cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mollet del Vallès
Hermanamientos
L'alcuerdu tamién va traer fomentar y ampliar la collaboración especialmente nos ámbitos de mocedá, educación, deporte, cultura, trabayu y economía según promover el contautu, sobremanera en cuanto los alcuentros de mozos y, coles mesmes, fomentar la conciencia europea.
Ravensburg ye una ciudá alemana que pertenez al estáu federal de Baden-Wuttemberg, una de les rexones más potentes d'Europa. Tien 49.327 habitantes y conocer como la ciudá de les torres pola gran cantidá de torres medievales qu'hai nel so cascu urbanu.
Taiga Kudo
Taiga Kudo (工藤 大雅, ) ye un futbolista xaponés.
Cademène
Cademène ye una comuña francesa del departamentu de Doubs, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Illicium anisatum
El anís estrelláu xaponés o badiana de Xapón (Illicium anisatum), ye una especie d'árbol perteneciente a la familia Illiciaceae. thumb|Detalle de la flor
Descripción
Ye un árbol similar al anís estrelláu (Illicium verum), pero los sos frutos nun pueden usase na alimentación o como medicina por cuenta de que presenten una toxicidá elevada, sicasí quémense como inciensu en Xapón.
Propiedaes
Informar de casos d'enfermedá, incluyendo "efeutos neurolóxicos serios, tales como asimientos", sopelexaos dempués d'usar té del anís estrelláu pueden ser un resultáu d'usar esta especie contaminando al anís estrelláu. El anís estrelláu xaponés contién anisatina, que causa la inflamación severa de los reñones, tracto urinariu y de los órganos dixestivos. Pa más detalles, puede consultase la información presente nel xéneru Illicium.
Utilícense les granes. Les granes d'anís estrelláu usar de la mesma forma que l'anís de pan o común.
Taxonomía
Illicium anisatum describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Systema Naturae, Editio Decima 2: 1050. 1759.
Nadezhda Konyayeva
Carrera deportiva
Nos XX. OO. de Melbourne 1956 ganó la medaya de bronce nel llanzamientu de xavalina, llegando hasta los 50.28 metros, siendo superada pol so compatriota Inese Jaunzeme que con 53.86 metros batió'l récor olímpicu, y pola chilena Marlene Ahrens (plata).
Myotomys sloggetti
Distribución y hábitat
Alcuéntrase en Lesothu y Sudáfrica.
El so hábitat natural son zones subtropicales o tropicales a gran altitú camperes, banzaos y zones predreses.
Cendrey
Cendrey ye una comuña francesa del departamentu de Doubs, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Cernay-l'Église
Cernay-l'Église ye una comuña francesa del departamentu de Doubs, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Olèrdola
Olèrdola ye un conceyu de la contorna del Alto Penedés, provincia de Barcelona, comunidá autónoma de Cataluña.
Xeografía
thumb|left|175px| Llocalización de Olèrdola dientro del Alt Penedés
Allugáu a pocos quilómetros escontra'l sur de la capital de la contorna Vilafranca del Penedès, llinda al norte con Vilafranca del Penedès y Sant Cugat Sesgarrigues al oeste con Avinyonet del Penedès, al sur con Castellet i la Gornal y Olivella (Garraf).
Ta previstu concluyir les obres que van faer posible la canalización escontra Daltmar del aigua proveniente de la rede de Aigües Ter Llobregat (ATLL).
Nucleos de población
Olèrdola ta formáu por ocho nucleos o entidaes de población. Dientro del conceyu destaquen cuatro nucleos de población: Mueya, Sant Miquel d'Olèrdola, Sant Pere Molanta y Viladellops.
Llista de población por entidaes:
Alministración
* ApO - Alternativa per Olèrdola
Castiellu de Olèrdola
Pertenez al Muséu d'Arqueoloxía de Cataluña. Nél atopa la ilesia románica de San Miguel de Olèrdola''. Dende'l castiellu hai una vista panorámica de la zona.
Torre de Mueya
Torre primitiva de defensa circular. Na so redolada ye onde creció'l nucleu de Mueya. En 2007 ta en proyeutu de restauración.Cuando s'acabe la restauración podrá visitase el so interior. Probablemente va haber un muséu.
El Santu Sepulcru
Recintu priváu, cerca de San Miguel de Olèrdola. Ye una ilesia románica con planta circular que forma parte del patrimoniu artísticu y históricu del conceyu. Data de 1061 y contién pintures al frescu.
Ilesia de San Jaime de Mueya
Ilesia d'una nave con tres tramos, ábside semicircular. Coronada por un campanariu prismáticu, fachada d'arcos ciegos, rosetón y portal con arquivoltes. Asitiada na plaza principal del conceyu, la plaça de l'esglèsia.
Ilesia de San Pedro Molanta
Data de 991, totalmente reconstruyida en 1774. Edificiu de tres naves con cabecera rectangular. Fachada d'estilu barrocu popular. Al llau, nel antiguu palaciu Molanta, atopáronse dos baltes antropomórficas.
Ilesia de San Miguel de Olèrdola
Construyida ente 1885 y 1889 pa sustituyir a la ilesia del castiellu de Olèrdola. Ta compuesta por una nave semicircular con campanariu octogonal y ventanales d'arcu apuntáu.
Ciudá antigua de Olèrdola
thumb|left|175px| Muralla romana d'Olèrdola Pasáu'l pueblu de San Miguel de Olèrdola tómase una esviadura que lleva hasta la llomba de San Miguel de Olèrdola, de 358 m d'altor, onde s'atopa la ciudá antigua cercada. En tiempos pasaos conocer tamién col topónimu de Olérdula. Nun documentu del 979 ye nomada como civitate Olerdula.
Tuvo De ser un asentamientu íberu esmanteláu, arruináu y escaecíu pero conocíu polos romanos; éstos habitaron el llugar dende'l sieglu II e. C. La ciudá volvió entrar na hestoria nel añu 930 cuando'l conde Suñer I trató de repoblar la zona y n'especial esta posición estratéxico y bono pa la defensa, qu'habría de sirvir como talaya avanzada contra la invasión musulmana y que aportó a enclave militar hasta la conquista de Tarragona, ganada a los árabes en 1089.
Mientres esi periodu caltuvo la categoría de capital del Penedés y condáu. Tres la conquista de Tarragona perdió la so importancia estratéxica y más tarde en 1108 foi destruyida polos almorávides. Foi repoblada de nuevu, pero los sos habitantes empezaron a establecese en llugares más llanos, con mires al desenvolvimientu de l'agricultura y de esta manera surdió la ciudá de Vilafranca del Penedès.
El llugar tuvo bien defendíu dende dómina romana por una muralla de dos metros d'espesura que recuerda abondo a la de Tarragona y que foi rehecha nos sieglos IX-X. Según pue lleese nun documentu guardáu nel archivu de la catedral de Barcelona, el conde Suñer I mandó reconstruyir el castru de Olérdula y foi, xunto col obispu de Barcelona Teuderico, el promotor de la ilesia de San Miguel, que se construyó dientro del recintu. En dicha escritura cítase qu'en 991 l'obispu de Barcelona Vives allegó a confirmar les rentes y términu de la ilesia.
Los monumentos
Dientro de la cortil cercada atópase un centru d'interpretación con materiales prehistóricos, íberos, romanos y medievales. N'otru llugar pueden trate unos cuantos silos escavaos na roca y un sistema de canales que recoyíen l'agua de lluvia y conducíenlo a una cisterna construyida asina mesmu na roca con capacidá pa 328 metros cúbicos. Nel llugar más altu tán les ruines del castiellu mandáu edificar por Suñer I nel sieglu X, probablemente sobre les anteriores ruines d'un castru. Mui cerca puede vese la ilesia d'orixe mozárabe de San Miguel de Olèrdola.
Fora de la cortil cercada atópase un barriu medieval llamáu'l Pla dels Albats, coles ruines d'una capiya románico y uno de los conxuntos de tumbes antropomorfas más importantes de Cataluña. A un quilómetru de distancia ta la ermita del Santu Sepulcru, de planta circular y con pintures murales romániques arcaiques.
La ilesia de San Miguel
Alzar na parte más alta del allugamientu de l'antigua ciudá de Olérdula. Reconocer nel edificiu tres zones distintes de construcción: La primitiva, escontra 930, otra parte de nave única y cabecera cuadrada que pudo ampliase escontra'l 991. El tercer tresformamientu foi sobre esta postrera y consistió nun alzáu de les sos parés y un cimborrio, más otros cambeos románicos que se fadríen probablemente dempués de la invasión de los almorávides, en 1108. Más tarde, a finales del S. XIX, construyóse l'actual Ilesia de Sant Miquel nel nucleo nuevu de la población al pie del monte onde s'atopaba'l antigüo.
Myotomys unisulcatus
Myotomys unisulcatus ye una especie de royedor de la familia Muridae.
Distribución xeográfica
Alcuéntrase en Namibia y Sudáfrica.
Hábitat
El so hábitat natural son: zones de carbes templaos.
Nadezhda Kotliarova
Nadezhda Kotliarova ye una atleta rusa especializada na prueba de 4x400 m, na que consiguió ser subcampeona europea en pista cubierta en 2013.
Carrera deportiva
Nel Campeonatu Européu d'Atletismu en Pista Cubierta de 2013 ganó la medaya de plata nos relevos de 4x400 metros, con un tiempu de 3:28.18 segundos, tres Reinu Xuníu y per delantre de la República Checa (bronce).
NGC 474
NGC 474 ye una galaxa lenticular de la constelación de Piscis.
Afayóse'l 13 d'avientu de 1784 pol astrónomu William Herschel.
Anatomía vexetal
L' anatomía vexetal ye'l campu de la botánica que céntrase no que cinca a les cadarmes de los vexetales. Podríemos considerar la morfoloxía vexetal como la mena de disponese eses cadarmes, que s'aiden de la taxonomía paa clasificar
Invertebráu
Nómase coleutivamente invertebraos a tolos animales (reinu Animalia) que nun s'atopen endientru del subfilu de los vertebraos (Vertebrata) del Phylum cordaos (Chordata). El nome cíncase en que, a diferencia d'estos caberos, carecen de columna vertebral.
Declaración Unillateral d'Independencia
Una declaración unillateral d'independencia (DUI) ye una variante de declaración d'independencia establecida cuando un gobiernu d'una entidá constituyente d'un estáu soberanu declárase ella mesma como estáu soberanu, ensin un alcuerdu formal col estáu del cual declara'l so secesión.
DUI a lo llargo de la historia
Reconocióse formalmente per primer vegada cuando Rodesia declaróse unilateralmente independiente del Reinu Xuníu en 1965 ensin alcuerdu con esti otru estáu.. Magar declaraciones d'independencia publicáronse dende muncho primero, considerándose la declaración d'independencia de 1776 d'Estaos Xuníos un exemplu de declaración unillateral.
Aspeutos llegales
La Corte Internacional de Xusticia, nuna opinión consultiva de 2010 emitida nel marcu de la cuestión de la declaración d'independencia de Kosovu, afirmó que les declaraciones unillaterales d'independencia nun son illegales según el derechu internacional.
Imperiu aqueménida
L'Imperiu aqueménida, ye'l nome dau al primera y más estensu de los imperios de los perses, el cual estendióse polos territorios de los actuales estaos d'Irán, Iraq, Turkmenistán, Afganistán, Uzbequistán, Turquía, Rusia, Xipre, Siria, Líbano, Israel, Palestina, Grecia y Exiptu. La so espansión territorial empezó, mientres el reináu de Ciro II (559-530 e. C.), col'anexón del reinu medo, y algamó el so máximu apoxéu nel añu 500 e. C., cuando llegó a tomar parte de los territorios de los actuales estaos de Libia, Bulgaria y Paquistán, según ciertes árees d'El Cáucasu, Sudán y Asia Central. Les grandes conquistes fixeron d'él l'imperiu más grande n'estensión hasta entós. La so esistencia concluyó en 330 e. C. cuando'l postreru de los reis aqueménidas, Darío III, foi vencíu pol conquistador macedoniu Alexandru Magnu.
L'Imperiu debe'l so nome a la dinastía que la gobernó mientres unos dos sieglos, los aqueménidas, fundada por un personaxe semilegendario, Aquemenes. Na historia d'Occidente, l'Imperiu aqueménida ye conocíu sobremanera pola so condición de rival de los antiguos griegos, especialmente en dos periodos, les Guerres Médiques y les campañes del macedoniu Alexandru Magnu.
Fuentes
Les fontes pal estudiu del Imperiu aqueménida son especialmente problemátiques, non tantu pola so escasez como por ser de cutiu contradictories ente sigo. Coles mesmes, non toles rexones nin les dómines tán documentaes por igual: nel aspeutu cronolóxicu, la mayor parte de la documentación referir al sieglu V e. C., en cuantes que de la dómina anterior a la conquista d'Alejandro hai muncha menos información; nel aspeutu xeográficu, ye muncho más abondosu la información referente a les rexones occidentales del Imperiu, más cercanes a les ciudaes griegues, que al so parte oriental.
Fontes lliteraries
Primero que s'empecipiaren les escavaciones arqueolóxiques, la historia aqueménida conocíase namái al traviés de los escritos d'autores clásicos (griegos y, en menor midida, romanos), y de la Biblia. Ente los autores clásicos destaca particularmente l'historiador griegu Heródoto, qu'escribió nel sieglu V e. C., y que'l so propósitu principal ye aponderar los ésitos de los griegos mientres les Guerres Médiques. La so obra ye útil pa conocer el primer periodu de la historia aqueménida, especialmente no que se refier a la so frontera noroccidental. Mientres el sieglu IV e. C. apurren tamién información sobre l'Imperiu aqueménida les obres de Ctesias y de Xenofonte. Tolos autores griegos, sicasí, coinciden no esencial de la so visión del Imperiu aqueménida: per un sitiu, almiren la so riqueza y la so poder, pero por otru consideren el so sistema políticu corruptu y decadente, y presenten al monarca como una figura débil, víctima de les maquinaciones de les muyeres y los eunucos de la corte.
Na Biblia, nos llibros d'Esdras y de Nehemías, los perses apaecen como restauradores del Templu de Xerusalén y defensores del cultu a Yahvé: la imaxe que d'ellos s'amuesa ye bien positiva, yá que acabaron cola cautividá de Babilonia. Sicasí, nel Llibru de Ester, bien probablemente escritu en dómina helenística, la imaxe que se da de los perses ye bien similar a la que puede atopase nes obres d'autores griegos.
Fuentes epigráficas
thumb|La Inscripción del Harén, de [[Xerxes I. Trátase d'una inscripción billingüe en persa (esquierda) y babiloniu (derecha).]]
En dómina aqueménida, el persa antiguu, antecesor del actual idioma persa faláu n'Irán, escribir nuna variedá d'escritura cuneiforme que solo empezó a ser descifrada a empiezos del sieglu XIX, gracies sobremanera a los esfuercios de Henry Rawlinson y al so trabayu cola Inscripción de Behistún, que fai un rellatu pormenorizáu de les circunstancies en que Darío I aportó al poder. Anguaño, conócense numberoses inscripciones en antiguu persa, pero, con una sola esceición apocayá identificada, estes acútense al ámbitu de les declaraciones de la realeza, espresiones de la so poder y ideoloxía. Son fontes d'información útiles pa conocer l'actividá constructora de los reis, y l'imaxe qu'estos teníen de sigo mesmos, pero nun suelen apurrir información sobre otros ámbitos (la única de calter narrativu ye la de Behistún).
Xunto coles inscripciones nun son ficticios, son tamién una importante fonte d'información los testos n'araméu y en exipciu demóticu topaos n'Exiptu, según un númberu importante de documentos en idioma acadiu topaos en Babilonia. Ente estos postreros destáquense numberosos archivos alministrativos de los templos y de delles families poderoses como Egibi y Murashu. Adicionalmente, los archivos elamitas de Persépolis (el de la Fortaleza y el del Ayalga) allumen la "economía real" del área de les capitales.
Fontes arqueolóxiques
Les escavaciones son inda bien incompletes. Les principales son los grandes centros reales, Pasargada, Persépolis y Susa, según tumbes rupestres como les de Naqsh-e Rostam. Les escavaciones viéronse enzancaes porque dellos sitios, como por casu, Arbela y Ecbatana, tán anguaño cubiertos per grandes ciudaes modernes (Erbil y Hamadán, respeutivamente). Otru factor negativu ye'l tradicionalmente escasu interés de los arqueólogos pol periodu en cuestión, lo que llevó a que los niveles d'ocupación de dómina aqueménida fueren ruinamente documentaos.
Historia
L'imperiu empezó como un estáu tributariu de los medos pero acabó conquistando'l Imperiu medo y ampliándolo hasta tomar Exiptu y Asia Menor. Con Xerxes llegó casi a conquistar l'Antigua Grecia. Los aqueménidas fueron ganaos pola conquista d'Alexandru Magnu en 330 e. C.
Antecedentes
Los perses pertenecíen a los grupos iranios que s'establecieren sieglos tras nel pandu d'Irán, y habitaben l'actual provincia de Fars (Irán), una rexón de tradicional influencia elamita. Dedicar de manera destacada a la cría de ganáu, anque col tiempu fueron adoptando l'agricultura. La historia de los primeros reis perses, quien viviríen mientres el sieglu VII e. C. y la primer metá del sieglu VI e. C., ye pocu conocida. Acordies cola xenealoxía tradicional, basada na Inscripción de Behistún de Darío I (ca. 518 e. C.) y nel historiador griegu Heródoto d'Halicarnasu, los perses seríen gobernaos pola dinastía aqueménida, fundada pola so epónimu Aquemenes (n'antiguu persa, Haxamaniš, 'el que tien l'espíritu d'un siguidor' ). Asocedió-y el so fíu Teispes (Cišpi), de quien se sabe por inscripciones de los sos socesores qu'utilizó'l títulu de "rei d'Anshan".
La dinastía estremaríase entós en dos llinaxes: unu empezáu por Ciro I, rei de Anshan, y siguíu pol so fíu Cambises I y el so nietu Ciro el Grande, y otru por Ariaramnes, bisagüelu de Darío I. Ciertes inscripciones referir a Ariaramnes y al so fíu Arsames como reis de Persia. Esto llevó a que s'especulara sobre una supuesta división del reinu de Teispes ente Ciro I y Ariaramnes, quien reinaríen, respeutivamente, en Anshan y en Persia. Sicasí, l'autenticidá de diches inscripciones púnxose en dulda.
Resulta llamativu que, mientres Darío aportuna constantemente na so ascendencia aqueménida, esta ye dafechu inorada por Ciro el Grande, que solo remontar hasta Teispes nes sos inscripciones. Esto llevó apocayá a dellos estudiosos a pensar que les llinies de Ciro ("téispida") y Darío ("aqueménida") nun taben rellacionaes.
Según Heródoto, los perses de les dómines tempranes yeren vasallos de los sos poderosos vecinos, los medos, anque anguaño dúldase de la fiabilidá d'esta información.
Les grandes conquistes
thumb|Balta de [[Ciro el Grande en Pasargada.]]
Gracies a Ciro (555-529 e. C.), rei de Anshan, el dominiu medo sobre la meseta iranina foi curtiu. Ciro creó un poderosu exércitu siguiendo'l modelu de los antiguos asirios. Cuando asocedió al so padre Cambises I nel 559 e. C., les entidaes polítiques hexemóniques na rexón yeren l'Imperiu neobabilónico, el reinu medo, Lidia y Exiptu. Ente los años 553 y 550 e. C., Ciro ganó al rei medo Astiages, tomó la so capital, Ecbatana, y llevó les sos ayalgues a Anshan. La Crónica de Nabonido informa que'l rei persa resultó favorecíu pol amotinamientu de les tropes medas contra'l so propiu rei, fechu confirmáu pola historia que narra Heródoto (i, 123-128) sobre la traición del xeneral medo Harpago.
thumb|La [[inscripción de Behistún narra la historia de les lluches de Darío I contra los rebeldes.]]
Ciro morrió nel 530 e. C. mientres una campaña contra los masagetes d'Asia Central, y foi asocedíu pol so fíu Cambises II (530-522), quien siguió'l so llabor de conquista. Dirixó la conquista d'Exiptu, presumiblemente entamada con anterioridá. Finó en xunetu de 522 e. C. como resultáu d'un accidente o suicidiu, mientres una revuelta liderada por una cla sacerdotal que perdiera la so poder dempués de que Ciro conquistara Media. Nel momentu de la muerte de Cambises, l'Imperiu estender dende'l Mediterraneu (incluyendo Exiptu y Anatolia) hasta'l cordal del Hindu Kush nel actual Afganistán, lo que marcó la máxima estensión del Imperiu aqueménida y configurando el mayor imperiu hasta entós conocíu nel Próximu Oriente.
Crisis y reestructuración
Según la Inscripción de Behistún, cuando Cambises atópase n'Exiptu, ciertu Gaumata remontar en Media faciéndose pasar por Esmerdis (pers. Bardiya), l'hermanu menor de Cambises II, quien fuera asesináu unos trés años antes. Debíu al despóticu gobiernu de Cambises y la so llarga ausencia n'Exiptu, "tolos pueblos, perses, medos, y les demás naciones", reconocieron al usurpador, especialmente porque él garantizaba'l perdón de los tributos mientres trés años (Heródoto iii, 68). Esti Gaumata ye unu de los sacerdotes revueltos contra'l rei Cambises, a los que Heródoto llapada Magos. El pseudo-Esmerdis gobernó mientres siete meses antes de ser derrocáu nel 521 e. C. por un grupu de nobles encabezáu por Darío, quién proclamóse rei nel so llugar. Les posteriores rebeliones, desamarraes a lo llargo y a lo ancho del Imperiu, fueron ganaes socesivamente por Darío y los sos xenerales; nel 518 e. C. la paz restableciérase. Pa garantizar la so llexitimidá, el nuevu rei casóse coles esposes del so predecesor (una práutica avezada), ente les que s'incluyíen dos fíos y una nieta de Ciro. Una d'elles, Atosa, dio a lluz al futuru soberanu Xerxes I.
Ye importante destacar que la pretensión de que Gaumata yera un falsu Esmerdis deriva de Darío. Los historiadores atópense estremaos sobre la posibilidá de que la historia del impostor fuera un inventu de Darío como xustificación pa la so golpe d'estáu. Darío fixo afirmaciones asemeyaes cuando más tarde prindó Babilonia, anunciando que'l rei babiloniu nun yera, ello ye que Nabucodonosor III, sinón un impostor llamáu Nidintu-bel, y cuando un añu dempués de la muerte del primer pseudo-Esmerdis (Gaumata), un segundu pseudo-Esmerdis (llamáu Vahyazdata) empecipió una rebelión en Persia.
thumb|600px|El mundu hacia l'añu 500 e. C., amosando l'Imperiu aqueménida (en marrón) en rellación col restu del mundu de la dómina.
Darío dedicóse fundamentalmente a entamar l'estensu imperiu heredáu. Territorialmente, reestructuró les satrapíes, esistentes yá dende'l reináu de Ciro, estableciendo venti satrapíes encabezaes de normal por miembros de la familia real y de les families aristocrátiques. Tocantes a la so actividá constructora, destaca sobremanera la fundación de Persépolis (518-516 e. C.), según la realización de trabayos en Ecbatana (moderna Hamadán) y Susa. Mientres el reináu de Darío siguió la espansión territorial: Tracia y la India fueron anexonaes, ente que les tropes perses fueron ganaes polos escites europeos (ca. 513 e. C.) y polos griegos na primer guerra médica. Foi tamién Darío quien convirtió en relixón oficial el mazdeísmo. Construyó'l Camín Real de Susa a Sardes: carretera dende la capital de Lidia (oeste de l'actual Turquía) hasta Susa pa llevar el corréu imperial. Esto aseguraba de dalguna manera'l control absolutu sobre los sos sátrapas, quien teníen la so propia corte y exércitu pero nun podíen fallar en dar tributu al so emperador. Esti tributu yera proporcional a la riqueza de cada rexón.
Les guerres médiques
Mientres el primer terciu del sieglu V e. C., perses y griegos compitieron pol dominiu sobre les ciudaes griegues d'Asia Menor, les mariñes del Mediterraneu y el control de los puertos comerciales, según l'accesu al trigu de les mariñes del Mar Negru. Estos conflictos fronterizos empezaron coles sulevaciones xonies ya incluyeron la quema d'Atenes per parte de los perses, en represalia pola destrucción de Sardes.
La primer fase (490 e. C.) producióse cuando los perses unviaos pol so rei Darío I al traviés d'un exércitu y viaxando per mar, desembarcaron na Grecia continental, que sofitaba a les rebalbes colonies griegues so la so égida. Na batalla de Maratón (490 e. C.), un exércitu griegu empuestu por Milcíades foi unviáu a retener a los perses, y sosprendentemente llograron la victoria; por cuenta de esta derrota, el rei persa viose obligáu a afitar les llendes del so imperiu de nuevu n'Asia Menor.
A pesar d'ello pal sieglu V e. C. los reis aqueménidas gobernaben territorios qu'aproximao tomaben lo que güei ye Irán, Iraq, Armenia, Afganistán, Turquía, Bulgaria, munches partes de Grecia, Exiptu, Siria, Paquistán, Xordania, Israel, Cixordania, El Líbanu, Caucasia, partes d'Asia Central, Libia, y partes septentrionales d'Arabia. L'Imperiu col tiempu convertir n'imperiu más grande del Mundu antiguu.
La segunda fase tuvo llugar l'añu 480 e. C., cuando los perses unviaos pol so rei Xerxes I (485–465 e. C., persa antiguu Xšayarša, 'héroe ente reis'), fíu de Darío I, dirixir por tierra escontra Grecia. El so exércitu entró en Grecia pel norte, atopando poco o nenguna resistencia en Macedonia y Tesalia, pero foi deteníu por una pequeñu fuercia griega mientres tres díes nes Termópilas. Trátase d'un exércitu espartanu de 300 guerreros empobinaos pol so rei Leónidas I. Los 300 soldaos y el so rei morrieron na batalla traicionaos por un griegu qu'enseñó a los perses un camín p'atacar pel costazu. Una batalla naval simultánea en Artemisio foi pocu decisiva nel aspeutu tácticu pos grandes nubes destruyeron naves de dambos llaos. La batalla foi detenida prematuramente cuando los griegos recibieron noticies de la derrota nes Termópilas y retiráronse. La batalla foi una victoria estratéxica de los perses, lo que-yos dio'l control indisputado de Artemisio y del mar Exéu.
De Xerxes I a Artaxerxes II
thumb|Bol d'oru aqueménida con imaginería de [[Panthera leo|lleones.]] thumb|Vasíes d'oru del [[ayalga de Oxus.]] Dempués de los fracasos militares de la Segunda Guerra Médica, los aqueménidas detuvieron la so espansión y perdieron dellos territorios. Cuando Xerxes morrió asesináu nel 465 e. C., desamarróse una crisis socesoria na que terminaría per imponer se Artaxerxes I (465-424 e. C.), quien treslladó la capital de Persépolis a Babilonia. Foi mientres esti reináu que l'elamita dexó de ser l'idioma del gobiernu, y ganó en prominencia l'araméu. Foi probablemente mientres esti reináu que s'introdució como calendariu nacional el calendariu solar (basáu nel babilónicu).
Artaxerxes I morrió fora de Persis, pero'l so cuerpu foi lleváu ellí pa ser soterráu xunto a los sos antepasaos, probablemente en Naqsh-e Rustam. Producióse una situación similar a la de la muerte de Xerxes I. Los trés fíos de Artaxerxes apostaron el tronu, asocediéndose nel mesmu añu Xerxes II (el so fíu mayor, que-y asocedió y foi asesináu por unu de los sos hermanascos unes poques selmanes más tarde), Sogdiano, y Darío II. Darío II, que taba en Babilonia cuando morrió'l so hermanu Xerxes, axuntó sofitu pa sigo mesmu, coló escontra l'este y depunxo y executó al asesín y foi coronáu nel so llugar.
Llista d'asteroides/73401–73500
... | Previu | Llista d'asteroides | Siguiente | ...
Imperiu aqueménida
De Xerxes I a Artaxerxes II
Darío II reinó nel periodu 424 e. C.-404 e. C. y collaboró con Esparta na Guerra del Peloponeso. Dende l'añu 412 e. C., Darío II, por insistencia de Tisafernes, sofitó primero a Atenes y depués a Esparta, pero nel añu 407 e. C. el fíu de Darío, Ciro el Mozu foi nomáu pa reemplazar a Tisafernes y venció totalmente el sofitu a Esparta que finalmente ganó a Atenes en 404. Esi mesmu añu, Darío cayó fatalmente enfermu y morrió en Babilonia. Nel so llechu de muerte, la so esposa babilonia, Parisatis pidió a Darío que fora coronáu'l so segundu fíu, Ciro el Mozu, pero Darío negóse.
A Darío asocediólu'l so fíu Artaxerxes II, que reinó nel periodu 404 e. C.-359 e. C. Plutarcu cuenta (probablemente por autoridá de Ctesias) que'l movíu Tisafernes averar al nuevu rei'l día de la so coronación p'alverti-y de que'l so hermanu menor, Ciro el Mozu taba preparar p'asesinalo mientres la ceremonia. Artaxerxes arrestó a Ciro y executar si nun hubiera intercedido la so madre Parisatis. Ciro foi entós unviáu como sátrapa de Lidia, onde preparó una rebelión armada qu'españó nel añu 401 e. C. Con mercenarios griegos, Ciro llogró la victoria na batalla de Cunaxa, pero resultó muertu na mesma. Asina, Artaxerxes II caltuvo'l tronu, construyó una gran flota, y recuperó el dominiu d'Asia Menor y Xipre.
Artaxerxes II foi'l rei aqueménida que tuvo más llargu reináu (45 años). Seis sieglos más tarde, Ardacher I, fundador del segundu Imperiu persa, considerar a sigo mesmu como'l socesor de Artaxerxes, un gran testimoniu de la importancia de Artaxerxes pa la mentalidá persa. Mientres el so reináu realizaron actividaes de construcción en Susa y Ecbatana. Anque nun se conocen construcciones sos en Persépolis, foi él foi'l primer rei aqueménida en ser soterráu nes sos cercaníes. Nel ámbitu relixosu, Artaxerxes protexó'l cultu de los dioses iranios Mitra y Anahita, a los cualos introdució nes sos inscripciones al par de Ahura Mazda. D'alcuerdu a la información proporcionada por Beroso, Artaxerxes protexó'l cultu de Anahita en numberoses rexones del Imperiu, incluyendo árees occidentales non-iránicas como Damascu o Sardes. Igualmente, pueden datase d'esti reináu la estraordinaria innovación de los cultos de santuarios zoroastrianos, y foi probablemente mientres esti periodu que'l zoroastrianismo espublizóse al traviés d'Asia Menor y el Llevante mediterraneu y dende ellí a Armenia. Los templos, anque sirvíen a un propósitu relixosu, nun yeren sicasí un actu puramente desinteresáu: tamién sirvíen como importante fonte d'ingresos. De los reis babilónicos, los aqueménidas tomaren el conceutu d'impuestu del templu obligatoriu, un diezmu que tolos habitantes pagaben al templu más cercanu a la so tierra o otra fonte d'ingresos (Dandamaev & Lukonin, 1989: 361–362). Una parte d'esti ingresu llamáu'l quppu ša šarri ('arcón del rei') ―una atélite institución originariamente introducida por Nabónido― foi entós pasada al gobernante.
Fin del Imperiu persa
Según les fontes griegues, el socesor de Artaxerxes II, el so fíu Artaxerxes III 359 e. C.-338 e. C., llegó al tronu per medios sangrientos, asegurando la so posición por aciu l'asesinatu d'ocho de los sos hermanascos. En 343 e. C., Artaxerxes III ganó a Nectanebo II, espulsándolo d'Exiptu y fixo d'Exiptu de nuevu una satrapía persa. En 338 e. C., el mesmu añu en que Filipo de Macedonia xunió a los estaos griegos pola fuercia, y de tal manera allanó el camín al so fíu Alejandro, Artaxerxes III morrió de causes naturales (según les fontes cuneiformes) pero según l'historiador Diodoro, Artaxerxes foi asesináu pol so ministru, Bagoas.
A Artaxerxes III asocedió-y el so fíu Artaxerxes IV Arses 338 e. C.-336 e. C. Primero que pudiera actuar foi tamién envelenáu por Bagoas. Dizse qu'esti mató non solo a tolos fíos de Arses, sinón a munchos otros príncipes de la tierra. Bagoas fixo entós que Darío III (336-330 e. C.), un sobrín de Artaxerxes IV, ocupara'l tronu. Darío III, anque primeramente sátrapa d'Armenia, nun tenía esperiencia nel gobiernu del Imperiu, pero nel so primer añu como emperador personalmente forzó a Bagoas a beber venenu.
En dos époques distintos, los aqueménidas gobernaron Exiptu anque por dos vegaes los exipcios llograron una independencia temporal de Persia. Siguiendo la práutica de Manetho, los historiadores exipcios referir a los periodos n'Exiptu cuando la dinastía aqueménida gobernaba como la dinastía XXVII d'Exiptu, 525–404 e. C., hasta la muerte de Darío II, y la dinastía XXXI d'Exiptu, 343–332 e. C., qu'empezó dempués de que Nectanebo II fuera derrotáu pol rei persa Artaxerxes III. Esta segunda ocupación persa d'Exiptu acabó en 332 cuando Alexandru Magnu entró n'Exiptu y foi bienveníu como un lliberador nel Exiptu ocupáu polos perses.
thumb|500px|La [[batalla de Isos, ente Alexandru Magnu a caballu a la izquierda, y Darío III nel carru de la derecha, representaos nun mosaicu de Pompeya que data del sieglu I e. C. - Muséu Nacional d'Arqueoloxía de Nápoles.]] Alejandro ganó a los sátrapas occidentales nes batalles d'Isos (332 e. C.), y de Gaugamela (331 e. C.).
Dempués, Alejandro coló sobre Susa, que de la mesma capituló y apurrió una vasta ayalga. Alejandro entós coló escontra l'este, a Persépolis que se rindió a principios de 330 e. C. Los soldaos macedonios amburaron la capital. Dende Persépolis, Alejandro dirixir al norte a Pasargadas onde trató la tumba de Ciro II con respetu. Dende ellí dirixóse a Ecbatana, onde Darío III abellugárase.
El rei persa foi prindáu por Besos, el so sátrapa bactriano y compatriota. Conforme averábase Alejandro, Besos y los sos homes asesinaron a Darío y depués declaróse a sí mesmu socesor de Darío, como Artaxerxes V, antes de retirase a Asia Central pa llanzar una campaña de guerrilla contra Alejandro. Abandonaron el cuerpu de Darío nel camín pa retrasar a Alejandro, quien lo llevó a Persépolis pa un entierru honrosu.
Al Imperiu aqueménida asocedió-y l'Imperiu seléucida, esto ye, de los xenerales d'Alejandro y los sos descendientes, quien gobernaron Persia. De la mesma, asoceder la dinastía arsácida de Partia nel nordeste d'Irán, quien, de manera bastante miquera, señalaron a Artaxerxes II como'l so antecesor.
Istakhr, unu de los reinos vasallos de los arsácidas, sería ganáu por Papak, un sacerdote del templu. El fíu de Papak, Ardacher I, quien se nomó a sigo mesmu n'alcordanza de Artaxerxes II, remontar contra los partos, ganar y siguió alantre pa establecer el segundu Imperiu persa, 556 años más tarde del final del primeru.
Nadezhda Imjanitskaya
Nadezhda Nikoláyevna Imjanitskaya ye una botánica y esploradora rusa.
Imperiu aqueménida
Política y alministración
thumb|Súbditos colos sos tributos nun [[baxorrelieve de Persépolis.]]
Nadezhda Imjanitskaya
Na so estensa carrera científica, realizó esploraciones botániques por Rusia, Cuba, Indies Occidentales, consiguiendo indentificar y clasificar más de 45 especies, les que publica davezu en : ''Bot. Mater. Gerb. Bot. Inst. Komarova Akad. Nauk S.S.S.R.; Zametki Sist. Geogr. Rast.; Fl. URSS, ed. Komarov; Fl. Turkmen.; Not. Syst. Herb. Hort. Petrop.; Grossheim, Fl. Kavkaza; Bull. Jard. Bot. Acad. Sc. URSS; Bot. Mater. Gerb. Bot. Inst. Bot. Acad. Nauk Kazakhsk. S.S.R.; Sovetsk. Bot.; Mat. Commis. Research Exped. Acad. Sc.; Delect. Sem. Hort. Bot. Sect. Tadshik. Akad. Sc. URSS; Animadvers. Syst. Herb. Univ. Tomsk.; Journ. Bot. URSS; Izvest. Tadzhik. Baz. Akad. Nauk SSSR, Bot.; Repert. Spec. Nov. Regni Veg.''
Imperiu aqueménida
Política y alministración
L'Imperiu aqueménida foi un estáu multinacional apoderáu polos perses, nel que los cargos d'importancia correspondíen a miembros d'esta etnia. De cutio sorráyase, nes inscripciones reales, la condición de persa (o, más concretamente, d'ariu) del rei, de la so familia y del so dios, Ahura Mazda. Paez, sicasí, que los distintos pueblos del Imperiu, y bien especialmente aquellos de mayor antigüedá, como asirios, babilonios, xudíos o exipcios, esfrutaron d'una gran autonomía, y pudieron caltener les sos costumes, les sos instituciones, la so llingua y la so relixón, en cuantes que la alministración quedaba so control persa. Esti respetu a la individualidá de los distintos pueblos sometíos poner de manifiestu, por casu, nos relieves de les escalinates que lleven a l'apadana de Persépolis que tenía una función ceremonial rellacionada cola receición de los tributos, nos que s'amuesen les distintes ufriendes: por casu, d'Arabia llévense texíos, camellos ya inciensu; de Nubia vasíes, caniles d'elefante, ocapis, xirafes, tributos d'oru refinao, tueros d'ébanu; de Bactria, vasíes y camellos. Cada grupu estrémase claramente de los demás pol so paxellu.
El centru alministrativu del Imperiu atopar nel palaciu real, con un complicáu aparatu burocráticu. Dende la dómina de Darío, la sede real asitiar na ciudá de Susa, anque'l monarca pasaba temporaes en Babilonia y Ecbatana. Les ciudaes más importantes de Fars, Pasargada y Persépolis, nun fueron nunca sedes de gobiernu.
Ente los llogros del reináu de Darío inclúyense una codificación de los datos, un sistema llegal universal sobre'l que se basaría gran parte de la llei irania posterior, y la construcción d'una nueva capital en Persépolis, onde los estaos vasallos ufiertaríen el so tributu añal na fiesta del equinocciu de primavera.
Organización social
La organización social del Imperiu ye pocu conocida. La mayoría de los investigadores cunta que persistía la división en tres estratos o castes carauterística, según Georges Dumézil, de los pueblos indoiranios ya indoeuropeos polo xeneral, qu'apaez reflexada nel Avesta: guerreros, sacerdotes y llabradores.
Estrechamente inxerida con esta división en trés castes, esistía una estructura tribal basada na ascendencia patrilineal. Según Heródoto (i, 125), en dómina de Ciro el Grande la sociedá persa taba formada por numberoses tribus, "yeren los arteatas, los perses puramente dichos, los pasagardas, los merafios y los maios". Cada tribu estremábase de la mesma en cles: los aqueménidas yeren, ello ye que una cla perteneciente a la tribu de los pasagardas.
Los cargos de l'alministración imperial taben acutaos a los miembros de les principales families de l'aristocracia, anque nun yera abonda cola pertenencia a la nobleza: había que cuntar tamién col favor del rei, que yera quien disponía los nomamientos y distribuyía los cargos nos territorios conquistaos.
La práutica de la esclavitú na Persia aqueménida taba polo xeneral prohibida, anque hai evidencia de que los exércitos conquistaos o rebeldes yeren vendíos en cautiverio. Según atestigüen los documentos de Persépolis, los trabayadores que dependíen del Estáu na rexón de Parsa nun yeren esclavos sinón asalariaos.
Dones y honores reales
thumb|El llamáu [[Brazalete de Oxus, perteneciente a l'Ayalga del Oxus, de dómina aqueménida. Los artículos de xoyería yeren bienes de prestíu bien apreciaos pola aristocracia aqueménida, y el so intercambiu cumplía un rol fundamental nel sistema políticu.]]
Acordies con Pierre Briant, un aspeutu fundamental del sistema políticu aqueménida yera la circulación de prestaciones de serviciu personal escontra el rei, y de dones y honores dende el rei. Tantu nes inscripciones reales como nos autores clásicos puede reparase la importancia que se-y otorgaba a la noción de compensar al servidor lleal. Los dones reales incluyíen vistimienta y xoyería de luxu, que marcaben el prestíu y la posición social de los sos portadores, según títulos y cargos de poder. Les fontes clásiques aluden frecuentemente a títulos de gran prestíu, como'l de "amigu del rei" y el de "compañeru de mesa del rei". Tocantes a esti postreru, ye remarcable la importancia ideolóxica que tenía la mesa: tratar d'un símbolu de la redistribución real. Refiriéndose a Ciro el Mozu, Xenofonte sostién que "de tolos homes él yera'l que distribuyía más regalos ente los sos amigos" y que cuando "recibía un vinu particularmente bonu, unviaba usualmente el cántaru mediu llenu a unu de los sos amigos" (Anábasis, I. 9. 22-26). La entrega en matrimoniu de fíes del rei yera coles mesmes considerada como un don real.
Esta circulación de dones y honores constituyía un sistema d'intercambiu desigual ente'l rei y la nobleza. Ente que el don del rei obligaba al súbditu a contraprestarlo con servicios, el rei acutábase'l manera y el tiempu de compensar a los sos benefactores, en casu de que lo xulgara necesariu. Nun yera concebible qu'un súbditu reclamára-y al rei un pagu polos servicios emprestaos. Adicionalmente, esti sistema tien de resultes el trezu del ésitu de la nobleza a la so llealtá al rei, en desterciu de les llealtaes clánicas. Esta circunstancia espresar nes inscripciones reales col conceutu de bandaka, interpretable como "servidor fiel".
Les satrapíes
Los aqueménidas dexaben cierta autonomía rexonal na forma del sistema de satrapíes. Una satrapía yera una unidá alministrativa, usualmente entamada sobre una base xeográfica. El términu "satrapía" provién de les fontes griegues ("satrapeia"). La voz griega procede del antiguu persa xsaça-pā-van, que designa a la persona que gobierna esti territoriu (el sátrapa), y que significa daqué según "proteutor del Imperiu". Nun hai alcuerdu tocantes a si'l términu dahyu (plural dahyāva), qu'apaez nes inscripciones reales, pue ser interpretáu nel sentíu de "satrapía", como sostienen dellos autores, o si escarez de cualquier implicación alministrativa. La organización de les satrapíes, que la so estensión yera bien variable, reutilizaba en parte les estructures previes a la conquista, dexando subsistir hasta ciertu puntu a les antigües instituciones de poder locales.
Los sátrapas yeren usualmente escoyíos tantu polos sos servicios emprestaos al rei como pola pertenencia a un llinaxe aristocráticu; ello ye que munchos d'ellos formaben parte de la dinastía real. Nun yeren funcionarios civiles nel sentíu modernu, sinón que calteníen rellaciones de subordinación personal col rei. Nes capitales satrapales formábense pequeñes cortes a semeyanza de la imperial, y el sátrapa vivía usualmente xunto a la so familia. Esistía ciertu enclín a que'l mandu de la satrapía pasara de padres a fíos (un casu paradigmáticu ye'l de la dinastía farnácida). Sicasí, solo'l rei tenía la prerrogativa de nomar sátrapas, siquier idealmente. A pesar de l'autonomía local relativa que dexaba'l sistema de satrapíes, inspeutores reales, los llamaos "güeyos y oyíos del rei" percorríen l'Imperiu ya informaben sobre les condiciones locales y controlaben el comportamientu de los sátrapas. Tocantes a los exércitos provinciales, nun queda claru si los sos comandantes dependíen direutamente de l'autoridá central, o si respondíen al sátrapa local.
Economía
L'Imperiu aqueménida recaldaba cuantiosos impuestos, parte de los cualos se amonedaban en oru y plata acuñándose monedes como'l dárico o'l siclo. Gran parte de los ingresos dir en construcción d'obra pública, como la rede de caminos colos que pretendía xunise les diverses partes del Imperiu, el más famosu de los cualos ye'l Camín Real de Susa a Sardes. Darío I construyó palacios y monumentos nes capitales: Susa y Persépolis. El tercer gran gastu del Imperiu constituyir l'enorme exércitu.
El comerciu yera ampliu, y so los aqueménidas hubo una infraestructura eficiente que facilitaba l'intercambiu d'artículos dende los más alloñaos estremos del Imperiu. Les tarifes sobre'l comerciu yeren una de les principales fontes d'ingresos del Imperiu, xunto cola agricultura y los tributos.
Moneda
Darío I foi probablemente'l primer monarca aqueménida n'acuñar moneda, daquella una innovación relativamente recién, yá que Creso, el rei de Lidia derrotáu por Ciro el Grande, fuera'l primeru n'introducir un verdaderu sistema monetariu. Darío revolucionó la economía introduciendo un patrón monetariu bimetálico (a semeyanza del lidiu, según Heródoto, i, 94) n'oru y plata. La moneda d'oru yera'l dárico, d'unos 8,34 gramos de pesu. 3000 dáricos equivalíen a un talentu, la unidá monetaria más elevada. La moneda de plata yera'l siclo, d'aproximao 5,56 g de pesu y de gran pureza. 20 siclos de plata equivalíen a un dárico d'oru. thumb|Dárico aqueménida, [[circa 490 e. C.]] El sistema monetariu aqueménida caltúvose a valir hasta ser movíu polos acuñamientos de Filipo II y, sobremanera, d'Alexandru Magnu, na segunda metá del sieglu IV e. C. Mientres tol tiempu que se caltuvieron en circulación, les monedes aqueménidas malapenes variaron el so aspeutu. De forma aproximao ovalada, tantu'l dárico como'l siclo tienen nel anverso una figura idealizada, posiblemente'l mesmu monarca, qu'apaez con un arcu na so manzorga y una llanza na derecha (les monedes yeren popularmente conocíes ente los griegos como taxotai, "arqueros"). Nel aviesu hai namái un cuadráu incuso.
Comunicaciones
Pa facilitar les comunicaciones nel so estensu imperiu, Darío ordenó la construcción de delles carreteres que xuníen Susa y Babilonia coles capitales más importantes de les satrapíes. Ye conocida pola descripción que d'ella fai Heródoto (v, 52-54; viii, 98) la "calzada real", que xunía Susa con Sardes, travesando Asiria, Armenia, Cilicia, Capadocia y Frixa, con un llargor total de 2600 km (13 500 estadios, o 450 pasarangues), que por regla xeneral tardábase tres meses en percorrer. A lo llargo de la calzada, había postas asitiaes a una xornada de distancia les unes de les otres, y los llugares más vulnerables, como los vaos de los ríos o los puertos de monte, taben curiaos por soldaos. Relevos de correos a caballu podíen algamar les rexones más remotes en quince díes. Ensin dulda otres carreteres tuvieron igual o mayor importancia, anque fueren menos conocíes polos autores griegos: la so esistencia y eficaz funcionamientu foi constatáu poles tablillas de Persépolis. El sistema postal creáu por Darío espertó l'almiración de Heródoto pol so gran eficacia.
Un gran desenvolvimientu algamaron tamién en dómina aqueménida les comunicaciones marítimes. Darío I ordenó l'apertura de la canal nel ismu ente'l brazu oriental del Nilu y el mar Roxu, construyíu pol faraón Necao II, enanchándolo significativamente, de forma que, según Heródoto, dos trirremes podíen navegar en paralelu peles sos agües. De resultes, el comerciu ente'l Mar Bermeya y el Mar Mediterraneu amontóse considerablemente. Por encargu de Darío, el navegante Escílax de Carianda esploró la ruta marítima ente Mesopotamia y el valle del Indo. La ruta comercial ente Mesopotamia y Exiptu circunnavegaba la península arábiga.
Llingua
Nel Imperiu falaba una amplia variedá de llingües. Los perses, siquier na primer etapa del Imperiu, utilizaben el persa antiguu, un dialeutu iraniu de la caña suroccidental, emparentáu col medo, perteneciente a la noroccidental. Nun principiu, los perses nun utilizaben la escritura, y el persa antiguu solo empezó a escribise cuando, por orde de Darío I, inventóse una escritura cuneiforme ad hoc pa la inscripción de Behistún. Probablemente yeren pocos los que podíen lleer esta escritura, y seique por eso les inscripciones reales yeren xeneralmente trillingües en persa antiguu, babiloniu y elamita (añedir dacuando'l exipciu en escritura xeroglífico). Topáronse inclusive papiros con traducciones al araméu de delles inscripciones reales.
L'usu escritu del persa antiguu paez habese práuticamente acutáu a les inscripciones reales; hasta'l momentu identificóse tan solo un documentu alministrativu nesti idioma, anque apaez tamién en dellos sellos y oxetos artísticos. El fechu de qu'apaeza principalmente n'inscripciones aqueménidas del oeste d'Irán suxure entós que'l persa antiguu yera l'idioma común d'esa rexón. Sicasí, nel reináu de Artaxerxes II, la gramática y l'ortografía de les inscripciones taben tan "lloñe de la perfeición" que se suxurió que les escribes que compunxeron aquellos testos yá escaecieren en gran midida l'idioma, y teníen que basase n'inscripciones más antigües, qu'ellos en gran midida reproducíen textualmente.