cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yaxchilán
Historia
Yaxchilán tien los sos oríxenes nel Periodu Preclásicu. Una gran parte de lo que se conoz de la historia de la ciudá mientres el Periodu Clásicu provién de los testos xeroglíficos fechos polos gobernantes mientres el Clásicu Tardíu, unu de los más importantes ye la Escalera Xeroglífica 1. Delles inscripciones retrospectives paecen ser utilizaes pa reescribir la historia dinástica de Yaxchilán antes d'Escudu Xaguar II, que reinó dende 681 a la 742 a pidimientu de Páxaru Xaguar IV. La ciudá estáu, entós creció a una capital rexonal y la dinastía duró hasta principios del sieglu IX.
Clásicu Ceo
La historia conocida de Yaxchilán empecipiar cola entronización de Yoaat B'alam I (Proxenitor Xaguar I), el 23 de xunetu 359. Foi'l fundador d'una llarga dinastía, dacuando descritu como'l O Naah Tal Chum Ajaw (el primer señor sentáu) y tomó el tronu cuando Yaxchilán yera inda un sitiu menor. Les inscripciones xeroglífiques que daten del Clásicu Tardíu describen una serie de guerres nel Clásicu Tempranu, ente la ciudá y los sos vecinos. K'inich Tatb'o Craniu I gobernó a principios del sieglu V y foi'l primeru de los gobernantes de Yaxchilán en ser recordáu por haber tomáu como cautivu de guerra, al gobernante de Bonampak, Páxaru Xaguar (que nun tien de confundir se colos cuatro gobernantes de Yaxchilán que llevaben el mesmu nome), a los señores de Lakanmtuun y nel 537 al de Calakmul. La llarga duración de la rivalidá con Piedras Negras yá empezara pol sieglu V como les dos ciudaes que lluchaben por apoderar la ruta comercial del Usumacinta. El gobernante Craniu Lluna que'l so nome más qu'una referencia a la lluna, ye'l delletréu d'una pallabra maya pocu entendida para Llanza dardos, acreitar col llogru d'una victoria sobre Piedras Negras nel añu 460 y cola captura del rei enemigu, conocíu namái como Gobernante A. Foi a mediaos del sieglu V, que Yaxchilán tuvo contactos formales cola gran ciudá de Tikal. Páxaru Xaguar II, el próximu gobernante de Yaxchilán, prindó un vasallu del rei de Piedras Negras alredor del 478.
Xaguar Güeyu de Nuedu I foi un gobernante guerreru que foi recordáu pola captura de los nobles de Bonampak, Piedras Negras y nel 508 de la gran ciudá de Tikal. Nel 514, Xaguar Güeyu de Nuedu I foi tomáu prisioneru pol Gobernante C de Piedras Negras, tal como se representa nel Dintel 12 d'esa ciudá, onde s'amuesa arrodillado ante'l gobernante enemigu coles sos muñeques ataes.
El so socesor, K'inich Tatb'o Craniu II, foi entronizado el 11 de febreru 526. Esti gobernante ye notable pola serie de dinteles tallaos qu'encargó, incluyendo una llista dinástica qu'apurre información sobre los primeros gobernantes de la ciudá. K'inich Tatb'o Craniu II supervisó una renacencia de la fortuna de Yaxchilán y prindó señores de Bonampak, Lacantún ysobremanera, nel 537 al señor de Calakmul, una de los dos grandes potencies mayes del Periodu Clásicu, según la esitosa gana sobre Tikal, la segunda gran potencia.
Poco se sabe de la historia de Yaxchilán a partir 537 al 629, anque se sabe que cuatro gobernantes reinaron nesti periodu y solo unu pue ser identificáu dafechu: Xaguar Güeyu de Nuedu II ye conocíu por haber prindáu'l señor de Lacanjá en 564, unu de los pocos eventos que pueden ser identificaos a partir d'esti periodu. Puede ser que la falta d'una historia conseñáu pa esti llargu periodu indica que Yaxchilán cayera sol dominiu d'un vecín más poderosu, como Piedras Negras, Palenque o Toniná, que yeren entidaes polítiques de gran algame na Cuenca del Usumacinta nesti momentu.
Clásicu Tardíu
Nel 629, Páxaru Xaguar III foi entronizado como gobernante de Yaxchilán. Ente'l 646 y 647 prindó a un señor d'un llugar entá non atopáu de nome Hix Witz (que significa "Montaña Jaguar"), ayundes nel llau norte del Usumacinta. Yaxchilán algamó la so máxima potencia mientres los reinaos d'Escudu Xaguar II, y el so fíu Páxaru Xaguar IV. [21] Escudo Xaguar II foi entronizado n'ochobre de 681 y gobernó mientres más de sesenta años. Él foi referíu de cutiu nos testos xeroglíficos como Maestru de Aj Nik, en referencia a la captura del so primer cautivo antes de convertise en gobernante, esta frase xunir al so nome en 32 ocasiones distintes. Mientres el postreru terciu del so reináu foi responsable d'un programa de construcción monumental qu'inclúi la construcción d'edificios magníficos con Dinteles ricamente tallaes, Escaleres Xeroglífiques y Cercos tallaos, tresformando'l centru de la ciudá. Mientres el so reináu, Yaxchilán estender pa incluyir los sitios cercanos de La Pasadita y El Chicozapote al noroeste de la ciudá. Coles mesmes los sitios de Lacanjá y Bonampak paecen tar sol so dominiu, anque esta rexón taba controlada por Toniná nel 715.
Nel 689, relativamente al empiezu del so reináu, Escudo Xaguar II ye recordáu por haber prindáu Aj Sak Ichiy Pat. Nel 713 el prindó a Aj K'an Usja, el ajaw de B'uktunn, en ciertu mou un sitiu desconocíu. Nel 726, Yaxchilán foi ganáu pol so rival Piedras Negras, un eventu descritu nel Cercu 8 de Piedras Negras. Un Sajal (señor subordináu) d'Escudu Xaguar II foi prindáu como productu d'esti eventu. Ye dempués d'esti periodu, más de cuarenta años mientres el reináu d'Escudu Xaguar II, qu'esti embarcar nel so impresionante programa de construcción, esto puede indicar que nesti momentu Yaxchilán yera capaz d'exercer la so independencia de la hexemonía de los vecinos una vegada potentes y reclamar una mayor independencia política y un control más codalosu del comerciu fluvial. Nel 729, Escudo Xaguar II prindó a Aj Popol Chay, el señor de Lacanjá. Esti eventu, xunto coles otres victories del reináu d'Escudu Xaguar II, descríbese tantu nos testos xeroglíficos del Edificiu 44 y tamién nuna serie de cercos cerca del Edificiu 41. Esta victoria sobre Lacanjá comparar cola victoria anterior del Xaguar Güeyu de nuedu II en contra de la mesma ciudá. De la mesma, la captura d'un señor de Hix Witz nel añu 732 comparar cola victoria de Páxaru Xaguar III nel mesmu sitiu.
El 749, Yoaat B'alam II de Yaxchilán asistió a una ceremonia n'honor al Gobernante 4 de Piedras Negras. Si Yoaat B'alam II foi gobernante de Yaxchilán nesti momentu, esto indicaría que yera subordináu del gobernante de Piedras Negras. Esti eventu grabóse nel Panel 3 de Piedras Negras; nun hai rexistros del reináu de Yoaat B'alam II en Yaxchilán, lo qu'indica que los rexistros fueron darréu destruyíos si efeutivamente gobernara ellí.
Pasaron diez años hasta la siguiente toma de posesión documentada del sitiu, el fíu d'Escudu Xaguar II, Páxaru Xaguar IV nel 752, demostró ser unu de los gobernantes más enérxicos del Clásicu, creando un mapa d'arte y arquiteutura públicos mientres el so reináu de 16 años enfocaos a una sola cosa la promoción continua de la so propia llexitimidá. Como dellos gobernantes mayes, la mística de Páxaru Xaguar IV taba estrechamente amestada a la so imaxe de guerreru, sicasí la comprensión moderna de los testos amuesen el baxu rangu de la mayoría de les víctimes. El siguiente al tronu foi Escudo Xaguar III, la so fecha d'ascensión desconoz pero pa Febreru del 769 yá taba nel poder. A principios de 790, Escudo Xaguar III supervisó la instalación de Chan Muwan II en Bonampak, y contrató a los artesanos Yaxchilanos pa conmemorar los murales de la Estructura I (col anterior Chan Muwan).
Historia Moderna
left|miniaturadeimagen|350x350px|Vista de la Gran Plaza La primer publicación que menta'l sitiu paez ser una curtia mención del coronel Juan Galindo gobernador del departamentu del Peten en 1833 pa ser publicáu pola Royal Geographical Society. El profesor Edwin Rockstoh del Colexu Nacional de Guatemala visitó en 1881 y publicó otru curtiu reporte. Los esploradores Alfred Maudslay y Désiré Charnay llegaron equí por cuestión de díes l'unu del otru en 1882, y publicaron reportes más detallaos de les ruines con dibuxos y fotografíes. L'informe de Maudslay foi publicáu pola Royal Geographical Society en 1883. En 1891 Gerónimo López de Llergo realizó un mapa topográficu del sitiu tomando la Gran Plaza y la Gran Acrópolis. Teoberto Maler visitó'l llugar en delles ocasiones dende 1897 hasta 1900, con una descripción detallada en dos volúmenes de les ruines y otros sitios cercanos, foi publicáu pol Muséu Peabody de la Universidá de Harvard en 1903.
La mayista Tatiana Proskouriakoff realizó un trabayu pioneru sobre'l desciframientu de la escritura maya usando les inscripciones de Yaxchilán, publicando en 1963 Historical Data in the Inscriptions of Yaxchilan Vol 1 y 2. Dende entós Peter Mathews y otros ampliaron sobre los sos primeros trabayos.
El Institutu Nacional d'Antropoloxía y Historia de Méxicu realizó una investigación arqueolóxica de Yaxchilán ente 1973 y 1985, pa la execución del proyeutu foi designáu l'arqueólogu Roberto García Moll. El INAH realizó trabayos d'afitamientu y caltenimientu de la parte central del sitiu a lo llargo de más de diez temporaes d'investigación, García Moll desenvuelvo unu de los proyeutos más importantes nel área Maya, pioneru na metodoloxía emplegada nel caltenimientu y esposición de los sos edificios. Ente 1989 y 1990 los arqueólogos Daniel Juárez Cossío y Mario Pérez Riola siguen coles esploraciones arqueolóxiques.
Dende 1990 el proyeutu La pintura mural prehispánica en Méxicu del Institutu d'Investigaciones Estétiques de la Universidá Nacional Autónoma de Méxicu, dedicar al rexistru y estudiu de los murales precolombinos, como los de Yaxchilán. Al igual que n'otros sitios mayes del Periodu Clásicu, Yaxchilán tuvo ente les sos manifestaciones plástiques a la pintura mural, namái que nel casu d'esti sitiu, como nel de munchos otros, ésta nun llegó en bones condiciones hasta los nuesos díes por distintos factores, sobremanera de tipu natural. Pero, anque bien deteriorada y estazada, ta presente dende les sos primeres construcciones, como nel casu de la subestructura del Edificiu 7 o bien nos Edificios 6, 7, 23, 33, 40, 42 y 44. L'estilu de pintura mural a la que perteneció Yaxchilán ta catalogada dientro de la tradición del Usumacinta.
Yaxchilán siempres foi de mal accesu: hasta una dómina recién nun esistíen carreteres nun radiu de 150 quilómetros. Los únicos accesos yeren a por aciu un llargu viaxe en bote o avioneta. Dende la construcción d'una carretera estremera con Guatemala pol gobiernu mexicanu nes década de 1990, fíxose más accesible a la visita de turistes. Dende Palenque, tómase la Carretera Fronteriza del Sur, que va a Chancalá, que s'esvia escontra Frontera Corozal, llugar cercanu a Yaxchilán. Otra opción ye la vía aéra, esistiendo servicios d'avionetes dende les ciudaes de Palenque, Ocosingo y Comitán. Dellos mayes lacandones inda faen pelegrinaciones a Yaxchilán pa llevar a cabu los rituales a los dioses mayes.
Zona Arqueolóxica
Dientro del área nuclear del sitiu, hasta'l momentu fueron identificaos 120 edificios de diversos tipos y funciones. Yaxchilán ye conocida pola gran cantidá d'escelentes escultures nel sitiu, como los cercos monolíticos tallaes y la narrativa de los relieves de piedra tallaos en dinteles que traviesen les puertes del templu. Alredor de 50 edificios son los qu'anguaño pueden ser visitaos, distribuyíos en trés conxuntos mayores la Gran Plaza, la Gran Acrópolis y la Pequeña Acrópolis los trés conxuntos tán coneutaos ente sigo al traviés d'escalinates, ramples y terraces. La Pequeña Acrópolis ocupa la parte más alta del sitiu. El sitiu ta alliniáu con rellación al Ríu Usumacinta, dacuando causando una orientación non convencional a les grandes estructures, como los dos xuegos de pelota.
Estructures
miniaturadeimagen|Edificiu 6 Edificiu 6 ta cerca de la plaza principal de la ciudá. Atopar nun bon estáu de caltenimientu y cuenta con seis entraes, trés mirando a la plaza y trés mirando al ríu. Les puertes que s'abrir a la plaza fueron bloquiaes na antigüedá y les nueves puertes fueron cortaes nos llaos de la estructura. La fachada del edificiu frente a la plaza tien un frisu que sobrevive con una escultura d'una cabeza. La estructura cunta con un techu de crestería que sobrevive y créese que data del Clásicu Tempranu.
Edificiu 7 ta al llau del Edificiu 6, pero ta nun estáu muncho más probe de caltenimientu, teniendo colapsáu'l techu abovedáu. Esta estructura tamién tenía puertes qu'encaraben tantu al ríu como la Gran Plaza.
Edificiu 8 atópase na Gran Plaza en frente del Edifico 7 y estrema la plaza en seiciones noroeste y sureste.
Edificiu 9 ye un montículo ensin restaurar al noroeste del Edificiu 7, el Cercu 27 atópase frente a él.
Edificiu 10 comparte una plataforma en forma de L colos Edificios 13 y 74, na Gran Plaza. La estructura cubre la fachada noroeste del Edificiu 13 y sustitúi una tercer parte del 74 contién una serie de dinteles xeroglíficos que describe la nacencia y l'adhesión de Páxaru Xaguar IV.
Edificiu 12 ye una pequeña estructura na Gran Plaza cerca del ríu y d'unu de los xuegos de pelota. Contenía ocho dinteles que data de principios del sieglu VI. Los dinteles rexistren nueve generación de gobernantes de la ciudá. Los dinteles fueron encargaos por K'inich Tatb'o Craniu II, la so posición orixinal ye desconocida, siendo reacomodados nel Edificiu 12 nel sieglu VIII por Páxaru Xaguar IV. Dalgunos de los dinteles permanecen nel so llugar.
Edificiu 13 sofitar nuna plataforma en forma de L na Gran Plaza, xunto coles Estructures 10 y 74, presenta crestería al centru de la cubierta y tuvo dinteles de madera que col tiempu fueron sustituyíos polos dinteles de piedra na estrada suroeste atópase'l Dintel 50.
Edificiu 14 ye'l xuegu de pelota al noroeste, atópase na Gran Plaza. Atopáronse cinco marcadores de xuegu de pelota esculpíos equí, trés de los cualos fueron alliniaos nel área de xuegu y unu en caúna de les plataformes a cada llau, amás otru de los marcadores de xuegu de pelota retirar del sitiu atopándose rotu y erosionado, cronológicamente los marcadores asitiar de los años 742-746 ralu que correspuende a la Rexencia Femenina.
Edificiu 16 ta cerca del xuegu de pelota al noroeste. Ye un edificiu de planta cuadrangular con dos llarpiabes paraleles nel so interior, mesmes que tuvieron cubiertes con una bóveda. Orixinalmente tenía solu trés baldíos d'accesu, pero nun cambéu posterior amestáronse dos amenorgaes habitaciones nel estremu norte. Contién los Dinteles 38 hasta 40, que se volvieron a poner na so posición orixinal.
Edificiu 17 esta estructura ye un senciellu edificiu compuestu por una sola llarpiaba abovedada con un vanu d'accesu, presenta a lo menos dos etapes constructives mesmes que deformaron la so proporción arquitectónica quedando'l pequeñu templu semicubierto pola plataforma que lo arrodia. Les evidencies atopaes paecen indicar que foi un Temazcal. left|miniaturadeimagen|El llaberintu Edificiu 18 allugáu nel estremu noroeste de la Gran Plaza compartiendo espaciu colos Edificios 77 y 78 dispuestos alredor d'una pequeña plaza abierta, tien esquines remetidas en cada unu de los sos cuerpos y sobre el panal inclináu del cuerpu flanqueando la escalinata, asitiáronse grandes mazcarones modelaos en estuco, con representaciones de la cara de Kin, el Sol. Alredor del 740 los trés edificios y la pequeña plaza al centru fueron cubiertos por una amplia plataforma de 8 metros quedando visible solo la porción cimera del basamento.
Edificiu 20 atópase na Gran Plaza y tien tres habitaciones. Los trés puertes a esta estructura, una vegada soportaron los Dinteles 12, 13 y 14, anque namái dos permanecen anguaño. Un pequeñu monto de la crestería del edificiu entá queda, y el techu inclináu inda tien frisos que sobreviven conteníos nos nichos. L'Edificiu 20 foi escaváu por Ian Graham en 1982, mientres les escavaciones la Escalera Xeroglífica 5 foi atopa frente al edificiu, foi soterrada de nuevu col fin de caltenela.
Edificiu 21 atopar nuna terraza per debaxo de los Edificios 25 y 26, ye la resultancia d'a lo menos tres etapes constructives amestando a los estremos los Edificios 73 y 89. Los trés dinteles de les puertes nesta estructura fueron los Dinteles 15 a 17, anque fueron removíos nel sieglu XIX y agora atópense nel Muséu Británicu de Londres. L'Edificiu 21 foi escaváu en 1983. El techu abovedáu de la estructura colapso poco primero de 1882, enllenando les habitaciones con escombros que fueron removíes anguaño, descubrimientu varios monumentos importantes, incluyendo'l Cercu 35 y sobre el muriu detrás de los cercu una escena con cinco personaje sentaos, modelada en estuco, asina mesmu caltienen restos de tres deidad y glifos. Los colores yeren coloráu, vede, mariellu, negru y azul maya.
Edificiu 22 ta nuna terraza de la Gran Plaza. Nesti edificiu puede reparase a lo menos tres etapes constructives ensin que la estructura orixinal sufriera cambeos significativos nel so aspeutu formal. La planta ye rectangular, por demás estrecha y agospia una sola llarpiaba. La cubierta del edificiu, anguaño sumida, solo caltién dalguna de les pieces pertenecientes a la cornisa; estes consistes en lloses de roca caliar de grandes dimensiones sobre los cualos sofitábense los panales pal segundu cuerpu na parte esterior y pa la bóveda nel interior. Sobre los cinco baldíos d'accesu atopaben los Dinteles 18 al 22, anque'l Dintel 18 anguaño atópase nel Muséu Nacional d'Antropoloxía na Ciudá de Méxicu. alt=|miniaturadeimagen|Dintel 26 Edificiu 23 atópase na Acrópolis Central, con vistes a la Gran Plaza. Foi construyíu mientres el reináu d'Escudu Xaguar II y ye especialmente significativu porque yera la primer construcción importante llevada a cabu dempués d'un ralu de 150 años. L'Edificiu 23 ta dedicáu a la Señora K'ab'al Xook, una de les sos esposes. Orixinalmente tenía trés dinteles fitos percima de les sos puertes que paecen marcar la refundación de Yaxchilán, nun esfuerciu pa reforzar el llinaxe y el derechu de gobernar d'Escudu Xaguar II. Los Dinteles 24 y 25 retirar a finales del sieglu XIX y agora tán nel Muséu Británicu, ente que'l Dintel 26 atopar nel Muséu Nacional d'Antropoloxía na Ciudá de Méxicu. Esta serie de dinteles tán ente los meyores escultura en relieve que sobrevive na rexón maya.
Edificiu 24 atopar nuna terraza cerca de la Gran plaza, inda tien dinteles esculpíos nel so llugar.
Edificiu 25 atópase na Gran Acrópolis cerca del Edificiu 33. Nun s'escavó o restauró, anque tien intacta daqué de la so bóveda.
Edificiu 26 atópase al llau del Edificiu 25 na Gran Acrópolis y nun foi escavada. Ye siquier la meyor caltenida de los dos estructures.
Edificiu 40 ta flanqueado polos Edificios 39 y 41. Restauróse y tamién tien tres puertes que conducen a una habitación individual y los restos d'una crestería furada. L'habitación tien los restos de murales qu'una vegada cubrieron toles parés interiores. Los Cercos 12 y 13 tuvieron de pies delantre del Edificiu 40 y el Cercu 11 una vegada tuvo ente ellos.
Edificiu 41 tamién foi restauráu. Al igual que les otres dos estructures na Pequeña Acrópolis, cuenta con trés entraes que conducen a una habitación individual. Nun ta tan bien calteníu como los Edificios 39 y 40 y gran parte de la bóveda derrumbóse. Una fracción del frisu de estuco de la escultura puede datar del añu 740, l'aniversariu del tercer K'atun sol gobiernu d'Escudu Xaguar II. La puerta central esta gradiada y la paré frontera fueron reforzaes. Ye una de los trés estructures principales a lo cimero del mirador más altu de la ciudá y de una serie de cercos poner en frente d'ella que describe les campañes militares d'Escudu Xaguar II.
Edificiu 42 atópase na Pequeña Acrópolis. La estructura contién los Dinteles del 41 al 43, tando solo in situ el Dintel 42, representen los esfuercios de Páxaru Xaguar IV pa consolidar el poder, emulando los eventos llevaos a cabu pol so padre Escudo Xaguar II.
Edificiu 44 atópase na Pequeña Acrópolis. Esti templu foi construyíu por Escudu Xaguar II y dedicóse alredor del añu 732. Los testos esculpíos d'esti edificiu apurren una cuenta del resurdimientu de la ciudá del sieglu VIII. El Dintel 44 atópase na entrada sureste, en Dintel 45 al centru y el Dintel 46 nel noroeste amás en cada entrada atopen dos gradies con inscripciones xeroglífiques: Pasu I ya II na entrada sureste, Pasu III ya II al centru y Pasu V y VI nel nordeste anque güei tán cubiertos pal so caltenimientu.
Edificiu 67 ye'l xuegu de pelota sureste, asitiáu na Gran Plaza.
Edificiu 74 comparte una plataforma en forma de L colos Edificios 10 y 13, na Gran Plaza. Consta de dos llarpiabes paraleles con fachas escontra la Gran Plaza y al ríu, ente l'Edificiu 74 y el ríu ta l'Edificiu 11.
Edificiu 77 allugáu nel estremu noroeste de la Gran Plaza compartiendo espaciu colos Edificios 18 y 78 dispuestos alredor d'una pequeña plaza abierta, tien esquines arrondaes en cada unu de los sos cuerpos, tuvo mazcarones en estuco cola cara de Kin, el Sol. Alredor del 740 los trés edificios y la pequeña plaza al centru fueron cubiertos con una plataforma de 8 metros quedando visible solo la porción cimera de los basamentos.
Edificiu 78 allugáu nel estremu noroeste de la Gran Plaza compartiendo espaciu colos Edificios 18 y 77 dispuestos alredor d'una pequeña plaza abierta, tien esquines remetidas en cada unu de los sos cuerpos.
Monumentos
miniaturadeimagen|Escalera Xeroglífica 2, seición del Pasu VII
Escaleres Xeroglífiques
Escalera Xeroglífica 1 conduz al Edificiu 5 na Gran Plaza. Tien seis bandes esculpíes que consta de diversos bloques tallaos, munchos de los cualos tán fuertemente erosionadas.
Escalera Xeroglífica 2 ye la canalización vertical del pasu cimeru que conduz a al Edificiu 33. Componer de 13 bloques esculpíos, numberaos d'esquierda a derecha como Pasu I a XIII. Los pasos VI, VII y XVIII tán perbién calteníos y amuesen a Páxaru Xaguar IV, el so padre y el so güelu xugando con pelotes simbóliques, feches colos cuerpos ataos de los sos prisioneros. El tableru del propiu Páxaru Xaguar ye importante porque contién la única descripción sobreviviente del mitu de Ux ahal, los trés victories. Nesta historia fuelga'l conceutu medular del xuegu de pelota, dando'l so nome a canches y escaleres acomuñaes tan alloñaes como les de Toniná y Copán. Narra la decapitación de tres personaje (seique dioses del inframundu) nel pasáu remotu, una versión d'esta historia sobrevive nel Popol Vuh.
Dinteles
Dintel 1 ta percima de la puerta esti del Edificiu 33 na Gran Acrópolis. Representa a Páxaru Xaguar IV acompañáu pola so esposa la Señora Gran Craniu.
Dintel 2 atópase percima de la puerta central del Edificiu 33. Amuesa a Páxaru Xaguar IV acompañáu pol so fíu y herederu, Escudo Xaguar III, executando una danza de “cetro ave” nel añu 757.
Dintel 3 ta percima de la puerta oeste del Edificiu 33. Tamién amuesa a Páxaru Xaguar IV, esta vegada acompañáu por un aliáu.
Dintel 9 el testu fala d'una ceremonia ritual celebrada'l 16 de xunu del 768 mientres el solsticiu de branu, amuesa a Páxaru Xaguar IV y al Señor Gran Craniu ricamente afatiaos. El gobernante ye mentáu colos títulos de: el captor d'Ah Kuk, el señor de los venti prisioneros, el gobernante sagráu de Yaxchilán. Anguaño atópase nel Muséu Nacional d'Antropoloxía na Ciudá de Méxicu.
Dintel 10 ye l'últimu monumentu conocíu en Yaxchilán, que data de 808. Al traviés de lo que podría ser una narración de guerra describe la captura del últimu rei de Piedra Negres, Gobernante 7 a manes de K'nich Tatb'o Craniu III.
Dintel 11 enlista los primeros diez gobernantes de Yaxchilán y los sos cautivos más notables, data del 550.
Dintel 12 afitóse primeramente nel Edificiu 20 na Acrópolis Central y anque los testos glíficos tán erosionados, analizando otres inscripciones cercanes sabemos que'l 9 de payares del 575 Páxaru Xaguar IV vistióse como dios solar del inframundu tal como lo indica l'ornamientu qu'enmarca'l so güeyu y se trenza a la frente y porta una llanza na so mano derecha, de pies nel estremu esquierdu atópase un subalternu y arrodillados tán cuatro prisioneros ataos. Agora atópase nel Muséu Nacional d'Antropoloxía na Ciudá de Méxicu. left|miniaturadeimagen|Dintel 15 Dintel 13 ta percima de la entrada del Edificiu 20. Cayérase cuando'l techu del edificiu derrumbóse, pero yá se restableció. La escena amuesa a los padres d'Escudu Xaguar III la Señora Gran Craniu y Páxaru Xaguar IV conmemorando la so nacencia con una ceremonia de la Culiebra Visión.
Dintel 14 ta asitiáu percima d'una puerta del Edifico 20 amuesa tamién a los padres d'Escudu Xaguar III n'otra ceremonia d'autu sacrificiu.
Dintel 15 orixinalmente estendióse sobre una puerta del Edificiu 21, foi retiráu xunto colos Dinteles 16 y 17 por Gorgonio López a iniciativa d'Alfred Maudslay pal Muséu Británicu ente 1982 y 1983. Foi talláu en piedra caliar y atopábase orixinalmente percima de la puerta sureste de l'habitación central. El Dintel 15 representa a la Señora Wak Tuun, una de les esposes de Páxaru Xaguar IV, mientres un ritual de derramamiento de sangre que se traduz na apaición de la Culiebra Visión. La Señora Wak Tuun ta llevando una cesta que contién les ferramientes utilizaes pal ritual de derramamiento de sangre, incluyendo un escayu de raya, cuerda y papel enllordiáu de sangre. La Culiebra de la Visión esprender d'un recipiente que contién tires de papel de corteza.
Dintel 16 tamién s'estendió sobre una puerta nel Edifico 21 agora atópase nel Muséu Británicu. Foi esculpíu en piedra caliar y asitióse primeramente percima de la puerta central de l'habitación. Amuesa a Páxaru Xaguar IV con una llanza y de pies sobre'l Señor Vasía Invertida arrodillado. Páxaru Xaguar IV lleva'l mesmu traxi que'l so padre col que representa nel Dintel 26, l'eventu de captura que s'amuesa nel Dintel 16 tuvo llugar n'añu 752. miniaturadeimagen|Dintel 24 Dintel 17 foi otru dintel d'una puerta del Edificiu 21, que s'atopa agora nel Muséu Británicu. Ta esculpíu en piedra caliar y asitióse primeramente percima de la puerta noroeste de l'habitación central. El dintel representa Páxaru Xaguar IV y la so esposa la Señora Mut B'alam participando nun ritual de derramamiento de sangre. El gobernante repara ente que la so esposa tira d'una cuerda al traviés de la so llingua tomando'l sangre. Esti ritual ye recordáu por haber teníu llugar ocho díes dempués del eventu de captura que s'amuesa nel Dintel 16.
Dintel 18 ye reconocíu pola calidá de la so talla, formaba parte del Edificiu 22 anguaño ye exhibíu nel Muséu Nacional d'Antropoloxía na Ciudá de Méxicu. Data del Clásicu Tardíu anque nun foi posible determinar la fecha de conmemoración, la pallabra "bak" (prisioneru) ta escrita nos cartuchos B2, B3, B4, B5 polo tanto los cartuchos A2, A3, A4, A5 tienen de ser los nomes de los prisioneros, la pallabra Ah Tsi-ba (señor escriba) apaez nel cartuchu D4 polo tanto los cartuchos C5-D5 tienen de ser los nomes de les escribes.
Rotalier
Rotalier ye una comuña francesa del departamentu de Jura, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Yaxchilán
Dinteles
Dintel 26 foi'l terceru de la serie, asitiáu percima de la puerta del Edificiu 23, anguaño atópase nel Muséu Nacional d'Antropoloxía na Ciudá de Méxicu. Remontar al añu 726 y lleva una semeya d'Escudu Xaguar II.
Dintel 29 asitiar nel Edificiu 10, na Gran Plaza. Ye parte d'una serie de trés dinteles que lleven unos testos xeroglíficos que se complementen ente sigo, detallando la nacencia y l'ascensión de Páxaru Xaguar IV.
Rotalier
Tien una población de y una superficie de  km².
Yaxchilán
Dinteles
Dintel 30 ye parte de la serie dinteles tallaos con un conxuntu de testos xeroglíficos nel Edificiu 10.
Dintel 31 ye otra parte de la serie de trés dinteles xeroglíficos asitiáu nel Edificiu 10.
Dintel 32 foi dedicáu a los padres de Páxaru Xaguar IV el 28 d'ochobre del 697 amuesa a Escudu Xaguar II sosteniendo un cetru cola representación del Dios K'awiil y a la Señora Ik Craniu quien va vistida con huipil y capa y sostién un bultu de papel amate. El Popol Vuh diz que'l "bultu de poder" apurrir a los gobernantes. Anguaño atópase nel Muséu Nacional d'Antropoloxía na Ciudá de Méxicu.
Dintel 35 foi atopáu por Alfred Maudslay ente los escombros del Edificiu 12 y agora caltiénse nel Muséu Británicu. Foi esculpíu en piedra caliar nel sieglu VI sol gobiernu de K'inich Tatb'o Craniu II y graba una serie de victories la derrota de la gran ciudá de Calakmul.
Dintel 38, Dintel 39 y Dintel 40 fueron asitiaos nes sos posiciones orixinales nel Edificiu 16 na Gran Plaza. A diferencia de la mayoría de los otros dinteles de Yaxchilán, estos tán esculpíes nos sos cantos en cuenta de la parte inferior.
Dintel 41 asitiar percima de la puerta sur del Edificiu 42 na Pequeña Acrópolis. Se cayera y rompiera en dos cachos cuando Alfred Maudslay atopar nel sieglu XIX. La seición cimera ta n'exhibición nel Muséu Británicu, la seición inferior ta estropiada. El dintel foi talláu en piedra caliar y ye unu d'una serie de dinteles fitos na mesma estructura que celebren les victories de Páxaru Xaguar IV. El gobernante amuésase preparar pa una batalla que tuvo llugar nel añu 755, lleva un tocáu qu'inclúi un penachu del Dios Camparina de Teotihuacán y la so esposa apúrre-y una llanza, ella ye la Señora Wak Jalam, Chan Ajaw orixinaria del sitiu de Motul de San José, na rexón del Petén en Guatemala.
Dintel 42 amuesa una escena na que'l gobernante Páxaru Xaguar IV lleva un tocáu y ta afatiáu con plumes, caltién un cetru de poder na so mano derecha y a otru personaxe de menor rangu llamáu Kan Toc portando un hachu na so mano derecha.
Dintel 43 amuesa a Páxaru Xaguar IV xunto con una de les sos esposes la Señora Mut B'alam nuna escena d'autu sacrificiu pa invocar a la Culiebra Visión realizada'l 12 d'ochobre del 752. Anguaño atópase nel Muséu Nacional d'Antropoloxía na Ciudá de Méxicu.
Dintel 45 amuesa la captura y sumisión de Aj Nik el 21 de febreru del 681. Tomáu del pelo, paez que casi besa l'escudu d'algodón del so captor Escudo Xaguar II.
Dintel 48 xunto col Dintel 47 formen parte d'un conxuntu que narra la historia de la dinastía de Yaxchilán. L'entamu de la cuenta llarga del tiempu ta representáu per mediu de glifos llamaos "variantes de cabeza" y de "cuerpu enteru". Los númberos son cabeces de deidaes y los periodos son figures d'animales como'l monu que representa a k'in (sol, día) y que nuna mano lleva la cabeza del dios 6; debaxo esta la cabeza del dios de la muerte que representa'l numberal 10. El conxuntu lléese como 16 k'ines (16 díes).miniaturadeimagen|Cercu 1Dintel 50 asitiar nel Edificiu 13, na Gran Plaza.
Dintel 54 foi alzáu por Escudu Xaguar III el 8 d'abril del 756 n'honor a los sos padres Páxaru Xaguar IV y la Señora Gran Craniu, quien conmemoraron el final d'un periodu, cuando nel Calendariu maya cerrábense unu o dellos ciclos. Anguaño atópase nel Muséu Nacional d'Antropoloxía na Ciudá de Méxicu.
Dintel 55 amuesa a dos personaxes non identificaos realizando'l ritual de la Culiebra Visión de que les sos fauces remanez una cara. Anguaño atópase nel Muséu Nacional d'Antropoloxía na Ciudá de Méxicu.
Dintel 58 pertenez al fíu de Páxaru Xaguar IV, Escudo Xaguar III, equí podemos ver sosteniendo un cetru del Dios K'awiil, frente a él atopa'l Señor Gran Craniu, quien lleva un hachu na mano derecha y na esquierda un escudu solar elementos acomuñaos a la guerra. Anguaño atópase nel Muséu Nacional d'Antropoloxía na Ciudá de Méxicu.
Dintel 60 permanez na so posición orixinal nel Edificiu 12. Foi afayáu mientres les escavaciones de la estructura en 1984.
Jorge Fernández Bustillo
Jorge Esteban Fernández Bustillo ye un políticu socialista asturianu. Ye Catedráticu de Bachilleratu caderalgu de Filosofía.
Yaxchilán
Cercos
Cercu 1 allúgase sobre un basamento baxu na parte central de la Gran Plaza y la so cara principal empobinar escontra l'Edificiu 33, creando un verdaderu dialogo ente edificiu y monumentu, estremar en tres discursos na seición central s'a representa a Páxaru Xaguar IV nuna ceremonia de dispersión nel añu 761 y xunto a él esta otru personaxe más pequeñu; na seición cimera sobre una barra celeste tán sentaos los sos padres flanqueando escontra Kin, el Dios Sol; na seición inferior otra vegada apaez Kin con una gran barra ceremonial. Les otres trés cares, tamién tán llabraes anque bien erosionadas. A los llaos atopen dos escultures una representa a un cocodrilu y la otra a un xaguar, y a poca distancia atoparon los retos d'un tronu.
Jorge Fernández Bustillo
Foi direutor del Institutu Carreño Miranda d'Avilés ente 1985 y 1987 para, tres les eleiciones autonómiques de 1987, ser nomáu Direutor Rexonal de Cultura pol entós Conseyeru Manuel Fernández de la Cera. Darréu, en xineru de 1990, foi nomáu pol Presidente del Principáu d'Asturies, Pedro de Silva, Conseyeru d'Educación, Cultura y Deportes del Gobiernu d'Asturies, cargu qu'ocupó hasta les eleiciones autonómiques de mayu de 1991.
Yaxchilán
Cercos
Cercu 2 ta sobre la más baxa de les terraces sobre la monumental escalera que conduz a al Edifico 33. Esta gravemente deteriorada y data del añu 537. left|miniaturadeimagen|400x400px|Cercu 11 Cercu 3 atopar nuna plataforma nel centru d'una plaza pol Edifico 20. Foi destruyida intencionalmente dende dómina prehispánica tuvo que ser restaurada y el monumentu foi re-alzáu. Tuvo llabrada con escenes de calter relixosu y políticu y a pesar de la so destrucción les feches que presenta acomuñar al gobiernu de Páxaru Xaguar III.
Jorge Fernández Bustillo
Foi escoyíu conceyal del Conceyu d'Uviéu nes eleiciones municipales celebraes el 13 de xunu de 1999, cargó que revalidó tres les eleiciones de 2003. Nesa llexislatura (2003-2007) foi, amás, el vocera del Grupu Municipal Socialista.
Yaxchilán
Cercos
Cercu 5 ta enfrente d'una terraza sobre la que ta l'Edificiu 20. La parte cimera d'esti monumentu representa a Escudu Xaguar II.
Jorge Fernández Bustillo
Forma parte del xuráu de los Premiu Príncipe d'Asturies y del Premiu Internacional de Ensayo Xovellanos. Ta en posesión de la medaya de plata de la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies. Collaboró en diverses publicaciones y ye autor de dellos llibros sobre Asturies.
Yaxchilán
Cercos
Cercu 6 ponse delantre de la terraza que soporta l'Edifico 20. Ta en gran parte intacta y representa a Páxaru Xaguar III quien gobernó nel sieglu VII.
Cercu 7 foi gravemente estropiada, romper en dellos fragmentos. El monumentu agora volvióse a montar y l'escultura que sobrevive ye d'escelente calidá. El cercu ponse delantre d'una terraza per debaxo del Edificiu 20 representa a una figura arrodillada, probablemente data del añu 771 venceyándola al gobiernu d'Escudu Xaguar III.
Cercu 9 representar a Páxaru Xaguar IV que'l so paxellu inclúi una capa de plumes, pola inscripción sabemos que participó nuna danza anque'l deterioru de los glifos tórganos afitar con certidume la fecha del acontecimientu. Anguaño atópase nel Muséu Nacional d'Antropoloxía na Ciudá de Méxicu.
Cercu 10 ta llabrada per dambos llaos, na escena principal amosar a Páxaru Xaguar IV acompañáu por una de les sos esposes y dos guerreros; na otra cara na parte cimera apaecen los padres del gobernante y ente ellos el Dios solar, debaxo esta la culiebra de dos cabeces de que les sos fauces remanecen los dioses, el so cuerpu ta formáu por signos acomuñaos al cielu, polo que tamién se -y llama la banda celeste. Anguaño atópase nel Muséu Nacional d'Antropoloxía na Ciudá de Méxicu. Cercu 11 orixinalmente atopábase frente al Edificiu 40. El cercu retirar en 1964 y unviada ríu arriba pel Ríu Enagua Azul pa ser tresportada a la Ciudá de Méxicu pa la so exhibición nel Muséu Nacional d'Antropoloxía. Sicasí, yera demasiáu pesada pal vuelu y foi devuelta a Yaxchilán en 1965 y agora atópase recostada a la vera del ríu. Ta llabrada per dambos llaos, na parte güei visible represéntase una tresferencia de poder d'Escudu Xaguar II a Páxaru Xaguar IV, na parte non visible tien como escena central a Páxaru Xaguar IV de pies con una mázcara del Dios solar y con tres cautivos a los sos pies, na parte cimera d'esta escena atopen los padres de Páxaru Xaguar IV. Les figures y el panel xeroglíficu acompañante tán perbién calteníos. Hai delles feches inscrites nel cercu siendo la más temprana a primeros d'añu 741. El cercu ta rota en dos partes.miniaturadeimagen|Cercu 35Cercu 18 representa a Escudu Xaguar II victoriosu de pies sobre un cautivu arrodillado, quien ye identificáu como Aj Popol Chaj, el señor gobernante de Lacanjá eventu conmemoráu'l 23 de xunetu del 677. Anguaño atópase nel Muséu Nacional d'Antropoloxía na Ciudá de Méxicu.
Cercu 27 volvió alzase frente al Edifico 9 na Gran Plaza. El monumentu data del 514 y representa a Xaguar Güeyu de Nuedu I. Esti cercu ye la más antigua conocida de Yaxchilán. El Cercu 27 ye particularmente notable porque foi deteriorada na antigüedá y darréu restaurada nel Clásicu Tardíu, con un sustancial re-trabayo nel terciu inferior del cercu que data de la dómina de Páxaru Xaguar IV.
Cercu 31 atopar a poco alloña frente al Edificiu 33. Ye un monumentu particularmente inusual porque ta esculpíu nuna estalactita. Nun tien feches inscrites, solu trés figures grabaes y dellos xeroglíficos.
Cercu 33 ye un monumentu estazáu que foi afayáu mientres les escavaciones de la plataforma sobre la que se sofitó'l Cercu 3.
Cercu 35 ye un monumentu escepcionalmente bien caltenida atopáu mientres les escavaciones del Edificiu 21 en 1983. El cercu data del Clásicu Tardíu ye bastante pequeña y representa a Señora Ik Craniu, madre de Páxaru Xaguar IV.
La Barrera (Illas)
La Barrera ye un barriu de la parroquia d'Illas nel conceyu asturianu del mesmu nome.
Alcuéntrase a 0,6 km de La Caizuela, la capital del conceyu, a un altor mediu de 143 msnm y tien una población de.
Llista d'asteroides/83501–83600
... | Previu | Llista d'asteroides | Siguiente | ...
Península de Yucatán
La península de Yucatán ye la porción septentrional de Mesoamérica, qu'estrema'l golfu de Méxicu del mar Caribe nel estremu sureste d'América del Norte y partir norte d'América Central, con un territoriu d'aproximao 145 000 km². Integrar tres países, al norte, los estaos mexicanos de Yucatán, Quintana Roo y Campeche, y al sur conformar Belice y el norte de Guatemala (el Petén). Pa fines d'esti artículu, les demarcaciones estremeres peninsulares son: al suroeste, la llaguna de Términos nel estáu de Campeche; al noroeste la ría de Celestún y el puertu de Sisal nel estáu de Yucatán; al nordeste, Cabu Catoche nel estáu de Quintana Roo; al sur, la petrina plegada del departamentu del Petén, Guatemala; al sureste, bordiando los montes Maya, la mariña del golfu d'Hondures. Trátase puramente del territoriu qu'ocupó mientres la dominación española, dende principios del sieglu XVI hasta principios del XIX, la Capitanía Xeneral de Yucatán.
Toponimia
El nome asignáu a la península aniciar mientres les primeres esploraciones de los conquistadores provenientes d'Europa. Son fidedignes les versiones que coinciden en qu'esti nome resultaría d'un tracamundiu ente los habitantes mayes y los primeros esploradores españoles escontra 1517:
Sía que non los hispanos entendíen daqué paecíu al vocablu Yucatán que güei denomina y esta rexón peninsular y al estáu mexicanu del mesmu nome.
Ye probable que'l primer narrador de la versión del "non te entiendo" fora frai Toribio de Benavente Motolinía, qu'a la fin del capítulu 8 del Tratáu III del so Historia de los indios de la Nueva España diz:
Pel so llau, el flaire franciscanu Diego de Landa, quien foi obispu de Yucatán, nel so Rellación de les coses de Yucatán escrita en 1566, refier textualmente:
Bernal Díaz del Castillo, nel so Historia verdadera de la conquista de la Nueva España, afirma que "Yucatán" quier dicir "tierra de yuques" planta que yera cultivada polos mayes y que constituyía un importante complementu alimenticiu pa ellos.
Nome orixinal de la rexón
Antes de la llegada de los españoles a la península de Yucatán, el nome d'esta era'l Mayab. En idioma maya, ma yá'ab que significa unos pocos (ma significa non y yá'ab, munchos). Yera'l llugar que los mayes escoyeren nel so pelegrinar y calificáu pa unos cuantos. Fuera y yera inda, a la llegada de los europeos, una rexón bien importante pa la civilización maya, qu'atopara ende l'apartaz nel que se desenvolvió, bien particularmente mientres el denomináu periodu posclásico, anque los asentamientos de la civilización maya más remotos na rexón envalorar escontra'l sieglu III d. de C. ya inclusive antes, como s'afirma tres les determinaciones relativamente recién en xacimientos arqueolóxicos como Komchén, Dzibilchaltún y Tipikal). Foi nesi entós que les primeres migraciones provenientes del Petén, estableciéronse primero na rexón de Bacalar. Más palantre, escontra'l sieglu V, empezaron a treslladase escontra'l poniente de la península, fundando ente otres ciudaes Chichén Itzá, Izamal, Motul, Ek Balam y Ichcaanzihóo (tamién llamada T'Hó), anguaño Mérida, la capital del estáu nos nuesos díes.
Les ciudaes mayes de la zona siguieron esistiendo dempués del colapsu de les ciudaes de la rexón maya orixinal y dalgunes d'elles siguíen siendo habitaes a la llegada de los españoles a principios del sieglu XVI. Na actualidá, caltener n'estraordinariu estáu un gran númberu de sitios arqueolóxicos que tomen diversos periodos del desenvolvimientu de la civilización maya.
Dende la conquista española, na primer parte del sieglu XVI, y hasta mediaos del sieglu XIX la península de Yucatán, integrada polos actuales estaos de Campeche, Yucatán y Quintana Roo, constituyó una sola entidá políticu-alministrativa, la Capitanía Xeneral de Yucatán. Nos alboreceres del Méxicu independiente, en 1823, configúrase una primera República de Yucatán que se xunta a la República Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos. Más tarde en 1841, como resultáu de conflictos culturales y políticos, venceyaos col pactu federal que fuera rotu, Yucatán declárase independiente de Méxicu pa dase una segunda República de Yucatán, tamién efímera por cuanto qu'en 1848 Yucatán se reintegraría a Méxicu. Quince años dempués, en 1858 (anque'l gobiernu de Benito Juárez nun reconoció'l fechu sinón hasta 1863), en plena guerra de castes, l'estáu mexicanu de Yucatán habría de ser biforcáu per primer vegada, estableciéndose Campeche como estáu independiente.
A la conclusión de la mesma guerra, mientres el porfiriato, en 1902, l'estáu de Yucatán foi estremáu nuevamente pa crear el Territoriu Federal que más tarde se convertiría nel actual estáu de Quintana Roo.
Los mayes na península
right|200px|thumb|Mapa de les ciudaes mayes na península de Yucatán, esti mapa ye del llibru llamáu Conquista y Descubrimientu de Yucatán de [[Robert S. Chamberlain.]] thumb|200px|[[Chichén Itzá fundada escontra'l 525DC.]] thumb|200px|left|Rexón de los [[antiguos mayes en Mesoamérica.]]thumb|200px|left|Pintura rupestre en cueva de Lol-Tun, Yucatán.
Munches ciudaes peninsulares actuales nel so orixe fueron llocalidaes mayes: Mérida, (T'Hó); San Francisco de Campeche (Akimpech); Chetumal, (Chaktemal), etc. De la mesma, munchos nomes actuales son heredaos del pueblu maya a los yucatecos modernos: Canul, Cauich, Couoh, Pech, Chi, Ai, Pat, Ucán, Tzec, Yah, Ixbá son apellíos qu'entá se caltienen en plenu sieglu XXI y tienen el so orixe nos antiguos mayes.
Descubrimientu de la península
Al referise al descubrimientu de la península de Yucatán falar del eventu históricu protagonizáu por europeos, por orde y encargu del Imperiu español, nos alboreceres del sieglu XVI, mientres el procesu d'esploración y conquista de los territorios de Mesoamérica. Resulta obviu que'l términu descubrimientu ye utilizáu por cuanto a lo que se refier a los mesmos españoles que taben entós esplorando territorios pa ellos desconocíos. En sentíu estrictu, nun puede afayase un territoriu que yá taba habitáu.
En 1513, Juan Ponce de León yá conquistara la islla de Borinquén, güei Puertu Ricu y había descubiertu la Florida. Él y Antón de Alaminos quien lo acompañó nesti postreru descubrimientu, abarruntaben entós que al oeste de Cuba atoparíen nueva tierres. So la influencia d'ellos, Diego Velázquez de Cuéllar, coles mesmes gobernador de la islla de Cuba, entamó una espedición sol mandu de Francisco Hernández de Córdoba y cola participación d'el capitanes Cristóbal de Morante y Lope Ochoa de Caicedo pa esplorar los mares al poniente de la islla.
Esta espedición zarpó del puertu d'Ajaruco el 8 de febreru de 1517 con camín de L'Habana y dempués d'arrodiar la islla y navegar con direición sur poniente polo qu'agora se conoz como la Canal de Yucatán, llegó a tierra firme'l 1 de marzu, a la península de Yucatán. Hai discrepancies respeuto del llugar al qu'aportaron los participantes d'esta primer espedición. Unos afirmen que foi Islla Mujeres. Bernal Díaz del Castillo diz que foi Cabu Catoche onde vieron una gran ciudá a la que llamó'l Gran Cairo.
La conquista de la península polos españoles nel sieglu XVI
thumb|220px|left|División de xurisdicciones mayes nel [[sieglu XVI según Ralph L. Roys.]] thumb|200px|Templu de los Siete Muñeques en [[Dzibilchaltún (sitiu arqueolóxicu)|Dzibilchaltún, al norte de Mérida.]]
La conquista de Yucatán llevada a cabu por Francisco de Montejo con ayuda d'Alonso d'Ávila, dambos esperimentaos ex capitanes de Cortés, empezó en 1527. Foi esta una xera fartu difícil. La primer campaña realizada pol oriente de la península ente 1527 y 1529, según la segunda campaña, realizada pol occidente de la península ente 1530 y 1535, fueron repelidas poles tribus mayes, quien en forma entamada atacaron les posiciones españoles na ciudá real de Chichén Itzá.
Francisco de Montejo quién llograra'l títulu d'Adelantado pa la península de Yucatán, tamién tenía intereses nes gobernaciones de Guatemala, Chiapas y Tabasco, que distraxeron la so atención mientres cinco años, polo que suspendió les actividaes de conquista ente 1535 y 1540.
Fueron Francisco de Montejo y Llión "el Mozu" y Francisco de Montejo, el sobrín quien llograron someter adulces a caúna de les tribus mayes en cada xurisdicción (Kuchkabal) de los ah Canul, tutul xiúes, cocomes, cheles, cupules, y otres nuna tercer campaña qu'empecipió en 1540 y terminó en 1546.
Francisco de Montejo, axuntar col so fíu y sobrín en San Francisco de Campeche en 1546 pa exercer la so gobernación, pero una nueva rebelión de les tribus mayes españó coordinadamente na rexón, polo que los Montejo tuvieron que realizar un llabor de reconquista en tola zona oriental de la península mientres un añu más, llogrando'l so oxetivu en 1547.
La dómina colonial
A pesar de qu'a partir d'esta conquista empecipiar na península lo que puramente podría llamase como etapa colonial, carauterizada pol dominiu español sobre la rexón, nun dexó d'esistir un estáu d'inestabilidá latente nos territorios que fueren mayes.