cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bos primigenius taurus
Ganadería
Cola esceición de ciertes especies utilizaes na tauromaquia, los machos destínense xeneralmente a la producción de carne, ente que les femes destínense davezu a garantizar la renovación del fatáu o a la producción de lleche.
Races
Tres unos 10 000 años de doma a lo llargo d'Europa, Asia y África, estos bóvidos domésticos esperimentaron una gran cantidá de variaciones artificiales que dieron como resultáu numberoses variedaes o races, con ensame de tamaños, carauterístiques y pelame de colores distintos.
thumb|left|Güe de raza [[charolesa.]] Estes races son bien numberoses n'Europa, onde la tradición de seleición ye bien antigua. La mayoría fueron individualizaes a partir de finales del sieglu XVIII. Nel sieglu XIX la noción de raza afitóse, col desenvolvimientu de los concursos agrícoles. Los ganaderos empezaron realmente a escoyer a los sos animales naquella dómina, que vio'l desenvolvimientu de les races autóctones pero tamién l'apaición de nueves races nacíes de diversos cruzamientos, como la maine-anjou o la normanda. A finales del sieglu XIX editaron los primeros llibros xenealóxicos (denominaos herd-books) n'Inglaterra y darréu nel restu d'Europa occidental. El sieglu XX vio la desapaición d'un bon númberu d'estes races, principalmente por razones económiques, yá que yeren menos granibles y menos especializaes que los sos conxéneres.
Producción de lleche
thumb|La [[Holstein (ganáu)|frisona ye una de les vaques llecheres más comunes anguaño.]] Les femes solo producen lleche dempués de parir y si son cataes regularmente; davezu utilízase'l sistema d'inseminación artificial cada añu y mediu o dos años por que vuelvan parir y qu'asina puedan siguir produciendo lleche.
La práutica del cato empecipióse pocu dempués de la doma, hai unos 10 000 años, nel Oriente Mediu, y que llueu se convirtió nun procesu esencial pa la sobrevivencia de dellos pueblos. Asina, los fulani, pueblu nómada d'África central, basen la so manera de vida cuasi puramente nel ganáu, fundamentalmente bovín (cebúes), y viaxen darréu colos sos fataos de vaques que los abastecen de lleche, base cuasi esclusiva de la so alimentación y que peracaben acaldía so diverses formes. N'Europa, la lleche ta ausente de la cocina de l'antigüedá, pero foi adquiriendo importancia col pasu del tiempu, primero nel mundu llabrador pal cual ye una fonte d'alimentu ineludible, y depués pal restu de la sociedá, col desenvolvimientu de productos derivaos como la mantega. Mientres el sieglu XX, la lleche convertir nun productu de consumu habitual a midida que la producción industrialízase. Les granxes llecheres fáense cada vegada más granibles, y ameyoren la hixene de la lleche. La gran meyora xenerada pola invención del tratamientu de caltenimientu UHT ayudó a la xeneralización del consumu cotidianu de lleche.
Sicasí, el consumu de lleche de vaca per parte de los humanos puede plantegar dellos problemes. Comprobóse que magar el cuerpu de los ñácaros produz lactasa, enzima que dexa la dixestión de la lactosa de la lleche de vaca, nun ye asina nel casu de los adultos, y pueden dase nuna proporción elevada de la población adulta situaciones d'intolerancia a la lactosa. La incidencia d'esta intolerancia ye mayor ente los pueblos asiáticos y americanos, daqué menos prevalente ente los africanos, menos frecuente nos centroeuropeos ya inda menor nos países del norte d'Europa.
Nel añu 2006, producir en tol mundu 550 millones de llitros de lleche de vaca, lo que supón el 87 % de la producción total de lleche nel mundu. Los principales productores son la Xunión Europea, Asia (particularmente la India) y América del Norte. Según los países, danse grandes variaciones en materia de rendimientu per vaca, con un rendimientu particularmente eleváu nos países d'América del Norte y d'Europa, onde la ganadería ye bien intensiva. Otra manera, n'África, que tien la cabaña mundial más numberosa, la producción total ye pocu importante. Los países onde'l consumu de lleche y los sos productos derivaos ye'l más importante son los de la Xunión Europea y d'América del Norte, y, en menor midida, Arxentina, Australia y Nueva Zelanda.
Electrotaquiscopiu
El electrotaquiscopio ye un aparato que produz la ilusión de movimientu por aciu la combinación d'imáxenes fixes tresparentes asitiaes nuna rueda xiratoria que tán allumaes por detrás. Estes fotografíes llograríense d'una manera fayadiza col usu d'una serie de cámares fotográfiques polo que la resultancia que percibe l'espectador podría denominase cronofotografía.
Bos primigenius taurus
Producción de lleche
La lleche puede tresformase en productos lácteos bien diversos, como'l quesu, la mantega, la crema de lleche o'l yogur. Na actualidá esiste una importante industria desenvuelta en redol a la producción de lleche, del so tresformamientu y de la so distribución.
Electrotaquiscopiu
Construyíu en 1887 por Ottomar Anschütz esti llamar «taquiscopio de Anschütz» y consistía nuna rueda xiratoria con fotografíes feches en plaques de vidriu allumaes por detrás, por aciu un tubu de Geissler, nes qu'al traviés d'un visor o proyeutaes podíen contemplase les imáxenes en movimientu, dempués acomuñóse con Siemens & Halske pa fabricalos y ponelos en venta. Dióse-yos el nome de Electrical Schnellseher y en 1891 presentar na Esposición internacional de electrotecnia de Frankfurt del Main», al añu siguiente tuvo espuestu nuna esposición en Berlín y en 1893 na Esposición universal de Chicago.
Ta consideráu como unu de los aparatos precursores del cine xunto col zoopraxiscopio d'Eadweard J. Muybridge, kinetoscopio de Thomas Edison, la cronofotografía d'Étienne Jules Marey o'l taumatropo de John Ayrton Paris; pero tamién se rellaciona col estroboscopio de Simon von Stampfer, el zoótropo de William George Horner, el fenaquistiscopio de Joseph-Antoine Ferdinand Plateau o'l Praxinoscopio d'Émile Reynaud.
Bos primigenius taurus
Producción de carne
Nel añu 2007, la producción de carne bovino representó en redol al 25 % de la producción mundial de carne, con unos 61 millones de tonelaes, lo que convierte a la carne bovino na tercera en términos de volume de producción de carne a nivel mundial, tres la de gochu (con unos 100 millones de tonelaes) y la d'aves de corrolada (unos 90 millones). Nel añu 2011 la producción mundial de carne de vacunu va rondar los 57 millones de tonelaes; el país con mayor ufierta ye Estaos Xuníos, con un 19,6 % de la producción mundial, siguíu per Brasil col 14,4 %, la Xunión Europea col 12,8 %, China col 9,3 % y Arxentina col 4,5 %.
Como animal de tiru
thumb|Pflügende Ochsen (gües llabrando), de [[Rudolf Koller (1868).]] Otra de los usos tradicionales del ganáu bovino ye'l so usu como Animal de tiru animales de tiru, pos tienen una gran capacidá de trabayu y son resistentes al esfuerciu. Xeneralmente utilícense los machos, y más de cutiu güees, anque les vaques tamién son una bona alternativa, pos, a pesar de que la so fuercia de traición seya menor, pueden apurrir lleche, amás de nuevos xatos.
Envalórase que l'home empezó a utilizalos pa tirar de los araos o de vehículos con ruedes mientres l'IV mileniu enantes de Cristu. Estes téuniques utilizaes nel antiguu Creciente Fértil o n'Ucraína, darréu desenvolviéronse en tol mundu, y utilizábense gües pa tirar de carros o trabayar los campos nuna gran parte d'Europa, al igual que n'Asia y n'Exiptu. Esta práutica inda taba bien espublizada n'Europa mientres la Edá media, onde'l güe yera'l principal animal de tiru, anque l'usu del caballu empezaba a desenvolvese. Nos países industrializaos la mecanización sustituyó en gran midida a la traición animal, sicasí nos países en desenvolvimientu, ya inclusive en munchos desenvueltos, los animales de tiru tán amestaos de forma indixebrable a l'agricultura y anguaño'l so usu non solo persiste sinón qu'inclusive aumenta.
left|thumb|Los animales de tiru tán amestaos de forma indixebrable a l'agricultura, y anguaño'l so usu non solo persiste sinón qu'inclusive aumenta. Ye habitual que los bovinos trabayen en pareya; los animales tán xuníos por aciu una gabita que-yos dexa avanzar en llinia y de manera sincronizada. Esisten dellos sistemes de gabita, el más antiguu ye'l xugu cornal, que la so usu remontar al Antiguu Exiptu onde utilizaben una barra de madera asitiada ente los cuernos de dos bóvidos; l'otru sistema utilizáu davezu para xuncir ye la xugular, que s'asitia nel pescuezu de los animales. Les gabites de bovinos son inda bien utilizaos en ciertos países africanos; por casu, en Camerún, Chad y República Centroafricana, onde la traición bovina foi introducida nos años 1950 paralelamente al cultivu del algodón, a finales de los años 1990 utilizábense cerca de 230 000 pareyes de bovinos pa la llabranza, y en menor midida pa la escarda (llimpieza de meruxes), la aporcadura (remover la tierra en forma de "cerrillo" xunto a les plantes) y el tresporte en carretes. La traición por aciu bovinos desenvolver nuna gran parte del África subsaḥariana onde reemplaza al trabayu manual; Asina, los bovinos utilizar pal tresporte en zones grebes y pa la preparación de les tierres en zones semiáridas. La traición bovina tamién ye bien utilizada nes zones subhúmedas onde los cultivos añales como l'algodón, la mandioca, el arroz o'l maíz, y tamién ta presente nes zones más montascoses, como nos montes etíopes, de tradición milenaria. En Madagascar, onde les carretes de gües son omnipresentes, desenvolvióse la raza renitelo (anguaño en peligru d'estinción) pa satisfaer les necesidaes d'animales de tiru.
Otros aprovechamientos
thumb|Los bovinos tamién s'utilicen en dellos espectáculos. Na [[tauromaquia utilízase una raza específica, el toro de lidia.]] El ganáu vacuno tamién puede tener otros aprovechamientos per parte del home, amás de los trés principales citaos enantes (producción de lleche, producción de carne y como animal de tiru).
El so escrementu ye un bon fertilizante y utilízase como abonu orgánico, o puede entemecese con magre o folla pa faer adobe, y tamién s'utiliza, una vegada secu, como combustible pa faer fueu. Ciertos pueblos de ganaderos nómades o seminómades d'África, particularmente los masái, recueyen sangre del ganáu pal so consumu por aciu una punción na vena xugular, lo que-yos apurre un complementu alimenticiu ensin necesidá de matar a los sos animales. Esti sangre tamién tien un papel importante nes ceremonies y cultos d'estes etnies. Esisten estudios qu'indiquen la posibilidá d'utilizar la hemoglobina bovina como sustitutu del sangre humano. Los sos cuernos utilizar mientres enforma tiempu pa la fabricación de botones o de peñes, y son bien utilizaos en cuchillería pa los mangos de navayes y cuchiellos. El cueru bovín utilízase davezu en marroquinería.
Tamién s'utilicen n'actividaes d'ociu, como la tauromaquia, utilizándose una raza específica, el toro de lidia, y les sos diverses variantes, un espectáculu que nació n'España nel sieglu XII y que se practica tamién en Portugal, sur de Francia y en dellos países de Hispanoamérica, como Colombia, Ecuador, Méxicu, Perú o Venezuela. El güe tamién s'utiliza en deportes como'l rodiu estauxunidense, el rodiu chilenu, onde tien la considerancia de deporte nacional dende 1962 o «El coleo», práutica deportiva federada, orixinaria (como práutica recreativa en faciendes y pueblos) de la Capitanía Xeneral de Venezuela y la Gran Colombia.
Consecuencies ecolóxiques de la ganadería
thumb|left|upright|Imaxe de satélite de la deforestación nel estáu brasilanu de [[Mato Grosso. Según la FAO, baltar de montes pa crear camperes ye una de les principales causes de la deforestación, cuantimás n'América Llatina, onde'l 70 % de los montes que sumieron na Amazonia dedicáronse a pacionales.]] Como los demás herbívoros, mientres el procesu de rumia los bovinos lliberen metanu, y, debíu al enorme volume del sector ganaderu, según un informe de la FAO son responsables del 18 % de los gases con efeutu ivernaderu emitíos en tol planeta. En dichu informe indícase que la gran cantidá de ganáu a nivel mundial tien un enorme impacto sobre'l calentamientu global y sobre el mediu ambiente, y que se riquir aiciones urxentes pa faer frente a esta situación. Los efeutos causaos polos sos deyecciones sobre los recursos acuíferos, la destrucción de montes pa establecer zones de campera, la erosión del suelu o'l sobrepastoreo, son solo dalgunos de los problemes medioambientales xeneraos pola sobresplotación ganadera.
Un exemplu de los problemes medioambientales que pueden provocar tener n'unu de los xeneraos pola introducción de ganáu bovino n'Australia. Una vaca deposita por permediu unes 10-12 pornaes de cuchu acaldía, polo que, anque esistíen inseutos que s'encargaben de dar cuenta de les refugayes xeneraes pola fauna llocal, como los escarabayos peloteros de la familia Scarabaeidae, fueron incapaces d'enfrentase a les grandes cantidaes de cuchu producíu pol ganáu introducíu, y ante la falta d'un reciclaje natural efeutivu, producióse la degradación del suelu, la crecedera d'especies herbales y provocó la proliferación d'un ingente númberu de mosques (Haematobia irritans y sobremanera Musca vetustissima). Pa desaniciar esti problema, les autoridaes australianes ver na necesidá d'importar escarabayos peloteros exóticos.
Sicasí, n'ocasiones el ganáu bovino tamién puede ayudar na xestión del mediu ambiente. La campera nes zones de monte ayuda a llindar la posibilidá de producise ádenees. Les vaques tamién s'utilicen en dellos macizos montascosos como'l de Maures, en Francia, p'amenorgar los riesgos de quemes consumiendo les gramínees nes cualos puede desenvolvese'l fueu. Nel departamentu francés de Gironda, bovinos d'una raza llocal dexen llindar la proliferación de plantes acuátiques invasores como la cola de foín acuática (Myriophyllum aquaticum), ente que les vaques de les Highlands ocupar de torgar la crecedera de carbes de los praos húmedos del parque natural rexonal de los Rizos del Sena, asitiáu ente Rouen y Le Havre. Numberoses plantes, como'l junquillo (Narcissus jonquilla) y el berru del prau (Cardamine pratensis) de los praos del Morvan, o los cardos de Morbihan y bon númberu d'orquídees de praos húmedos deben en parte la so presencia a los bovinos. Dalgunos ornitólogos informaron que la presencia de ganáu bovino na reserva natural de Chérine na rexón natural de Brenne pa llindar la proliferación de xuncos, favorecía los caltenimientu de la biodiversidá vexetal.
Prehistoria
thumb|left|[[Pintura rupestre|Pintures rupestres n'África.]] N'Occidente l'arte rupestre desenvuélvese sobremanera nel Paleolíticu Superior. La mayor parte de les amueses caltener en parés y techos de cueves o abrigos predresos, pero tamién hai pequeños oxetos iguaos de cuernu, marfil o güesu. El 60 % de los animales representaos nes pintures rupestres d'esti periodu nel suroeste d'Europa son bóvidos y équidos, y nel 60 % de los xacimientos europeos de transición ente'l Paleolíticu Cimeru y el Mesolíticu esisten representaciones de gües y corzos. L'apaición de dellos bóvidos nos xacimientos natufienses d'Israel y Mesopotamia suxure que la ganadería y l'agricultura yeren yá incipientes naquella zona. Calcúlase que l'empiezu de la cría de ganáu doméstico nel sur de Francia y de la península ibérica empezó en redol al añu 8000 e.C. Hai rexistros qu'atestigüen el so usu domésticu en Tesalia nel séptimu mileniu enantes de Cristu, n'Anatolia ya Israel nel sestu, n'Irán nel quintu, n'Exiptu nel cuartu y n'Europa a partir del terceru y segundu milenios. Los animales criaos yeren de tipu brachyceros, de menor tamañu que los de tipu uroide.
El ganáu vacuno emplegáu mientres la Edá del Fierro yera Bos longifrons, una especie güei sumida. Ta comprobáu'l so usu como animal de tiru nel trabayu de los campos, y probablemente los sos escrementos yeren emplegaos como abonu.
Exiptu
thumb|left|upright|150px|Dios [[Apis (mitoloxía)|Apis.]] Na mitoloxía exipcia, la diosa Hathor, considerada fía de Ra y asociada al dios Horus, represéntase como una vaca con cuernos que suxeten un discu solar o como una muyer con cuernos de vaca. Hathor ye la diosa del amor, de l'allegría y del baille, y la proteutora de los naciellos. La vaca, símbolu de fecundidá, tamién s'acomuñar coles crecíes del Nilu, que fecundaba la tierra. Tamién esistíen dellos toros sagraos, ente los que destacaba'l cultu de Apis.
El dios Dioniso, fíu de Zeus y Níobe, foi a Exiptu, onde foi conocíu sol nome d'Apis y casóse con Isis. La denominación Serapis apaeció nel sieglu II y xeneralizóse, sobremanera en llatín, procedente de Usar-Hape (Osiris-Apis), esto ye, la conxunción del dios Osiris y el güe Apis, que recibía cultu en Menfis a lo menos dende'l cuartu mileniu enantes de Cristu. Apis ye la representación animal de les potencialidaes de la diosa de la tierra, Isis, de la mesma que Osiris ye la so representación humana. Apaecíu a empiezos del sieglu III e.C., Serapis llegó a suplantar a Osiris nel cultu, sobremanera nel oficial.
thumb|Llabrador exipciu llabrando (tumba de Sennedjem, sieglu XIII e.C.)
Cuando los sacerdotes atopaben un güe qu'axuntaba toles carauterístiques del dios Apis (un llurdiu blancu na frente, la figura d'una águila pintada nel cuerpu, etc.) alimentar con lleche mientres cuarenta díes y depués llevar per barcu hasta Menfis y yera conducíu al templu d'Osiris. Ellí tenía dos cuadres, de les cualos nun salía cuasi nunca, y siempres con séquitu y escolta. Tamién tenía dos santuarios; si entraba n'unu d'ellos había bonos presaxos, si entraba nel otru haber malos. Según la lliturxa exipcia, esti güe sagráu solo tenía de vivir un tiempu determináu, al cabu del cuál yera treslladáu al Nilu y afogáu. Entós entrábase nun periodu de llutu nel que se llamentaba la so muerte como si fuera'l mesmu Osiris el que morriera. Cuando s'atopaba un nuevu güe pa sustituyir al anterior celebrábase la resurreición d'Osiris.
Na lliteratura del Antiguu Exiptu utilizáronse diversos epítetos relativos al güe, resaltáu les sos carauterístiques. Asina, «Güe victoriosu» o «Güe poderosu» úsense como epítetu de faraón. El dios Amón foi denomináu Kamutef «El güe de la so madre» o «Güe del desiertu».
Mitoloxía clásica
Los bovinos tán bien presentes na mitoloxía clásica. L'exemplu más conocíu ye ensin dulda la lleenda del Minotauru, criatura mediu home mediu güe nacíu de la reina Pasífae y de un güe que Poseidón ufiertara a Minos. Esta bisarma, zarráu nun llaberintu creáu por Dédalu, alimentar de carne humano; Teseo vencer y salió del llaberintu gracies al filo que Ariadna tenía-y apurríu. Unu de Los dolce trabayos impuestos por Euristeo a Hércules (Heracles) consistió en prindar al tarrecible Güe de Creta, al que Hércules apoderó y que llevó sobre los sos costazos hasta Grecia.
Pero los bovinos nun son siempres unes bisarmes qu'hai que combatir. Asina Zeus, rei de los dioses, metamorfosiar en güe blancu pa seducir a Europa, la fía d'Agénor, rei de Fenicia. N'otra de les sos numberoses aventures amoroses, Zeus tresforma a Ío en magüeta pa evitar los celos de la so muyer Hera (Juno na mitoloxía romana). El güe tamién ye'l símbolu de Baco (Dioniso), dios del vinu.
Mitoloxía nórdica
Na mitoloxía nórdica, el xigante Ymir, el primer ser vivu, ye alimentáu pola vaca primixenia Audhumla; del so caldar vertíen cuatro ríos de lleche de los que s'alimentaba Ymir. Audhumla nació del xelu y de l'aurora del tiempu. Del xelu salao qu'ella llambía de cutio apaeció un ser, Buri, que dio a lluz a Bor, que tuvo trés neños cola fía d'un xigante de xelu llamao Bestla. Los sos fíos llamábense Odín, Vili y Ve, quien mataron a Ymir y utilizaron la so piel pa crear el mundu.
Relixones monoteístes
Nes relixones abrahámiques, el cultu del magüetu d'oru, según la Biblia un ídolu, un «falsu dios» adoráu polos israelites, ye una representación de la idolatría y l'inmoralidá. Nel Corán, la sura 2 denominar de la vaca (Al-Baqarah). Na tora méntase como José esplíca-y al faraón el significáu del suañu de los siete vaques gordes y los siete vaques flaques salíes del ríu, y el ritual del Parah Adamah, o de la vaca colorada. El güe ye'l símbolu de san Lucas, unu de los cuatro autores de los Evanxelios del Nuevu Testamentu. El güe apaez nes representaciones de la Natividá, yá nel sieglu IV, caleciendo al Neñu Jesús col so aliendu. Como unu de los Diez Mandamientos, nel llibru del Éxodu y nel del Deuteronomiu citar al güe como exemplu de los bienes que nun se deben acobiciar del próximu.
Hinduismu
thumb|Na [[India, la vaca ye adorada y protexía como un símbolu de fuercia, riqueza, arrogancia y de una vida terrenal plena.]] Ensin dulda ye na civilización hindú onde'l cultu de los bovinos ye más importante y enraigonáu. Ye un animal consagráu dende'l sieglu V e.C.; los hinduistes considerar como la encarnación de tolos dioses, y prohiben matalos. Na tradición relixosa de la India, Krishna, unu de los dioses más veneraos, foi educáu metanes un fatáu de vaques; tamién se-y conoz sol nome de Go, que surdió del mar de lleche primordial. El dios Visnú, el salvador cósmicu, tamién recibe'l nome de Govinda, «el vaqueru». Nel hinduismu, matar a una vaca ye como matar a un brahmán.
Na actualidá, inda una gran parte de la población considera les vaques como animales sagraos. Inclusive los xatos tienen derechu a una bendición relixosa, como cualesquier nuevu neñu na familia. Esisten restricciones llegales sobre la matanza de bovinos na India, sacante los estaos de Bengala Occidental y Kerala. Na India les vaques son llibres de pasiar peles cais, atayar caminos o detener trenes, y nun tienen como finalidá sirvir como alimento enantes de la so muerte natural. Utilízase la so lleche, la lleche cuayada (yogur), la mantega y el ghi (mantega clarificada), les sos moñiques y hasta la so orina. Una vegada muerta de vieyera, accidente o enfermedá, la so piel puede ser utilizada por ciertes castes pa iguar cueru y los paries pueden comer la so carne.
Representación nes artes
left|thumb|Cerámica china de la [[dinastía Han (sieglu I e. C.).]] Esti animal tamién foi fonte d'inspiración pa los escultor, y nun ye un fenómenu recién, como demuestren los cinco toros alaos del sieglu I e. C. prevenientes del palaciu de Dur Sharrukin, anguaño espuestos nel Muséu del Louvre; estes inmenses estatues, de cuatro metros d'altor y diez tonelaes de pesu caúna, amuesen la importancia que podíen tener los bovinos ente los asirios. Ente les obres del pintor y escultor Pablo Picasso esisten numberoses representaciones artístiques de toros, y tán representaos, ente otros, nuna serie de bronces de Henri Bouchard. La fotografía ye otra de les artes qu'inclúi a estos animales, como nel casu del fotógrafu Yann Arthus-Bertrand.
Nel cine, la película Vaques del direutor español Julio Medem amuesa la hestoria de dos families d'un pequeñu valle guipuzcoanu, y en La vaquilla, de Luis García Berlanga, ufiértase una visión de la Guerra Civil Española al traviés d'una comedia protagonizada por un grupu de soldaos. Clarabelle ye un personaxe d'animación de Disney carauterizáu por una vaca, y qu'apaeció per primer vegada en 1928. Tamién tán presentes na publicidá y son el símbolu de conocíes marques comerciales como Milka o La vaca que ri.
Cecilia Bellido
Silvana Cecilia Bellido Ávila ye una periodista, abogada y presentadora de televisión arxentina-boliviana. Dende 1998 trabaya na cadena televisiva Rede UNU como presentadora de noticies. El 22 de mayu de 2015 asumió la conducción del programa nocherniegu "Que Nun Me Pierda (QNMP)" en reemplazu del periodista Enrique Salazar. La so figura pasó a la fama al entrar en contautu a nivel nacional col periodista César Galindo en La Paz.
Biografía
Cecilia Bellido nació'l 14 de xineru de 1979 en San Miguel de Tucumán, Arxentina. Cecilia ye fía de padre bolivianu y madre arxentina. En 1986, a los sos 7 años d'edá, los sos padres treslladar a vivir a Santa Cruz de la Sierra, Bolivia. En 1990, siendo entá inda una neña con apenes 11 años, la so familia vivió un quebre ante l'alloñamientu del so pá, lo que bastió la responsabilidá nella p'ayudar a la so ma, que quedó al cargu de los sos trés fíos.
Por cuenta de la situación que travesaben, la so familia empezó a pasar momentos bien duros no económico, polo que la so madre tuvo qu'empezar a trabayar pa salir alantre. En 1994, a los sos 15 años, Cecilia tamién empezó a trabayar, p'ayudar a la so familia y sacar alantre a los sos hermanos menores. Cabo mentar qu'esi mesmu añu, empezó a trabayar como llocutora de radio.
En 1995, pasó a trabayar na televisión na canal "Galavisión" dando cobertories a nivel rexonal. En 1998, a los sos 19 años, ingresu a trabayar a la cadena televisiva Rede UNU. Bellido foi madre bien nueva una y bones esi mesmu añu embarazar del so primer fíu (Mariano) que nacería al añu siguiente (1999). Cecilia tuvo que salir alantre col so pequeñu fíu sofitada na so familia, la so ma Martha Ávila y los sos hermanos Carolina y Federico, convertir nel so sostén emocional más fuerte, sofitando la so crecedera na televisión a midida que pasaben los años. Ingresó a estudiar la carrera de derechu de la Universidá Privada de Santa Cruz de la Sierra (UPSA) graduándose como abogada años dempués.
En 2009, yá a los sos 30 años, Cecilia contraería matrimoniu col arquiteutu Rubén Paz. En 2010 con muncha ilusión embarazar del so segundu fíu (Ruben Dario Paz) el cual nacería nel mes de febreru de 2011.
Güei Cecilia ta felizmente casada y ye madre de dos fíos. Trabaya non solo en TV, sinón tamién na Radio, onde tien una trayeutoria ininterrumpida de 22 años, con una producción propia y en xunto cola so familia.
Que Nun Me Pierda
Debíu al encaloráu alderique qu'hubo ente'l periodista Enrique Salazar cola ministra de comunicación de Bolivia d'esi entós Marianela Paco, Cecilia Bellido asumiría'l 22 de mayu de 2015 la conducción del programa nocherniegu "Que Nun Me Pierda (QNMP)" en reemplazu d'Enrique Salazar. El programa entra en contautu a nivel nacional xunto al periodista César Galindo.
Alba Caride
Alba Caride Costas ye una ex ximnasta rítmica española. Campeona d'España individual en categoría d'honor en 1997, participó nos Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996, onde algamó'l puestu 19ᵘ.
Entamos
Residente dende la so infancia en Valladolid, #empecipiar na ximnasia rítmica con 6 años d'edá, ingresando nel Club Vallisoletano. Dos de les sos entrenadores fueron les ex-ximnastes nacionales Sonia Conde y Silvia Yustos. En 1994 foi elergida por Cathy Xaudaró y Consuelo Burgos pa formar parte del equipu nacional integrando'l conxuntu júnior, col que compitió en mayu d'esi añu nel Campeonatu d'Europa de Tesalónica, quedando en 5ª posición.
Etapa na seleición nacional
miniaturadeimagen|250x250px|Alba nos Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996. Esi mesmu añu 1994, la seleccionadora Emilia Boneva #convocar pa formar parte de la seleición nacional de ximnasia rítmica d'España en categoría sénior a partir del 23 d'ochobre, pasando a ser ximnasta individual. L'equipu concentrábase permanentemente nun xalé en Canillejas (Madrid), entrenando una media de 8 hores diaries nel Ximnasiu Moscardó. Ellí foi dirixida pola entrenadora d'individuales Mar Lozano. Dende entós representó a España en diverses competiciones internacionales destacaes, ente elles dellos Campeonatos Mundiales y Campeonatos Europeos.
En 1995, nel so primer Mundial, el Campeonatu del Mundu de Viena, quedó en puestu 20ᵘ na xeneral individual, amás de llograr xunto con Almudena Cid el 5ᵘ puestu por equipos, lo qu'dio a España dos places individuales pa los Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996.
En 1996 llogró nel Campeonatu del Mundu de Budapest la so meyor posición individual nun Mundial, al acabar 6ª na final de cinta. Esi mesmu añu participó en los so primeres y úniques Olimpiaes, los Xuegos Olímpicos d'Atlanta, nos que representó a la ximnasia rítmica española xunto col conxuntu nacional y la tamién individual Almudena Cid. Caride llegó al 11ᵘ puestu mientres los preliminares, lo que-y dexó clasificar #se pa les semifinales, nes qu'ocupó finalmente la posición 19ª.
En 1997 empezó a ser entrenada na seleición por Ana Bautista, quien permanecería con ella tol ciclu olímpicu. Esi mesmu añu llogró proclamase, por primer y única vegada na so carrera, campeona d'España en categoría d'honor, siendo amás esi añu'l Campeonatu d'España en Valladolid. Na mesma competición consiguió tamién l'oru n'aru, maces y cinta, y el bronce en cuerda. Esi mesmu añu ocupó la 13ª plaza na xeneral del Campeonatu Européu de Patras, y nel Campeonatu Mundial de Berlín foi 7ª por equipos y 17ª na calificación del concursu xeneral individual, anque nun pudo apostar la final por una mancadura.
Retirada de la ximnasia
En xunetu de 2000, n'apostando'l Campeonatu Européu en Zaragoza y el Campeonatu d'España Individual en Córdoba, abandonó finalmente la seleición nacional, tornando a Valladolid pa recuperase d'una mancadura que llevaba tiempu abasnando. Tres la so retirada foi entrenadora de ximnasia rítmica, llegando a entrenar nel Club Ximnasia Rítmica Pincias de Valladolid. El 23 de xunetu de 2016 foi una de les figures destacaes de la ximnasia rítmica española convidaes a la Gala 20ᵘ Aniversariu de la Medaya d'Oru n'Atlanta '96, celebrada en Badayoz. Na actualidá, Alba sigue viviendo en Valladolid.
Na cultura popular
Ente otres apaiciones na cultura popular, Alba sirvió de base pal personaxe de Laura, qu'apaez na serie de cuentos infantiles Olympia (2014), escritos por Almudena Cid ya ilustraos por Montse Martín. Coles mesmes, el rellatu de la vida de les ximnastes na concentración nacional mientres los primeros años n'activu d'Alba ta presente na autobiografía novelada Llárimes por una medaya (2008), escrita por Tania Lamarca y Cristina Gallu.
Seleición española
{| width="100%" class="" style="margin-bottom: 10px;"
Conxuntu júnior
1994
Individual sénior
1995
1996
1997
miniaturadeimagen|200x200px|Caride (derecha) nos Xuegos Olímpicos d'Atlanta (1996). miniaturadeimagen|275x275px|Alba Caride nel Européu de Porto (1998). 1998
1999
2000
Una mancadura -y impedió competir na final d'esti campeonatu
Pueyes
Pueyes ye un llugar y una parroquia de conceyu de Villaviciosa, n'Asturies.
Cuestión llingüística en Bélxica
El problema llingüísticu belga qu'entá pervive na actualidá, ente les comunidaes neerlandófonas y francófonas, tien raigaños asitiaos dende antes de la primer Constitución de Bélxica.
Polítiques favorables al idioma francés
thumb|derecha|290px|Episodiu de la [[Revolución belga de 1830]] Ente los años 1815 y 1830, tol actual estáu Belga formaba parte del Reinu Xuníu de los Países Baxos. El rei neerlandés Guillermu I, tuvo qu'enfrentase con una poderosa oposición per parte de distintos estamentos sociales: los católicos taben en desalcuerdu cola inxerencia del monarca na relixón y l'inmensa mayoría de los francohablantes d'idees lliberales y les clases burgueses oponer a la postura llingüística del rei, al so gobiernu despóticu y a la escasa representatividá del so territoriu nes milicies y nos organismos alministrativos. L'apuráu cayente económicu, que condució a altes tases de paraos y a un aumentu importante de la inflación del importe de los alimentos, provocó amplíes revueltes que desencadenaríen lo qu'a posteriori sería conocíu como Revolución belga. La disconformidá de les clases belgues españó de manera exabrupta n'agostu de 1830, mientres la representación de la famosa opera «La Muette de Portici» (una esaltación de la llucha de los napolitanos contra los españoles por consiguir la so emancipación). Tres les revueltes establecióse un Gobiernu de calter provisional que declaró a Bélxica como estáu soberanu.
La primer llexislación llingüística de Bélxica, publicada como decreto'l 16 de payares de 1830, pol comité central del gobiernu provisional dicía: La primer constitución belga -promulgada'l 7 de febreru de 1831- nun establecía nenguna llingua oficial; sicasí'l so artículu 23 rezaba:
Puesto que na práctica'l francés yera la llingua utilizada poles clases dominantes, tantu flamenques como valones, esto traducióse nel so usu esclusivu como llingua oficial. De fechu les 2 lleis que desenvolvieron l'artículu 23 de la constitución promulgada la primera'l 19 de setiembre de 1831 y la segunda, que la sustituyó, el 28 de febreru de 1845- fondiaron el francés como llingua oficial. Nos alboreceres del estáu belga, les clases elitistes flamenques nun duldar n'atribuyir al idioma francés exclusividad nel so usu institucional, pos al históricu prestíu qu'esta llingua tenía, había que suma-y el so emplegu como diseminador de les idees revolucionaries propies de la Europa de les lluces. El neerlandés -que cuntaba con un 55-57% de falantes flamencos- yera consideráu una llingua primitiva ya indigna poles mesmes élites flamenques; viéndose, amás, claramente desfavorecido pol cleru católicu, que lo percibía como un peligrosu difusor de les idees derivaes del protestantismu calvinista, que'l so enraigono nos Países Baxos causába-yos medrana. Tamién hai que tener en cuenta que nos sos oríxenes el neerlandés en Flandes, al nun tar normalizáu, topábase fuertemente dialectado, cuntando con gran cantidá de variaciones. Tal como ye recoyíu na esposición de motivos del Decretu del 16 de payares de 1830.
Daqué similar asocedía, entós daquella, na parte valona de Bélxica, conviviviendo mayoritariamente dellos idiomes tradicionales -dalgunos d'ellos, minoritariamente, entá perviven- como'l valón, el picardu, el lorrain y el gaumais; pero dau la considerable semeyanza de diches llingües col francés, producióse un amontáu cambéu llingüísticu. A última hora, quiciabes la meyor mención sobre la tema recoyer nel pensamientu del politólogu ya historiador belga Xabier Mabille, quién nel so llibru "Historia política de Bélxica" cita textualmente:
Principiu de la reconocencia oficial del idioma neerlandés
Entá quedaba pendiente que la llingua neerlandesa tuviera cabida na universidá: les cuatro universidaes del país impartíen les sos clases en llingua francesa y hasta la invasión alemana de Bélxica, mientres la Primer Guerra Mundial, nun foi posible instruyise n'holandés. Los invasores alemanes dexar na universidá de Gante, pero namái a partir de 1930, un sieglu dempués de la creación de Bélxica, foi cuando la universidá flamenca de Gante va enseñar definitivamente en neerlandés y non en francés. El movimientu nacionalista flamencu, consciente de la importancia de tener una élite intelectual, pidió la instrucción en neerlandés en dicha universidá, pero la clase alta flamenca, fuertemente francófona, de la ciudá opúnxose argumentando'l subdesarrollu de la llingua flamenca y la falta de llibros científicos n'holandés. Quiciabes el francófono flamencu más destacáu, que s'opunxo fiero foi Maurice Maeterlinck (premiu Nobel de Lliteratura en 1911).
Estudiu Méliès
L'estudiu de Georges Méliès ta consideráu'l primer estudiu cinematográficu del mundu, dempués del Black María, en Nueva Jersey, onde Edison filmó les sos primeres películes pa la so kinetoscopio. miniaturadeimagen
Cuestión llingüística en Bélxica
L'actual frontera llingüística
Ente'l 2 de marzu y el 21 de marzu de 1932 aprobar nel parllamentu bicameral una mutable frontera llingüística, onde se definía una estazada Bélxica: una de fala neerlandesa y otra francesa, col alcuerdu de la mayoría de los diputaos de Valonia. Los valones nun quixeron aceptar el billingüismu na totalidá del Estáu belga -del cual los flamencos yeren partidarios-, pos tarrecíen que nun estáu billingüe los flamencos tuvieren aventayaos pa poder ocupar puestos institucionales, al tener los sos vecinos del norte una mayor conocencia de dambes llingües.
Estudiu Méliès
Construcción
Méliès ordenó construyir esti estudiu nel xardín de la so finca, aprovechando un ivernaderu, en Montreal-sous-Bois, cerca de París, na primavera de 1897. L'estudiu amplióse darréu con un llaboratoriu onde trabayaben les mesmes actrices pintando a mano los negativos de les películes, so la direición de Madame Thuillier. En 1905 construyóse un estudiu B con una grúa que dexaba llevantar oxetos y persones, según una instalación llétrica.
Cuestión llingüística en Bélxica
L'actual frontera llingüística
Esta llinde de llingües dependía d'un censu llingüísticu que se realizaba aproximao cada quince años y yá que la crecedera del francés víase favorecíu en cada censu, sobremanera na periferia de Bruxeles, los flamencos nun tardaron en sentise resabiaos de dicha llei -en 1961, 278 alcaldes flamencos negar a cumplir la llei y a realizar los censos de llingües- y reividicaron la fixación definitiva de les fronteres llingüístiques basándose nel censu de 1947, que foi'l postreru que se realizó nel estáu. Tas esixencies flamenques coincidíen col cayente de la industría valona de la década de los 60: hasta entós la economía valona, basaes nuna rica industria de carbón y aceru, yera de les más importantes d'Europa (y de xacíu la primera con diferencia de Bélxica) cuntando d'una amplía importación de mano d'obra flamenca (ya italiana, española, etc...), pero les sos mines dexaron de ser rentables y la so industria metalúrxico perdió competitividá; esto asocedió coles mesmes que la economía flamenca floriaba enérxicamente (hasta entós tan solo tenía una economía básicamente agraria) debíu, principalmente, a que les empreses norteamericanes instalar nel norte animaes pola cercanía al mar que-yos ufiertaba'l potencial puertu d'Amberes, el segundu mayor puertu d'Europa.
La llei del 8 de payares de 1962 estableció la invariabilidá de la frontera llingüística en Bélxica y la llei del 2 d'agostu de 1963 estableció definitivamente les cuatro rexones actuales: la de los francófonos (onde pasaron a formar parte 25 conceyos flamencos que constaben de 87.000 habitantes) qu'inclúi los cinco provincies valones (el Brabante valón, Hainaut, Luxemburgu, Namur, y Liexa, salvo los conceyos pertenecientes a la rexón de llingua alemana), la de los neerlandófonos (onde pasaron a formar parte 25 conceyos valonos que constaben con 23.000 habitantes) qu'inclúi los cinco provincies flamenques (Amberes, el Brabante flamencu, Flandes occidental, Flandes oriental y Limburgu), la de los germanófonos qu'inclúi 9 conceyos enclavaos na provincia de Liexa y la rexón billingüe de Bruxeles-capital, qu'abarca los 19 conceyos del distritu alministrativu de Bruxeles-capital.
Tamién s'establecieron les denominada "facilidaes llingüístiques", estremaes en cuatro tipos: conceyos periféricos de Bruxeles, asitiaos na rexón de llingua neerlandesa, con facilidaes pa los francófonos; conceyos de la frontera llingüística, asitiaos na rexón de llingua neerlandesa y tamién na rexón de llingua francesa, con facilidaes pa los francófonos o neerlandófonos según los casos; conceyos “malmediennes”, asitiaos na rexón de llingua francesa, con facilidaes pa los germanófonos; y conceyos de la rexón de llingua alemana, con facilidaes pa los francófonos. Nestes 10 circunscripciones (en Flandes: Bever, Mesen, Ronse, Spiere-Helkijn y Voeren; en Valonia: Enghien, Comines-Warneton, Mouscron y Flobecq; na periferia de Bruxeles-capital: Kraainem, Wezembeek-Oppem, Linkebeek, Wemmel, Drogenbos y Sint-Genesius-Rode) los habitantes pueden faer usu de la so llingua materna na alministración pública, según asistir al sistema educativu nel idioma que deseyen.
El consensu alcanzáu pa estes facilitaciones llingüístiques nun foi fácil pa la so ciudadanía: na periferia de Bruxeles, los flamencos tuvieron qu'aceptar el francés nuna ciudá que por hestoria consideraben so; y los francófonos tuvieron qu'aceptar que la capital belga fuera oficialmente billingüe(a pesar de cuntar con una bien minoritaria población neerlandófona), arrodiada del monolíngüe Flandes y dixebrada tan solo por 3,5 km de la monolíngüe Valonia (al traviés de Sint-Genesius-Rode). Asina mesmu, los francófonos tuvieron qu'aceptar que los Fourons (Voeren en neerlandés), de mayoría de fala francesa, fueren tresferíos a la provincia flamenca de Limburgu con facilidaes llingüístiques. Con al respective de los Fourons ye importante aportunar nun incidente acaecíu en 1986, onde José Happart, alcalde escoyíu por un grupillo de 5 aldegues que constaben con 5.000 habitantes, onde más del 60% yera francófona, foi obligáu a dimitir pol conseyu d'estáu por non falar nin escribir en neerlandés.
Estudiu Méliès
Construcción
El planteamientu de Méliès yera totalmente teatral, pero'l so usu yera decididamente cinematográficu. Hasta l'añu 1906, Méliès viose obligáu a utilizar la lluz solar por cuenta de les imperfecciones de les instalaciones llétriques. Les partes de cristal del ivernaderu dexaben l'usu d'esta lluz solar, pero había qu'evitar que'l sol proyeutara les solombres de la estructura sobre l'escenariu, pa lo que Méliès desenvolvió un sistema de pantalles de papel tresparente que podíen faese correr nel casu de ser necesariu, y tresformes asina la lluz direuto en lluz difuso por que nun formara solombres.
Cuestión llingüística en Bélxica
L'actual frontera llingüística
La crisis más acuciosa, que foi'l preludiu final d'un inevitable cambéu constitucional dende un modelu unitariu a unu descentralizáu, foi'l que socedió na Universidá Católica de Lovaina (fundada en 1425 y que cuntó con alumnos de la talla d'Erasmu, Jansenio, Vesalio, Désiré Félicien-François-Joseph Mercier y Gerardo Mercator) asitiada na comunidá monolíngüe flamenca: produciéronse diverses manifestaciones per parte de los neerlandófonos, en tou Flandes, a favor del usu esclusivu del holandés nes clases y l'esclusión del francés, lo que provocó la partición de la universidá en dos (la universidá francófona treslladóse pela rodiada de Bruxeles, de comunidá llingüística francesa). En Dixmude, Flandes, los estudiantes d'enseñanza media manifestar p'amosar la so solidaridá colos estudiantes neerlandófonos; en Oostende, unos 3.000 alumnos manifestar pa sofitar a la seición flamenca de la universidá y esixendo el treslláu inmediatu de los estudiante francófonos a Valonia; y en Bruxes, los estudiantes de les escueles llibres realizaron una fuelga de non asistencia a clase. El conflictu foi tal, qu'ente la nueche del 26-27 de xineru de 1968, produciéronse 675 detenciones. Esti episodiu produció diferencies bien fondes nel principal partíu belga, el partíu socialcristiano, qu'acabaron, pocu dempués, cola dixebra ente la so facción flamenca (CVP) y francófona (PS francófono). Yera la primera de les socesives separaciones qu'a partir d'entós afectaron a los partíos belgues d'ámbitu estatal.
Los socesivos cambeos constitucionales: La descentralización del estáu belga
Lo socedío en 1968 na Universidá de Lovaina -que produció la so división ente franceses y flamencos y la so seición francesa treslladada fora de Flandes- desencadenó finalmente la descentralización del Estáu belga. En 1970, el primer ministru Gaston Eyskens afirmó ante'l Parllamentu belga, nun discursu que güei puede ser calificáu como históricu, que: La primer reforma constitucional de caláu foi la de 1970. Antes produxérense cambeos en 1892 y 1921, relatives a la instauración del votu plural la primera, y del sufraxu universal puru y simple la segunda, magar tuvieron un considerable algame políticu, nun alteriaben n'absolutu los principios fundamentales. Na reforma de 1970 creáronse tres tipos de comunidaes llingüístiques: les comunidaes francesa, flamenca y alemana (denominaes entós comunidaes culturales); a les cualos otorgar la competencia d'educación. Establezse la creación de los Conseyos Culturales y ordenar la publicación billingüe (francés-flamencu) del testu constitucional, teniendo dambos igual fuercia llegal.
Estudiu Méliès
Decadencia
Según la mesma confesión de Méliès, trabayaba dende los siete de la mañana hasta los siete o ocho de la nueche, mientres venti años, sacrificando inclusive la so vida familiar. D'esti estudiu de Méliès salieron más de 500 cintes de gran calidá.
Como Méliès trabayaba como un artesanu nun podía competir colos productores qu'empezaben a faese grandes como Pathé. Finalmente tuvo qu'aceptar ayuda financiera poniendo'l so estudiu como garantía de pagu. Cola llegada de la Primer Guerra Mundial tuvo que vender l'estudiu por cuenta de les deldes económiques.
Cuestión llingüística en Bélxica
Actualidá
Nos últimos años el conflictu belga perduró de manera intensa, tres el cambéu de la constitución en 2001, llegó la del 29 de marzu de 2012. Esta revisión llegó tres un trabayosu procesu de negociaciones -de 14 hores- ente los representantes de 8 partíos belgues: cuatro partíos flamencos (el democristiano CD&V, el socialista SP.A, el lliberal Open VLD y el verde Groen) y les cuatro francófonos (el socialista PS, el democristiano CDH, el lliberal MR y el verde Écolo); esti cambéu aseguró a Elio Di Rupo -que consiguiera ocupar el cargu executivu n'avientu de 2012 dempués de 541 díes, nel que'l país escareció d'executivu, siendo l'estáu que más tiempu tuvo ensin gobiernu- como primer ministru, cargu qu'un valón nun algamar dende 1974. Nesta ocasión el cambéu constitucional trataba sobre la complexa situación de Bruxeles-Halle-Vilvoorde, l'únicu distritu eleutoral y xudicial, a caballu ente los dos rexones de Bélxica, compuestu por 19 conceyos de la rexón de Bruxeles-Capital (billingües) y 35 que s'atopen en Flandes (ente ellos 6 conceyos flamencos con facilidaes llingüístiques -Drogenbos, Linkebeek, Sint Genesius-Rode, Wemmel, Kraainem y Wezembeek-Oppem- pa unos 150.000 francófonos que podíen votar por candidatos de la billingüe rexón de Bruxeles-capital y esfrutar tantu del sistema xudicial como del educativu na so llingua materna).
Esti distritu provocó la cayida de Yves Leterme n'abril de 2010 y torgó una formación gobernante nel país. Finalmente decidióse que los eleutores d'estos conceyos podríen escoyer ente votar a llistes locales o de Bruxeles (hasta entós podíen votar a dambos) pero'l distritu nun se va biforcar pa les complicaes eleiciones al Senáu belga. Amás, los francófonos de la periferia flamenca de Bruxeles van siguir teniendo accesu a la xusticia na so llingua.
Châtellenot
Châtellenot ye una comuña francesa del departamentu de Côte-d'Or, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Princesa Zelda
La Princesa Zelda (ゼルダ Zeruda) personaxe ficticiu de la saga de videoxuegos The Legend of Zelda, de la compañía Nintendo. Ye una nueva, perteneciente a la ficticia raza hyliana. Ye la princesa del reinu de Hyrule y, desque se cumple la lleenda en The Legend of Zelda: Ocarina of Time y la Trifuerza estrémase, la posesora del fragmentu de la Sabiduría. Ye la encarnación mortal de la diosa Hylia.