cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sandy Koufax
Permanencia colos Dodgers
N'abril de 1966, Kerlan díxo-y a Koufax que yera tiempu por que se retirara, por que'l so brazu nun aguantaría otra temporada. Koufax guardó'l conseyu de Kerlan pa sigo mesmu y salió cada cuatro díes a llanzar. Llanzó 323 entraes con un récor de 27–9 y una efectividá de 1,73. Nel partíu final de la temporada regular, los Dodgers teníen de vencer a los Phillies pa ganar el banderín de la Lliga Nacional. Nel segundu partíu d'un doble-xuego (Drysdale perdió'l primeru), Koufax enfrentar a Jim Bunning nel primer partíu ente dos ganadores de partíos perfectos. Los Dodgers ganaron y enfrentáronse a los Orioles na Serie Mundial de 1966. El segundu partíu foi la tercer apertura de Koufax n'ocho díes. Koufax llanzó tan bien que'l primer base de Baltimore, Boog Powell, díxo-y al biógrafu de Koufax, Jane Leavy, "Seique taba sufriendo, pero taba ganando'", pero trés errores del xardineru central de los Dodgers Willie Davis na quinta entrada producieron tres carreres puerques y los Dodgers perdieron el partíu 6–0 contra la blanquiada con 4 hits de Jim Palmer. L'últimu home que s'enfrentó a Koufax foi Andy Etchebarren, quien bateó pa doble play a la fin de la sesta entrada. Alston animó al futuru miembru del Salón de la Fama cola idea de dexalo folgar por que llanzara nel quintu partíu de la serie. Eso nunca asocedió. Los Dodgers fueron barríos en cuatro partíos, ensin anotar una sola carrera nos últimos trés. Dempués de la Serie Mundial, Koufax anunció'l so retiru por cuenta de la so condición artrítica.
Nuna carrera de 12 temporaes, Koufax terminó con un récor de 165–87, una efectividá de 2,76, 2396 ponches, 137 partíos completos y 40 blanquiaes. Mientres la so carrera, el permediu de bateo de los sos oponentes foi de .203, con un porcentaxe embase de .271 y .315 de slugging. El so récor en Serie Mundial ye igual d'impresionante: 4-3 en ganaos y perdíos pero con efectividá de 0,95 en cuatro Series Mundiales. Ta na curtia llista de llanzadores que se retiraron con mayor cantidá de ponches rexistraos que d'entraes llanzaes. Koufax participó en siete Partíu de les Estrelles de les Grandes Lligues de Béisbol Partíos de les Estrelles (dos veces en 1961 cuando se xugaron dos partíos y unu en cada añu de 1962 a 1966, cuando se volvió a tener solo un Partíu de les Estrelles per añu en 1963). Koufax foi'l primera llanzador en ganar más d'un Premiu Cy Young, al igual que foi'l primeru que ganó'l Premiu Cy Young por decisión unánime; ello ye que los sos trés Cy Youngs ganar por decisión unánime. Entá más impresionantes ye'l fechu de que mientres la carrera de Koufax solo dábase un Premiu Cy Young por temporada y non unu per cada Lliga como se fai anguaño. En 1967, l'añu en que Koufax retiróse, el Premiu Cy Young empezó a ser dau a un pitcher de la Lliga Americana y otru de la Lliga Nacional.
Mecánica
Ente que munchos llanzadores zurdos tiren con un movimientu de trés cuartos de brazu, Koufax con un movimientu dende enriba bien pronunciáu. Esto posiblemente amontaba'l so velocidá, pero amenorgaba'l movimientu llateral nos sos llanzamientos, especialmente'l movimientu que llogra que la pelota alloñar de los bateadores maniegos. Muncha de la so velocidá venía de les sos fuertes piernes y llombu, combináu cola preparación del llanzamientu con una patada alta y espurriéndose bastante escontra'l platu. A lo llargo de la so carrera, Koufax sirvióse principalmente de dos llanzamientos: el so recta de cuatro costures, que tenía un movimientu ascendente por falta de rotación y movíase tarde dempués de ser llanzáu; el so curva, rotada col deu mediu, y soltada escontra baxo por cuenta de la aición del so brazu. Dacuando llanzaba un cambéu de velocidá y llanzamientu tenedor.
De primeres de la so carrera, Koufax trabayó colos entrenadores pa esaniciar el so enclín a "revelar" los llanzamientos (revelar qué tipu de llanzamientu va utilizar por cuenta de una variación na preparación). Más tarde na so carrera, y especialmente mientres siguíen los problemes del so brazu, esta variación -usualmente na posición que teníen les sos manes al llevales escontra riba mientres la preparación– volvióse más pronunciada. Los bonos bateadores podíen predicir qué llanzamientu venía; pero cutilo yera otra historia. Willie Mays dixo dempués del retiru de Koufax, "Sandy me poncharía dos o tres veces nun xuegu y yo sabía cada llanzamientu qu'él diba utilizar: rápido, cambéu de velocidá... Yo saber. Él dexaba que lo viera y aun así non podía dalu".
Koufax tamién llogró llanzar rectes a la velocidá de 102 milles/hora (163,2 km/h), llevando a Ernie Banks, miembru del Salón de la Fama, a resaltar: "Nun puedes cutir lo que nun puedes ver".
Vida dempués del retiru
Anguaño, Sandy Koufax vive Bucks County, Pennsylvania.
En 1967, robló un contratu de diez años con NBC por 1 millón de dólares pa ser el presentador en Xuegu de la Selmana de les Grandes Lligues de Béisbol. Nunca se sintió cómodu frente a la cámara y arrenunció dempués de cinco años, xustu enantes del empiezu de la temporada de 1973.
Koufax tuvo casáu con Anne Widmark, fía del actor Richard Widmark, hasta que se divorciaron en 1982. volvieron casase y a divorciar nos 90.
Nel so primer añu de elegibilidad en 1972, Koufax foi incluyíu nel Salón de la Fama del Béisbol, unes selmanes primero que cumpliera 36 años. El so eleición convertir nel miembru más nuevu del Salón de la Fama, cinco meses más nueva que Lou Gehrig cuando él foi incluyíu en 1939. El 4 de xunu d'esi mesmu añu, el 32, númberu del uniforme de Koufax foi retiráu polos Dodgers xunto colos de les estrelles de los Dodgers Roy Campanella (39) y Jackie Robinson (42).
Los Dodgers contrataron a Koufax por que fuera entrenador de pitcheo nes lligues menores en 1979. Arrenunció en 1990, lo que foi debíu según munchos a la so mala rellación col manager Tommy Lasorda. En 2003, Koufax terminó la so llarga rellación colos Dodgers cuando'l New York Post (que, al igual que los Dodgers, yera parte del imperiu empresarial de Rupert Murdoch) publicó una historia con rumores sobre'l so orientación sexual ya implicando que Koufax ye bien pocu gai. Koufax tornó a la organización de los Dodgers en 2004 cuando l'equipu foi vendíu a Frank McCourt.
En 1999, la revista The Sporting News punxo a Koufax nel númberu 26 de la so llista de los "100 Meyores Xugadores de Béisbol." Esi mesmu añu, tuvo ente los 30 xugadores escoyíos pal Equipu del Sieglu de les Grandes Lligues de Béisbol. Anque escasamente apaez en públicu, foi al Turner Field n'Atlanta pa la ceremonia d'introducción enantes del segundu xuegu de la Serie Mundial de 1999. Nun asistiera a la ceremonia de los 100 nomaos al Equipu del Sieglu mientres el Partíu de les Estrelles d'esi añu en Fenway Park en Boston.
Púrpura
Púrpura ye'l color o coloraciones que s'atopen ente'l colloráu y l'azul, o más específicamente ye un color magenta escuru que s'atopa ente'l violeta y el carmesí. El términu provién de los cascoxues marinos tamién llamaos púrpures (Stramonita haemastoma, Nucella lapillus), y asina se denominaba tamién al color producíu pola oxidación de la tinta d'estos cascoxos, (tinta bien apreciada dende antiguu) y a les teles tiñíes con ella.
Revolución húngara de 1848
Antecendentes a la revolución
Tres la batalla de Mohács en 1526, la corona húngara pasó a manes del monarca Fernandu I d'Habsburgu y a partir d'esi momentu asocedieron una serie de monarques de felicidá Casa que gobernaron alloñaos de los intereses de la nobleza húngara y la población húngara polo xeneral. Delles guerres d'independencia conducíes por Príncipes húngaros de Transilvania, como Esteban Bocskai y Gabriel Bethlen, intentaron algamar la separación de la figura del monarca Habsburgu, pero toos estes resultaron fallíes.
L'impulsu recibíu pol creciente nacionalismu húngaro nel sieglu XIX foi calando pasu ente pasu na sociedá húngara, hasta que finalmente se dieron les circunstancies pa la rebelión contra los Habsburgu influyida pola guerra d'independencia hispanoamericana. El Parllamentu d'Hungría foi reconvocáu en 1825 pa ocupase de les finances. Un partíu lliberal surdió nel Parllamentu, y concentrábase n'aprovir al campesinado simbólicamente, yá que yera incapaz d'axuntar los requisitos mínimos pa los trabayadores. Luis Kossuth remontóse como líder de les clases baxes.
Melbourne
Fundada por ciudadanos llibres de la colonia de la Corona británica de Tierra de Van Diemen el 30 d'agostu de 1835, no que daquella yera la colonia de Nueva Gales del Sur, convirtióse nún asentamientu de la Corona en 1837. Fue nomada "Melbourne" pol gobernador Richard Bourke, n'honor del primer ministru británicu del tiempu, William Lamb, segundu vizconde de Melbourne. La reina Victoria dio-y oficialmente'l títulu de ciudá en 1847, y poco dempués, en 1851, convirtióse na capital de la recién fundada colonia de Victoria. Demientres la fiebre del oru de Victoria de la década de 1850 convirtióse nuna de les mayores y más prósperes ciudaes del mundu. Tres de la formación de la federación australiana en 1901 la ciudá convirtióse na so sé provisional del gobiernu hasta 1927. Foi, tamién, sé de los Xuegos Olímpicos de 1956 y de los Xuegos de la Commonwealth en 2006.
Danilson Córdoba
Danilson Córdoba ye un futbolista de Colombia.
Melbourne
Melbourne foi, según la Economist Intelligence Unit, la meyor ciudá pa vivir nel mundu, por séptimu añu consecutivu, en 2017. Ye un centru financieru perimportante de la rexón Asia-Pacíficu, y aveza a considerársela la capital cultural d'Australia : nella nacieron l'impresionismu australianu, les regles del fútbol australianu, la industria cinematográfica y televisiva australiana y la danza contemporánea australiana.
El principal aeropuertu de la metrópolis y l'estáu ye l'aeropuertu de Melbourne (o aeropuertu de Tullamarine), el segundu con más movimientu de pasaxeros d'Australia. El so puertu, pela so banda, ye'l de mayor tráficu, neto a granel qu'en contenedores, del país, y ente la so amplia rede de tresporte cuenta cola mayor rede de tranvía urbanu del mundu.
Revolución húngara de 1848
Entamu de la Revolución
thumb|left|180px|Conde [[Luis Batthyány, primer ministru húngaru.]] thumb|Rindición de [[Sándor Petőfi recitando'l Nemzeti dal a un ensame'l 15 de marzu de 1848 (por Mihály Zichy).]]
Consciente de que siguíen el camín a una posible guerra civil, en xunetu de 1848 los ministros del gobiernu húngaru pretendieron llograr el sofitu de los Habsburgu contra Josip Jelačić, un conservador de Croacia-Eslavonia, al unviar tropes al norte d'Italia. Pa finales d'agostu, el gobiernu imperial en Viena ordenó oficialmente al gobiernu húngaru en Pest que terminara colos planes pa un exércitu húngaru. Jelačić comandó militares contra'l gobiernu húngaru.
Con guerres qu'amenaciaben dende tres fronteres (contra los croates, nel Banato húngaru y en Transilvania), los radicales de Pest vieron una oportunidá. Sicasí, el Parllamentu fixo concesiones a los radicales en setiembre pa prevenir que los acontecimientos remataren en confrontaciones violentes. Con entueyos por una posible revolución en Viena, Austria aceptó l'autonomía húngara. Sicasí, depués de que la revolución austriaca fuera encalorada y de que Francisco José I asocediera nel tronu al so tíu Fernandu I como emperador, refugó nuevamente aceptar la independencia d'Hungría. La última confrontación ente Viena y Pest asocedió cuando'l Conde de Lamberg asumió como xeneral de tolos exércitos n'Hungría (incluyendo'l de Jelačić). En respuesta al ataque que sufrió Lamberg al llegar a Hungría pocos díes dempués, la corte imperial ordenó que s'eslleiera'l gobiernu y el parllamentu húngaru. La guerra pola independencia empezó.
Guerra pola independencia
thumb|240px|right|La "Batalla de Tápióbicske" ([[4 d'abril de 1849), por Than Mór.]]
Mientres la guerra civil subsecuente, los maxares xunto colos revolucionarios estranxeros tuvieron que lluchar contra l'exércitu austriacu, pero tamién contra los serbios, croates, eslovacos y alemanes qu'habitaben territorios del Reinu d'Hungría, quien teníen les sos propies ideoloxíes nacional y taben en contra d'aceptar un dominiu de los maxares.
Primeramente, les fuercies húngares (Honvédség) consiguieron delles victories contra l'exércitu austriacu (na batalla de Pákozd en setiembre de 1848 y na batalla de Isaszeg n'abril de 1849), colo cual Hungría declaró la so total independencia d'Austria en 1849. Debíu al trunfu de la resistencia escontra la revolución, Francisco José I tuvo que pidir ayuda al zar de Rusia, Nicolás I, y l'exércitu rusu invadió Hungría dando llugar a antagonismos ente les partes húngares y ruses.
La guerra llevó a la Crisis d'Ochobre en Viena, cuando grupos insurxentes atacaron la comandancia d'una guarnición nel so camín a Hungría pa sofitar les fuercies de Jelačić. Dempués de que Viena fuera recuperada poles fuercies imperiales, el Xeneral Windisch-Graetz y 70.000 soldaos fueron unviaos a Hungría p'acabar cola última amenaza pal Imperiu austriacu. Pa fines d'avientu, el gobiernu húngaru sacupó Pest.
Julius Jacob von Haynau, el xefe del exércitu austriacu qu'asocedió nel gobiernu d'Hungría per pocos meses, ordenó la execución de los caudiellos húngaros del exércitu n'Arad y del primer ministru Batthyány en Pest. D'esta forma, asocedió l'eventu conocíu como la execución de los 13 Mártires de Arad el 6 d'ochobre de 1849.
Represión de la revolución
thumb|240px|right|Captura de la ponte de Tapiobicske ([[4 d'abril de 1849), por Than Mór.]]
Púrpura
En colorimetría foi definíu como'l color complementariu de los que se perciben de resultes de la fotorrecepción d'una lluz que la so llonxitú d'onda dominante mide ente 555 y 565 nm. Trátase d'un color estándar, ye dicir que s'atopa normalizáu en catálogos de colores ya inventarios cromáticos. La denominación de color púrpura» inclúi al conxuntu de les coloraciones similares al color estándar, purpúreas. A la derecha apúrrese una muestra del púrpura estándar.
Revolución húngara de 1848
Represión de la revolución
Depués de los años de guerra de 1848-49, el reinu permaneció pasivu. El archiduque Alberto d'Habsburgu asumió'l poder como gobernador del Reinu d'Hungría, y esta vegada Hungría foi germanizada.
Púrpura
Popularmente, úsense como sinónimos nomes como moráu, violeta, lila, malva, magenta o cárdenu. Sicasí, estes denominaciones tienen distinta etimoloxía, y anque tamién son coloraciones asitiaes ente'l colloráu y l'azul, desenvolvieron polo xeneral el so propiu significáu específicu.
Etimoloxía
La pallabra púrpura deriva del llatín purpŭra, 'moluscu que produz un tinte violáceo, tinte llográu del moluscu, tela o vistíu tiñíu con esi tinte', que procede del griegu xónicu πορφύρη (πορφύρα, porphýrā, en koiné), colos mesmos significaos. El términu griegu, de la mesma, aniciar nuna pallabra semita que designaba al cascoxu marín col que s'ellaboraba'l tinte púrpura.
Revolución húngara de 1848
Represión de la revolución
Lajos Kossuth se exilió n'Estaos Xuníos (onde un condáu n'Iowa recibió'l so nome), n'Istambul, Turquía y en Turín, Italia. Confrontó a les minoríes n'Hungría y popularizó la idea d'una confederación multiétnica de repúbliques nel Danubiu, polo que s'anició gran descontentu nes minoríes étniques. Munchos de los siguidores de Kossuth escontra'l so exiliu, incluyendo los fíos d'una de les sos hermanes, según quien sofitaben les revoluciones de 1848, permanecieron n'EE. XX. y llucharon na Unión na Guerra de Secesión.
Púrpura
Etimoloxía
Créese que los nomes de les antigües rexones de Canaán y Fenicia pueden ser términos cognados pa designar al color púrpura. Canaán podría derivar del vocablu acadiu kinahhu ('púrpura coloráu'), ente que Fenicia procedería del griegu φοινός (foinós, 'colloráu escuru') o φοῖνιξ (foinix, 'púrpura, escarlata').
Diferencies ente púrpura y colores similares
Debaxo danse amueses de coloriar estándar púrpures y purpúreos qu'apaecen nun círculu cromáticu de venticuatro colores, col fin de facilitar la so comparanza ente sigo. La terminoloxía emplegada nel presente artículu correspuende a estos colores.
Nótese que l'azul púrpura equival al violeta, y el colloráu púrpura al magenta.
<div class="color_swatch" style="background: #f9f9f9; border: solid 1px #aaa; float: left; margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: 10em;"> <div style="background: #382983; border-bottom: solid 1px #aaa; color: #000000; height: 7em;" title="#382983"> Azul purpúreo 405 a 460 nm
<div class="color_swatch" style="background: #f9f9f9; border: solid 1px #aaa; float: left; margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: 10em;"> <div style="background: #4C2882; border-bottom: solid 1px #aaa; color: #000000; height: 7em;" title="#4C2882"> Azul púrpura 395 a 405 nm
<div class="color_swatch" style="background: #f9f9f9; border: solid 1px #aaa; float: left; margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: 10em;"> <div style="background: #612682; border-bottom: solid 1px #aaa; color: #000000; height: 7em;" title="#612682"> Púrpura azuláu 380 a 395 nm
<div class="color_swatch" style="background: #f9f9f9; border: solid 1px #000; float: left; margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: 10em;"> <div style="background: #7D2181; border-bottom: solid 1px #aaa; color: #000000; height: 7em;" title="#7D2181"> Púrpura (non espectral)
<div class="color_swatch" style="background: #f9f9f9; border: solid 1px #aaa; float: left; margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: 10em;"> <div style="background: #A11480; border-bottom: solid 1px #aaa; color: #000000; height: 7em;" title="#A11480"> Púrpura acoloratáu (non espectral)
<div class="color_swatch" style="background: #f9f9f9; border: solid 1px #aaa; float: left; margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: 10em;"> <div style="background: #E40078; border-bottom: solid 1px #aaa; color: #000000; height: 7em;" title="#E40078"> Colloráu púrpura (non espectral)
<div class="color_swatch" style="background: #f9f9f9; border: solid 1px #aaa; float: left; margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: 10em;"> <div style="background: #E30049; border-bottom: solid 1px #aaa; color: #000000; height: 7em;" title="#E30049"> Colloráu purpúreo (non espectral)
Ente púrpura y moráu
Al ser un púrpura azuláu, el moráu ye téunicamente púrpura. La diferencia ente púrpura y moráu ye semántica, una y bones l'axetivación de color moráu» aniciar na descripción de la pigmentación de les mores, frutos del árbol llamáu moral (Morus nigra).
Los tintes y testiles «púrpures»
Originariamente, la pallabra púrpura» aludía a la coloración de ciertos tintes pa tiñir teles, al color qu'aquellos producíen y a les teles tiñíes colos mesmos. Estos tintes ellaborar coles secreciones de delles especies de cascoxos marinos, y en tiempos antiguos producir en distintes rexones del globu, anque'l llinguaxe y los usos occidentales fueron influyíos en particular pola antigua industria del tiñíu con púrpura de la rexón del Mediterraneu.
Como los tintes yeren difíciles de llograr, les teles tiñíes de púrpura yeren desaxeradamente costoses y el so usu taba acutáu a quien podíen pagales. Eventualmente les prendes púrpures adquirieron un valor simbólicu, denotando nobleza: en tiempos de la Roma imperial, por casu, solo l'emperador tenía dexáu llevales.
thumb|170px|«Páxina púrpura» del [[Evanxeliu de Strahov (sieglu X): pergamín tiñíu con tinte de cascoxu buccino (Buccinum undatum), que da un color coloráu púrpura.]]
Vitruvio, nel sieglu I a. C., rellata que la coloración del tinte púrpura variaba ente azulada y acoloratada, y atribúi esa variación al llugar de coleuta de los moluscos con que lo ellaboraba; sicasí, güei considérase que la variación podía debese al usu de distintes especies de cascoxos (caúna de les cualos produz un color daqué distintu), al amiestu de los tintes col propósitu de llograr variantes de color o a otres particularidaes del procedimientu de tiñíu.
Acordies con Philip Ball, mientres tola Antigüedá y la Edá Media'l términu llatín purpure podía denotar tantu'l color púrpura como un colloráu escuru.
La púrpura como color «ricu» o tela suntuoso
Michel Pastoureau, nel so llibru Une histoire symbolique du Moyen Âge occidental, alvierte a los historiadores alrodiu de les traducciones de los términos de color en testos antiguos:
Per otra parte, según l'historiador d'arte anglosaxón antiguu Charles Reginald Dodwell, el términu llatín púrpura faía referencia a una variedá de tela de seda gruesa, llamativa y cara, de más d'un color. Dodwell consideraba qu'esti texíu pudo ser similar al tafetán, colos filos de la urdimbre d'un color y los filos de la trama d'otru, de manera que col movimientu, al incidir la lluz sobre les sos plegues, camudaba de color. Esti tipu de tela, a pesar del so nome, podía ser de cualesquier color: les fontes históriques testuales estudiaes por Dodwell mentaben teles de púrpura que yeren de color predominante colloráu, blancu, negru y verde.
Púrpura nel modelu de coloración tradicional
thumb|250px|Nos modelos tradicionales n'español, el color secundariu entemediu ente azul y colloráu denominar púrpura, violeta o moráu. Desque foi afayáu'l modelo tricromático de coloración nel sieglu XVII, el púrpura foi consideráu'l color secundariu que puede producise entemeciendo los primarios colloráu y azul. Tal ye'l casu del sistema de coloración de D'Aguilon, qu'en 1613 escribió en llatín el términu "purpureus". Un tratáu de pintura en francés de 1708 ye más específicu, asitiando al púrpura (pourpre) ente'l violeta y el colloráu carmesí. Nel sistema de color n'inglés de Moses Harris (1776), figura'l círculu cromáticu col púrpura (purple) ente l'azul púrpura y el colloráu púrpura; y na teoría del color n'alemán de Wilhelm von Bezold (1874), figura'l púrpura (purpur) ente'l colloráu y el violeta.
N'otros modelos tradicionales, el violeta figura como color secundariu en llugar del púrpura. Por esta razón considérase por casu que'l colloráu violeta ye equivalente del colloráu púrpura, y el términu purpúreo resulta sinónimu de violáceo o violáu.
Aeropuertu Rexonal de Montgomery
LAeropuertu Rexonal de Montgomery, tamién conocíu como'l Campu Dannelly, ye n'aeropuertu civil y militar alcontráu a 6 milles (9,7 km) al suroeste del distritu financieru de Montgomery, Condáu de Montgomery, Alabama. Ye mayormente utilizáu pa operaciones militares y d'aviación comercial, pero ye tamién sirvíu por 3 aereollinies comerciales.
Púrpura
Particularidaes llingüístiques
La definición del color púrpura puede variar según l'idioma. Non solo'l traductores de testos antiguos tienen d'exercer prudencia, sinón tamién aquellos qu'interpreten y traducen llingües vives.
Color espectral y extra-espectral
Consideróse al púrpura como un color non espectral. Sicasí, si ve'l so composición cromática RGB, va notase que'l valor del azul suel ser equivalente al del colloráu, o puede ser tamién un pocu superior o inferior d'alcuerdu a la coloración analizada. Cuando'l colloráu ye mayor, como nel púrpura acoloratáu, va ser un color non espectral; pero sí l'azul ye mayor, como nel púrpura azuláu, entós sí ye espectral, porque s'atopa na gama más alloñada de la lluz violeta. Finalmente si azul y colloráu tienen valores bien próximos, como nel púrpura estándar o'l magenta, algama un llonxitú d'onda nel mesmu estremu del espectru visible con 380 nm, práuticamente imperceptible a la vista y en consecuencia considérase-y non espectral.
Púrpura espectral
Forma la parte esterna de la gama del violeta espectral. Equí dellos exemplos:
Estos exemplos tomen aproximao un llonxitú d'onda ente 388 y 397nm, polo que formen parte de la rexón estrema del espectru visible.
Púrpura non espectral
thumb|200px|Diagrama averáu del modelu de color CIE 1931: puede reparase la recta de los púrpures nel estremu inferior.
Los colores lluz púrpura y coloráu púrpura nun pueden ser xeneraos por una sola llonxitú d'onda llumínica, polo cual nun esiste nel espectru de lluz visible: son colores extra–espectrales. Pa producise ye necesariu un amiestu de llonxitúes d'onda de los colores coloráu y azul, o del colloráu y del violeta.
Anque'l púrpura nun s'atopa nel espectru de lluz visible nin nel arcu iris, sí apaez na mayoría de los círculos cromáticos y nos espacio de color especialmente escurríos pa representar tolos colores posibles. Na diagrama cromáticu del espaciu de color CIE 1931, por casu, los púrpures alcuéntrense sobre una llinia recta que coneuta a los colores coloráu y azul, y que cubre les cromaticidades que van dende'l coloráu purpúreo al púrpura azuláu. Esta llinia ye conocida como «recta de los púrpures».
thumb|center|300px|Nel espectru de lluz visible nun ta'l color púrpura puramente dichu.
Historia
thumb|250px|Llanes y retazos de seda tiñíos con tinte de [[Hexaplex trunculus.]]
La historia del color púrpura —siquier n'Occidente— ta marcada pol descubrimientu del tinte homónimu, que les sos sustances precursores atópase na glándula hipobranquial de delles especies de cascoxos marinos. Esti tinte yá se conocía en dómines prerromanes; na rexón del Mediterraneu hai rastros de la so producción siquier dende alredor del sieglu XVIII a. C. na islla de Creta, ente que n'Asia Menor conócese dende'l sieglu XV a. C.
Ye necesariu destacar qu'esta industria foi global, yá que históricamente delles cultures en distintos llugares del mundu producieron tinte púrpura a partir de cascoxos de mar.
Púrpura antiguu del Mediterraneu
Nel llibru de Ezequiel (27:7) mentar a «Elisa» (seique Xipre, islles del Mar Exéu o les Canaries) como fonte de těkēlet y 'argāmān, términos bíblicos pal púrpura azuláu y el púrpura acoloratáu, respeutivamente.
Púrpura de Tiro
thumb|left|240px|Exemplares de conchil nun mercáu de pexe de [[L'Ametlla de Mar, en Cataluña. Esta especie suel prindase con fines gastronómicos.]]
Na Antigüedá el tinte púrpura tuvo acomuñáu especialmente a los fenicios, que se dedicaben al comerciu de teles tiñíes con aquel. El meyor púrpura, y el más puru, yera'l que s'estrayía de los cascoxos colectados nes mariñes del Mediterraneu, incluyendo al puertu feniciu de Tiro, d'onde'l tinte llogró'l so nome.
Nestos moluscos, el fluyíu precursor del tinte atopar nuna glándula cercana a la so cabeza, y ye primeramente blancuciu. Esta sustancia estrayíase rompiendo o prensando los cascoxos, y por efeutu del aire y de la lluz camudaba de color, pasando a ser mariellu pálida, depués verde, depués azul y finalmente púrpura; el color final del tinte yera inalterable ante la lluz. Cada moluscu nun daba más qu'una gota de tinte, polo que'l llogru de trenta gramos d'esta sustancia demandaba la muerte d'unos 250 000 cascoxos, xustificando'l elevadísimo preciu de los paños tiñíos de púrpura. En 1908, el químicu austriacu Paul Friedländer, col fin de llograr daqué de tinte púrpura, mercó a los vendedores de mariscos de Trieste 12 000 exemplares de cascoxos de la púrpura y llogró d'ellos solamente 1,4 gramos de tinte, cantidá abonda pa tiñir un pañuelu.
Pliniu'l Vieyu, na so obra Naturalis historia (sieglu I), rellata que pa la ellaboración de púrpura de Tiro teníen d'emplegase dos especies de cascoxos, ya indica cuál yera'l matiz más apreciáu:
So estes llinies danse, a la izquierda, una muestra del color específicu del púrpura de Tiro y, a la derecha, una muestra inespecífica más clara, que dexa ver el so matiz.
thumb|200px|L'emperador bizantín [[Justiniano I vistiendo una capa tiñida de púrpura de Tiro, nun mosaicu de la ilesia de San Vital, en Rávena.]]
Nos mosaicos de la ilesia bizantina de San Vital de Rávena, que daten del sieglu VI, puede apreciase una rellación xerárquica similar ente l'usu de vestidures de púrpura y el rangu de les figures retrataes: Xesús, l'emperador Justiniano y la emperatriz Teodora apaecen vistíos dafechu de púrpura, ente que los personaxes menores llucen superficies bastante más pequeñes d'esti color nos sos ropajes.
La téunica d'ellaboración del tinte púrpura perder pa Occidente tres la toma de Constantinopla polos turcos en 1453, y permaneció desconocida hasta mediaos del sieglu XIX.
Usu pictóricu
Anque'l púrpura de Tiro usóse principalmente pal tiñíu de teles, Vitruvio encamentaba qu'en casu d'usar el púrpura de Tiro —al que llamaba ostrum— pa pintar, entemeciérase-y con miel, con cuenta d'evitar que s'ensugara demasiáu puestu. Per otra parte, Plinio describió un procedimientu pa preparar una laca púrpura d'usu pictóricu, que consistía en papar paños tiñíos de púrpura nuna solución d'agua con tiza.
Anguaño'l púrpura de Tiro comercialízase como pigmentu pa usu artísticu, anque'l so preciu sigue siendo eleváu. A mediaos de 2012, la firma Kremer Pigmente ufiertaba 25 mg de púrpura de Tiro auténticu a alredor de 130 dólares d'Estaos Xuníos o 70 euros.
Tintes
Antes de la proliferación de los colorantes sintéticos a mediaos del sieglu XIX, n'Europa conocieron delles fórmules pa llograr tintes purpúreos. Los colores moraos o violáceos podíen llograse combinando un tinte azul con unu colloráu (por casu, glasto pal azul y rubia pal colloráu), o con colorantes naturales derivaos de plantes, fungos y liquen. El llamáu papiru d'Estocolmu, testu griegu que se remonta al sieglu III, contién la receta más antigua que se conoz pa ellaborar tinte púrpura d'imitación. Amás, ye posible que'l tinte de cascoxos marinos utilizárase fora de la rexón mediterránea, tantu pa tiñir teles como pa pintar manuscritos allumaos; la especie emplegada sería Nucella lapillus.
Orchilla y otros tintes de liquen
Los fenicios non solu comerciaron con tintes purpúreos derivaos de moluscos, sinón que los llograron tamién de liquen, como los llamaos orcela o orchilla, denominación que toma a delles especies del xéneru Roccella. Nes islles Púrpures, frente a Esauira (Marruecos), topáronse restos d'una factoría que perteneció al rei Juba II y qu'alredor del sieglu I a. C. producía púrpura de moluscos, orchilla y orceína. Foi Plinio quien llamó «Purpurarias» a estes islles en razón de la so producción; tamién se conocieron pola so denominación portuguesa, Mogador.
Tradicionalmente, el primer pasu pa producir tinte d'estos liquen consiste en collechar los sos baltos direutamente de les roques onde crecen y preparar una pasta tintórea, la orchilla o «orchilla de Mogador». L'historiador, botánicu y poeta canariu José de Viera y Clavijo (1731–1813) da una descripción pormenorizada del procedimientu utilizáu en Canaries, empezando colos liquen yá collechaos:
La esplotación de los liquen de les islles Canaries y el comerciu de los tintes que producíen constituyó una provechosa actividá, que tuvo al cargu d'España y duró unos 450 años, dende mediaos del sieglu XV hasta principios del sieglu XX, anque yá tornara mientres el sieglu XIX por cuenta de la recueya abusiva de la orchilla y a la competencia de los colorantes sintéticos industriales.
Ferviendo la orchilla de Mogador n'agua podía aisllase d'ella un colorante, la orceína, que'l so principiu químicu ye la orcina o orcinol, un difenol que s'atopa nos liquen y que por sigo solo usóse tradicionalmente pa colorear papeles pintaos. La presentación tradicional de la orceína yera en forma de polvu, y colla llograben colores coloráu púrpures, coloráu purpúreos y púrpura acolorataos.
La orceína usar dende l'antigüedá cretense, fenicia, griega y romana, y los tintoreros tradicional emplegar pa tiñir llana y seda. Mientres el sieglu XIII, la familia de tintoreros Oricelli preparaba y vendía en Florencia un tinte coloráu purpúreo deriváu de la orceína, el oricello. Amás, cola orceína del liquenes de Canaries» (Roccella phycopsis [= Roccella tinctoria]) ellaboróse un tinte azul purpúreo bien escuru denomináu orcela o orcella.
Debaxo amuésense les coloraciones específiques de la orceína y de la orcela.
En 1766, el Dr. Cuthbert Gordon patentó n'Escocia un procedimientu similar al usáu tradicionalmente nel llogru de la orchilla, pa estrayer tinte del liquenes septentrional Ochrolechia tartarea. El material resultante, llamáu n'inglés cudbear, almacenar en forma de pequeños bollos y podía usase pa tiñir testiles o como pigmentu. Los colores proporcionaos por esta sustancia diben del colloráu al rosa, pasando pol magenta, hasta'l púrpura.
De delles especies de liquen estrayer tamién la sustancia denomada tornasol, que vira a acoloratada o a violácea en contautu con compuestos ácidos o alcalinos, y que consecuentemente usóse como indicador de pH.
thumb|left|250px|La planta [[Euphorbiaceae|euforbiácea Chrozophora tinctoria, d'onde s'estrayía un colorante púrpura.]]
Colores pa pintura artística
Con al respective de los colores y pigmentos pa pintura artística y otros usos decorativos, Philip Ball, nel so llibru La invención del color, menta l'usu del tinte coloráu purpúreo de buccino de les mariñes de Francia o d'Inglaterra pa tiñir pergaminos, y amiesta que la mayoría de los pigmentos púrpures o violáceos usaos na Edá Media pa pintura sobre panel faíense entemeciendo un azul —como'l de l'azurita, por casu— con una laca colorada.
Na Italia del sieglu XIV yera bien apreciáu un colorante llamáu folium, ellaboráu con estractos de la planta llamada d'antiguo morella, maurelle o torna ad solem, güei identificada cola especie Chrozophora tinctoria. Esti colorante, al igual qu'otros d'orixe vexetal, vira de color según l'acidez del mediu, polo que podía preparar por que fuera coloráu, púrpura o azul; al ser tresparente, yera particularmente fayadizu pa colorear manuscritos.
Tamién se recurrió con fines pictóricos al tinte purpúreo estrayíu del liquenes Roccella phycopsis.
Púrpura d'América
Nel continente americanu utilizóse tinte púrpura de moluscos dende dómines precolombines. En 1990 detectáronse rastros de tinte del «cascoxu púrpura» (Plicopurpura pansa) en testiles de la cultura Paracas (900 a. C. al 200 a. C.), y de la cultura Naza (200 a. C. al 600 d. C.), que se desenvolvieron no que güei ye Perú.
Tocantes a los testimonios históricos, diversos cronistes (Antoine de Jussieu, Thomas Gage, Antonio de Ulloa) menten qu'alredor de 1700, tantu na mariña de Guayaquil (Ecuador) como de Guatemala, y nes cercaníes de Panamá, ellaborar de manera regular un tinte púrpura llográu d'una especie de cascoxu marín con mires al tiñíu de teles d'algodón; escontra 1850 se documentó esta práutica tamién na mariña occidental de Nicaragua. Gonzalo Fernández de Oviedo yá asitiara, escontra 1515, un costume similar per parte de los nativos de la península de Nicoya, en Costa Rica. Ulloa refería que la secreción del cascoxu, al ser estrayida, pasaba d'un color llechientu al verde, y d'este a un púrpura inalterable.
Anguaño esta tradición caltener en contaos llugares, como por casu nel estáu mexicanu d'Oaxaca, onde los tintoreros mixtecos sirvir de la secreción de Plicopurpura pansa pa tiñir filaos d'algodón. Ente que n'otres partes del mundu'l tinte estrayíase a cuenta de la vida de los cascoxos, nesti casu los artesanos estrayer la sustancia precursor del tinte ensin estropialos; amás escueyen los cascoxos a «catar» por talla, eviten fadialos mientres la so dómina de reproducción y rotan los bancos d'esplotación, téunica que paez coincidir cola referida por Fernández de Oviedo pa Costa Rica.
A pesar del aprovechamientu sustentable de los cascoxos, tantu esta tradición mixteca como los cascoxos púrpura de la rexón atópense amenaciaos de desapaición por diversu factores socioambientales.
Púrpures d'Estremu Oriente
Alredor del sieglu VII, los valores morales tradicionales d'Estremu Oriente taben entamaos nun sistema xerárquicu, siendo'l más importante d'ellos la moralidá» o «virtú», que s'acomuñar con el color púrpura.
thumb|200px|L'actor Ebijūrō Ichikawa I representando al unviáu imperial Tanzaemon Motoyasu nuna adautación teatral del [[Heike Monogatari|Cantar de Heike, en 1824. (Ukiyo-e de Shibakuni Saikōtei).]]
Xapón
En Xapón, la denominación del color púrpura —紫, murasaki— ye tamién la de la planta boraginácea Lithospermum erythrorhizon, la fonte del tinte púrpura tradicional más apreciáu d'esa nación: el shikon (紫根), que s'ellaboraba colos sos raigaños y que tamién recibía la denominación murasaki. La disponibilidad d'esti tinte yera escasa por cuenta de que cada planta rindía una cantidá pequeña y a que'l so cultivu nun yera senciellu. Nel Xapón antiguu estrayíase coles mesmes un tinte púrpura del brasilere (Caesalpinia sappan), al que se llamaba «púrpura falsu» (偽紫, nise–murasaki) pa estremalo del tinte de Lithospermum, que gociaba de mayor prestíu.
Yá nel Nihonshoki, el llibru más antiguu de Xapón, que data del añu 720, mentar al color púrpura acomuñáu a la nobleza y l'elegancia. Les prendes púrpures yeren teníes en gran estima y denotaban riqueza y altu nivel social en quien les portaba.
El desenvolvimientu de distintos tintes a lo llargo del tiempu llevaron a que'l púrpura tradicional xaponés clasificar en dos variedaes: rusti–murasaki (púrpura claru) y fuka–murasaki (púrpura escuru). Esti postreru —tamién llamáu hon–murasaki (púrpura primariu o orixinal)— taba acutáu pa la corte imperial y los monxos; pa la xente común esti color y los sos matices asociaos yeren kin–jiki, «colores prohibíos». Seiki Nagasaki, autor de llibros sobre los colores tradicionales xaponeses, describe al fuka–murasaki «exemplar», o más apreciáu. Embaxo compárase col murasaki y con colores similares como'l purpúreo (púrpura agrisáu) y el moráu (púrpura escuru):
China
En China, el color púrpura (紫; pinyin: zi) foi primeramente pocu envaloráu. En tiempos de les dinastíes más antigües, los colores que s'acomuñar a los cinco elementos tradicionales (azul, colloráu, mariellu, blancu y negru) yeren consideraos sagraos y formaben parte del paxellu ceremonial de les clases dominantes, sirviendo como indicadores de rangu. Nesti contestu'l púrpura yera un color secundario y profano, productu del amiestu d'azul con colloráu.
Sicasí, a partir del periodu de les Primaveres y Serondes (722 a. C. a 481 a. C.) el púrpura empezó a ganar espaciu ente la nobleza china, siendo usáu primero polos oficiales de la corte, depués acutáu a los oficiales d'altu rangu y finalmente, a partir de 1391, prohibíu pa tolos súbditos y nobles, sacante la realeza. Mentanto, mientres la dinastía Tang (618–907) adoptárase'l taoísmu, sistema filosóficu y relixosu nel que'l púrpura simbolizaba nobleza. Nos escritos taoístes, los inmortales vistíen de púrpura.
El púrpura quedó, entós, fuertemente acomuñáu col emperador. Este, en cuanto Fíu del Cielu, yera'l representante terrenal del Emperador Celestial, que la so residencia creyer que taba nel puntu más altu del cielu, onde s'atopa Polaris, la estrella polar. Esta yera la Estrella Púrpura», tamién llamada «Gran Rexente Imperial de los Cielos» y «Tronu del Emperador». La rexón del firmamentu qu'arrodia a la estrella polar yera'l «Recintu Púrpura Sutil» o «Palaciu Púrpura», onde vivíen l'Emperador Celestial y la so corte, esta postrera representada poles estrelles circumpolares, que xiren alredor de l'aparentemente fixa Polaris. La morada del emperador terrestre, la Ciudá Prohibida, considerábase análoga al palaciu celestial que rexía l'orde de los cielos, lo qu'esplica qu'en chinu se -y llame «Ciudá Púrpura Prohibida» (紫禁城; pinyin: zǐ jìn chéng).
El púrpura Han»
N'idioma inglés, recibe'l nome de «púrpura Han» (Han purple) o «púrpura chinu» (Chinese purple) un pigmentu sintéticu compuestu de silicatu de cobre–bariu, que la so fórmula química ye BaCuSi2O6. Nes amueses antigües nun ye púrpura sinón violeta, pero les recreaciones modernes d'esti compuestu indiquen que según la cantidá de óxidu de cobre (I) que s'introduza na so preparación, el so color final puede variar ente l'azul y el púrpura acoloratáu.
Esti pigmentu topar n'antiguos oxetos pintaos y cerámiques vidraes de les dinastíes chines Zhou Oriental (800–221 a. C.), Qin (221–207 a. C.) y Dinastía Han Han (206 a. C.–220 d. C.), anque se cree que'l so usu podría remontase al añu 900 o 1000 a. C. aproximao. Ensin ser particularmente estable, el púrpura Han riquir sicasí de sofisticaos conocencies de química y mineraloxía pa la so preparación. L'exércitu de terracota atopáu na balta del emperador Qin Shi Huang ta parcialmente pintáu con esti pigmentu.
Anguaño, el compuestu BaCuSi2O6 emplegar na manufactura de materiales superconductores, siendo oxetu d'intensa investigación.
La década malva» y el cayente de los tintes púrpures naturales
thumb|170px|Amor d'abril, [[Pintura al oleu|oleu d'Arthur Hughes que data d'alredor de 1855, mientres la década malva».]]
Llamóse «década malva» al periodu que, na cultura occidental, va dende fines de la década de 1850 hasta principios de los años 1860, por cuenta de la gran popularidá y demanda qu'esperimentaron nesi tiempu los testiles de colores purpúreos.
Murexida y púrpura francés
Los últimos tintes púrpures non derivaos del alquitrán que tuvieron un usu masivu n'Occidente fueron la murexida y el púrpura francés.
El púrpura francés —llamáu mauve ('malva') polos franceses— yera un tinte natural deriváu de liquen que daba un color intensu, nun precisando mordentado sobre llana y seda; escontra fines de los años 1850 d'afayó la manera de mordentarlo por que pudiera tiñir algodón.
Púrpura de Perkin
thumb|180px|right|Químicu Charles Rees lluciendo un corbatín de púrpura de Perkin. Escontra 1845, les investigaciones realizaes sobre'l alquitrán de hulla empezaron a suxurir el so gran potencial pa producir derivaos con propiedad colorantes. El primeru d'estos n'usase en gran escala foi'l acedu pícrico, que tiñía de mariellu, anque yera pocu resistente a la lluz.
En 1856, el mozu William Henry Perkin, estudiante del químicu August Wilhelm Hofmann, afayó en forma accidental un colorante púrpura-malva mientres intentaba sintetizar quinina a partir de derivaos del alquitrán de hulla. Al ensayar la oxidación de l'anilina, llogró un precipitáu coritu que s'eslleió parcialmente en alcohol, dando un color púrpura que resultó ser un tinte estable y resistente a la lluz; Perkin decidió atopar la manera d'industrializalo. Una vegada salvaes les dificultaes iniciales, el tinte pudo producise a gran escala, siendo yá bien solicitáu para 1857 y moviendo en poco tiempu al muréxido y al púrpura francés. Anguaño conocemos a esti colorante como púrpura de Perkin, malveína, mauveína, malva o anilina morada, y nel so tiempu foi patentáu como púrpura de anilina (nomenclatura: 3-amino-2,9-dimetil-5-fenil-7-(p-tolilamino) acetato de fenazina).
El descubrimientu del púrpura de Perkin constituyó'l puntapié inicial d'una serie d'investigaciones rellacionaes colos colorantes derivaos del alquitrán, a los que llueu s'amestaríen otru colores. Una vegada establecida la producción d'estos tintes a nivel industrial, fueron universalmente adoptaos, y los antiguos tintes naturales cayeron gradualmente en desusu.
Historia
En adición a lo yá mentao:
Heráldica y vexiloloxía
En heráldica, el púrpura o violáu tien la peculiaridá de portase como color y como metal, lo que-y salva de la prohibición heráldica d'asitiar color sobre color y metal sobre metal. Ye un esmalte pocu utilizáu. El heraldista británicu Arthur Fox–Davies menta que les armes más antigües onde tuvo noticia de que s'usara'l púrpura databen del añu 1311.
Dellos heraldistas suxurieron que nun principiu el púrpura yera un color abuxao y amarronao, quiciabes entemez de los otros colores heráldicos: azur, gules, sable y sinople. Nel sieglu XIV pasó a tener un matiz violáceo, consolidando'l septetu de colores de la heráldica.
En vexiloloxía, el púrpura ye tamién un color infrecuente. La mayoría de les banderes que la empleguen son rexonales o municipales.
Nos exemplos so estes llinies: les armes del antiguu Reinu de Llión, con un lleón de púrpura, qu'entá pueden trate nel escudu d'España y otros; la bandera d'Axuntes, conceyu de Puertu Ricu, na que'l púrpura provién del mantu del santu patronu local, San Joaquín; la bandera de la Prefeutura de Tokiu, con fondu de «púrpura de Edo» (Edo–murasaki), color representativu de la rexón.
Deportiva
🇦🇺
🇮🇹
Medicina
Nel ámbitu médicu, la púrpura ye una afección que se define como la salida d'eritrocitos de la riega sanguínea y la so acumuladura na piel o nel texíu celular subcutáneu. Puede presentase en forma de petequias (pequeñes mancadures coloraes) o d'equimosis (árees de sangráu mayores d'un centímetru de diámetru), que nun sumen al aplica-yos presión. Clasificar en numberoses variedaes.
Púrpura na naturaleza
Como se vio, la secreción de ciertos moluscos precisa aferruñase en contautu col aire pa volvese púrpura. El componente principal d'esta sustancia ye típicamente'l 6,6'–dibromoíndigo, responsable del color.
Sicasí, na naturaleza son frecuentes ciertos colorantes que suelen ser de color púrpura n'estáu natural: les antocianinas, que s'atopen a esgaya nos frutos del arándanu y de la zarzamora, na piel de les berenxenes, nes fueyes de les coles lombardes, nos pétalos de les violetes y en ciertes variedaes d'uves, por citar unos pocos exemplos. Estos son los colorantes purpúreos que s'aprovecharon nel pasáu estrayyéndolos de liquen y de plantes. Como les antocianinas viren en candia o al azul dependiendo de l'acidez o de la alcalinidad del mediu, non toles plantes o fungos que les contienen exhiben coloraciones púrpures o violáceas; delles vegaes son coloraes o azules.
.
Amueses
Dellos exemplos adicionales de púrpura:
Purpúreo o púrpura en bioloxía
El purpúreo o na so forma llatina purpureus ye polo xeneral un color púrpura buxu y usóse na descripción d'especies biolóxiques, como por casu na planta Lablab purpureus (poroto d'Exiptu). Delles amueses del so usu:
Colores web
Los colores HTML establecíos por protocolos informáticos pal so usu en páxina web inclúin al púrpura que s'amuesa debaxo. Como se ve, asemeyar al púrpura estándar, y en programación invocar col nome purple (púrpura).
Otres coloraciones web similares: