cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
June Foulds
Carrera deportiva
Nos Xuegos Olímpicos de Melbourne 1956 ganó la medaya de plata nos relevos 4x100 metros, con un tiempu de 44,7 segundos, llegando a meta tres Australia, que con 44,5 segundos batió'l récor del mundu, y per delantre d'Estaos Xuníos (bronce), siendo les sos compañeres d'equipu: Anne Pashley, Heather Armitage y Jean Scrivens.
Idioma dzongkha
El dzongkha (རྫོང་ཁ་) o butanés ye la llingua nacional de Bután. La pallabra dzongkha significa "la llingua del distritu", (kha, ཁ་) ye llinguax, y dzong ye "distritu". O tamién, falada nel dzong (རྫོང་), onde los dzong son los monesterios fortificaos que s'atopen en Bután y que foron fechos por Shabdrung Ngawang Namgyal nel sieglu XVII.
A partir de 2013, Dzongkha tenía 171 080 falantes nativos y alredor de 640 000 falantes en total. Reguláu pola Dzongkha Development Commission.
Usu
Dzongkha y los sos dialectos son la llingua nativa d'ocho distritos occidentales de Bután (Wangdue Phodrang, Punakha, Thimphu, Gasa, Paru, Hai, Dagana y Chukha). Tamién s'atopen dellos falantes nativos cerca de la ciudá india de Kalimpong, una vegada parte de Bután pero agora nel norte de Bengala.
Dzongkha foi declaráu como l'idioma nacional de Bután en 1971. L'estudiu de Dzongkha ye obligatoriu en toles escueles de Bután, y la llingua ye la lingua franca nos distritos al sur y al este onde nun ye la llingua materna. La película de 2003 de Bután, Travelers and Magicians ta dafechu en Dzongkha.
Sistema d'escritura
L'alfabetu tibetanu usáu pa escribir Dzongkha tien trenta lletres básiques, dacuando conocíes como "radicales", pa les consonantes. Dzongkha xeneralmente escríbese nes formes de la escritura Uchen de Bután, les formes del alfabetu tibetanu conocíu como Jôyi "cursiva a mano" y Jôtshum "formal a mano". La forma impresa conozse a cencielles como Tshûm.
Romanización
Hai delles menes de romanización y sistemes de treslliteración pa Dzongkha, sicasí, tolos sistemes posibles fallaron en representar el verdaderu soníu fonéticu. Un sistema de trescripción fonética conocíu como Roman Dzongkha, escurríu pol llingüista George van Driem, foi adoptáu como'l sistema de romanización estándar de Dzongkha pol gobiernu de Bhután en 1991.
Fonoloxía
Dzongkha ye un llinguaxe de tonu y tien dos tonos de rexistru: altu y baxu. El tonu d'una sílaba determina'l alófonu del entamu y el tipu de fonación de la vocal nuclear.
Varanus
Toles especies del xéneru tán amparaes pol alcuerdu de Washington (CITES). Na so mayoría nel apéndiz II y dalgunes como V. komodoensis nel apéndiz I.
Especies
Reconócense les 79 especies vives siguientes (les extintes indiquense con †):
Die Biene Maja
Maya the Honey Bee ye una serie de televisión de dibuxos animaos.
June Millington
June Millington ye una guitarrista, compositora y productora nacida en Filipines y con nacionalidá d'Estaos Xuníos, reconocida por ser una de los fundadores y guitarrista de la banda de rock Fanny, que permaneció activa ente 1970 y 1974. Nuna ocasión foi descrita pola revista Guitar Player como la guitarrista más sexy na industria de la música. Millington tamién foi importante na creación del xéneru "women's music", amás de ser co-fundadora y direutora artística del Institutu pa les Artes Musicales (IMA) en Goshen, Massachusetts.
Amás de la so etapa con Fanny, Millington tamién grabó dellos álbumes como solista y trabayó xunto a otres artistes del xéneru como Cris Williamson, Jackie Robbins, Holly Near y Tret Fure.
San Cristoba (Piñeira)
San Cristoba ye un llugar de la parroquia de Piñeira nel conceyu asturianu de Castropol.
Petitmagny
Petitmagny ye una comuña francesa del departamentu de Territoriu de Belfort, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Exércitu coloráu
Exércitu Bermeyu de Trabayadores y Campesinos (RKKA, del rusu Рабоче-крестьянская Красная армия, Raboche-krestianskaya Krasnaya armia) foi la denomación oficial de les fuercies armaes organizaes polos bolxeviques demientres la Guerra Civil Rusa en 1918.
Esta organización convirtióse nel exércitu de la República Socialista Federativa Soviética de Rusia tres de la Revolución d'Ochobre y de la Xunión de Repúbliques Socialistes Soviétiques tres de la so creación en 1922, formando'l mayor exércitu del mundu dende los años 1940 hasta la fin de la Xunión n'avientu de 1991.
El nome, encuriáu davezu como Exércitu Bermeyu, fai referencia al sangre derramao pola clas obrera na so llucha escontra'l capitalismu. Magar que l'Exércitu Bermeyu convirtióse de mou oficial nel Exércitu Soviéticu en 1946, el términu Exercitu Bermeyu ye d'emplegu común n'Occidente pa cincar a toles Fuercies Armaes Soviétiques a lo llargo la so historia.
Nacencia
thumb|León Trotsky saludando, 1917
L'exércitu bermeyu foi fechu'l 28 de xineru de 1918. Nun entamu, integráronlu voluntariamente los campesinos y obreros comunistes. El comandu formóse con oficiales del antiguu exércitu imperial del Zar que decidieren caltenese nos sos puestos tres de la Revolución Soviética, en 1917. Al facese más intensa la guerra civil desatada por antiguos oficiales favoratibles a los kulaks (grandes terratenientes), Lenin emplegó'l reclutamientu obligatoriu. Nel trescursu de la guerra interna, l'Exércitu Bermeyu llegó a cuntar con cinco millones d'efeutivos que llucharon a la escontra del Exércitu Blanco, organizáu polos oficiales Lavr Kornílov y Anton Denikin, ente otros.
La organización del Exércitu Bermeyu foi responsabilidá de León Trotsky, quien enantes de la revolución tuviere al so cargu'l comité Militar Revolucionariu que comandó l'asaltu al poder. Los bolxeviques (comunistes) teníen bona influyencia nel exércitu del Zar. La Primer Guerra Mundial debilitó muncho la moral d'esti exércitu, nel que de contino producíense deserciones. Los comunistes foron quien a crear una moral revolucionario en cuenta de la moral patriótica n'escayencia. Los soldaos yeren una pieza cimera del so proyeutu revolucionariu.
Los conceyos revolucionarios (sóviets), habíen de ser "d'obreros, soldaos y campesinos", según les conseñes del Partíu Bolxevique (comunista). Meses enantes de la revolución, milenta unidaes del exércitu participaron nun congresu de organizaciones militares en Petrográu (güei San Petersburgu).
En faciendo l'Exércitu Bermeyu, les polítiques voluntaristes, teníen como consecuencia un exércitu feble y cásique nada disciplináu. Trostsky defendó'l reclutamientu forciáu, el caltenimientu de los oficiales zaristes nos sos cargos y el comisariáu políticu (incorporación de dirixentes del Partíu xunto a los mandos militares). Respunxo la disciplina militar y reprimió severamente la deserción y la traición. Desplicó que nun podíen dirixise les fuercies armaes al traviés de comités revolucionarios escoyíos polos soldados y finó cola táutica de la guerra de guerrilles prauticada en dalgunes rexones de Rusia y qu'elli nun consideraba amañosu pa una llucha a gran escala como la que taba plantegada.
Trotsky percorrió nun tren blindáu los frentes de batalla demientres más de dos años. Los blancos dominaben la rexón meridional del antiguu imperiu, Siberia y parte de Rusia, y per dalgún tiempu recibieron aída de les potencies que trunfaren na Primer Guerra Mundial. Los blancos foron quien a amenazar seriamente Moscú, pero foron vencíos. Dellos de los trunfos del Exércitu Bermeyu foron protagonizaos pola "Caballería Bermeya" comandada pol mariscal Sinión Budionny. La caballería foi ún de los nuevos cuerpos fechos nel exércitu per aciu de Trotsky. Los blancos rindiéronse en 1920, pero la guerra nun finó, pos l'Exércitu Bermeyu siguio lluchando a la escontra de los denomaos "verdes", bandes armaes de campesinos, y escontra polacos y xaponeses. El confliutu colos polacos finó en 1921 y los xaponeses retiráronse en 1922.
En finando la guerra civil, l'exércitu nun evolucionó hasta los años 30, nos qu'entamó a desendolcar la etapa motorizada. Les "purgues" de Stalin quitáron-y per contra los sos xefes más valiosos, xustamente en viéspora de la Segunda Guerra Mundial. Más de 30.000 oficiales foron destituyíos y munchos d'ellos condergaos a muerte o a penes de cárcele.
La Gran Guerra Patria
Demientres la Segunda Guerra Mundial, nomada oficialmente "la Gran Guerra Patria", la industria bélica desendolcóse muncho. L'exércitu Bermeyu foi dotáu de nuevos cañones, antiaéreos, estremaos tipos de carros de combate y aviones perefeutivos: los Mig, el Yak y el Il 2. Un llanzacohetes llamáu Katiusha o "el muérganu de Stalin" foi un arma per destructiva. Encontóse tamién l'Armada. El comandante en xefe de les tropes bermeyes yera'l propiu Stalin, y perbaxo d'elli, como Comisariu pa la Defensa, Semión Timoshenko, consideráu ún de los meyores estrategues de la historia soviética. L'estáu mayor dirixólu Georgi Zhúkov, qu'entamare la so carrera nel exércitu zarista y comandaría delles victories escontra l'Alemaña nazi.
La Segunda Guerra Mundial foi un trunfu pal Exércitu Bermeyu y tamién una gran perda de vides humanes (más de 13 millones de baxes).
La Guerra Fría
En finando la Segunda Guerra Mundial, l'Exércitu Bermeyu foi l'exe del denomáu Pautu de Varsovia, integráu poles naciones que quedaren embaxo'l remanamientu de los soviéticos n'Europa del Este. El so armamentu nuclear incrementóse al mesmu tiempu que'l de los EE.XX. Invadió Hungría (1956) y l'antigua Checoslovaquia (1968) pa finar colos alzamientos a la escontra de les autoridaes comunistes. La cabera guerra na que participó foi la d'Afganistán, ente 1980 y 1988, sofitando al gobiernu prosoviéticu d'esi país, que lluchaba escontra un llevantamientu armáu.
Tres de la cayida del réxime soviéticu en 1991, L'Exércitu Bermeyu desapaeció.
Coccyzus vieilloti
Coccyzus vieilloti ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae endémica de la islla de Puertu Ricu.
Taxonomía y etimoloxía
Foi descritu científicamente pol zoólogu francés Charles Lucien Bonaparte en 1850. El so nome cientítico fai honor al ornitólogu francés Louis Jean Pierre Vieillot. Primeramente se emplazaba nel xéneru Saurothera (del griegu comedor de llagartos») al que pertenecíen los cuatro especies de cuquiellos llagarteros de les islles del Caribe, pero posterioremente toes elles treslladáronse al xéneru Coccyzus (AOU 2006). Nun se reconocen subespecies.
Descripción
Mide de 40 a 48 cm de llargu y pesa una media de 80 gramos. El plumaxe de les sos partes cimeros ye pardu buxu, la so cabeza ye gris y el so gargüelu y pescuezu ablancazaos, ente que'l so banduyu ye canela amarellentáu. Carauterízase pola so llarga cola que les sos rémixes llaterales tienen les puntes blanques, lo que-y apurren un aspeutu de llistáu na parte inferior de la cola. El so picu ye llargu y estrechu, cola punta ligéramente curvada escontra baxo, qu'amuesa la parte cimera escura y l'inferior amarellentada. Presenten aniellos perioculares colloraos.
Distribución y hábitat
El cuquiellu llagarteru portorriqueño atopar nos montes de Puertu Ricu (ye común en montes estatales de Guánica, Guajataca y Vega y nel monte nacional La Incla) y los plantíos de café de tola isla.
Comportamientu
Puede reparase a esta especie nel sotobosque en busca de llagarteses, que son el principal componente de la so dieta (aproximao'l 75%). Amás consume grandes inseutos, guxanos y arañes. Muévense adulces pol monte en busca de preses. Estos cuquiellos nun volar faciendo círculos nin se llancen en picáu sinón que de normal se volar en llinia recta.
Nun practiquen el parasitismu de puesta como otros cuquiellos. Constrúin un nial de ramines a lo cimero d'un árbol nel que suelen poner una media de 3 güevos.
Transkei
Transkei (términu que significa: "territoriu asitiáu más allá del ríu Kei") foi un bantustán asitiáu en Sudáfrica, que na actualidá forma parte de la provincia Oriental del Cabu.
Toledo (dixebra)
Hai delles llocalidaes nomaes Toledo:
Transkei
La República de Transkei nunca foi reconocida per nengún país mientres tola so esistencia.
Orixe
Transkei, el primeru de los bantustanes en ser decretáu y establecíu (1962 y 1963, respeutivamente), foi productu de la política de "desenvolvimientu separáu" que'l gobiernu de Sudáfrica implementó como parte del so sistema d'apartheid.
La premisa principal detrás de la so creación foi la de dedicar un territoriu reserváu puramente pa los miembros de la etnia xhosa, onde éstos pudieren desenvolvese en forma aisllada de les zones reservaes a los blancos.
Conformanza
thumb|220px|left|Neños de la etnia xhosa en Transkei. Transkei tenía una superficie de 42 000 km² y una población de 3 400 000 habitantes, según estimaciones de 1993. La so capital yera'l pueblu d'Umtata. L'idioma oficial yera'l xhosa.
Gobiernu
Mientres la mayor parte de la so esistencia, Transkei tuvo sol control de los hermanos Kaiser y George Matanzima. L'unu o l'otru exerció'l lideralgu gubernamental de Transkei ente 1963 y 1987. Per munchos años, los hermanos tuvieron xuntos nel gobiernu, unu como presidente y l'otru como primer ministru.
En 1986, ante claru evidencies de corrupción, Kaiser arrenunció como presidente, dexando al so hermanu George a cargu del gobiernu. Sicasí, llueu los hermanos convertir n'enemigos políticos y Kaiser foi deteníu.
Nelson Mandela, nacíu na rexón de Transkei y tíu de los hermanos Matanzima, siempres los criticó pol so sofitu al sistema de bantustanes. Mientres l'encarcelamientu de Mandela, Kaiser intentó convence-y de qu'aceptara la ufierta del gobiernu surafricanu de lliberar si aceptaba exilarse en Transkei. Mandela refugó la ufierta alegando que faelo sería vistu como una aceptación y llexitimación del sistema de los bantustanes.
Disolución
Ente 1990 y 1991 foi desmanteláu'l sistema llegal sobre'l que se basaba'l apartheid. La constitución reconoció en 1994 la igualdá ente tolos habitantes de Sudáfrica cualesquier que fuera la so raza, los estaos (tamién llamaos bantustanes) sumieron y se reintegraron al conxuntu del país.
Educación
La Universidá de Transkei destaca pola so formación musical y los sos estudios sobre musicoloxía y etnomusicología. Considérase'l centru del estudiu de la música africana clásica.
Iberdrola
Iberdrola (IBEX 35:IBE) (Ticker Bolsa de Madrid: IBE) ye una empresa española con sede en Bilbao que xenera, distribúi y comercializa lletrecidá y gas natural. Opera en 28 países y cunta con 16 millones de veceros, 9 d'ellos españoles. Tien tamién intereses en telecomunicaciones.
Historia
Iberdrola nació'l 1 de payares de 1992 como resultáu de la fusión de Hidroeléctrica Española ya Iberduero
Iberdrola fixo frente a estremaos intentos de fusión y realizó otres alquisiciones:
Presidentes de la compañía
Presidentes de Hidrola
Presidentes de Iberduero
Presidentes de Iberdrola
Activos n'España
thumb|Actual see d'Iberdrola en Bilbao. Explota individualmente o en conxunción con otres compañíes les centrales nucleares de:
En cuanto a centrales térmiques de ciclu convencional, ye propietaria de les centrales térmiques de:
Estes centrales utilicen fueloil como combustible principal y gasoil como secundariu (principalmente mientres l'arranque), sacante la de Santurce y el grupu I de Aceca, que la so instalación de gasoil ta inutilizada porque los sos dos grupos puen ser alimentaos con gas natural. Per otra parte, Iberdrola tamién ye propietaria de trés centrales más de ciclu convencional qu'utilicen carbón como fonte principal d'enerxía (anque almiten fueloil y gasoil). Son les de:
Nel momentu de constitución d'Iberdrola, Iberduero cuntaba cola titularidá de les centrales de Santurtzi, Pasaia y Velilla del Río Carrión (que fuera puesta en marcha baxu la denominación de Térmiques del Norte, Terminor, y que compartía titularidá con Electra de Viesgo que la so participación foi mercada por Iberduero en 1984). Amás, cuntaba tamién ente los sos activos cola Central Térmica de Burceña, allugada erroneamente en dellos documentos en Bilbao3 pero realmente asitiada na llocalidá límitrofe de Barakaldo, construyida en 1905 pero inactiva dende 1985. En febreru de 2002, Iberdrola solicitó al Ministeriu d'Economía'l zarru d'esta central, que foi concedíu n'agostu del mesmu añu.Pela so parte, Hidroeléctrica Española cuntaba cola titularidá de les centrales de Escombreras, Castellón, Lada (qu'adquiriera en 1981 a la Compañía llétrica Llangréu, aniciada n'Asturies y propietaria tamién d'un terciu de la Central térmica de Soto de Ribera) y Aceca, que la so titularidá compartía con Unión Fenosa.Iberdrola tien amás centrales hidroeléctricas especialmente na conca del Duero y nos Pirineos (apurríes por Iberduero) y les cuenques de los ríos Tajo, Segura, etc. (apurríes por Hidroeléctrica Española).
Su filial d'inxeniería Iberinco construyó les sos centrales de ciclu combináu, que yeren:
Enerxíes Anovables
La so filial nomada Iberdrola Enerxíes Anovables, S.A.U. con sede en València (Paséu de l'Alamea), que cotiza en bolsa, dispón d'una cartera de proyeutos en tol mundu que s'alza hasta los 43.280 MW. Nel 2008 algamó una capacidá de 8.164 MW,4 de los cual 7.822 MW correspuenden a parques eólicos y 342 MW a centrales minihidráulicas .La so presencia nel estranxeru traduzse en 3.483 MW eólicos, de los que 2.392 MW allúguense n'Estaos Xuníos y 428 MW en Reinu Xuníu y los restantes 663 MW asítiense fundamentalmente n'Europa, onde destaca l'aportación de Grecia -217 MW-; Francia -154 MW-; Polonia -123 MW-; Alemaña -63 MW- y Portugal -56 MW-.
Conseyu d'Alministración
Componen el Conseyu d'Alministración 14 homes y 1 muyer:
Jules Pierre Fourreau
Jules-Pierre Fourreau foi un botánicu francés, discípulu del taxónomu Alexis Jordan (1814-1897).
Phaffans
Phaffans ye una comuña francesa del departamentu de Territoriu de Belfort, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Santiago
Santiago ye una aldea de la parroquia de Piñeira nel conceyu asturianu de Castropol.
Alcuéntrase a 3,00 km de Castropol, la capital del conceyu, a un altor mediu de 66 msnm y tien una población de.
Cochlearius cochlearius
Cochlearius cochlearius ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Ardeidae; antes clasificar nuna familia monotípica, denomada Cochlearidae, que güei ye considerada como una subfamilia de los ardeidos. Ye mesma d'América.
Historia natural
Vive nos banzaos de mangle de Méxicu, hasta'l Perú y Arxentina. Ye una ave nocherniega, y reproduzse colonialmente nos árboles de mangle, pon 2 a 4 güevos blancos azuláu nun nial de ramines. thumb|Exemplar neñón.
Subespecies
Conócense cinco subespecies de Cochlearius cochlearius:
Aurelio González Ovies
Y ye que dende'l so primer poemariu, Les hores en devanéu (1989), na so obra poética destaquen dellos premios lliterarios y l'antoloxía compilando venti años de poemes Esta lluz tan curtio (Poesía 1988-2008) onde'l poeta axunta alredor de 150 poemes nos que s'acolumbren dalgunos de les temes más avezaes del xéneru: l'amor y el desamor, la soledá, la muerte y l'infancia. Miguel Florián, poeta y críticu español, presume nel prólogu que "la llectura de la poesía d'Aurelio González Ovies confuerta, ufiértanos guapura y verdá: mundu desveláu y llimpiu".
Biografía
En 2007 empecipia la so andadura na lliteratura infantil y xuvenil cola publicación, na editorial Pintar-Pintar, de El poema que cayó a la mar, apocayá con gran ésitu de ventes en Méxicu, un percorríu d'ésitu nel mundu poéticu infantil al que se van sumar otros seis álbumes de poesía ilustrada. Dellos d'estos títulos tán coeditados en distintos idiomes (castellán, catalán, asturianu) y el postreru, Versonajes (2013), foi gallardoniáu pol Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte con un Premiu al Llibru Meyor Editáu n'España 2014 na categoría de Llibros Infantiles y Xuveniles.
María García Esperón, escritora mexicana de lliteratura infantil y xuvenil, lleva años comprometida dando a conocera pallabra d'Aurelio González Ovies per tol mundu al traviés del espardimientu de la so obra per internet. Na so opinión « la so poesía naz de la esperiencia senciella, del sentimientu, del amor polos raigaños, del amor a lo que somos, de la maravía de sentinos vivos y de poder valorar les coses difíciles de la esistencia: la muerte, la separación… tou eso que vamos viviendo los seres humanos como una oportunidá más de guapura”.
La obra poética d'Aurelio González Ovies foi en 2015 l'oxetu d'estudiu na Universidá d'Uviéu d'una tesis doctoral, ellaborada por Sara María Bárcena de Cuendias y dirixida por Antonio Fernández Insuela. L'autora de la primer tesis sobre'l poeta asturianu esplica que la so poesía -y "sirve pa reivindicar al poeta llibre, a rodapiellu, fora de tonu nel meyor sentíu de la pallabra".
El Premiu Hispanoamericanu de poesía Juan Ramón Jiménez en 1992 volvió en 2016 de nuevu de pleanguaño de la mano de la editorial Enllaz Editorial (Bogotá). Esta organización, collaboradora necesaria pa la educación integral en Colombia, reedita xunto con otra trentena de poemes del autor La hora de les gaviluetes. La publicación ta güei introducida como llectura obligatoria en distintos centros colombianos.
Va Ser el 2017 un añu especialmente granible y de collaboraciones pal autor gozoniegu. Coles imáxenes de l'artista avilesina Elisa Torreira sale a lluz Ingente alloña. Cercanía de pensamientos entorno al amor, el tiempu, la guapura y los sos efímeros pasaxes y constantes despidíes: “Namás pa siempres que l'agora …”. El poemariu Entós treslládanos a "esi ayeri que produció esti güei. Y de esti agora, tan esmucidizu como tou lo que nos pertenez". El poemariu Estancia fuxitiva "amuesa ensin reparos la compenetración de los versos y la vida (...) la felicidá que s'abrir cuando cierro la puerta de la mio casa". Dos collaboración especiales p'Aurelio González Ovies n'anguaño, les más recién, son les compartíes cola escritora María García Esperón: "Diccionariu de mitos clásicos", obra na que l'asturianu funde mitoloxía y poesía; y Siete mito (En prosa y en versu), incluyíu nel plan llector Hillman y que va espertar en 2018. Dambos autores afayar siete mito clásicos y esenciales que "falen de lo esencial de la exitencia: el porqué de la guapura, el mieu a la muerte, la necesidá del amor...".
N'este mesmu 2017, tres un recital na llibrería Juan Rulfo de Madrid n'ochobre de 2016, va salir la reedición de Vengo del norte, apadrinada pol Fondu de Cultura Económica. L'accésit Premiu Adonáis de Poesía 1992 vuelve venticinco años dempués y empecipia un nuevu percorríu: Méxicu, Arxentina, Brasil, Colombia, Chile, Ecuador, España, Estaos Xuníos d'América, Guatemala, Perú y Venezuela.
En 2018, l'Asociación d'Escritores d'Asturies concédelu, por una unicidá, el XIII Premiu de les Lletres d'Asturies pola so trayeutoria lliteraria: "Aurelio ye'l poeta del amor, amor a tou lo que lu arrodia, amor sentíu nuna poesía duce y claro, enllena de llirismu y d'imáxenes intenses, onde tán presentes tolos arumes y sabores de la nuesa tierra, de la so tierra natal,  onde la mar  y el paisaxe  y el so propiu mapa interior,  son referentes constantes na so obra. La so voz ye en sí guapura y lluz".
Collaborador habitual nos diarios asturianos, escribe un artículu quincenal, de tonu poéticu, en La Nueva España. Pos “la so poesía ye senciella ( tien de sabese que la cencellez poética ye un don; nun esiste cursu de gramática p'aportar a ella ) y tamién fonda; los sos versos lleguen al llector común, al de tolos díes, y tamién, poques gracies, al llector conocedor de la forma, la musicalidá, l'estilu, la orixinalidá, y el mensaxe de la pallabra”.
Protestes de la Plaza de Tiananmén de 1989
thumb|upright=1.3|La plaza de Tiananmén, centru de les protestes. Les protestes de la Plaza de Tiananmén de 1989, tamién conocíes como la masacre de Tiananmén, la revuelta de Tiananmén o'l incidente del 4 de xunu (en chinu: 六四事件), consistieron nuna serie de manifestaciones lideraes por estudiantes na República Popular China, qu'asocedieron ente'l 15 d'abril y el 4 de xunu de 1989. La protesta recibe'l nome del llugar en que l'Exércitu Popular de Lliberación suprimió la movilización: la plaza de Tiananmén, en Beixín. Los manifestantes proveníen de distintos grupos, dende intelectuales que creíen que'l gobiernu del Partíu Comunista de China Partíu Comunista yera demasiáu represivu y corruptu, a trabayadores de la ciudá que creíen que les reformes económiques en China habíen alloriáu demasiáu lloñe y que la inflación y el desemplegu taben amenaciando les sos formes de vida. L'acontecimientu qu'empecipió les protestes foi'l fallecimientu de Hu Yaobang.
Tres les protestes y les llamaes del Gobiernu pidiendo la so disolución, producir nel senu del Partíu Comunista una división de criteriu alrodiu de cómo responder a los manifestantes. La decisión tomada foi suprimir les protestes pola fuercia, en llugar d'aportar a les sos reivindicaciones. El 20 de mayu, el Gobiernu declaró la llei marcial y na nueche del 3 de xunu, unvió los tanques y l'infantería del exércitu a la plaza de Tiananmén pa eslleir la protesta. Les estimaciones de les muertes civiles varien: 400-800 (CIA), 2600 (según fontes ensin identificar de la Cruz Roja China). El númberu de mancaos envalorar ente 7000 y 10 000. En 2017 el gobiernu británicu desclasificó una telegrama del, daquella embaxador británicu, Alan Donald, nel qu'asegura que'l númberu de civiles muertos ye d'unos 10000. Tres la violencia, el Gobiernu entamó un gran númberu d'arrestos pa suprimir a los instigadores del movimientu, espulsó a la prensa estranxera y controló puramente la cobertoria de los acontecimientos na prensa china. La cruel represión de la protesta de la plaza de Tiananmén causó la condena internacional de l'actuación del gobiernu de la República Popular China.
N'unu de los últimos díes d'estes protestes foi tomada la semeya ganadora del World Press Photo de 1990, na cual amuésase a un mozu opositor enfrentándose a una columna de tanques, moteyáu l'home del tanque.
Fonderada
Dende 1978, Deng Xiaoping liderara una serie de reformes polítiques y económiques que traíen l'establecimientu gradual d'una economía de mercáu y cierta lliberalización política que distendía'l sistema establecíu por Mao Zedong. A principios de 1989, estes reformes políticu y económicu llevaren a dos grupos a una insatisfaición col Gobiernu.
El primer grupu incluyía estudiantes y intelectuales, que creíen que les reformes nun yeren abondes y que China precisaba reformar el so sistema políticu, yá que les reformes económiques namái afectaben a los granxeros y a los obreros de les fábriques. Amás, los ingresos de los intelectuales quedaben bien arrezagaos al respeutive de los de los beneficiaos poles reformes. Taben descontentos colos controles políticu y social qu'exercía'l Partíu Comunista de China. Arriendes d'ello, esti grupu conocía la lliberalización política entamada na Xunión Soviética col nome de glásnost por Mikhaíl Gorbachov. El segundu grupu taba constituyíu principalmente por obreros industriales de les ciudaes, que creíen que les reformes habíen alloriáu demasiáu lloñe. Les reformes económiques empezaren a causar inflación y desemplegu, lo que, xulgaben, amenaciaba la so forma de vida.
En 1989, el principal sofitu del Gobiernu taba constituyíu polos llabradores rurales, que vieren cómo los sos ingresos amontábense considerablemente mientres la década de 1980 como resultáu de les reformes del Partíu. Sicasí, esti sofitu tenía una utilidá llindada porque'l llabradores rurales taben distribuyíos a lo llargo de país, y permanecieron desorganizados y con dificultaes pa movilizase, en contraste colos grupos urbanos, que taben entamaos n'escueles y unidaes de trabayu.
L'acontecimientu qu'encendió la mecha de les protestes foi la muerte, por enfermedá, del ex Secretariu Xeneral del Comité Central del Partíu Comunista de China Secretariu Xeneral del Partíu Comunista de China Hu Yaobang, que fuera espulsáu del gobiernu por Deng Xiaoping en febreru de 1987. Hu yera vistu como un lliberal, y la so espulsión en respuesta a les protestes estudiantiles de 1987 foi vista como inxusta en determinaos círculos. Amás, la muerte de Hu dexó a los ciudadanos de la República Popular China espresar el so descontentu colos sos socesores ensin medrana a la represión política, pos resultaría estrañu espulsar al pueblu del funeral d'un ex Secretariu Xeneral del Partíu.
Entamu de les protestes
thumb|[[Hu Yaobang (equí nuna semeya de 1953), nomáu Secretariu xeneral del Comité Central del Partíu Comunista de China por Deng Xiaoping en febreru de 1980, yera un lliberal dientro del partíu. Foi releváu del so cargu por Deng en 1986 y la so muerte en 1989 desencadenó les protestes de los estudiantes.]]
Les protestes empezaron como pequeños disturbios, na forma d'oraciones por Hu Yaobang y reivindicaciones por que'l partíu revisara la visión oficial de la figura de Hu. Les protestes crecieron tres les noticies d'enfrentamientos cola policía; los estudiantes creyeron que los medios de comunicación chinos taben aburuyando la naturaleza de les sos actividaes, lo qu'amontó'l sofitu a la so protesta. Nel funeral de Hu, un gran grupu d'estudiantes atópase na plaza de Tiananmén y pidió axuntase col Primer Ministru Li Peng, llargamente reconocíu como'l rival políticu de Hu, pidimientu que nun foi atendida. Arriendes d'ello, los estudiantes fixeron un llamáu a la fuelga nes universidaes de Beixín. El 26 d'abril de 1989, un editorial nel Diariu del Pueblu, tres un discursu internu fechu por Deng Xiaoping, acusó a los estudiantes de crear balasmes. El discursu enoxó a los estudiantes, y el 29 d'abril 50 000 estudiantes allegaron a una de les cais de Beixín, faciendo casu omiso de los avisos disuasorios realizaos poles autoridaes y aportunaron na retirada de dicir nel discursu.
En Beixín, la mayoría de los estudiantes de la ciudá participaron nes protestes col sofitu de los sos instructores y otros intelectuales. Los estudiantes refugaron les asociaciones oficiales d'estudiantes controlaes pol Partíu Comunista y establecieron les sos propies asociaciones. Los estudiantes ver a sigo mesmos como patriotes chinos, herederos del Movimientu del Cuatro de Mayu pola "ciencia y la democracia" de 1919. Les protestes remembraben tamién les alcordances de les Protestes de la Plaza de Tiananmén de 1976 que llevaron a la espulsión de la Banda de los Cuatro. Dende los sos oríxenes nel funeral de Hu Yaobang, consideráu polos estudiantes como un defensor de la democracia, l'actividá estudiantil desenvolvióse gradualmente mientres el cursu de les sos protestes dende protestes contra la corrupción política hasta demandes de llibertá de prensa o la reforma del control sobre l'Estáu per parte del Partíu Comunista de China y de Deng Xiaoping, el líder chinu de facto. Tamién se realizaron dellos intentos parcialmente esitosos d'entrar en contautu con estudiantes y obreros d'otres ciudaes.
Les protestes iniciales fueron realizaes por estudiantes ya intelectuales que creíen que les reformes de Deng Xiaoping solo contemplaben midíes económiques de lliberalización del mercáu y desregulación estatal ente que nun yeren acompañaes d'una reforma política na cual instaurárase la democracia. Llueu atraxeron el sofitu de los trabayadores urbanos, que creíen pela so parte que les reformes habíen alloriáu demasiáu lloñe. Esto asocedió porque los líderes enfocaron les sos protestes na corrupción, protesta que dambos grupos exercíen de mancomún, y porque los estudiantes fueron capaces d'invocar arquetipos chinos nel so beneficiu.
En contraste coles protestes de 1987, que fueron realizaes principalmente por estudiantes ya intelectuales, les protestes de 1989 consiguieron un ampliu sofitu de los trabayadores urbanos, sollertaos pola inflación creciente y la corrupción. En Beixín fueron sofitaes por una amplia fraición de la ciudadanía. N'otres ciudaes como Ürümqi, Shanghai y Chongqing consiguiéronse porcentaxes similares de sofitu, y más tarde en Ḥong Kong, Taiwán y les comunidaes chines de Norteamérica y Europa.
Les protestes intensifíquense
Les protestes y les fuelgues empezaron en munches universidaes d'otres ciudaes, dende onde viaxaron munchos estudiantes a Beixín pa xunise a les manifestaciones. Xeneralmente, les manifestaciones na Plaza de Tiananmén calteníen un ciertu orde, con marches diaries d'estudiantes de delles universidaes de Beixín amosando la so solidaridá col boicó a les clases académiques y col desenvolvimientu de les protestes. Dellos estudiantes cantaron "La Internacional" en delles manifestaciones y amosaron coles mesmes el so sofitu al socialismu chino ayudando a la policía a arrestar a tres homes de la provincia de Hunan qu'habíen llanzáu tinta sobre una gran semeya de Mao que s'atopaba al norte de la plaza de Tiananmén. Unu d'estos homes, Yu Dongyue, permaneció en prisión hasta'l 22 de febreru de 2006.
La estratexa principal de los manifestantes basar nuna fuelga de fame entamada por un númberu envaloráu d'ente dellos cientos y más de mil estudiantes. Esta fuelga algamó gran resonancia ente'l pueblu chinu. Anque nun se repararon güelguistes d'aspeutu demacrado, una lleenda urbana china, que persiste na actualidá, diz que dalgunos d'ellos morrieron de fame.
Fixéronse dellos intentos parcialmente satisfactorios pa los propósitos de los manifestantes coles mires d'axustar colos gobernantes de la República Popular China, que taben cerca, nos edificios centrales del Partíu Comunista en Zhongnanhai. Por causa de la visita de Mikhaíl Gorbachov en mayu, munchos periodistes de medios de comunicación estranxeros presentar en China. La cobertoria que realizaron de les protestes foi intensiva y xeneralmente favorable a los manifestantes, pero pesimista alrodiu de les sos posibilidaes de llograr los sos oxetivos. Escontra'l final de les protestes, el 30 de mayu, alzóse una estatua a la Diosa de la Democracia na plaza, esculpida polos estudiantes de Belles Artes, que constituyó un símbolu visual de la protesta pa los televidentes que siguíen la cobertoria de la prensa en tol mundu.
El Buró Políticu del Comité Central del Partíu Comunista de China, xunto colos vieyos del partíu (oficiales del gobiernu y del Partíu yá retiraos pero qu'entá exercíen influencia política), allugaben, nun principiu, la esperanza de que les protestes tendríen una vida curtia o que reformes de calter cosméticu satisfadríen a los manifestantes. Deseyaben evitar la violencia tanto como fuera posible, y confiaron nun principiu nel aparatu del Partíu pa persuadir a los estudiantes d'abandonar la protesta y volver a los sos estudios. Una barrera a l'aición efectiva foi que'l mesmu líder del Gobiernu, Zhao Ziyang, sofitaba munches de les reivindicaciones de los estudiantes, especialmente les tocantes a la corrupción. Sicasí, los manifestantes taben compuestos de grupos diversos con reivindicaciones diverses, lo qu'enzancó estes primeres midíes. Inclusive nun taba claru con quién tenía d'axustar el Gobiernu, y cuálos yeren los pidimientos de los distintos grupos. El tracamundiu y l'indecisión ente los manifestantes traduciéronse asina en tracamundiu ya indecisión del Gobiernu. Los medios oficiales tamién amosaron esta indecisión nel Diariu del Pueblu, alternando ente la simpatía colos manifestantes cola so denuncia.
Nes altes esferes del lideralgu del Partíu, el secretariu xeneral Zhao Ziyang taba fuertemente a favor d'un aproximamientu nidiu a los manifestantes, ente que Li Peng amosóse partidariu del acoso pola fuercia. N'última instancia, la decisión d'eslleir les manifestaciones pola fuercia tomar por un grupu de vieyos del Partíu que víen la posibilidá d'abandonu del Estáu unipartidista como una vuelta al caos de la Revolución Cultural. Anque munchos nun teníen cargu oficial, teníen la capacidá de controlar l'exércitu, pos Deng Xiaoping yera'l presidente de la Comisión Militar Central y tenía la capacidá de declarar la llei marcial. Los vieyos del partíu creyeron que les protestes duraderes yeren una amenaza a la estabilidá del país. Los manifestantes fueron consideraos pol gobiernu como una ferramienta de los partidarios del "lliberalismu burgués", que taríen moviendo les cuerdes na solombra, y como ferramientes de miembros del Partíu que buscaben satisfaer les sos ambiciones personales.
La disolución
Anque'l gobiernu chinu declaró la llei marcial el 20 de mayu, les manifestaciones siguieron. La fuelga de fame averábase a la fin de la tercer selmana, y el Gobiernu decidió acabar col asuntu primero que se produxeren muertes. Tres una deliberación ente los líderes del Partíu Comunista, ordenóse l'usu de la fuercia militar pa resolver la crisis, y Zhao Ziyang foi desaposiáu del lideralgu políticu como resultáu del so sofitu a los manifestantes. El Partíu Comunista decidió detener la situación primero que fuera más lloñe.
Los soldaos y tanques de les divisiones 27 y 28 del Exércitu Popular de Lliberación fueron unviaos pa tomar control de la ciudá. Anque'l Gobiernu ordenó a tolos civiles de Beixín que permanecieren nes sos cases por aciu emisiones de televisión y megafonía, les alvertencies nun fueron teníes en cuenta y munchos manifestantes pacíficos fueron atacaos polos soldaos; la violencia exercida tuvo como resultancia enormes baxes civiles y delles muertes de soldaos. El gobiernu chinu atestiguó la muerte de dellos cientos de persones.
La eliminación de la protesta viose simbolizada nos medios de comunicación occidentales pola fotografía d'un manifestante solitariu, tomada'l 5 de xunu, de pies frente a una columna de tanques, deteniendo la so meyora. L'home siguió de pies griespu frente a los tanques mientres media hora antes de ser espulsáu del llugar. A pesar de los esfuercios, hasta'l día de güei los medios de comunicación occidentales fueron incapaces d'identificar a la figura solitaria. La revista Time escoyólu como una de los cien persones más influyentes del sigo XX. Poco dempués del incidente, el diariu británicu Sunday Express identificólu como Wang Weilin, un estudiante de 19 años d'edá; sicasí, la veracidá d'esta identificación ye dudosa. Bruce Herschensohn, asistente especial del ex-presidente de los Estaos Xuníos Richard Nixon y miembru del equipu de Ronald Reagan aseguró que foi executáu catorce díes dempués de la revuelta por un pelotón de fusilamiento. Jan Wong escribió qu'esti home sigue con vida y despíntase nun área rural de China. William Bell, escritor canadiense, asegura sicasí que se llamaba Wang Aimin y foi executáu'l 9 de xunu.
Na mesma plaza hubo un bancia ente los que, como Han Dongfang, deseyaben retirase pacíficamente, y los que, como Chai Ling, deseyaben permanecer na plaza pese al riesgu de qu'hubiera un bañu de sangre. Los partidarios de la retirada ganaron, y los manifestantes dexaron la plaza. El gobiernu de la República Popular China aseguró que nun morrió naide na plaza, un fechu que, acordies colos testimonios de los que tuvieron na plaza, paez ser téunicamente ciertu, pero nun fala de les baxes mientres l'aproximamientu a la plaza. El númberu de muertos y mancaos sigue siendo un secretu d'estáu. Un funcionariu ensin identificar de la Cruz Roxa china aseguró qu'hubo 2600 muertos, 2000 ciudadanos mancaos y que se perdió contautu con 400 soldaos. Acordies coles universidaes, morrieron 23 estudiantes. El Comité Central d'Asociaciones Autónomes de la Universidá de Tsinghua faló de 4000 muertos y 30 000 mancaos. Chen Xitong, l'alcalde de Beixín, informó 26 díes tres los acontecimientos de que 36 estudiantes y decenes de soldaos morrieron, xubiendo hasta un total de 200 muertos, y 3000 civiles y 6000 soldaos mancaos. Los reporteros estranxeros que taben en Beixín afirmaron que morrieren siquier 3000 persones. Creáronse delles llistes de baxes a partir de fontes clandestines que falaben de 5000 muertos. Sicasí, ye interesante remarcar que los documentos de la NSA desclasificaos en 1999 amuesen que la intelixencia estauxunidense envaloró ente 180 y 500 la cantidá de muertos. D'esta forma, les estimaciones del gobiernu chinu concuerden cola estimación oficial estauxunidense. Per otra parte, primero que'l gobiernu de Beixín restableciera'l control de les noticies en China por completu, una emisión n'inglés dende Beixín afirmó que morrieren siquier 3.000 estudiantes. Coles mesmes, la Cruz Roja china informó de que la so cuenta algamara los 2600 muertos —y siguía amontándose—. Yá que ye imposible llograr accesu a información oxetiva por cuenta de la llei marcial, inda nun se resolvieron les discrepancies ente les distintes fontes.
Dempués de la disolución de les protestes de Beixín el 4 de xunu, éstes siguieron en gran parte de China mientres unos díes. El gobiernu de la República Popular China foi incapaz de rematar estes protestes fora de Beixín ensin la perda d'un númberu significativu de vides
Arresto y purgues
thumb|Estatua alzada n'[[Ávila, España, por Amnistía Internacional en conmemoración de los 10 años del sucesu (obra de José Antonio Elvira).]] Mientres y tres la represión de la protesta realizaron intentos d'arrestar y escorrer a los líderes del Movimientu Democráticu de China, cuantimás a Wang Dan, Chai Ling y Wu'er Kaixi. Wang Dan foi prindáu y unviáu a prisión, y más tarde dexóse-y emigrar a los Estaos Xuníos. Wu'er Kaixi escapó a Taiwán. Na actualidá ta casáu y trabaya como comentarista políticu de la Televisión Nacional Taiwanesa. Chai Ling escapó a Francia y más tarde recaló nos Estaos Xuníos.
Los obreros que fueron arrestaos en Beixín fueron xulgaos y executaos. Sicasí, los estudiantes, munchos de los cualos proveníen de families relativamente influyentes, recibieron sentencies muncho más nidies. Inclusive Wang Dan, el líder estudiantil qu'encabezaba la llista de los más buscaos, acabó pasando solamente siete años en prisión.
Los dos presentadores de la CCTV, qu'informaben el 4 de xunu fueron despidíos pocos díes dempués de los acontecimientos. Wu Xiaoyong, el fíu d'un miembru del Comité Central del Partíu Comunista de China, y el vizprimer ministru Wu Xueqian, fueron espulsaos del Departamentu de Programes n'Inglés de la Radio Internacional China. Qian Liren, direutor del Diariu del Pueblu, el periódicu del Partíu Comunista de China, foi coles mesmes espulsáu por causa de los artículos en sofitu a los estudiantes.
Cobertoria de los medios
thumb|Memorial alzáu nel décimu aniversariu de la revuelta por estudiantes polacos en [[Wrocław.]]
Les protestes de la plaza de Tiananmén estropiaron la reputación de la República Popular China nos países occidentales. Los medios de comunicación occidentales fueren convidaos pa cubrir la visita de Mikhaíl Gorbachov en mayu, y atopábense por tantu nuna posición escelente dende la que cubrir en direutu la represión del gobiernu chinu, especialmente la BBC y la CNN. Los manifestantes aprovecharon esta oportunidá, creando cartelos empobinaos a la opinión pública internacional. La cobertoria facilitar polos conflictos gubernamentales alrodiu de la manera de tratar les protestes, lo que tuvo como resultáu que les emisiones nun fueren atayaes darréu.
Mientres la disolución de les protestes, el 4 de xunu, ordenar a la CNN que rematara les sos emisiones, y anque trataron de desafiar estes órdenes y cubrir les protestes al traviés del teléfonu, el Gobiernu inhabilitó los enllaces per satélite. La única cadena de televisión que pudo grabar nel interior de la plaza na nueche del 3 al 4 de xunu foi TVE. La mayoría de les cadenes atopar nel Hotel Beixín, dende onde nun se ve la plaza de Tiananmen.
Les imáxenes de les protestes xunto cola cayida del comunismu na Xunión Soviética y n'Europa del Este contribuyeron a formar la opinión y la política occidentales sobre la República Popular China mientres la década de 1990 y los primeros años del sieglu XXI. Producióse una considerable simpatía poles protestes estudiantiles n'Occidente y, casi darréu, los Estaos Xuníos y la Xunión Europea anunciaron un embargu tocante al comerciu d'armes, y l'imaxe de la década de 1980 de China como un país qu'entamaba reformes y un contrapesu aliáu contra la Xunión Soviética foi reemplazada pola d'un réxime autoritariu bien represivu. Les protestes de Tiananmén mentáronse frecuentemente n'Estaos Xuníos como argumentu contra la lliberalización del comerciu con China y como evidencia de que'l gobiernu de China yera una amenaza pa la paz mundial y los intereses de los Estaos Xuníos. Per otra parte, los medios de comunicación occidentales, al remanar estos argumentos, nun tuvieron en cuenta con frecuencia que dellos estudiantes cantaben La Internacional nes sos manifestaciones.
Ente los estudiantes chinos nel estranxeru, les protestes de Tiananmén causaron la formación de servicios de noticies n'Internet como China News Digest y de la organización non gubernamental China Support Network nos Estaos Xuníos. Amás, formáronse organizaciones como l'Alianza China pola Democracia y la Federación Independiente d'Estudiantes ya Intelectuales Chinos, anque l'impautu políticu d'estes organizaciones menguó na segunda metá de la década de 1990.
Aportar de les reformes polítiques
En Ḥong Kong, la supresión violenta de les protestes de 1989 provocó la medrana de que la República Popular China nun cumpliera les sos promeses del plan un país, dos sistemes nel inminente trespasu de soberanía de 1997. Una consecuencia d'esta medrana foi que'l nuevu gobernador de Hong Kong, Chris Patten intentó espandir la franquicia del Conseyu Llexislativu de Hong Kong, lo que traxo consigo resfregones col gobiernu chinu.
El desenllaz de les protestes de 1989 mancilló la creciente sensación de lliberalización política que tuvo bien vista nos últimos años de la década de 1980, lo que resultó nel olvidu de munches de les reformes democrátiques propuestes mientres la década. Anque se produció una cierta medría na llibertá individual dende 1989, los discutinios alrodiu de cambeos estructurales nel Gobiernu y el papel del Partíu Comunista de China siguen siendo tabú.