cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fresneville
Fresneville ye una comuña francesa del departamentu de Somme, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Noia
Noia (Noya en castellanu) ye un conceyu d'España. Pertenez a la provincia de La Coruña, na comunidá autónoma de Galicia.
Asitiar nel puntu más interior de la ría de Murios y Noia, la más septentrional de les Ríes Baxes. El términu municipal tien una superficie de 37,21 km². Ye la capital de la contorna homónima, qu'abarca los conceyos de Lousame, Noia, Outes y Porto do Son. La contorna de Noia tien anguaño 33 754 habitantes, 14 337 d'ellos censaos nel términu municipal que-y da nome.
Según el nomenclátor de 2014, el términu municipal entiende cinco parroquies y la capital, la villa de Noia, con un total de 106 entidaes de población, cientu cuatro asentamientos según el documentu d'aprobación inicial del PGOM de Noia del 2013 (cientu trés rurales y unu urbanu, la villa de Noia).
Toponimia
El topónimu Noia provién d'una forma Noega, d'orixe protoindoeuropéu o inclusive anterior, que tamién s'atopa n'Asturies y Cantabria (por casu en Noja). El significáu ye escuru, pero podría tar rellacionáu col celta *nouika, 'nueva', colo que'l topónimu fadría alusión a una fundación recién y sería l'equivalente a «Villanueva». Otru autores asígnen-y un orixe na hidronimia paleoeuropea, del raigañu indoeuropea *neigw- 'llavar', la mesma que pal topónimu "Nois".
Ye famosa la lleenda, que se reflexa nel escudu del conceyu, según la cual Noia sería fundada por Noé que-y punxo'l nome en memoria de Noela, la muyer del so fíu Jafet.
Situación
El conceyu asitiar al sur de la desaguada del ríu Tambre, atestando al norte con Serra de Outes y Brión. Ye la parroquia de Roo la que s'atopa nesta desaguada, y yá a empiezos de la ría de Murios y Noia, nel llugar d'A Barquiña.
El centru urbanu en sí, atópase na desaguada d'otru ríu, la Traba, y entiende les parroquies de San Martín de Noia, Santa Cristina de Barru y Santa Marina del Obre. Al Este parte con el conceyu de Lousame. Dende'l centru de Noia puede esfrutase de la ría de Noia y de les sos parroquies más al sur: les de Boa y Argalo, cola que yá llinda Noia col conceyu de Porto do Son.
Relieve
Dientro del términu municipal de Noia esisten dos zones estremaes, una zona mariniega de poca altitú que cubre la mayor parte del conceyu y otra zona de calter más montascosu. thumb|280px|left|El San Lois (363m), vistu dende'l paséu marítimu de Noia. A pesar de nun ser el monte más altu del conceyu, El San Lois quiciabes sía'l más conocíu por cuenta de los sos vistes sobre la ría y sobre la Villa de Noia. La primera, la zona mariniega, nun supera los 200 m, les altitúes bazcuyen ente'l nivel del mar y los 100 m y ye equí onde s'asitien la práutica totalidá de los nucleos urbanos del conceyu, la mayoría asitiaos na ensenada que formen na desaguada los ríos Tállara y Traba. Esta zona toma la zona mariniega de la parroquia de Boa, la parroquia del Obre, la villa de Noia, la parroquia de Santa Cristina, el norte y este de la parroquia d'Argalo y la franxa de la zona occidental de la parroquia de Roo, a lo llargo del Tambre. Solo la parte más oriental da parroquia de Roo, el sur de la de Boa según parte de la parroquia de Argalo presenten altores más elevaos.
Esta área mariniega estender escontra l'interior aprovechando los valles de los ríos que desagüen na ría. Trátase d'una franxa de territoriu que la so anchor cubre la práutica totalidá del conceyu solu frenada pol empiezu de la Sierra del Barbanza al sur y la zona del Monte Costoira escontra'l norte, na parroquia de Roo.
La otra zona montascosa ye la que s'asitia al suroeste del conceyu, na zona interior de la parroquia de Boa y el sur y oeste de la parroquia d'Argalo. Nesta zona empieza la Sierra del Barbanza, de la cual solo un monte pertenez al conceyu de Noia, el San Lois. El San Lois colos sos 363 metros ye posiblemente'l monte más emblemáticu del conceyu, dende él aprecien unes espectaculares vista de la ría de Murios y Noia lo mesmo que de tola villa de Noia.
Hidrografía
265px|thumb|left|Ríu Tambre al so pasu por Noia, cola ponte colgante. Los principales ríos que percuerren el conceyu nacen en conceyos vecinos, y vienen desaguar a la ría travesando Noia. Esisten dos cuenques principales, la del Tambre y la de la Traba, dambes compartíes colos conceyos estremeros. Les cuenques de menor entidá son les formaes pel ríu Tállara, el Vilaboa y la cuenca que drena numberosos y pequeños regatos.
El ríu Vilaboa, tamién denomináu ríu de Argalopor la parroquia que percuerre. Naz na redoma del monte Iroite, nel Conceyu de Lousame y desagua na ría, na parroquia del obre travesando'l llugar d'A Chainza.
Amás d'estos, nel norte del conceyu esisten otros pequeños ríu que desagüen nel ríu Tambre. Estos ríos son: El rego das Cunchas, que naz nel monte de San Marcos, Rego da Ronda, naz en Lousame, Rego do Muíño y Rego do souto.
Clima
El conceyu de Noia tien un clima oceánicu húmedu, como en tola mariña gallega; con abondoses agües mientres tol añu (más pel hibiernu y primavera) y unes temperatures nidies, ente les que nun hai grandes máximos nin mínimos ente l'estivu y la fase iverniza.
Naturaleza
La contorna de la llocalidá de Noia apiguren, a poca distancia ente sigo, una variedá d'ecosistemes de monte, costeros y fluviales; onde tienen el so hábitat diversos tipos d'aves.
Les esplotaciones marisqueres de la ría tán dedicaes a la estraición del virigüetu que se da nes zones arenoses que se formen por apurrir de sedimentos qu'abasnen los ríos que desagüen nella. Noia tien delles sableres, como la de Taramancos, estensa de blanques arenes, onde se recueyen los virigüetos na so temporada d'apertura de veda, dende finales de setiembre hasta marzu. Otres sableres cercanes son les de Testal, Boa y Ons.
Odontotrypes jiuding
Distribución xeográfica
Alcuéntrase en Sichuan (China).
Noia
Naturaleza
A veres del ríu Tambre, bordiando la central hidroeléctrica, estiéndese una zona d'esparcimientu construyida por Unión Fenosa, propietaria de los terrenes, que ye frecuentáu polos noyeses. Fora de Noia, dende'l cume del monte Iroite, puede acolumbrase la ría de Murios y Noia.
Sableres
La sablera más grande del conceyu ye la sablera de Testal, d'un quilómetru y mediu de llargor destacando pol so sistema de dunes d'altu valor ecolóxicu. Otra sablera importante del conceyu ye la sablera de Boa de 450 m de llargor, con agües seles y una pasarela de madera de paséu marítimu. Otres sableres del conceyu son la sablera de Taramancos, continuación de la de Testal con sistemes predresos que la estremen en pequeñes cales, y la sablera de Boa Pequeña al llau de la sablera de Boa.
Na parroquia de Santa Cristina, ente les llocalidaes de La Barquiña y Barru, esiste una pequeña sablera na cual nun ye encamentáu'l bañu por cuenta de la mala calidá de les agües d'esa parte de la ría.
Edá Media
miniaturadeimagen|300x300px|Ilesia de San Martín, asitiada na plaza del Tapal. Dempués del mandatu del Imperiu romanu, los suevos, llegaos del norte, punxéron-y fin. Nel sieglu VI, l'obispu San Martín de Braga creó les parroquies nos antiguos asentamientos romanos. Y a cada parroquia ponlu un santu a adorar. Asina, dende'l sieglu VI, naz el cultu a San Bartolomé, que güei ye'l patrón del pueblu, y del que se-y rinde homenaxe nes fiestes de branu.
El bretones tamién vinieron a Noia pa escalala, afararon ilesies y raptaron a munchos mozos. En 1115 los pirates instalar mientres seis meses na Creba (pequeña islla que s'atopa metanes la ría y dende la que podía atacase y protexese bien) y afararon mientres esi periodu la contorna. Pa evitar los saqueos, el rei Fernandu II dispón que la villa sía emplazada más adientro de la ría, onde se xunten los ríos Tambre, Tállara y Traba. D'esta miente, el 9 d'abril de 1168 allugóse actual villa de Noia (antes taba más al norte).
Mientres, la fama de Santiago crecía en tol mundu. Xente de tol mundu pelegrinaba al campu santo. El pueblu de Noia tamién participaba pola so proximidá con Santiago y faía de "puertu de Compostela". A principios del sieglu XIV Rui Lluria de Lobeira ye señor de Noia y vive nel castiellu del Tapal (frente a San Martín). Ayudaron al arzobispu Berenguel de Landoria na llucha qu'esti tenía con el burgueses compostelanos y Lluria premió-y con una muralla de piedra de 6 m d'altu y con una ilesia extramuros, la ilesia de Santa María a Nova. N'el so campusantu sotierren los gremios d'artesanos muertos. Creóse un hospital pa enfermos y pelegrinos y un lazareto pa los enfermos de llepra. Nesos años Noia yera un bien importante pueblu comerciante.
Edá Moderna
thumb|right|250px|Bustu d'Antón Avilés Vinagre, conocíu como [[Antón Avilés de Taramancos.]] En 1467 Rodrigo de Mendoza fundó l'hospital de dientro, que más tarde pasó a ser casa de la Gramática. De les sos aules salió Antón Varela (Antón de Noia) qu'acompañaría a Magalhaes nel so primer viaxe alredor del mundu como grumete de la Nao. Morrió na islla de Mactán el 27 d'abril de 1521. En 1316 tuvo asentamientu en Noia una comunidá franciscana que construyó en 1522 un conventu n'Agra das viñes, col sofitu de la familia Caamaño. Cuenta con un notable claustru que güei forma parte de la casa Consistorial.
Col descubrimientu d'América, dellos noyeses dir a l'aventura, ente ellos Antón Varela qu'acompañó a Magalhaes na so primer vuelta al mundu como grumete, o Basilio Vilariño, un pilotu d'a Torriña que percorrió la Patagonia nuna aición descubridora y colonizadora que-y costó la vida a manes de los nativos.
Nel arte, l'escultor noyés, José Ferreiro (1738-1830), enllenó d'arte les ilesies de Galicia, según la casa del Conceyu de Santiago, na plaza del Obradoiro. El Neoclasicismu quedó reflexáu nel bustu de Felipe de Castro, asitiáu na Alamea, nos parques del mesmu nome. Col sieglu XIX tamién llegó la invasión francesa, que volvieron escalar Noia, pero una cuadriella de 700 guerrilleros aconceyaos nel campu de la feria espulsar de Noia.
Edá Contemporánea
Nesta dómina los industriales catalanes asitiar en Galicia con fábriques de salazón, sobremanera de sardines, pol menor costu de producción. Creció enforma'l mercáu de curtido de pieles, una y bones los zapateros precisar pa faer los zapatos. Noia yera bien conocida polos zapateros, que representaba a los noyeses fora de Noia. Dellos zapateros de Noia colar por Galicia a faer negociu. Dalgunos estimaron, pero otros non. Tamién se construyeron diversos edificios emblemáticos, como'l Casino (1928), cases Varela y Caamaño, teatru "Coliséu Noela" (1921) o l'Agrupación Artísticu-Musical noyesa Antroxu (Actual Sociedá Llicéu de Noia) en 1928, añu nel que tamién se crea'l Club de fútbol de Noia.
Más tarde, mientres la Guerra Civil, numberosos noyeses coláronse en barcu escontra Murios, onde n'otru viaxe en dos bous colaron escontra Bilbao. Dempués de la dictadura, numberosos edificios emblemáticos como l'actual caxa d'aforros o la farmacia Baltar fueron destruyíos.
Nel apartáu cultural, dos noyeses fueron premiaos col Día de les Lletres Gallegues: en 2003 dedicóse-y a Antón Avilés de Taramancos, y con tal motivu dedicóse-y un bustu frente la casa del Conceyu, igual qu'a María Mariño nel 2007.
En 1973 constrúyese la central llétrica, denomada Tambre II, diseñada por Antonio Palacios y asitiada na parroquia de Roo.
Política
thumb|right|250px|Conceyu de Noia. thumb|Rafael García Guerrero, alcalde de Noia ente 1999 y 2003 y ente 2007 y 2015 Germán Vidal Barreiro foi'l primer alcalde escoyíu democráticamente en Noia, en 1931, cola proclamación de la República. Foi alcalde del conceyu hasta 1936. Mientres el franquismu los alcaldes yeren designaos pol gobiernu. Rematáu'l Franquismu y restaurada la democracia en Noia, fueron escoyíos los siguientes alcaldes:
Votantes: 8938
El númberu d'escaños en Noia ye de 17, y la mayoría absoluta son 9 escaños.
Demografía
Fonte: INE
Parroquies
Según el nomenclátor de 2014, el conceyu entiende la villa de Noia y 5 parroquies:
Llocalidaes
thumb|400px|Mapa de la península del Barbanza y la zona norte de la ría de Murios y Noia, en color los conceyos de la contorna de Noia con toles sos llocalidaes, que figuren nel INE y nos respeutivos Planes xenerales d'ordenación municipal. Noia en rosa. Noia arrexunta 106 nucleos según el nomenclátor del INE y del IGE (2014), pero 104 según el conceyu de Noia, como figura nel PGOM de 2013, de los cualos la Villa de Noia sería l'únicu nucleu urbanu, y los 103 restantes nucleos rurales o, más concretamente, aldegues.
Dellos nucleos que figuren nel INE nun fueron alcontraos pol estudiu del PGOM nel conceyu, amás este inclúi dellos nucleos claramente estremaos que nun figuren nel INE, lo cual puede deducise nun error per parte del INE. Dellos d'estos llugares que nun figuren nel INE, y que si inclúi'l PGOM, figuren nel IGE como lugar pero como nun figuren nel INE escarecen de datos de población. El INE per otra parte, inclúi dos veces l'aldega de Argote, error correxíu nel PGOM.
Les llocalidaes del conceyu pueden arrexuntase en tres tipos: el núcelo urbanu, les llocalidaes periurbanos semirurales qu'arrodien la villa y los nucleos dafechu rurales alloñaos de les víes principales y de la villa.
Les llocalidaes qu'arrodien la Villa nes parroquies del Obre y Santa Cristina son nucleos d'orixe rural que s'espandieron considerablemente nos últimos años, abandonando la so estensión del nucleu tradicional. Al espandise nun territoriu tan amenorgáu, anguaño estes llocalidaes nun pueden estendese más yá que s'enllacen unes con otres, de forma que resulta difícil establecer les llendes ente una aldega y otra. Anguaño estos nucleos son consideraos distintos del restu de llocalidaes ruales del conceyu por cuenta de los sos venceyos funcionales cola villa.
Toles llocalidaes de la parroquia del Obre, según Barru, O Cruceiro de Barru, Santa Cristina, Xilvir, Barquiña, Eiroa, Telleiro, Carracido, Orro, Ponte, Manle, A Rasa de riba, A Rasa de Abaixo, Vista allegre, Vista Fermosa, A Ponte de Traba, Couto de riba, Couto de Abaixo, Loureiro y San Breixo pertenecen a esta área qu'arrodia la villa. Por cuenta de la so crecedera nos últimos años, estes llocalidaes priurbanas tienen ciertes carauterístiques de nucleu urbanu, pero son consideraos nucleos rurales, pos escarecen de la complexidá y el sustratu físicu propiu de los nucleos urbanos.
Les llocalidaes de la parroquia de Roo, y la mayor parte de les de Argalo, son aldegues que caltienen la so estensión del nucleu tradicional, nun s'espandieron como les otres y amás pierden población. Estes llocalidaes tán alloñaes de les víes principales y asítiense na fastera de los montes del conceyu, a una mayor altitú que los demás.
Villa de Noia
thumb|360px|La Villa de Noia. La villa de Noia ye la capital del conceyu y tien una población de 8343 habitantes (4 051 homes y 4 386 muyeres) según el INE. Nun pertenez a nenguna de les parroquies del conceyu. Ta asitiada nel centru del conceyu de Noia, na ensenada que formen los Ríos Traba y Tállara al desagua na Ría de Murios y Noia.
Nesta llocalidá tán la casa consistorial, l'alamea, el cascu históricu, el paséu marítimu, los institutos de Secundaria y Bachiller de San Alberto y Virxe do Mar, la ilesia de Santa María a Nova o la ilesia de San Martín. Na villa celebren les festividaes de San Marcos, La Feria Medieval nel cascu vieyu, o la fiesta patronal n'honor a San Bartolomé.
Noia ye un núcelo urbanu, el más grande y pobláu de tola contorna, siguíu de la Villa de Porto do Son, la Sierra de Outes y Portosín.
La villa estremar en cuatro distritos:
Cascu Históricu
thumb|270px|Cai del cascu históricu El Cascu históricu o zona vieya, d'orixe medieval, ye fácilmente diferenciable pola llende natural del mar y el ríu Traba, amás de les víes que la arrodien, sobre les cualos llevantábase d'antiguo una muralla. Munches de les construcciones d'esta zona son claramente distintes a les del restu de conceyu pola so arquiteutura tradicional.
Amás d'esta zona, tamién se considera cascu históricu la espansión esterior escontra l'este, que correspuende a la Ilesia de Santa María Nova y tola zona que la arrodia. L'alamea, la casa consistorial y la ilesia axunta a esta tamién pueden considerase parte del cascu históricu anque son muncho más recién que la zona que taba cercada.
Calvariu
thumb|right|270px|Alamea de Noia. thumb|right|270px|Ponte de Noia. El Calvariu ye la espansión de la villa escontra'l norte, arrodiando l'alamea y a lo llargo de los dos víes d'accesu a la villa dende Santiago y Murios. La densidá edificatoria ye alzada, superando la cifra de 150 viviendes per hectárea. Esiste una estrecha rellación ente esta zona y la zona del cascu históricu, siendo l'alamea un espaciu común de los do distritos.
Nesta zona ta tamién la estación d'autobuses, los dos institutos del conceyu y el paséu marítimu, que s'empezó a construyir en 1997.
San Llázaro
San Llázaro ye la espansión de la villa escontra l'otru llau del ríu Traba, reconocible poles sos cais diagonales vertebraes per una avenida, allongamientu de la ponte de San Llázaro y de callar Escultor Ferreiro, sobre la que se llevantaba la muralla.
Esta zona enantes yera considerada un terrenal insaluble a la que yeren treslladaos los enfermos. En 1943, una vegada construyíu la ponte de San Llázaro apruébase un proyeutu d'urbanización na zona. El proyeutu inicial tenía previstu una ciudá xardín con una gran plaza a la fin de la ponte. Finalmente nos años sesenta munchos propietariu qu'adquirieron parceles en puya pública incumplieron les obligaciones axustaes y empezáronse a construyir bloques d'edificios d'altor, esmoreciéndose'l plan inicial.
La mayor parte de les cais de San Llázaro tienen el nome de países Americanos.
Bergondo-Campu de Noia
Bergondo y el Campu de Noia tán asitiáu ente'l ríu Vilaboa y el ríu de Tállara, y correspuende a una espansión de la villa escontra l'otru llau de la ponte de Noia. La zona del Campu de Noia, yá poblada d'antiguo, prepárase como una zona pa la espansión de la villa en 1893. La zona de Bergondo ye edificada a lo llargo de los dos últimes décades del Sieglu XX.
Barru
La zona de Barru esperimentó una crecedera bien considerable, de forma que posiblemente pueda ser consideráu nucleu urbanu nun futuru próximu, pero na actualidá nun la ye, anque tampoco puede considerase una aldega rural.
A Barquiña
A Barquiña ye la tercer llocalidá más poblada del conceyu, por detrás de la Villa de Noia y Barru, con una población de 387 habitantes en 2014. Pertenez a la parroquia de Santa Cristina y ta asitiada al norte de la Villa de Noia y Barro na parte occidental del conceyu.
La presencia de los restos d'un castru na Barquiña fai pensar que quiciabes fora'l primer llugar pobláu del territoriu municipal. Les condiciones xeográfiques de la redolada, xusto na rivera de la ría, faen posible qu'esti llugar resultara curiosu pal asentamientu de l'antigüedá. La Villa de Noia, primeramente taba asitiada cerca de lo que güei ye A Barquiña.
El topónimu referir a que yera un llugar d'embarque pa cruciar la ría hasta la mariña del conceyu de Outes, más concretamente a una llocalidá d'esti conceyu tamién llamada A Barquiña.
Economía
El motor económicu de la villa noyesa ta centráu en dos sectores: el sector servicios y el sector primariu. Principalmente, nel sector servicios destaca'l comerciu, yá que Noia ye un pueblu de tradición comercial: d'antiguo a Noia conocíase-y pola calidá de les sos pieles y los sos zapatos.
Nel sector primariu l'actividá económica por excelencia ye'l marisquéu, del cual viven numberoses families. Esta actividá concentrar nel puertu de Testal, asitiáu xunto a la sablera del mesmu nome, onde s'atopen dellos bancos marisqueros. Los principales bivalvos que se prinden na ría son el virigüetu y l'amasuela, tantu la fina como'l llimiagu.
A pesar de la creciente importancia que'l turismu ta teniendo nos últimos años, esti sector entá non monopoliza la economía de la llocalidá. Sicasí, esisten diversos establecimientos hoteleros esvalixaos pola villa, según numberosos chigres y restoranes.
Deporte
Noia cuenta con actividá deportiva nel fútbol sala, onde tien un equipu en Segunda División LNFS, el Noia Fútbol Sala. El club tien escueles deportives, de biberon hasta xuvenil. Amás tien un segundu equipu, el Noia FS B, na lliga provincial. Amás del fútbol sala na villa noyesa tamién se practiquen otros deportes, el que destaca tradicionalmente ye'l Fútbol 11, que lo responder# por una gran historia, inclusive llegando a participar na tercer división gallega. Na actualidá esti conxuntu atópase en Tercer División, cuenta con amás con dellos filiales.
El baloncestu que cunta yá con más de venticinco años d'historia xuega na actualidá un papel perimportante na villa noyesa, cuntando con catorce equipos inscritos na federación gallega de baloncestu. D'esta manera'l club cunta con una escuela de baloncestu, onde s'apiguren les categoríes premi y mini, pasando poles categoríes alevina, infantil, cadete y júnior (tantu en masculín como en femenín). Ente los finxos de les categoríes inferiores del club cabo destacar la consecución de la copa Galicia cadete (2000) ya infantil (2009), según distintes participaciones en lligues gallegues tantu masculina como femenina. Tamién ye destacar que nel club noyés formóse'l xugador José Ángel Antelo, internacional con España en toles sos categoríes inferiores y con esperiencia na lliga LEB y ACB.
Cultura
Ye orixinaria de Noia, la emblemática banda Los Tamara y la orquesta que lleva'l so nome, París de Noia.
Personaxes destacaos
thumb|150px|[[Capitán de Navío Luis Cadarso Rey.]] Un pernomáu noyés foi'l Capitán de Navío, xubíu póstumamente a Almirante, Luis Cadarso Rey (1843-1898), héroe de la batalla de Cavite. Tien un monumentu dedicáu a la so memoria na llocalidá, amás de cais en La Coruña, Madrid y Valencia. Dos buques de l'Armada llevaron el so nome, un destructor y un patrulleru.
Felipe de Castro (1711–1775) primer escultor del rei Fernandu VI y introductor de les fórmules sobries del neoclasicismu.
No lliterario, hubo dos noyeses notables nel últimu sieglu, dambos homenaxaos en dos talos Díes de les Lletres Gallegues: Antón Avilés de Taramancos (2003) y María Mariño (2007).
Moneda
La moneda ye una pieza d'un material resistente, de pesu y composición uniforme, de normal de metal acuñáu en forma de discu y colos distintivos escoyíos pola autoridá emisora, que s'emplega como midida de cambéu (dineru) pol so valor llegal o intrínsecu y como unidá de cuenta. Tamién se llama moneda a la divisa de cursu llegal d'un Estáu. El so nome en llingües romances provién del llatín “moneta”, por cuenta de que la casa onde s'acuñaben en Roma taba amiesta al templu de Juno Moneta diosa de la Memoria, atopándose esta actividá so la so proteición. La ciencia qu'estudia les monedes físiques, metáliques, denominar numismática.
El llugar onde se realiza l'acuñamientu de monedes conózse-y col nome de "ceca" o "Casa de Moneda". El nome provién d'una voz del árabe clásicu (sikkah), que significa troquel.
Por estensión, tamién se denomina moneda al billete o papel de cursu llegal.
Antecedentes
El trueque ye l'intercambiu d'oxetos o servicios por otros equivalentes, y estrémase de la compraventa habitual en que nun Entemedia'l dineru na transaición. Esti sistema presentaba dificultaes pa les transaiciones, polo cual empezaron a apaecer distintes formes de "mercancíes-moneda" como unidá de cuenta. Estes mercancíes como mediu de pagu tampoco yeren práutiques, una y bones munches yeren perecederes, y yeren difíciles d'atropar. Como solución sustituyéronse llueu por oxetos o materiales realizaos en metales preciosos. Estos metales preciosos tomaben munches formes dependiendo del llugar, por casu lladriyos (lingotes), aros, plaques, polvu, navayes o cuchiellos. Por razones práutiques y d'uniformidá adoptó la forma circular, en forma de discos de distintos tamaños pero fácilmente tresportables. Naz d'esta manera la moneda.
En Mohenjo-Daro y Harappa, anguaño en Paquistán, atopáronse sellos fechaos ente 2500 e. C. y 1750 e.C., pero nun ye seguro que fueren monedes. Les primeres monedes fueron impreses ente'l sieglu VII-VI e.C. y el sieglu I d. C.
Yá nel añu 1100 e. C. circulaben en China miniatures de cuchiellos de bronce, hachos y otres ferramientes utilizaes pa reemplazar a les ferramientes verdaderes que sirvíen de mediu de cambéu. En 1979 y 1980 fueron afayaes delles monedes del antiguu reinu de Loulan, que al paecer daten del periodu Mesolíticu.
Primeres monedes
thumb|Moneda del sieglu VI e. C. 1/3 de Estátera. Anverso y aviesu. Les primeres monedes acuñaes con calter oficial fueron feches en Lidia, (güei Turquía), un pueblu d'Asia Menor, aproximao ente los años 680 y 560 e. C. Foi probablemente mientres el reináu d'Ardis de Lidia cuando los lidios empezaron a acuñar moneda, anque dellos numismáticos propunxeron feches anteriores o posteriores, como'l reináu de Giges de Lidia o'l de Creso "El Opulento". Estos acuñamientos lleven como símbolu heráldicu un lleón representando a la Dinastía Mermnada a la cual pertenecíen los reis. La pieza foi acuñada n'electrum (aleación natural d'oru y plata) y con un pesu de 4,75 gramos y un valor d'un terciu de Estátera.
Dempués de la esperiencia de Lidia empezaron a acuñase monedes per orde de Darío de Persia, depués de la conquista de Lidia, y darréu en Grecia.
L'historiador norteamericanu Will Durant asegura que "Senaquerib Rei d'Asiria (escontra 700 e. C.) acuñó monedes de mediu siclo".
Darréu, les monedes abondaron rápido en tolos países desenvueltos del mundu. Tanto los monarques como los aristócrates, les ciudaes y les instituciones empezaron a acuñar dineru col so sellu identificativo pa certificar l'autenticidá del valor metálicu de la moneda.
Dalgunes de les primeres monedes teníen una composición bien estable, como ye'l casu del dracma emitíu n'Atenes nel sieglu VI e.C., con un conteníu en redol a los 65-67 gramos de plata fino, o como la redonda moneda china, "qian", de cobre, apaecía nel sieglu IV e.C. y que se caltuvo como moneda oficial mientres dos mil años. Sicasí, les monedes siempres se llimaben o retayaben pa sacar el metal precioso que conteníen polo que les autoridaes que les emitíen taben tentaes a rebaxar l'acuñamientu asegurándose beneficios al curtiu plazu al amenorgar el conteníu de metales preciosos. Les monedes de baxa calidá de bronce o cobre yeren, ello ye que dineru fiduciario que'l so valor dependía principalmente del númberu de monedes d'oru o cobre poles que podíen intercambiase. Les monedes d'oru y plata solíen circular fora del país que les emitía dáu'l so valor intrínsecu; asina, el pesu de plata español, que'l so material provenía de les mines de Perú y de Méxicu, convertir nuna moneda d'usu corriente en China a partir del sieglu XVI.
Espansión
Una vegada creaes, les monedes aniciaron un sistema monetariu que les sos carauterístiques permanecieron, n'esencia, constantes mientres milenios. Unu de los cambeos que perduró foi la introducción, nes monedes europees del sieglu XVII, de les ranuras nos cantos col fin d'evitar que se llimaren.
El papel moneda foi introducíu per primer vegada en China, en redol al sieglu IX, como dineru n'efectivu intercambiable por certificaos emitíos pal gobiernu de la dinastía Tang polos bancos privaos. Sofitáu pola potente autoridá del Estáu chinu, esti dineru caltenía'l so valor en tol imperiu, evitando asina la necesidá de tresportar la pesada plata. Convertíu en monopoliu del Estáu so la dinastía Song, el papel moneda hai pervivido mientres tola historia china a pesar de les perturbaciones causaes polos cambeos políticos y de que la emisión del papel moneda nun taba sofitada nin por plata nin por otres reserves. El problema de la depreciación fizo que, a partir d'entós, caltuviérase la plata como patrón de cambéu chinu pa les transaiciones importantes.
El papel moneda apaeció per primer vegada n'Occidente nel sieglu XVI, cuando s'empezar a emitir pagarés per parte de los bancos pa sofitar los depósitos monetarios de los sos veceros. Estos medios de cambéu abondaron y les autoridaes coloniales franceses de Canadá utilizaben cartes de xuegu roblaes pol gobernador como promesa de pagu dende 1685, una y bones la unviada de dineru dende Francia yera bien lentu.
El papel moneda foise faciendo popular a lo llargo del sieglu XVIII, pero siguía siendo dineru creiticio que s'emitía pa sofitar los depósitos d'oru o plata. El dineru fiduciario, cuando surdió, yera de normal una midida d'urxencia pa tiempos de guerra, como los papiros (greenback) americanos. Los bancos privaos fueron sustituyíos pasu ente pasu por bancos centrales como autoridaes emisores de papel moneda.
A finales del sieglu XIX la cayida del valor del oru acarretó la creación d'un patrón oro internacional nel que toles monedes podíen intercambiase por oru y el valor del dineru (más que los precios) taba afitáu pola paridá de la moneda col oru. Casi tolos gobiernos suspendieron la convertibilidad de les sos monedes mientres la I Guerra Mundial, perdiéndose tol interés por volver introducir el patrón oro internacional tres la Gran Depresión. El Reinu Xuníu abandonó'l patrón oro en 1931 y el tresformamientu de les monedes mundiales a dineru fiduciario con valores fitos totalmente pola demanda del mercáu remató col abandonu de la vinculación del dólar d'Estaos Xuníos en 1971.
Nome
Les monedes tomen el so nome de diverses procedencies.
Llugar: Æginæi, les d'Egina, etc.; lo mesmo asocede a los besantes de la Edá Media a les colombias y a les genovines italianes.
Propiedaes de les monedes
La moneda tien una serie de carauterístiques intrínseques que ye importante conocer a los fines de poder afitar la rellación qu'esiste con otres monedes que circulen tantu dientro d'un mesu estáu como n'otros países.
Clasificación de les monedes
Les monedes pueden sufrir distintes clasificaciones: Autónomes: Son les qu'un pueblu o una ciudá acuñaron ensin niciu de suxeción a nengún rei nin a otru pueblu. Les ciudaes y les naciones llibres poníen nelles el so nome, como ΣTPA, o ΣSTPAKOΣIOΣ o ΣTPAKOIΩN. Los reis nacionales de Sicilia del África, del restu d'Europa, nun dexaron poner más nomes que los suyos. En Roma, en tiempu de los cónsules y d'Augustu, los xueces privativos de los monederos podíen poner los suyos. Les lletres S C (senatus consulto) que se ven nes monedes de cobre de la dómina imperial, inducieron a abarruntar que l'acuñales yera atribución del Senáu pero otros negar y sostienen que yera solo un signu pa indicar que fueren acuñaes en Roma. El derechu d'asitiar el so nome nes medayes caltener a munches rexones entá dempués de sometíes a Roma de suerte que nun apaez ellí nenguna muerte de suxeción.
Impropiamente asitiar ente les monedes les contorneadas. Dalgunos confundir colos medallones de metal doble, esto ye, contorneados por una orla de metal más fino pero puramente son medayes de bronce de gran módulu con un riegu circular na contorna, onde suelen tar los glóbulos. Conozse qu'esti riegu foi fechu darréu pos dacuando corta hasta la inscripción. Son sutiles y pocu elegantes discordando de cutiu el anverso del aviesu. Lleven dellos sellos incusos, especialmente la caña de palma y el monograma £ o una R invertida, siempres ye en buecu y dacuando rellenu de plata. Nun tienen fecha: paez qu'acuñaben solo por autoridá privada y que sirvíen pa carreres y espectáculos circenses.
Formes d'acuñamientu y la so evolución
thumb|160px|right|Prensa de volante francesa, usada pola [[Fábrica Nacional de Moneda y Timbre - Real Casa de la Moneda Real Casa de la Moneda d'España nel sieglu XIX.]] Les monedes más primitives acuñar por mediu d'un golpe nun troquel grabábase una marca nel anverso d'una pieza de metal o cospel. La resultancia yeren monedes de calquier irregular y variable que reciben el nome de "incusas" y caracterícense porque presenten la mesma imaxe polos dos llaos: nuna en relieve y na otra en buecu. Esti procedimientu permaneció ensin mayores cambeos hasta'l sieglu XVI, y siguió utilizándose en munches importantes cecas, como la de Potosí y Méxicu, hasta'l sieglu XVIII.
Una modalidá menos frecuente, qu'apaez en monedes de China, Xapón y Vietnam, yera l'empléu d'un molde buecu nel que s'arramaba'l metal fundíu. Los griegos, romanos, y los reinos europeos na Edá Media utilizaron l'acuñamientu a martiellu, ensin mayores innovaciones téuniques. Mientres la Edá Media l'acuñamientu de moneda yera facultá especial del monarca, pero yera frecuente que por concesión o privilexu distintes ciudaes, nobles o monesterios fixeren los sos propios acuñamientos. Escontra 1500, Leonardo da Vinci diseñó una prensa mecánica que dexaba acuñar simultáneamente el anverso y l'aviesu, pa imprimir monedes, sellos y medayes nel Vaticanu. El diseñu nunca foi construyíu.
En 1550 un orfebre de Augsburgu, Max Schwab, creó una prensa de volante, que consistía nun torniellu que xubía y baxaba pa cutir el cuñu, impulsáu per una exa tresversal con dos cilindros de plomu. El rei Enrique II de Francia adquirió l'equipu y el grabador Antoine Brucher realizó delles pruebes en 1553. La nueva prensa sicasí nun llogró enllantase por cuenta de la oposición de los fabricantes de moneda que preferíen caltener l'antiguu sistema d'acuñamientu a martiellu. El grabador ya inxenieru francés Nicholas Briot (1579-1646) realizó delles meyores a esta prensa de volante pero nun pudo convencer al gobiernu. Sicasí, Briot foi bien recibíu pol rei Carlos I d'Inglaterra y acuñó monedes y medayes pa la Royal Mint. En Francia esti mesmu sistema foi enllantáu darréu pol so hermanu, Isaac Briot.
El primer acuñamientu mecánicu, seriada y uniforme introducir en 1551 na Casa de Moneda de Hall (Tirol) utilizando un molín hidráulicu de laminación. Dos grandes rodiellos apandaben el metal, utilizando'l mesmu procedimientu pa darréu aplicar el calquier o motivu. Foi aplicáu en munches cecas europees, y permaneció hasta feches modernes pa la laminación del metal, dacuando en combinación con otros sistemes d'impresión.
En 1686 nes cecas franceses empezó a utilizase la máquina diseñada pol inxenieru Jean Castaing, que dexaba grabar el cantar de los cóspeles con un diseñu o gordonucu.
L'entamu de la Revolución Industrial incentivó l'apaición de delles máquines, ente elles la prensa patentada pol mecánicu alemán Dietrich Ulhorn que dexaba l'acuñamientu uniforme a gran velocidá. Sustituyía'l torniellu por un xuegu de palanca articulada con un motor impulsáu por vapor, sustituyíu darréu pola eletricidá. El sistema foi darréu perfeccionáu en 1833 pol inxenieru francés Pierre-Antoine Thonnelier. Esti diseñu básicu, con adecuaciones y meyores, permanez n'usu güei día.
En 1830 l'inxenieru suizu Jean Pierre Droz inventó'l sistema de virola partida, colo cual consiguíase acuñar les dos cares de la moneda al empar y tamién el cantar. L'acuñamientu del cantar foi un factor de gran importancia yá que evitaba'l robu de metal per mediu de retayos. Como s'espunxo enantes na antigüedá les monedes llevaben el cuñu por dambes cares y uepll rei garantizaba'l pesu del metal de la moneda. La forma de robu consistía en retayar los rebordes y asina xuntar el metal que se retayaba de delles monedes p'acuñar una nueves.
== Verificación de l'autenticidá d'una moneda metálica == Pa revisar l'autenticidá de les monedes, encamiéntase faer un exame al tactu, visual y comparativu.
Exame al tactu
Al tocar una moneda tien de ponese atención en:
L'ensamble. Nes monedes bimetálicas, l'ensamble del aniellu perimétricu ye práuticamente perfectu, polo que al tactu nun se percibe nengún cantu na so unión col nucleu o centru de la moneda.
El cantar. Ésti pue ser llisu, estriáu (serie de ranuras paraleles na espesura o cantar de la moneda), estriáu discontinuu (combinación de ranuras paraleles y partes llises) o con una ranura perimétrica. Si presenta rebabas, o otres irregularidaes, puede tratase d'una moneda falsa.
La testura. Una moneda tien de presentar una testura llisa. En casu de sentise resbalosa o xabonosa, podría tratase d'una moneda fundida y arriendes d'ello, esa moneda ye falsa.
Exame visual
A güeyu pueden revisase:
Exame comparativu
En casu de duldar de l'autenticidá d'una moneda, puede comparase nel so pesu, diámetru y espesura, con otra que tenga la seguridá de que ye auténtica. Cualquier diferencia que se note nel pesu, nel diámetru o na espesura, puede indicar que se trata d'una moneda falsa.
Linda Blair
Biografía y carrera artística
Siendo una neña saltó a la fama mundial col so papel en The Exorcist (1973). Bien aficionada a los animales y a la equitación, aceptara'l rol pensando poder asina financiar los sos planes d'estudiar veterinaria. El filme resultó ser unu de los más destacaos de la década de 1970 y un clásicu del cine de terror. La so interpretación nesta película valió-y una nominación al Óscar a la Meyor Actriz de repartu y ganó el Globu d'Oru a la meyor actriz de repartu de 1974. Pero en cierta manera esti papel condicionó la so carrera.
Moneda
Funciones de les monedes
Les funciones de les monedes atópense íntimamente rellacionaes coles funciones del dineru (que ye lo que representa) que se pasen a detallar:
Linda Blair
Biografía y carrera artística
Llogró un papel na película Airport 1975 (1974) del xéneru cinematográficu catástrofe. Cumplíos los 15 años empecipió una rellación sentimental col cantante australianu Rick Springfield, siguida d'una convivencia.
Moneda
La moneda como mediu de pagu
Les carauterístiques que presenta la moneda como mediu de pagu, pueden sintetizase nes siguientes:
Linda Blair
Biografía y carrera artística
La so carrera siguió principalmente en TV, actuando en roles d'adolescente en conflictu, que aportaron a populares. Aceptó protagonizar una secuela de The Exorcist: Exorcist II: The Heretic (1977), que resultó un atayante fracasu.
Empezó a aumentar de pesu y a ser refugada por productores de Hollywood, lo cual llindó entá más les sos posibilidaes. N'avientu de 1977, a los 18 años d'edá, foi arrestada por posesión y distribución de cocaína y anfetamina. Recibió una condena con llibertá condicional por trés años, la obligación d'apaecer en curtios de serviciu públicu contra les drogues y siguir un programa de rehabilitación por 9 meses. Dempués d'esti episodiu na so vida, nun volvió tener problemes d'adicción, pero la so carrera profesional empezó a tornar por cuenta de que tuvo que ser internada nun hospital psiquiátricu por problemes de salú mental.
Na década de 1980 apaeció posando desnuda en delles revistes del xéneru, incluyida Playboy en 1983. Namái llogró roles en filmes como Roller Boogie (1979), y otros basaos nes sos anteriores películes, tamién incluyendo escenes de desnudu. La so carrera nun volvió tener mayores ésitos.
En 1990 protagonizó la comedia Repossessed (titulada ¿Y Ónde Ta'l Exorcista? en Llatinoamérica y Reposeída n'España) xunto con Leslie Nielsen, parodia de la célebre película que la llevó a la fama. En 1996 tuvo una escena fugaz como reportera na película Scream.
Volvió al ambiente de la equitación, participando con otru nome en dellos eventos de saltu ecuestre, ganando dellos trofeos. Siguió apaeciendo esporádicamente en cine y televisión.
Chae Min-seo
Chae Min-seo (de nacencia Jo Soo-jin) ye una actriz surcoreana. Debutó en 2002 con Champion, y dende entós foi la protagonista de la película La Peluca y les cintes indie Loner (2008), Vegetarian (2010), Sookhee (2014) y ''Young Mother: What's Wrong with My Age? '' (2015).
Reló de sol
El reló de sol o reló solar ye un preséu usáu dende tiempos bien remotos col fin de midir el pasu de les hores, minutos y segundos (tiempu). En castellán denominar tamién cuadrante solar. Emplega la solombra refundiada por un gnomon o estilu sobre una superficie con una escala pa indicar la posición del Sol nel movimientu diurnu. Según la disposición del gnomon y la forma de la escala pueden midise distintos tipos de tiempu; el más habitual ye'l tiempu solar aparente.
Los entamos documentaos
thumb|300px|Reló de sol portátil exipciu.
La división del día en 24 hores, según tamién l'añu de 365 díes, deber a los antiguos exipcios. Ye posible que'l sistema d'hores establecer naquelles sociedaes por motivos relixosos, pos la pallabra exipcia correspondiente a hora equivalía tamién a "deber sacerdotal", pallabra del mesmu raigañu que "vigía de les estrelles" (o vigía del tiempu). Estos vixilantes de les estrelles desempeñaben los sos deberes sacerdotales anotando l'apaición de los decan (determinaes estrelles o constelaciones) nel horizonte oriental. Estremaben la nueche en doce hores, d'intervalos iguales, y señalábase cada hora pola apaición del decan correspondiente.
Les conocencies astronómiques de los exipcios dexáron-yos empobinar la pirámide de Keops, c. 2550 e. C. por aciu referencies estelares. Mil años dempués, na dómina del faraón Tutmosis III (c. 1500 e. C.), diséñase un preséu denomináu sechat; tratar d'un pequeñu reló solar pa midir el tiempu por aciu el llargor de les solombres, que constaba de dos pieces prismátiques, pedreses, d'unos trés decímetros de llargor, asitiaes perpendicularmente, onde una tenía marcaes les hores y otra sirvía de aguyeretia. Tuvo De ser un preséu bien popular ente los sacerdotes exipcios, pos, poles sos dimensiones, cabo que fora un preséu portátil.
Escontra 2400 e. C. les escribes sumerios yá utilizaben un calendariu: estremaron el añu en 12 partes, tamién estremaron el día, y facer siguiendo'l mesmu patrón de divisiones. El so añu constaba de 12 meses y cada unu d'ellos de 30 díes. Los sos díes constaben de dolce danna (cada danna duraría dos de les nueses hores) de 30 gues cada unu (cada gues duraría 4 de los nuesos minutos).
thumb|300px|[[Reló Solar de Baelo Claudia, (Cádiz) del sieglu I.]]
Dómina grecorromana
La perceición avera del tiempu de la sociedá griega del sieglu V e. C. resulta patente de la llectura de dellos escritores griegos y romanos de la dómina que describen, y dan referencies, de preseos identificaos como los primeros relós de sol. L'autor griegu más antiguu, y seique más importante, foi Heródoto d'Halicarnasu (484-426 e. C.), que fai una pequeña reseña na so Historia (II, 109, 3) de les conocencies griegues del tiempu, diciendo qu'adquirieron de los babilonios la división del día en dolce partes.
Pliniu'l Vieyu (ca. 23-79) nel so Historia Natural (Llibru XXXVI, Capítulu XIV) rellata la hestoria del reló que l'emperador Augustu fixo construyir nel Campu de Marte, aprovechando un obeliscu exipciu del faraón Psamético II, el denomináu Reló Solar d'Augustu.
A finales del sieglu I e. C. y reinando yá en Roma l'emperador Augustu, un inxenieru militar llamáu Marcu Vitruvio Polión escribió l'únicu tratáu sobre arquiteutura que, de l'antigüedá, llegara hasta nós. Sábese que foi arquiteutu en Roma, onde construyó y dirixó diverses obres, ente elles la Basílica de Fanum. El tratáu ta estremáu en diez libros y titúlase De Architectura. Los primeros siete llibros traten d'arquiteutura, l'octavu de construcciones hidráuliques, con especial aplicación a los métodos p'allumar y conducir l'agua, el novenu trata de la gnomónica y el décimu de la maquinaria. Nel Llibru IX, Capítulos VIII-IX describe un métodu xeométricu pa diseñar relós de sol denomináu analema. L'autor nun s'atribúi la invención d'esti métodu, sinón que lo asigna a los qu'él denomina como los sos maestros.
Dómina medieval
Nos primeros sieglos de la era cristiana, la gnomónica, sele allumada polos estudios de l'astronomía helénica, entra nuna decadencia que caracteriza a tola ciencia de la Europa cultural y económica del medioevo. Son pocos los elementos (sobremanera arqueolóxicos) que podemos atopar: apenes esisten escritos qu'amuesen nueves meyores.
Anque nesti periodu la midida del tiempu interesaba pocu a la población xeneral, tampoco esisten descripciones científiques precises. Sicasí, como rareces de la dómina, atópense los agrimensores Beda el Venerable y Higinio Gromático (sieglu II).
Nel sieglu VII tomaron relevancia les órdenes benedictines. Nel añu 529, el fundador d'esta orde relixosa, san Benitu, prescribe dende'l so monesteriu unes Regles precises poles que tolos monxos benedictinos d'Europa tienen de rexise. Yá dende los sos oríxenes, la Ilesia Católica quixo santificar determinaes hores del día con una oración común. San Benitu denominó a estes hores de rezu "hores canóniques", y asina se fadría dende'l sieglu VI. El nome provién de les normes o cánones proporcionaos pola Ilesia.
La gnomónica d'estos sieglos derivó a la construcción de reloj de misa o relós d'hores canóniques, nellos indicaben les hores de rezu. Estos relós atópense allugaos xeneralmente nes fachaes meridionales d'ilesies o monesterios. Tamién se desenvolvieron relós personales pa tal fin, como'l reló anular.
Nesti periodu medieval, nel que la gnomónica "oficial" yera la impuesta pola Ilesia Católica, por aciu l'usu de les hores canóniques, esistieron autores innovadores como Cayo Julio Solino que nel sieglu IV escribió un llibru tituláu Tractatus d'umbra et lluz (‘Tratáu de la solombra y la lluz’) que caltién l'enllaz de conocencia de la cultura grecollatina. Esiste tamién otru escuru autor del sieglu VI, Antemio, al que se-y atribúi'l códiz tituláu Problema Sciatericum.
Yá a empiezos del sieglu I los estudios realizaos alrodiu de les obres Vitruvio y Ptolomeo dexen reconocer per primer vegada qu'hai dos parámetros importantes pal diseñu d'un reló de sol:
Puxanza árabe
Nel sieglu IX entra n'escena l'astronomía árabe. El califatu d'Al Mamun marca l'empiezu d'una intensa actividá cultural que siguiría en sieglos socesivos con autores como Averroes, Thabit Ibn Qurrá (826-901), Mariña Ebn Luca, Abulphetano, Hazemio, Al-Biruni (973-1048). Mientres la Europa cristiana de la dómina siguía la obra del venerable Beda, los árabes teníen una actividá intelectual bien solmenada siguida a partir de la destrucción de la Biblioteca d'Alexandría. Ye namái a partir del sieglu X cuando n'Europa empezar a ver tímidamente l'inmensu llabor recopilatoria de la conocencia antigua realizada polos árabes.
Los relós árabes d'esta dómina medieval yeren toos planos, a lo menos na so gran mayoría, y denominábense al-basit (‘superficie plana’); taben construyíos en mármol (Ruchâmet), o en plaques de cobre. Toos ellos yeren ensin inclusiones d'elementos esféricos, y con indicación de la direición del santuariu de la Kaaba en La Meca, debíu al preceptu relixosu de rezar cola cara empobinada a esi llugar independientemente del llugar nel que se topara allugáu. Tal direición denominar Al Qibla. Toos ellos con curioses curves pa los rezos cotidianos.
Nel añu 1000 n'España emplegar por primer vegada'l Quadrans vetus cum cursorem del que se desconoz l'inventor. Pero esti cuadrante va ser la primer avanzadura de los preseos de navegación que va emplegar Cristóbal Colón.