cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zona d'habitabilidá
A, B y O
La formación planetaria en redol a la zona habitable d'una estrella de tipu A podría ser posible, a pesar de les sos fuertes emisiones y del so curtiu ciclu vital, pero los espertos postulen qu'hasta nes estrelles de tipu F-ceo la radiación ultravioleta sería escesiva y alteriaría o destruyiría molécules como'l ADN (imprescindible pa una bioquímica basada nel carbonu). Con independencia d'ello, la zona de habitabilidad d'una estrella tipu A espandiríase con rapidez y posiblemente cualquier planeta asitiáu nella trespasaría la llende interna primero que la vida pudiera evolucionar.
Zona de habitabilidad ultravioleta
Esta zona ta delimitada pola cantidá de radiación UV tolerable pal ADN. Planetes con órbites inferiores a la llende interna de la zona de habitabilidad ultravioleta taríen demasiáu espuestos y cualquier molécula presente sería destruyida o severamente alteriada, ente que los asitiaos más allá de la llende esterna escareceríen de los niveles mínimos riquíos por que pudieren desempeñar los sos procesos biogénicos.
Los espertos consideren que la cantidá máxima de radiación ultravioleta almitible pal ADN ye equivalente al doble de la recibida pola Tierra dende l'espaciu hai 3800 millones d'años, asina que la zona de habitabilidad ultravioleta del sistema solar taría asitiada anguaño ente les 0,71 y les 1,9 UA. Los estudios indiquen qu'esta rexón suel atopase muncho más próxima a la estrella que la zona habitable por permediu, especialmente en redol a cuerpos estelares pocu lluminosos, hasta'l puntu de que nun coinciden en casi un 60% de los casos. Nel otru estremu, les estrelles más masives que'l Sol, como les de tipu F, cunten con una rexón dientro de la llende interna de la zona habitable na que cualquier organismu sería quemáu pola radiación ultravioleta.
Zona de habitabilidad galáutica
180px|thumb|right|Zona galáutica habitable de la Vía Láctea Nel so llibru Rare Earth: Why Complex Life Is Uncommon in the Universe (2000), Peter Ward y Donald Y. Brownlee xustifiquen los factores que converten a la Tierra nun casu pocu común nel universu, frutu d'una concatenación de casualidaes desaxeradamente inusuales (hipótesis de la Tierra especial), siendo una d'elles l'allugamientu del sistema solar nuna rexón de la galaxa conocida como «zona galáutica habitable». La obra, que cuntó con una gran aprobación y siguimientu ente la comunidá científica naquellos años, sufrió importantes crítiques arriendes de nuevos estudios y observaciones que desmintieron gran parte de los sos puntos principales, tales como la necesidá d'un xigante gaseosu nel sistema pa prevenir los impautos astronómicos o la dependencia d'un satélite de considerables dimensiones que permedie la exa planetaria y caltenga una tectónica de plaques. Unu de los puntos que, lloñe de ser desmentíos, fueron confirmaos col pasu de los años, foi la esistencia d'una zona galáutica habitable.
La zona de habitabilidad galáutica forma un aniellu alredor del centru de la galaxa, dende los 4 kpc hasta los 10 kpc de distancia respeuto al centru de la Vía Láctea, qu'entiende la única rexón de la mesma na que pueden apaecer sistemes con planetes capaces d'allugar dalgún tipu de vida. Más allá de la so llende esterior, la metalicidá de les estrelles ye demasiáu baxa como pa dexar la formación de planetes telúricos como la Tierra, y más cerca del violentu centru galácticu la esposición a eventos altamente enerxéticos (como les supernoves) sería bien contraria pa la vida.
Potencial pa la vida
thumb|left|220px|Impresión artística d'un exoplaneta [[análogu a la Tierra]] Orixinalmente, el términu «zona habitable» yera venceyáu direutamente cola rexón en redol a una estrella capaz de sofitar planetes con dalgún tipu d'organismu vivu sobre la so superficie. Sicasí, darréu'l so significáu foi modificáu pa referise namái a la zona alredor de les estrelles na que cualquier planeta qu'axunte les carauterístiques fayadices puede tener agua n'estáu líquidu sobre la so superficie. Anguaño, tener en cuenta la posibilidá de que la vida surda n'escenarios alternativos, dalgunos más allá de cualquier teoría o hipótesis desenvuelta hasta la fecha. De xacíu, tamién se presupon qu'inclusive nel meyor de los escenarios de habitabilidad planetaria, que resulte nun universu muncho más pobláu y biolóxicamente diversu de lo que pudiéramos imaxinar, la mayoría de los planetes asitiaos na zona habitable nun allugaríen nengún tipu de vida.
Ente los múltiples escenarios nos que la vida podría surdir más allá de la zona habitable, destaca especialmente la posibilidá d'atopar planetes asitiaos n'órbites cimeres a la llende esterna de la zona de habitabilidad que cunten con grandes océanos submarinos so una corteza xelada, calteníos pol calor de la so actividá xeolóxica o pol calentamientu de marea producíu por dalgún planeta o satélite cercanu, como se cree que podría presentar la lluna joviana Europa. De la mesma, nos últimos años aldericóse la posibilidá de que formes de vida basaes nuna química distinta a les de la Tierra puedan sobrevivir n'ambientes nos que'l metanu sía'l mediu primariu, con un ciclu similar al de l'agua nel nuesu planeta. Esta teoría, qu'amontó l'interés en Titán, unu de los satélites de Saturnu, dio llugar al estudiu de la denomada «zona de habitabilidad del metanu», que los sos llendes asitiar a una distancia enforma mayor de la estrella que la zona habitable convencional.
Per otru llau, l'allugamientu d'un planeta al respeutive de la so estrella ye solu unu de los factores nel estudiu de la habitabilidad planetaria. Inclusive si un planeta atópase na zona habitable del so sistema y recibe unos niveles de radiación ultravioleta aptos pa la vida, puede tratase d'un xigante gaseosu o d'un cuerpu planetariu pequeñu incapaz de retener la so atmósfera. Les investigaciones del equipu HARPS-N indiquen qu'esiste una llende de 1,6 R⊕ y/o 6 M⊕ a partir del cual la probabilidá de qu'un planeta atrope grandes cantidaes d'hidróxenu y heliu sobre la so superficie aumenta sustancialmente (nun estáu de transición a xigante gaseosu denomináu «minineptuno»). Otros factores a tener en cuenta son la composición atmosférica, el tipu d'órbita del planeta (si ye demasiáu escéntrica puede degolar les llendes de la zona habitable), les carauterístiques de la so estrella, la posición del sistema na galaxa, la rotación del planeta, si tien un campu magnético significativu, la edá del sistema, etc.
Sicasí, los miles d'exoplanetes confirmaos hasta la fecha dexaron envalorar el númberu de planetes de masa similar a la terrestre asitiaos na zona de habitabilidad de los sos sistemes nunos 40 000 millones solu na Vía Láctea, de los qu'hasta 11 000 millones podríen orbitar estrelles similares al Sol. Estes cifres, que podríen suponer que'l exoplaneta habitable más cercanu atopar a 12 años lluz de la Tierra, conviden al optimismu, confirmando quiciabes el principiu de mediocridá nel campu de l'astrobioloxía.
Yasmina Triguero Estévez
Yasmina Triguero Estévez ye una política asturiana, alcaldesa de Castrillón dende'l 14 de xunu de 2014 pol partíu políticu Izquierda Xunida.
Biografía
Tien una llicenciatura en pedagoxía pola Universidá d'Uviéu, na especialidá d'educación especial. Trabayó como pedagoga na Conseyería de Servicios y Derechos Sociales. Entró na corporación municipal en 2007 como Conceyal de la Muyer, cargu que mantuvo hasta'l 2011. Nes eleiciones d'esi añu volvió a conseguir puestu de conceyala, esta vegada na Conseyería d'Igualdá y de Facienda y Patrimoniu. El 14 de xunu de 2014 convirtióse na alcaldesa más moza de Castrillón tres sustituyir a Ángela Vallina, alcaldesa hasta esi momentu, quien foi elixida como eurodiputada por Izquierda Xunida nes eleiciones europees d'esi mesmu añu. Mantuvo l'alcaldía tres les eleiciones municipales del 24 de mayu de 2015.
Gregorio Cenitagoya González
Adolfo Gregorio Cenitagoya González, conocíu como Asturiano, foi un guerrilleru antifranquista asturianu.
Biografía
Foi'l tercer fíu del vascu José Cenitagoya Echeandía y de la gallega Mercedes González López. Cuando tenía 3 años la familia treslladóse a San Esteban. El so pá taba afiliáu al PCE y participó xunto col so fíu más mayor na revolución d'Asturies de 1934. Como resultáu, el pá tuvo que colar a Francia y el so hermanu foi arrestáu y torturáu. La madre quedóse con siete fíos a cargu y Gregorio tuvo que dexar la escuela pa trabayar nel puertu. Na campaña electoral de febreru de 1936 sofitó al Frente Popular.
Col golpe d'Estáu del 18 de xunetu de 1936, incorporóse al comité de guerra; la familia permaneció en San Esteban hasta que foi evacuáu cuando les tropes franquistes tomaron la llocalidá'l 7 de setiembre. El padre garró un tren con destín a les cuenques mineres. Gregorio apuntóse y foi asignáu a un batallón de mineros-zapadores que fortificaben el frente en Candamu y poco dempués integróse nel Batallón d'Infantería nᵘ 251 Pablo Iglesias como ayudante de cocina y corréu. Mientres un permisu n'Avilés, onde la so madre formaba parte del Comité Antifascista, sufrió un bombardéu de l'aviación rebelde cuando ayudaba a unos mancaos y perdió un pulmón. Cuando cayó'l mandu d'Asturies n'ochobre de 1937, tornó cola so madre a San Esteban. Al ser reconocíos por dellos falanxistes, fueron deteníos. Foi encarceláu nel campu de concentración de Candás y depués obligáu a trabayar na carretera de Lluanco al Cabu Peñes, onde foi cutíu por falanxistes y guardias civiles. En 1938 pudo fuxir a Sarria, onde fuxeren los sos güelos maternos y el so pá. La so má foi condergada a venti años poles sos actividaes polítiques republicanes. Foi a trabayar col so padre en Madrid y depués en Valencia onde foi deteníu por robar unos güevos de pita. Pasó cuatro meses en prisión y al so regresu tornó a Sarria. Estableció una célula comunista y púnxose en contactu cola guerrilla.
Escontra 1943 integróse na III Agrupación del Exércitu Guerrilleru de Galicia dirixíu por Xosé Castro Veiga. Llogró treslladase a Francia a principios de 1947, onde yá taben el so hermanu y el so padre. Procesáu nel casu 522/47, foi reclamáu pol Xulgáu Militar Eventual númberu 1 de Lugo con Manuel Rodríguez, Xosé Castro Veiga, José Pardo Rodríguez, Francisco López Quinte, Abelardo Gutiérrez Alba, Elías López Armesto y Xosé Arias Fernández en febreru de 1948. Nos años 1950 coló a Chile y a Arxentina, pero tornó a Francia. Intentó entrar n'España en 1960, pero foi deteníu n'Irun y devuelto a Francia depués de unos díes. Llogró pasaporte y pudo viaxar a Asturies y Galicia. En 2013 volvió de nuevo a visitar San Esteban y presentar un poemariu.
Vida personal
Casó en Galicia con Fina López nos años cuarenta y tuvo un fíu llamáu Carlos Cenitagoya López.
Picalgallu
Picalgallu ye una casería de la parroquia de La Mata, nel conceyu asturianu de Grau.
Alcuéntrase a 1,70 km de la capital del conceyu, a una altitú media de 118 msnm y tien una población de.
Salman Rushdie
Les sos dos noveles más famoses son Fíos de la Medianueche (Midnight's Children) y Los versos satánicos (The Satanic Verses).
Ruhollah Khomeini
Ayatollah Seyyed Ruhollah Musavi Khomeini (روح الله موسوی خمینی en persa) Algunes fontes declaren que Khomeini nació'l 17 de mayu de 1900. Foi un imán y ayatollah chiíta iranín, líder político-espiritual de la revolución de 1979. Les potencies occidentales considerábenlu un líder mesiánicu, que les sos iniciatives polítiques poníen en peligru la estabilidá internacional. En 1979 derrocó al Xa d'Irán, Mohammad Reza Pahlevi. Khomeini gobernó Irán hasta que morrió en 1989. Ye consideráu el fundador del modernu estáu chií. Foi conocíu como Imán Khomeini n'Irán y Ayatollah Khomeini nel esterior d'Irán.
Mozárabe
Conceutu de mozárabe
thumb|210px|Patena mozárabe del [[Monesteriu de Valcavado (sieglu X).]] Los mozárabes teníen na sociedá árabe'l estatus llegal de dimmíes —que compartíen colos xudíos—, como "non creyentes" nel Islam. A efeutos práuticos la so cultura, organización política y práutica relixosa yeren toleraes, y cuntaben con cierta cobertoria llegal. Sicasí, tamién se víen obligaos a tributar impuestos de los que los musulmanes víense eximidos, amás de cuntar con otru tipu de restricciones, pos nun se destruyíen les ilesies yá edificaes pero nun se dexaba construyir otres nin iguar les yá esistentes. A midida que la cultura islámicu-oriental enraigonó nos territorios peninsulares apoderaos polos musulmanes, los mozárabes fuéronse arabizando y munchos d'ellos, por diversu motivos, convertir al islam. Los motivos yeren tantu relixosos como fiscales, dexando de ser mozárabes y pasando a ser designaos muladíes. Como dellos autores señalen, la llexislación islámica protexía a los grupos "ayenos", pero favorecía la so integración nel Islam con midíes d'orde bien diversu. Les comunidaes mozárabes rexir pol Liber Iudicorum y los sos xueces (quḍāt al-nașārà o iudices) caltuvieron, nos primeros sieglos del dominiu islámicu, la tradición de la cultura visigoda, anque la so xurisdicción solo púnxose en práutica cuando dambes partes en pleitu yeren cristianes. Los casos mistos, como se deriva de Ibn Sahl, yeren resueltos pol cadí o'l șahib al-šurta. El xefe de la comunidá cristiana, llamáu comes o 'conde' tenía funciones recaldatories (exceptor, mustajriŷ) y xudiciales (qādī al-ˁaŷam), que solía delegar.
Noah Gordon
Noah Gordon foi un escritor de noveles d'Estaos Xuníos.
Mozárabe
Conceutu de mozárabe
Los árabes empecipiaron la invasión de la Península Ibérica l'añu 711, atopando al pueblu hispanovisigodo qu'heredara, reformándolos, los principios social y llegal de la dómina romana, combinaos col cristianismu. Los hispanorromanos y hispanogodos defendieron coles armes la so identidá como pueblu y como comunidá cristiana, anque se sabe de numberosos casos en que los nobles cristianos cooperaron en collaboracionismu contra los mesmos cristianos d'otros reinos.
El calter inestable de les fronteres y l'enllargada presencia árabe na Península Ibérica favorecieron la integración ente cultures bien diverses ente sigo. Dáu'l calter eminentemente relixosu de la sociedá islámica, cola progresiva integración (non yá llingüística y llegal, sinón tamién relixosa y cultural) facilitóse que col pasu del tiempu los herederos de la sociedá preislámica pasaren a adquirir la considerancia de musulmanes. La conversión, por tanto, representaba muncho más qu'un xestu de índole relixosa. Comoquier, hanse documentáu igualmente casos de "falses conversiones", anque na so mayoría -y motivaos por razones socioeconómicas y culturales, o por simple olvidu de l'antigua relixón- los cristianos fueron asimilándose progresivamente al Islam, con éses los cristianos apoderaos polos musulmanes, se arabizaron culturalmente polo que fueron llamaos mozárabes (arabizados), anque siguieron siendo cristianos.
Esti procesu foi, polo xeneral, pacíficu, anque eso nun esplica que los mozárabes fuxeren constantemente a la España cristiana, y que les reclamaciones de la comunidá cristiana solíen trate refalgaes polos xuristes islámicos y en dalguna ocasión la parcialidá llegal provocó revueltes, motinos y martirios voluntarios. De la mesma, l'autoridá árabe primía a los cristianos pa facilitar la so asimilación: La persecución del Islam contra los cristianos foi dacuando violenta, como asocedió especialmente nel Sur del país, o en Toledo, onde fueron asesinaos nel martiriu unos 5.000 cristianos mozárabes nel famosu «día de la Hoya».
Los mozárabes de güei, como comunidá llitúrxica
Los mozárabes que vivíen en territorios que fueron reconquistaos polos reinos cristianos del norte, acabaron fundiéndose colos conquistadores, colos que compartíen relixón. Sicasí, mientres dalgún tiempu caltener en dellos llugares una identidá claramente dixebrada pa dambos grupos, por casu na ciudá de Toledo.
Diverses parroquies de Toledo usaben nos oficios relixosos un ritu mozárabe distintu al del norte d'España: parroquies de San Torcuato, San Sebastián, Santes Xusta y Rufina, San Marcos, Santolaya y San Lucas. Esti ritu entá susbsiste por tradición en delles ilesies de la ciudá:
Misa y oficiu celébrense diariamente en llatín na Capiya del Corpus Christi de la Catedral Primada de Toledo; la misa en Ritu Hispanu Mozárabe celebrar n'español selmanalmente (cada martes, a les 19 h.) nel monesteriu de les Hermanes Clarises de Madrid -al pie de Cibeles-; mensualmente nel Monesteriu de Santa María de Valdediós (Asturies); según calendariu na Catedral Vieya de Salamanca y, esporádicamente, en munchos llugares d'España.
Orthetrum stemmale
Distribución
Puede atopase nos siguientes países:
Mozárabe
Los mozárabes de güei, como comunidá llitúrxica
Nel añu 1992, foi presentáu al papa Xuan Pablo II el primer volume del Nuevu Misal Hispanu-Mozárabe. Celebró entós, el mesmu, la Santa Misa nesti ritu'l 28 de mayu del mesmu añu, siendo asina la primer vegada que lo faía un Papa.
Por cuenta de la celebración del 800 aniversariu de la conquista de la ciudá d'Alcaraz, na actual provincia d'Albacete, pol rei Alfonsu VIII de Castiella, vieno celebrase na mesma'l 23 de mayu de 2013, na Parroquia de la Santísima Trinidá y Santa María, una misa por esti ritu, presidida pol arzobispu de Toledo y superior del Ritu Mozárabe, queriendo reconocer con esti xestu los esfuercios de caltenimientu d'esti legáu a lo llargo de los sieglos.
Caballeros mozárabes
Estos son los caballeros pertenecientes a la Pernomada y Perantigua Hermandá de Caballeros Mozárabes de La nuesa Señora de la Esperanza de San Lucas de la Imperial Ciudá de Toledo.
El títulu con que se trata a estos caballeros ye'l de Ilustrísimo.
La comunidá Mozárabe, formada por families, cuenta na actualidá con una caña social, la Hermandá de Caballeros y Dames Mozárabes que desfilen na Procesión del Corpus Christi, ente otros actos, arrexuntar en redol a los dos parroquies matrices de les Santes Xusta y Rufina y de Santa Eulalía y San Marcos, en Toledo. La cabeza de la mozarabía ye'l Cardenal Primáu de les Españas y Arzobispu de Toledo, amás d'esistir una caña cultural, al traviés del institutu d'Estudios Visigóticu-Mozárabes de Toledo.
El Cardenal Francisco Jiménez de Cisneros fixo construyir na Catedral de Toledo la capiya del Corpus Christi por qu'en ella, por privilexu papal, celébrese la misa y l'oficiu coral según el Ritu Mozárabe o Lliturxa Hispánica, sobrevivencia de la lliturxa hispanovisigoda, caltenida polos cristianos que vivieron sometíos al dominiu árabe. Protexía por una rexa gótica zarra nel so interior un mosaicu de la Virxe col Neñu, mandáu construyir en Roma pol Cardenal Lorenzana, y una gran pintura mural de Juan de Borgoña conmemorativa de la toma d'Orán pol Cardenal Cisneros, rexente del Reinu en 1509, so una cúpula octogonal obra de Jorge Manuel Theotocópuli, fíu del Greco.
Anguaño los Caballeros Mozárabes participen na procesión del Corpus Christi de Toledo a mayor Gloria de Dios. Dende l'añu 2005 la entidá atópase hermanada cola Real Confrería de Caballeros Cubicularios de Zamora.
Pa ésti tipu d'actos visten mantu de pañu azul con birrete del mesmu color y cola cruz d'Alfonsu VI bordada sobre'l brazu esquierdu (birrete y pañu con detalles doraos).
Llingua mozárabe
Polo que se refier a la llingua mozárabe, tuvo constituyida por distintos dialeutos romances. Nun había unidá ente ellos y, a diferencia d'otres llingües romániques, escribir en alfabetu árabe en cuenta d'alfabetu llatín. Según Sola-Solé, el mozárabe formó "parte de la fala propia de les comunidaes cristianes que, sometíes al Islam, siguíen viviendo nos grandes centros urbanos del antiguu reinu visigóticu." Conocer poles jarches (estrofes finales de les poesíes denominaes moaxajes) de los poetes andalusíes, que n'ocasiones usaben estribillos romances con dellos arabismos y hebraísmos. Atribuyir al sustratu mozárabe varies de les diferencies ente'l valencianu y el balear respectu al catalán, y el portugués, y carauterístiques de fales sureñes del castellán como'l panocho o'l andaluz.
Según Sola-Solé, la llingua mozárabe ye un amiestu de 40% de términos orientales y 60% de vocablos romances y de estes pallabres orientales, la mayoría son sustantivos y los verbos son muncho menos frecuentes.
Unos exemplos de pallabres españoles modernes derivaes del árabe
Fonética y morfoloxía
La morfoloxía d'unes pallabres ye más similar al llatín qu'a otres llingües romances polo xeneral. Esta variedá romance tuvo un impautu substancial na formación del portugués, español, y en particular l'español d'Andalucía, lo cual esplica por qué estos idiomes tienen pallabres d'orixe árabe andalusí.
AE Fornacis
AE Fornacis (AE For) ye una estrella binaria na constelación de Fornax. La so distancia al Sistema Solar ye de 103 años lluz.
AE Fornacis ye una binaria cercana formada por dos nanes naranxes de tipu espectral K7V. Bien asemeyaes, pero non idéntiques, tienen una temperatura efectivo de 4100 y 4065 K respeutivamente. Nel so lluminosidá ye onde puede apreciase mayor diferencia, una y bones una d'elles ye'l doble de lluminosa que la otra. La más lluminosa tien un radiu equivalente al 66% del radiu solar ente que la so compañera tien un radiu igual al 52% del que tien el Sol. Créese que tienen igual masa, siendo ésta la metá de la masa solar.
El periodu orbital d'AE Fornacis, bien curtiu, ye de namái 0,918 díes (22,03 hores). L'enclín del planu orbital respectu al planu del cielu ye de 86,5º, polo que vemos dichu planu práuticamente de perfil. Arriendes d'ello, ye una binaria eclipsante tipu Algol, siendo la so magnitú aparente máxima +10,32. El rellumu del sistema mengua 0,57 magnitúes mientres l'eclís.
L'analís del periodu d'AE Fornacis revela qu'ésti varia de forma cuasi-sinusoidal, variaciones que pueden debese a la presencia d'un tercer oxetu. El periodu orbital d'esti cuerpu sería de 6,912 años aproximao y tendría una masa mínimo 47 vegaes mayor que la masa de Xúpiter, per debaxo de la llende estelar. Por ello, si la órbita d'esti oxetu fuera coplanar cola de la binaria eclipsante, dichu oxetu sería una nana marrón.
El Xorru
Alcuéntrase a 3 km de la capital del conceyu, a una altitú media de 210 msnm y tien una población de.
Étrelles-et-la-Montbleuse
Étrelles-et-la-Montbleuse ye una comuña francesa del departamentu d'Altu Saona, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Calopteryx virgo
miniaturadeimagen| Calopteryx virgo meridionalis – Muséu amuesa El caballín del diañu azul (Calopterix virgo) ye una especie de odonato zigóptero de la familia Calopterygidae. Ye orixinaria d'Europa. miniaturadeimagen
Biotopu
El caballín del diañu azu vive principalmente cerca de pequeñes corrientes d'agua. Prefieren una agua con baxa temperatura y un fluxu moderau o rápidu. L'agua nun tien que ser rica en nutrientes. A la parte nortiza del so área de distribución, como Noruega y Finlandia, tamién s'atopa en ríos con caudales rápidos. Les agües son de normal próximes a montes.
Hábitat de les larves
Les larves viven nes corrientes mentaes antes y son dependientes de les plantes acuátiques. Les larves precisen los tarmos y fueyes, especialmente n'árees corrientes rápides p'aguantase. Por eso ye desaxeradamente raru atopales dientro d'allugamientos maneros o árees con un fondu de piedra llisu. Viven n'árees seles ente fueyes cayíes o en raigaños de la vexetación. Namái en casos bien raros les larves son presentes n'agües enllancaes. El sustratu del ríu tien una importancia menor, porque los bárabos moren principalmente ente la vexetación.
Annona cherimola
Descripción
thumb|250px|right|Frutu inmaduru in situ, maduru y cortáu llonxitudinalmente. thumb|Frutos unitarios del frutu sincárpico: cada unu deriva d'un solu carpelu y unos 100-200 formen el conxuntu frutal, la Chirimoya. La magaya ablancazada qu'arrodia a les granes ye la parte duce y comestible de la fruta. thumb|Granes sueltes (les de color negru de la derecha son fresques y les de color chocolate de la izquierda tienen unes cuantes hores al aire y lluz). thumb|Grana abierta, evidenciando el tegumentu fibrosu pegáu al endocarpu coriácea y al endospema rumináu. Filo y micrópilo claramente visibles. thumb|Grana suelta - cortes ecuatorial y axial, evidenciando el endocarpu y el tegumentu enfusando les ruminaciones laminiformes del endosperma. thumb|Grana suelta - corte llonxitudinal evidenciando el tegumentu enfusando les llámines del endosperma rumináu. Tamién se ve claramente'l rodete ecuatorial periféricu, el micrópilo y el filo. thumb|250px|right|Distribución nel continente americanu.
El chirimoyo ye un árbol caducifoliu de crecedera lenta, que puede adquirir nel so maduror un altor de 7 a 8 m, y exuberante xamasca; de porte argutu y dacuando ramificáu irregularmente. El tarmu ye cilíndricu, de corteza gruesa. Tien un sistema radicular bien superficial y ramificáu, aniciando dos o tres pisos a distintes fondures, pero pocu fondos.
Les fueyes, con peciolos de 6-12 mm, son simples, enteres, bien fines, de disposición alterna y de forma ovalada o ovada-llanceolada y col viesu tomentoso. Les yemes son compuestes y pueden aniciar biltos mistos (vexetativos y florales).
Les flores, de seis pétalos amarellentaos xaspiaos de púrpura, hermafrodites, son bien arumoses, pocu llamatives, solitaries o en ramilletes de dos o trés, sobre un curtiu ya inclináu pedúnculu enserto nes axiles de les fueyes. El mota consta de 3 sépalos de color verde escuru, pequeños (2-4 mm) y de forma triangular. La corola ta formada por seis pétalos dispuestos en dos verticiloss; los trés pétalos esteriores bien desenvueltos son carnosos, miden de 2,5 a 4 cm de llargor y la parte cimera tien forma aquillada o triangular; los trés pétalos internos son rudimentarios, en forma d'escama, ovalaos o triangulares, ya inclusive ausentes. La parte masculina de la flor consta de numberosos estames (150-200), dispuestos helicoidalmente bien xuntos sobre un receptáculu, formando una masa compacto y blanca primida polos pétalos. La parte femenina tien tamién alzáu de númberu de carpelos (de 100 a 200), con un solu óvulu, dispuestos n'espiral, formando un conu compactu en que los sos estremos atópense los estilus y estigmas. Al fecundase los óvulos desenvuélvese un frutu compuestu sincárpico, de resultes de la fusión de los carpelus alredor d'un receptáculu carnosu de forma allargada y cónica. Cuando la polinización ye desaparente y namái se fecunden dellos óvulos de manera irregular, los frutos que se formen son asimétricos y deformes. La piel ye fina y delicada, la superficie del frutu presenta marques en forma d'O que se correspuenden cola zona d'unión de los carpelus, pudiendo ser llisa o con pequeñes protuberancies. El pesu puede bazcuyar ente 200 y 800 g. El color del frutu, según la variedá, puede dir de verde claru a verde escuru. La magaya ye blanca, cremosa y moderadamente jugosa, con numberoses granes de 1 cm de color dende marrón bien escuro a negru, volviéndose de color chocolate nunes poques hores al aire y la lluz. Son obovoidas, llixeramente esplanaes, de superficie brillosa con hinchadures y con un rodete ecuatorial periféricu más o menos continuu y atayáu nel ápiz, ápiz que ye oblicuamente truncáu al nivel del filo. El endospermu ye ruminado y envueltu nun tegumentu fibrosu íntimamente pegáu a esti postreru y al endocarpu, enfusando nes fondes fisuras ya irregularidaes (ruminaciones laminiformes) de la so superficie.
Distribución y hábitat
thumb|left|200px|Botella [[Cultura Mochica|Mochica representando una Chirimoya (Annona cherimola). Muséu Larco. Lima-Perú.]]
Ye consideráu orixinariu del norte de Perú y sur d'Ecuador   n'árees entendíes ente los 1.500 y 2.200 msnm -onde yá yera cultivada dende l'añu 200 d.C. -, anque, a falta d'estudios complementarios, nun puede refugase que América Central y Méxicu seya un centru d'orixe secundariu.
Introducir nel sur d'España enantes de 1751, na zona de Motril, Salobreña, Almuñécar y parte de Málaga, d'onde probablemente se llevó a Italia y a la lsla de Madeira (Portugal). Apocayá foi introducíu en Chile onde se cultiva exitosamente.
Na zona mediterránea tamién s'atopa bien afechu n'Israel, Exiptu, Grecia, Reggio Calabria (Italia) y Arxelia, pero, ello ye que'l so cultivu estendióse a tolos continentes.
Valor nutritivu
El so valor nutritivu esplicar pol eleváu conteníu d'azucres, que llega hasta'l 20 %, y el de proteínes, superior al de munches otres frutes, qu'algama'l 2 %. Tien muncha vitamina; B1, B2, B6, calciu, fierro, fósforu y otros nutrientes. Vease la ficha de valor nutricional.
Cultivo
Los allugamientos ensin grandes fluctuaciones de temperatura y mugor son los más aparentes pa esti cultivu. Les condiciones ideales pa llograr un bon cuayáu de frutos son temperatures ente 25 y 28 °C y mugores relativos ente 60-70 % mientres la dómina de floriamientu. La temperatura medio que s'acepta como llende pal cultivu d'esta especie ye la de 13 °C, nos meses más fríos. Per debaxo d'esta temperatura esiste mayor dificultá pa llograr frutos comestibles. Ye un árbol bien susceptible a les xelaes y a temperatures per debaxo de -2 °C, pueden causase daños tantu na madera como nes fueyes y frutos, irreparables si estes temperatures permanecen mientres delles hores. En dómina de floriamientu les temperatures cimeres a 30 °C, xunto con baxos mugores relativos, afecten negativamente a la fecundación al provocar perda de receptividá estigmática.
Los vientos fuertes tamién son perxudiciales pal chirimoyo yá que les sos cañes más nueves pueden doblar por aición del mesmu, provocando una mala formación del árbol. Tamién el vientu puede tener un efeutu negativu sobre los frutos na so etapa de maduración nel árbol, una y bones la piel puede trate estropiada por cuenta de les fregadures que se producen cola cañes.
El chirimoyo, igual que les demás especies del xéneru Annona que se cultiven, afacer a diversos tipos de suelos, como pueden ser arenosos, llimu-arenosos, o magrizos, ya inclusive se vio que crecen bien en suelos cascayosos, cola única esixencia de qu'éstos tengan un bon drenaxe, yá que nun soporten los encharcamientos.
El pH del suelu más fayadizu, d'alcuerdu a la lliteratura, sería l'entendíu ente 6,0 y 7,5.
Fertilización
Ye pollaje dar una aplicación alta de cuchu (5 t/ha) bien descompuestu una vegada per añu. Tomando en cuenta los analises de suelu realizaos, determinárense les dosis de los fertilizantes. Asina se realicen aplicaciones de fertilizantes a base de N-P-K. A midida que la planta va desenvolviéndose amontar la dosis de nitróxenu. Tien de tenese en cuenta la frecuente falta de potasiu nesti cultivu, cola apaición de márxenes foliares con decoloraciones qu'evolucionen a necrosis. Les necesidaes de calciu y magnesiu son importantes sobremanera na última fase de crecedera del frutu, previu a la maduración
Un cultivu de 14 tm/hai estrayi:
kg/hai (11,3 kg/hai de P2O5) kg/hai
Fradadura
Ye una planta bien competitiva pola lluz pa la producción, polo que ye conveniente la fradadura de formación, dexando una copa equilibrada de formes bastante llibres abriendo'l centru a la lluz ya intentando, amás, facilitar la polinización artificial y la recueya. Tres la recueya da una fradadura de caltenimientu la cual consiste n'esaniciar cañes torcíes, cañes verticales y chupones, dexándo-y una máxima espansión.
Fradadura de formación
Llevar a cabu nos trés primeros años, col fin de llograr la fayadiza estructura del árbol que-y dexe soportar, darréu, una bona carga. Polo xeneral realízase la fradadura en vasu con 3 a 5 cañes principales, formaes a 1 m d'altor, aproximao. Con esta fradadura de vasu baxu menguar los problemes col vientu, facilítase la recueya y auméntense los rendimientos de la polinización manual, onde ésta seya necesaria. La estructura del árbol tendrá de tar formada al tercer añu, altor na que l'árbol empieza a producir los primeros frutos.
Fradadura de caltenimientu (a finales d'iviernu)
Consiste polo xeneral, n'esaniciar primeru tol material seco y aquel que tea creciendo escontra l'interior y que nun tenga grandes posibilidaes de recibir abondosa lluz. Como les flores apaecen preferentemente nes cañes del añu anterior, tendrá de tenese curiáu de nun esaniciar esti material que ye'l más granible. Sábese que los frutos de mayor pesu y calidá son los producíos nes cañes con dos o más años (anque en menor númberu) les cualos fructificarán si esaniciamos parte de les cañes del añu anterior.
Fradadura de fructificación
Cada añu, a la salida del iviernu y enantes del entamu de la nueva brotación, dar# en un aclareo de cañes granibles y espunte de cañes principales. Mientres el periodu vexetativu proceder al pinzamiento (fradadura) o eliminación de los chupones. Na actualidá, los plantíos antiguos tienen una densidá de 150 árboles per hectárea con altores de 4 a 4,5 m.
Deshierba
Ye frecuente'l laboreo con vertedera, haber de tener curiáu pa nun estropiar los raigaños superficiales yá que ye bien susceptible a fitóftora. Ye bien recomendable caltener el suelu cubiertu, preferentemente con plantes lleguminoses ente los árboles, que pol so apurra de nitróxenu resulten los meyores.
a) Caltener la fila d'árboles llimpia de meruxes por aciu l'aplicación de yerbicíes de preemergencia al traviés del riego por microaspersión (Goal (Oxifluorfeno) y Simazina en 12 aplicaciones per añu). Les yerbes perennes qu'escapen a esta yerbicida esaniciar con Glifosato ó Paraquat + Diquat.
b) Nes cais dexa la vexetación natural, segada 3 vegaes al añu. Tien De tenese en cuenta que por falta d'agües, la yerba nun crecer pel branu nes zones non regaes.
Espardimientu
Llevar a cabu por aciu ensiertu sobre patrón de grana procedente del mesmu cultivar que se va a utilizar como variedá. Encamiéntase l'ensiertu en bisel o'l d'escayu emplegando'l chupones, pa llograr mayor estabilidá. Cuando les plantes adquieren, a lo menos, de 1,5 a 2 cm de grosez (midíu aproximao a 25 cm del suelu) ensertar de yema o d'escayu llateral o terminal, a unos 50 cm del suelu. Una vegada que los árboles algamen un altor de 1 m sobre'l puntu del ensiertu llantar nel terrén definitivu, encamentándose que se realice mientres l'árbol tea ensin fueyes (finales del iviernu - principios de la primavera) y primero que empezara la brotación.
Fisiopatías y desordes físicos
Dañu por fríu: la esposición de frutos de Annona a temperatures inferiores a 8-12 °C (46-54 °F), dependiendo de como se cultive y tao el so de maduror, puede dar resultancia a un dañu por fríu. Los síntomes inclúin un escurecimientu y endurecimientu del pulgu, depresiones, incapacidá de desenvolver bon sabor, y magaya "fariñenta".
Partiduras: en dalgunos cultivares la partidura de frutos asocede n'estaos avanzaos de maduror y con tases altes de producción d'etilenu. Suxurióse que cambeos na turgencia rellacionaos a la producción d'azucres neutros mientres la maduración provoca movimientos d'agua dende'l pulgu y posiblemente del receptáculu escontra la magaya. La medría nel diámetru del receptáculu aumenta'l estrés na magaya y pulgu, lo que produz la partidura del frutu.
Enfermedaes
Polo xeneral son poques les plagues qu'afecten a esti cultivu, destacando pola so importancia económica la de Ceratitis capitata (Wied) (mosca mediterránea o de la fruta) que produz graves daños nos frutos (Málaga y Granada). En Canaries les plagues más frecuentes son la de Planoccocus citri (cochinilla algodonosa) y la de Saisettia oleae que pueden atacar tantu a cañes, fueyes, flores y frutos. Éstes pueden ser controlaes torgando l'accesu al árbol de la formiga arxentina (Iridomyrmex humillis), que ye'l tresporte d'estes cochinillas, por aciu bandes con Diazinán o similar. Pa los tratamientos direutos contra estes plagues de cochinillas encamiéntase l'aceite de branu. Como enfermedá del raigañu y tueru ta la provocada pol fungu Phytophthora cínnamomi. Esta enfermedá ye favorecida per suelos descomanadamente compactos, encharcaos y de mal drenaxe, polo qu'en plan preventivu tienen d'evitase suelos con estes carauterístiques, según partir de material vexetal sanu. Los funguicides encamentaos pa esta enfermedá son Metalaxil, Fosetil-Al. y ácidu fosforosu neutralizáu con hidróxidu de potasiu, o similares.
Producción mundial
Na actualidá, España ye'l primer productor mundial de chirimoya con 80% del total, con denominación d'orixe les de la Mariña de Granada y Málaga. Ta naturalmente afecha a les condiciones locales, convirtiéndose nun cultivu bien rentable pero qu'algamó la saturación d'un mercáu llindáu.
Los principales productores son Arxentina, Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador, España, Estaos Xuníos, Israel, Perú, Sudáfrica y Taiwán.
Comercialización
En República Dominicana la chirimoya ye conocida comúnmente como Mamón, ye de mala producción y esisten diverses especies de "Chirimoyes" como son conocíes nel país caribeñu.
Hasta la fecha, los únicos abastecedores d'Europa fueron Chile y España. Chile empecipió la so esportación en 1978 con tan solo 422 kg unviaos a Alemaña Federal. N'años posteriores fueron aumentar hasta algamar en 1991 la cifra de 73 370 kg distribuyíos ente América del Sur dellos países europeos (ente ellos España), América del Norte (Canadá) y Oriente Mediu..
El futuru de mercáu pa esta fruta, tres la incorporación d'España a la O.Y., paez prometedor, teniendo en cuenta la repercusión negativa que supón la superproducción de delles de les especies frutícolas tradicionales espublizaes per Europa, que faen aumentar l'interés por frutos pocu conocíos. El chirimoyo ye un árbol frutal con grandes posibilidaes de desarrollu na franxa Mediterránea. Por ello, los países que lu integren (España, Italia, Grecia, Portugal, Israel, Xipre y Turquía), tán anguaño dirixendo los sos esfuercios escontra una seleición varietal y programes de meyora, col fin d'enllantar esti cultivu de cara a introducir los sos frutos na O.Y., hasta apocayá, como se dixo, abastecida n'escasa midida per Chile y España.
Na actualidá, el chirimoyo presenta una concentración escesiva de la ufierta dende primeros d'ochobre a finales de payares, más del 60 %, (Calatrava, 1998), debíu, fundamentalmente, al cultivu d'una sola variedá, «Finu de Jete», lo que repercute negativamente nos precios llograos pol llabrador. Otros problemes son la curtia vida comercial del frutu, la concentración de la ufierta en determinaos mercaos y la calidá variable del productu.
La calidá variable de la chirimoya ufiertada nel mercáu deber a:
Taxonomía
Annona cherimola describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Species Plantarum 1: 536. 1753. La especie tipu ye: Annona muricata L.
Etimoloxía
Del quechua chiri, "fríu, fría", muya, "granes", yá que grana a elevaes altitúes con temperatures baxes; en quechua escríbese chirimuya.
Annona: nome xenéricu que remanez del Taíno Annon.
cherimola: epítetu aludiendo al so nome en quechua.
Demetrio González
Demetrio González foi un cantante español de música ranchera, actor de la dómina d'oru del cine mexicanu y barítonu musical.
Biografía
Fíu d'un xastre y sombrereru (Demetrio) y de una pianista (Amalia). Abellugándose de la Guerra Civil Española llega a Puebla, Méxicu, en compañía de la so madre y del so hermanu Ernesto (la so primer hermana morrió de neña nel so natal España).
Tiempu dempués, el so padre llega a Méxicu p'atopase con ellos na ciudá de Puebla. Darréu camúdase a la Ciudá de Méxicu onde, ente'l bregar d'una fábrica d'embutíos artesanal y una fábrica de danzaderes (pieces qu'utilicen los telares), llogra estudiar contabilidá. Nos sos ratos llibres, canta col grupu Coral del Centru Asturianu de Méxicu.
Foi nun concursu d'aficionaos na XEW onde son afayaes les sos dotes de cantante. Y ye ende, nel programa “Xoyes Llíriques”, onde empieza la so carrera na radio, en compañía de Pebida Embil y Plácido Domingo (padres del tenor Plácido Domingo). Gregorio Walestein dio-y el so primer oportunidá como actor de cine, empezando asina la so carrera d'actor na película “Camino de Guanajuato”, al llau de José Alfredo Jiménez y Lola Beltrán.
Del so primer matrimoniu con María de Lourdes Rosas Priego tuvo dos fíos, Rodolfo (1967) y Rodrigo (1970). Del so segundu matrimoniu con Marina Tuero Tamayo, fía del barítonu d'Arxel Emilio Tuero y de l'actriz Marina Tamayo, nació Bárbara en 1977.
El so indixebrable caballu yera “El Dorado”. Dempués del so retiru del ambiente artístico, incursionó nel mundu de los negocios y retiróse a los 85 años d'edá.
Finó'l 25 de xineru de 2015 en Tepoztlán, Morelos, dempués d'una llarga enfermedá.
Rosinos
Rosinos (en castellán, Rosinos de la Requejada) ye un conceyu y llocalidá española de la provincia de Zamora na comunidá autónoma de Castiella y Llión.
Atópase allugáu na contorna de Senabria, al noroeste de la provincia de Zamora y a unos 14km al nordeste de La Viella. Nel so términu municipal atópense les llocalidaes d'Anta, Carbalinos, Donéi, Escuréu, Gusandanos, Monterrubiu, Rionegritu, Rosinos, Santiagu y Villareiyu. Nesti términu municipal conflúin dos figures de la Rede Natura 2000, como son el llugar d'interés comuñal Riberes del ríu Tera y afluentes y el llugar d'interés comuñal y zona d'especial caltenimientu pa les aves Sierra de la Cabreira.
El cascu urbanu de Rosinos ta concentráu a lo llargo de la carretera que la traviesa. Cuenta con una notable amuesa de l'arquiteutura popular propia de la contorna senabresa, tantu nos sos edificios civiles como relixosos.
Símbolos
L'escudu heráldicu y la bandera de Rosinos, conforme Alcuerdu del so conceyu de 31 de marzu de 2006, respuende a les siguiente descripción:
Allugamientu
Asítiase na contorna de Senabria, llindando'l so territoriu colos siguientes términos municipales y provinciales:
Xeoloxía
Xeolóxicamente predominen los materiales de la Yera Primaria, destacando les roques sedimentaries metamorfizadas d'orixe paleozoicu (cayueles, cuarcites y esquistos), qu'anicien un relieve peculiar de sierres y amplios valles. Dende un puntu topográficu, el territoriu municipal ye una socesión de sierres con relieves abruptos, nos que n'ocasiones se devasen los 2000 m, ente les que s'entrepolen valles y penillanuras elevaos que bazcuyen ente los 800 y los 900 m. Los suelos amuesen la formación d'horizontes bien estremaos, con una meteorización intensa, provocada principalmente poles habituales xelaes y los continuos cambeos sópitos de temperatura. La testura de la superficie d'estos suelos ye principalmente arenosa, con importantes concentraciones de magre y llimu nes zones más fondes. Polo xeneral, tratar de suelos fácilmente erosionables, especialmente nes zones ensin vexetación. Ye una zona de notable meteorización química, de resultes de la elevada pluviosidá y el so altu porcentaxe d'humus, pudiéndose reparar fenómenos de podsolización. Al cuntar con un pH acedu, los suelos son probes en calciu, fósforu y potasiu, y con cantidaes medies o elevaes en nitróxenu.
Tol términu pertenez a la cuenca hidrográfica del Douru, siendo'l ríu Negru'l que recibe les agües nesta zona. Los principales regueros son:
Clima
El clima del conceyu ye mediterraneu continentalizado, anque amuesa una acentuación de los valores continentales nel réxime térmicu y nel aumentu de la pluviometría, con valores cercanos a los climes húmedos de la fachada atlántica, por cuenta del so allugamientu nel cuadrante noroccidental de la península ibérica y al notable sistema montascosu que lu arrodia. Al respective de el so réxime térmicu, el conceyu cunta con iviernos llargos y rigorosos qu'oldeen con branos curtios y nidios, siendo los meses de xunetu y agostu los que presenten temperatures daqué más elevaes. Esta ye una zona de pluviometría elevada, especialmente nel periodu ivernizu, presentando rexistros similares en primavera y seronda. Apoderen los vientos de componente nordés, con clara influencia continental, carauterizaos por abasnar temperatures fríes, lo que favorez fuertes xelaes ya inclusive nieve. Los vientos de componente oeste y suroeste, yá de procedencia atlántica, provoquen carauterístiques térmiques más templaes y húmedes, con abondoses precipitaciones na seronda, iviernu y primavera.
Historia
Darréu, mientres la Edá Media, Rosinos quedó integráu nel Reinu de Llión, que los sos monarques acometeríen la repoblación de la llocalidá dientro del procesu repoblador lleváu a cabu en Sanabria.
Yá na Edá Moderna, Rosinos foi una de les llocalidaes que s'integraron na provincia de les Tierres del Conde de Benavente y dientro d'esta na receptoría de Sanabria. Sicasí, al reestructurase les provincies y crease les actuales en 1833, la llocalidá pasó a formar parte de la provincia de Zamora, dientro de la Rexón Lleonesa, quedando integráu en 1834 nel partíu xudicial de La Puebla de Senabria.
Vexetación
Atopamos nun territoriu potencial de rebollares húmedos supramediterráneos, anque nes zona altes de la sierra la vexetación amenorgar a carbes oromediterráneos. Sicasí, la vexetación orixinal foi notablemente tresformada a lo llargo de la historia, especialmente nel sieglu XX cola repoblación forestal y l'abandonu de los cultivos tradicionales. La descripción de la vexetación actual puede resumise en:
Fauna
Esiste una gran diversidá d'especies animales poblando'l términu municipal de Rosino, ente los vertebraos destaca la presencia de:
Espacios protexíos
Nesti territoriu conflúin delles figures de la Rede Natura 2000:
Demografía
La zona carauterizar por un amenorgamientu progresivu de la población de resultes del éxodu rural empecipiáu hacia 1950. El movimientu migratoriu, cola salida de los sos nucleos d'orixe de los estratos de población más nueves, traxo de resultes un acusáu avieyamientu y un drásticu descensu de la natalidá.
Nucleos de población
El conceyu estremar en diez nucleos de población, que teníen la siguiente población en 2016 según l'INE.
Economía
Les actividaes principales de los habitantes del términu partir nos sectores de l'agricultura, construcción y servicios, siendo minoritariu l'industrial.