Santiago, Marylin conoció a Jorge Bronfman Horovitz, con quien se casó y llogró la nacionalidá chilena.
Lliteratura rusa
Lliteratura del periodu de la Rus de Kiev (s. XI a la 1ª metá del s. XIII) y de la rotura feudal (s. XIII al XIV)
Na Edá Media en Rusia nun hubo órdenes militares de caballería nin universidaes hasta que se creó, yá nel sieglu XVIII, la fundada por Mijaíl Lomonósov, agora llamada Universidá Estatal de Moscú. Los centros d'enseñanza na Rusia medieval fueron los monesterios, pero, magar tou, na Rusia antigua había xente alfabetizada, tal que demuestren los numberosos documentos de Nóvgorod calteníos en corteza d'abeduriu que daten de los sieglos XI-XII: cartes, papeletes, notes, cédules, exercicios d'alumnos, etc. El primer llibru conocíu en antiguu eslavu eclesiásticu ye'l manuscritu sobre tablillas de madera cubiertes de cera Códiz de Nóvgorod (en:Novgorod Codex) o Salteriu de Nóvgorod, que contién los salmos 75 y 76 (alredor del añu 1010). El Evangeliario de Ostromir foi manuscritu en eslavu eclesiásticu sobre pergamín en 1056 o 1057.
Marilyn Bronfman
Biografía
Dende bien neña tuvo talentu pal dibuxu lo que-y motiva a estudiar artes visuales y plástiques amás d'historia del arte y filosofía. Con Emilio Petorutti y  Lucio Fontana apriende'l dibuxu y l'escultura respeutivamente en Buenos Aires; estudia tamién cerámica na Escuela Industrial de Cerámica d'Arxentina.
Lliteratura rusa
Lliteratura del periodu de la Rus de Kiev (s. XI a la 1ª metá del s. XIII) y de la rotura feudal (s. XIII al XIV)
Nel día de güei, les obres en antiguu eslavu eclesiásticu, eslavu eclesiásticu y antiguu eslavu oriental riquen ser traducíes al idioma rusu actual por cuenta de la so evolución y socesives reformes tantu del alfabetu cirílicu en Rusia como de los tipo de lletra d'imprenta, incluyida la reforma entamada por Pedru I de Rusia en 1708 qu'introdució'l llamáu tipu de lletra civil (Гражданский шрифт). Inda sobreviven unes poques obres de l'antigua lliteratura rusa, según gran númberu de manuscritos deterioraos polos efeutos de múltiples invasiones y guerres. Estes obres, d'ellaboración manuscrita, yeren xeneralmente anónimes. Solía esistir nesa antigua lliteratura rusa la temática recurrente de la glorificación de la guapura y del poder rusu, la denuncia de l'autocracia de los príncipes de la Rus de Kiev y la defensa de los principios morales.
Marilyn Bronfman
Biografía
Ente los años 1955 y 1970 estudió Pintura en Chile con Gregorio de la Fuente onde foi alumna llibre de la Universidá de Chile teniendo a Gracia Barrio, como maestra de dibuxu, y a José Balmes de pintura. La enseñanza de la escultura la continua en Chile y sigue siendo impulsada con Raúl Vargas Madariaga y el grabáu perfeccionar con Florencia de Amesti y Julio Palazuelos.
Lliteratura rusa
Lliteratura del periodu de la Rus de Kiev (s. XI a la 1ª metá del s. XIII) y de la rotura feudal (s. XIII al XIV)
Puede dicise qu'esistía un sistema propiu de xéneros lliterarios estremáu principalmente en dos grandes grupos: lliteratura secular y lliteratura eclesiástica. Nellos atopamos los siguientes subgrupos:
Marilyn Bronfman
Obra
Nos años 60, a cuenta de les Bienales de Grabáu, Bronfman ingresó nuevamente a la universidá pa perfeccionar les sos téuniques, les mesmes que nun variaron hasta'l final de la so carrera. En Chile al pertenecer al míticu Taller 99, que pelos años 56 dirixó Nemesio Antúnez (conocíu arquiteutu, pintor y, más tarde, direutor del Muséu Nacional de Belles Artes) Bronfman resultó ser parte del coleutivu de grabáu más antiguu del continente dexando gran buelga pa les artes visuales en Chile. Gracies a el continuu llabor del taller 99 pal fomentu del arte nacional grandes figures de la plástica nacional, ente elles Marylin Bronfman asitien a esta téunica como un llinguaxe que nel país yá ye autónomu, que tien valores propios y ye autosuficiente por ser un mediu espresivu capaz de popularizase rápido nel ámbitu llocal.
Llogró dellos premios y distinciones locales,  ente ellos el Primer Premiu Grabáu na Primer Bienal d'Arte de Valparaíso- Chile en 1973; otru premiu ye la Segunda Medaya Dibuxo y Grabáu nel Concursu Metropolitanu del Certame Chilenu d'Artes Plástiques en Santiago, Chile en 1976.
Lliteratura rusa
Lliteratura secular
Narración histórica * Una precoz lliteratura propagandística.
Marilyn Bronfman
Obra
Foi convidada tamién como artista participante n'importantes certámenes internacionales como La XII Bienal de San Xuan del Grabáu Llatinoamericanu y del Caribe en San Xuan, Puertu Ricu en 1998 y a la III Bienal L'Arte y Il Torchio en Cremona, Italia en 2003.
Lliteratura rusa
Lliteratura eclesiástica
Ye difícil clasificar estes obres so un únicu xéneru -munches cróniques nun son homoxénees, yá que contienen partes pertenecientes a tolos xéneros enantes mentaos- narraciones históriques, lleendes históriques, estractos de trataos d'intención propagandística ya inclusive pieces haxográfiques.
Marilyn Bronfman
Obra
Los temes que la inspiren son dellos, como la Torá, el xudaísmu, andar, la música, la filosofía, etc. La calidá de los sos trabayos llevó-y a ser considerada una de les figures más destacaes del grabáu en Llatinoamérica.
Lliteratura rusa
Lliteratura eclesiástica
El primer periodu de la lliteratura rusa, constituyíu sobremanera pola obra de clérigos de principaos rusos qu'escribíen nuna llingua llamada eslavón o eslavu eclesiásticu, y aristócrates consagraos a la guerra, qu'escribíen en antiguu eslavu oriental, que nun se debe confundir col eslavón, ye denomináu "Periodu de Kiev", y llega hasta 1240. Trátase fundamentalmente d'haxografíes y poemes épicos. la lliteratura rusa
Marilyn Bronfman
Obres en coleiciones públiques
Esiste Dios, calcografía, 45 x 32 cm
Lliteratura rusa
Lliteratura eclesiástica
La lliteratura rusa del periodu ta sometida a la influencia de lliteratura bizantina. Son obres eclesiástiques importantes diverses traducciones: el Evangeliario de Ostromir (1056) y los Florilegios (estractos de Padres de la Ilesia, vides de santos, preceptos morales) compuestos nel sieglu XI pol príncipe Sviatoslav II de Kiev, obres de Basilio el Grande, Juan Malalas, Juan Crisóstomo. Les traducciones de testos profanos inclúin la Novela d'Alejandro, fundada na hestoria d'Alexandru Magnu, y Aición de Devgenis (Digenis Acritas) (Devgénievo deyánie), cantares de xestes militares, Physiologus.
Marilyn Bronfman
Obres en coleiciones públiques
OBRES N'OTRES COLEICIONES PÚBLIQUES