cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Confrería sacerdotal del Santuariu de la Virxe de Bendueños
Funcionamientu de la Confrería
Dende'l salón de xuntes pasaben direutamente al coru pa rezar el Oficiu divín de mancomún polo que'l coru disponía de tres banco, unu d'ellos embutíu na paré y los otros dos teníen una rejilla pa poder confesase. Unu de los sacerdotes exercía l'encargu de sacristán empreste siendo l'encargu rotatoriu, por veces. La so principal obligación yera la de xixilar que l'ermitañu del santuariu, que vivía na «Casa de Novenes», asitiada frente a la fachada principal, caltuviera bien curiaes y calteníes les alhaxes y otros enseres y elementos de cultu que tuviera'l santuariu. Tamién esistía'l cargu de Mayordomu de mesmos mayordomu y la so ocupación yera la d'alministrar les rentes, comuñas ya ingresos de censos que tenía'l santuariu. Nes celebraciones llitúrxiques, unu de los sacerdotes tenía qu'asistir con sobrepelliz, otros dos revistíos como diáconu y subdiácono y, siquier cuatro, cantar la Misa dende'l coru
Bienes materiales de la Confrería
Dempués d'esta introducción, el Llibru fai una «memoria de les alajas» y añede que:
El «llibru vieyu» o orixinal de la confrería perdióse y los cronistes de dómines posteriores trascribieron toles noticies, cambeos, actos, etc, n'unu nuevu que s'abrir l'añu 1716 nel que s'indicaba qu'anque la confrería yera sacerdotal, tamién acoyía a dellos seglares. Otru llibru de gran importancia pa la hestoria del santuariu y perteneciente al archivu d'Erías, qu'entá se caltién pero bien deterioráu, ye nel que se recoyíen les compraventes de ganaos y otros instrumentos mientres tol sieglu XVIII y parte del XIX. Esta «Confrería» yera solamente pa sacerdotes pero en 1991 foi rellanzada pol rector del santuariu D. Salvador Texedor, sacerdote, y quedó abierta a tolos fieles cuntando con más de 400 cofrades nel añu 2000.
Casa de la Confrería
La Confrería de sacerdotes non solo ocupábase de los fines espirituales de les sos parroquies sinón que tamién se llevaben a cabu con intensidá ameyores na edificación del santuariu y na Casa de la confrería» que la so construcción taba empecipiada nel añu 1673 pos los cofrades sentíen la necesidá de tener un llugar dignu onde tener les xuntes del cabildru de la confrería. Nos sieglos XVII y XVIII construyeron la «casa de les Novenes» y la «casa de la Confrería». La «Casa de la Confrería» de construcción bien sólida de cantería ta na zona oeste del santuariu, y adosada a él. La parte cimera ta compuesta por un salón grande que la so puerta da al coru y ye n'esencia la «Casa» una y bones la parte inferior ye una caballeriza. Terminar nel añu 1678 y el so costu foi de 1 600 reales pa la obra que «se hiço n'ella». Una de les persones que la edificó foi Pedro Martínez, canteru de La Pola Ḷḷena, al que se pagaron «24 ducaos y mediu a cuenta de la obra que tien tomada».
Capellanía
Nel añu 1724 Catalina Bernaldo de Quirós y el so fíu Sebastián Bernardo, dambos vecinos del pueblu cercanu de Campumanes, fundaron la «Capellanía de La nuesa Señora de Bendueños».».
Champagney (Doubs)
Champagney ye una comuña francesa del departamentu de Doubs, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Samariu
Historia
thumb|left|[[Samarskita del condáu de Mitchell (Carolina del Norte).]] El samariu afayóse en 1853 pol químicu suizu Jean Charles Galissard de Marignac y aislláu en 1879 pol químicu francés Paul Emile Lecoq de Boisbaudran a partir del mineral samarskita. El mineral atopóse primeramente nos monte Urales y el nome del mineral y l'elementu foi asitiáu n'honor a Samarski, un coronel rusu funcionariu de mines.
Propiedaes
El samariu ye un elementu químicu de símbolu Sm y númberu atómicu 62. Ye miembru del grupu de les tierres rares. El so pesu atómicu ye de 150,35 y son 7 los isótopos que s'atopen na naturaleza; 147Sm, 148Sm y 149Sm son radiactivos y emiten partícules α.
L'óxidu de samariu ye de color mariellu maciu; bien soluble na mayor parte de los ácidos, dando sales mariellu-topaciu en solución.
El samariu forma un compuestu col cobaltu (SmCo5) que ye un poderosu imán permanente con mayor resistencia a la desmagnetización que cualesquier otru material conocíu. L'óxidu de samariu (Sm2O3) añedir al cristal p'absorber radiación infrarroxo y actúa como un catalizador de la deshidratación y deshidrogenización del etanol (C2H6O
Aplicaciones
L'óxidu de samariu utilizar n'óptica p'absorber la lluz infrarroxo. Amás tamién s'usa como catalizador na deshidratación y na deshidrogenación de etanol. Aparte úsase como parte d'una aleación nos imanes de samariu-cobaltu.
El samariu, xunto col restu de les tierres rares, usar nel arcu de carbonu pa la proyeición de películes, en vidrios qu'absuerben l'infrarroxu y absorbente de neutrones en reactores nucleares. L'aleación SmCo5 emplegóse pa construyir un nuevu material magnético cola mayor resistencia a la desmagnetización conocida. Amás, usóse pa dopar cristales de fluoruru de calciu pa la construcción de láseres y máseres
Un recién estudiu de la Universidá de Michigan n'EEXX afayó que l'aleación SmB6, el hexabórido de Samariu, tien fuertes propiedaes como aislante topolóxicu. Los aislantes topolóxicos conducen corrientes llétriques al traviés de la so superficie y neutralizar nel so interior. Esta propiedá dexa l'apaición d'electrones de Dirac, que podría ser útil nel desenvolvimientu d'un transistor cuánticu y dexar polo tanto una nueva meyora nel campu de la computación cuántica.
Koichi Murata
Koichi Murata (村田 航一; ) ye un futbolista xaponés.
Samariu
Llogru
Anguaño'l samariu ye llográu principalmente al traviés d'un procesu d'intercambiu iónicu del sable de monacita ((Ce, La, Th, Nd, Y)PO4), un material rico n'elementos de tierres rares que contién hasta un 2,8 % de samariu.
Efeutu del samariu na salú
El samariu ye un elementu químicu raru que puede ser atopáu n'equipos como televisiones en color, llámpares fluorescentes y cristales. Raramente atópase na naturaleza, yá que se da en cantidaes bien pequeñes. Asina pos de normal alcuéntrase solamente en dos tipos distintos de minerales. L'usu del samariu sigue aumentando debíu al fechu de que ye útil pa producir catalizadores y p'apolazar cristales. Ye más peligrosu nel ambiente de trabayu, debíu al fechu de que los mugores y los gases pueden ser esneldaos col aire, lo que puede causar embolies pulmonares, especialmente mientres esposiciones al llargu plazu. Tamién puede ser una amenaza pal fégadu cuando s'atropa nel cuerpu humanu.
Efeutu del samariu nel mediu ambiente
El samariu ye arramáu al mediu ambiente en munchos llugares distintos, principalmente por industrial productores de petroleu. Tamién puede entrar nel mediu ambiente cuando se tiren los equipos domésticos. va atropase gradualmente nos suelos y na agua de los suelos y esto va llevar finalmente a amontar la concentración n'humanos, animales y partícules del suelu. Nos animales acuáticos provoca daños a les membranes celulares, lo que tien delles influencies negatives na reproducción y nes funciones del sistema nerviosu.
Conferencia sobre la Seguridá y la Cooperación n'Europa
La Conferencia sobre la Seguridá y Cooperación n'Europa (CSCE) o Conferencia de Ḥélsinki tuvo llugar en Ḥélsinki (Finlandia) a lo llargo de delles sesiones ente'l 3 de xunetu de 1973 y la decisiva tercer sesión del 30 de xunetu al 1 d'agostu de 1975; ente los Estaos Xuníos d'América, Canadá, la Xunión Soviética y tolos países europeos (incluyendo a Turquía y escluyendo a Albania y Andorra).
Remató cola trascendental Acta final de la Conferencia sobre la Seguridá y Cooperación n'Europa, conocida tamién como Acta final de Ḥélsinki, Alcuerdos de Ḥélsinki o Declaración de Ḥélsinki. Foi roblada por 35 países. Ye'l puntu de partida de la Organización pa la Seguridá y la Cooperación n'Europa (OSCE). Sicasí, l'acta nun foi venceyante yá que nun tenía estatus de tratáu.
La Conferencia tuvo xuntes posteriores, que tuvieron llugar en Belgráu (4 d'ochobre de 1977 - 8 de marzu de 1978), Madrid (11 de payares de 1980 - 9 de setiembre de 1983), y Viena (4 de payares de 1986 - 19 de xineru de 1989). La Cume de París de 1990 puede considerase como puntu final de la Conferencia, pola desapaición del bloque del este.
Nun se debe confundir con
La Declaración de Helsinki de 1964, de conteníu científico, sobre principios d'esperimentación humana.
Conteníu de l'Acta de Ḥélsinki
Los puntos principales numberaos nel Acta fueron:
Significáu de l'Acta de Ḥélsinki
Nel momentu de la firma, el documentu viose coles mesmes como un pasu significativu p'amenorgar les tensiones de la guerra fría (la llamada distensión), y como un trunfu diplomáticu de la Xunión Soviética, por cuenta de les clauses de inviolabilidad de les fronteres nacionales y el respetu pa la integridá territorial, que reconocíen per primer vegada les incorporaciones territoriales de la Xunión Soviética nel Este d'Europa tres la Segunda Guerra Mundial.
Albania refugó participar na conferencia, col so líder Enver Hoxha argumentando lo siguiente:
Países firmantes
Anque Albania nun foi unu de los firmantes orixinales, convertir en firmante en setiembre de 1991.
Europiu
L'europiu ye un elementu químicu de la tabla periódica que'l so símbolu ye Eu y el so númberu atómicu ye 63.
Foi afayáu en 1890 por Paul Emile Lecoq de Boisbaudran. Debe'l so nome al continente européu, al igual que l'americiu a América.
Carauterístiques
L'óxidu d'europiu (Eu2O3), unu de los compuestos del europiu, ye llargamente usáu como sustancia fluorescente nos aparatos de televisión y como un activador d'otros fosforescentes basaos nel itriu.
Aplicaciones
L'europiu ye peligrosu nel ambiente de trabayu, debíu al fechu de que los vapores y los gases pueden ser esneldaos col aire. Esto puede causar embolies pulmonares, especialmente por esposiciones al llargu plazu. L'europiu puede ser una amenaza pal fégadu cuando s'atropa nel cuerpu humanu.
La Recueja
La Recueja ye un conceyu español asitiáu al sureste de la península ibérica, na provincia d'Albacete, dientro de la comunidá autónoma de Castiella-La Mancha. Ta allugáu na contorna de La Manchuela y ye travesáu pel ríu Júcar. Atopar a 53 km de la capital provincial y a 11 km d'Alcalá del Júcar.
Demografía
En 2017 cuntaba con 260 habitantes, según los datos oficiales del INE.
Cultura
Esti pequeñu pueblu asitiáu nel Valle del Júcar ye'l trubiecu del grupu de rap rural Los Kings de la Cueva del 7, famosos por aunir música, tradiciones y vocablos típicos nos sos cantares.
Gracies a ellos, esta xoya enclavada nel corazón de La Manchuela diose a conocer a nivel nacional gracies al poder comunicativu de les redes sociales.
Fiestes
Les fiestes patronales celébrense'l día de 21 de setiembre, n'honor a San Mateo Evanxelista.
Seleición femenina de fútbol d'Estonia
La seleición femenina de fútbol d'Estonia representa a Estonia nes competiciones internacionales de fútbol femenín. Xugó'l so primer partíu internacional el 5 de xunu de 1994 contra la Seleición femenina de fútbol de Lituania, partíu que perdió Estonia por trés goles a cero.
Nun participó entá na Eurocopa Femenina.
Hasta'l momentu nun llogró clasificase p'apostar la Copa Mundial Femenina de Fútbol, nin tampoco los xuegos olímpicos.
Champlive
Champlive ye una comuña francesa del departamentu de Doubs, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Aldehuela de Periáñez
Aldehuela de Periáñez ye un conceyu de la provincia de Soria, na comunidá autónoma de Castiella y Lleón (España). En 2006 tenía 49 habitantes y el so términu municipal ocupa 27,38 km².
Basilicata
Basilicata, históricamente conocida como Lucania (esti últimu términu foi la denominación oficial dende l'añu 1932 hasta 1947), ye una de les venti rexones que conformen la república italiana. La so capital y ciudá más poblada ye Potenza. Ta allugada en Italia meridional, llindando al norte y este con Apulia, al sureste col golfu de Taranto (mar Xónicu), al sur con Calabria, al suroeste col mar Tirrenu y al noroeste con Campania. Con 575 993 hab.en 2013 ye la tercer rexón menos poblada del país —per delantre de Molise y Valle d'Aosta, la menos poblada— y con 57 hab/km², la segunda menos densamente poblada, per delantre de Valle d'Aosta.
Estremar ente les provincies de Potenza y Matera. Amás de la capital, otres ciudaes principales son Matera, Melfi, Pisticci y Policoro.
Etimoloxía
El topónimu Basilicata apaez per vegada primera en redol al sieglu X. La proveniencia de tal nome acomúñase de cutiu col términu griegu Basilikos, nome col que se llamaba a los gobernantes bizantinos de la rexón. Basilikos en griegu quier dicir "funcionariu del rei" y deriva d'otra pallabra griega : Basileus (Rei). Una tesis bien acreditada, fai derivar el nome de la Basílica d'Acerenza, que'l so obispu tenía xurisdicción sobremanera'l territoriu. Tal nome apaez per vegada primera nel Catalogo dei baroni normanni ("Catálogu de los barones normandos") del añu 1154. Otra hipótesis, menos acreditada, diz que l'orixe del nome atopar nel emperador bizantín Basilio II.
L'otru nome de la rexón, Lucania, tampoco tien un orixe claru. Podría venir de los lucanos, población osca-sabélica proveniente de la Italia central, qu'entós tomaría'l nome del héroe epónimu Lucus. Pa dellos estudiosos provendría del llatín lucus ("monte sagráu") yá qu'en dómines remotes la rexón yera cubierta de frondosos montes. Otra visión histórica sostién que'l nome provién de griegu lykos ("llobos") por cuenta de les menaes de llobos que poblaben el territoriu. Otra hipótesis sobre l'orixe del topónimu Lucania ye que vien del términu griegu Leukos ("blancura"), allegáu al llatín Lux ("Lluz"). O tamién de los Lyki, población proveniente d'Anatolia que s'establecería nel valle del ríu Basento.
Una suxerente lleenda quier que'l nome proviniera d'un pueblu empobináu al Sur, una vegada xuníu nuna tierra dende la cual víase surdir el Sol, y que'l nome de Lucania indicara entós la "Tierra de lluz". Esta lleenda confirmaría un ligamen llingüísticu ente'l topónimu Lucania y el raigañu protoindoeuropea Leuk qu'anició la pallabra llatina Lux ("lluz") y la griega leukos ("relluciente, blancu").
Mientres el periodu fascista el territoriu rexonal tomó de nuevu'l nome de Lucania, pero cola nacencia de la República volvió llamase Basilicata.
Xeografía física
left|thumb thumb|left|Una vista del [[monte Vulture.]] El 47 % de los sos 9.992 km² ta cubiertu per montes, lo que fai de Basilicata la rexón más montascosa del sur d'Italia. Tomando una amplia parte de los Apeninos meridionales, ente Ofanto nel norte y el macizu del monte Pollín (2267 msnm) nel sur. Atópase bordiáu pel este per una gran parte de la depresión del ríu Bradano que ta travesáu por numberoses corrientes y cayentes hasta les llanures costeres del mar Xónicu. La rexón tien una mariña curtia nel llau tirrenu de la península. Los mayores altores de los Apeninos lucanos atopar nos macizos del Pollín (Serra Dolcedorme - 2.267 m) y del Sirino (Monte Papa - 2.004 m), el Monte Alpi (1.900 m), el Monte Raparo (1.764 m) y el complexu montascosu de la Maddalena (Monte Volturino - 1836 m). Igualmente esiste un volcán llamáu Spento xustu al norte de la rexón.
Motor de cuatro cilindros en llinia
thumb|200px|Imaxe xenerada por ordenador qu'amuesa les principales partes internes en movimientu d'un motor cuatro en llinia con tresmisión per correa, doble árbol de lleves y cuatro válvules por cilindru. thumb| Un motor de cuatro cilindro en llinia ye una configuración de les más utilizaes de motor de combustión interna na que cuatro cilindro tán dispuestos nuna sola fila. Puede ser montáu llonxitudinalmente o transversalmente, con cilindros y pistones verticales, o inclusive parcialmente inclináu o en posición horizontal. Güei ye la configuración de motor utilizada na mayoría de los automóviles d'hasta 2,5 llitros de cilindrada. La llende práutica» pa los motores de cuatro cilindro de cuatro tiempo ye d'alredor de 2,5 llitros. Sicasí, a pesar de qu'esisten motores de ciclu Otto que'l so llende ye'l mentáu, esisten casos de motores de ciclu diésel que la so cilindrada llega o hasta devasa los 3,0 llitros. Una variante desenvuelta nel sieglu XXI foi'l motor de cinco cilindro en llinia de 2,5 llitros, que nesti casu, tien una distribución y desempeñu equivalente a un motor 2,0 llitros de cuatro cilindro en llinia. Esti motor empezó a ser emplegáu por firmes como Honda, Volkswagen o Mercedes-Benz ente otres.
Basilicata
Xeografía física
El 45% ta apoderáu por llombes que son de tipu magrizu, suxetes a fenómenos d'erosión que dan llugar a deslizamientos de tierra. El restu del territoriu, un 8% son llanures. Namái tien una gran llanura: la Piana di Metaponto, qu'ocupa la parte meridional de la rexón, na mariña xónica, esto ye, nel golfu de Taranto.
Motor de cuatro cilindros en llinia
Valumbu y Suavidá de funcionamientu
Nel motor de cuatro cilindro, pa cada pistón esiste una detonación cada 720° de xiru del cigoñal (2 vueltes). Por cuenta de ello, los muñones de les bieles tán dispuestos 720 ° / 4 = 180 °, asina que 2 de los pistones tán esautamente na mesma posición y muévense na mesma direición, ente que los 2 pistones restantes son tamién un par. Pa evitar la vibración d'estremu a estremu que s'esperimenta nos motores de 3 cilindros, los fabricantes d'automóviles siempres disponen los pistones en forma simétrica. N'otres pallabres, el pistón 1 y 4 son un par, ente que'l pistón 2 y 3 formen otru par. Poro, el movimientu del pistón 1 ta siempres permediáu pol pistón simétricu 4. Lo mesmo asocede col pistón 2 y 3.
Eso ye namái la vibración d'estremu a estremu con respectu al centru del motor. ¿Qué pasa cola resultante vibración ascendente / descendente? Paez que'l movimientu del pistón 1 ye contrabalanceado pol pistón 2, ente que'l pistón 3 compensa'l pistón 4. Sicasí, esta observación ye namái superficial, y cubre namái l'equilibriu de la fuercia de primer orde. La fuercia de segundu orde ye de normal enforma menor que la fuercia de primer orde, y ta xirando al doble de la frecuencia de la fuercia de primer orde. Sicasí, la configuración de 4 en llinia en realidá multiplica la magnitú de la fuercia de segundu orde polo que ye difícil ser ignoráu, especialmente pa los motores más grandes.
Como se ve, nun importa a qué ángulu del cigoñal, el motor boxer tien el par de pistones siempres en posiciones opuestes, direiciones y velocidaes, polo que toles fuercies pueden ser permediaes. (Si non fora por razones de tamañu y costo, los motores boxer seríen la meyor opción). En contraste, nun motor de cuatro cilindro en llinia, si xira'l cigoñal por un ciertu ángulu, el pistón cerca del estremu cimeru va mover pola distancia (b), Ente que otru pistón cerca del fondu va mover la distancia (a). Tenga en cuenta que (b) ye mayor que (a). Amás, cuanto más llargu ye'l tiru de rabil, polo tanto'l percorríu del cilindru, mayor ye la diferencia. Como la fuercia vertical ye'l productu del desplazamientu y la masa del pistón y estremada pol tiempu que se tarda en tal desplazamientu, puede vese que los distintos desplazamientos tienen de conducir a distintes fuercies, polo que la cancelación completa ye imposible. La fuercia resultante ye la fuercia de segundu orde antes mentada, que xira al doble de la velocidá del cigoñal.
Poro, cuanto mayor la carrera, o más pesaos son los pistones y les bieles, más vibración de segundu orde xenera. Desafortunadamente, los fabricantes d'automóviles favorecen esta configuración poles sos ventayes de baxu costo y tamañu compactu. Dende la década de 1980, los inxenieros d'automóviles consideraben que los motores de 4 cilindros de más de 2 llitros de capacidá teníen que tar forníos con exes d'equilibriu doble p'atayar la vibración. Anque'l fortalecimientu del block motor, l'usu de soportes de motor hidráulicos y pistones llixeros ayudó a romper tales regles, l'enclín de refinamientu de busca de nuevu impulsó a munchos motores de más de 2 llitros pa utilizar exes equilibradores.
Basilicata
Xeografía física
Los ríos lucanos son de calter enchente y los más importantes son el Bradano, el Basento, l'Agri, el Sinni y el Cavone. Ente los llagos, los del Monticchio tienen orixe volcánicu, ente que los de Pietra del Pertusillo, de San Giuliano y del Monte Cotugno son construyíos artificialmente pa usos potables y de regación. Artificial ye tamién en llagu Camastra que les sos agües fueron potabilizadas. Les costes de la mariña xónica son baxes y arenoses ente que les de la mariña tirrena son altes y predreses.
Hellín
Hellín ye una ciudá y un conceyu españoles asitiaos nel sureste de la península ibérica, na provincia d'Albacete, dientro de la comunidá autónoma de Castiella-La Mancha. Con 30.184 habitantes, (INE 2017), Hellín ye'l segundu conceyu más grande de la so provincia tres la capital. Cuenta con un términu municipal de 781,19 km².
Basilicata
Xeografía física
La variabilidá del clima vese influyíu por trés costes (Adriática, xónica y tirrena) y la complexidá de les traces físiques de la rexón. El clima ye de tipu mediterraneu na mariña. Sicasí, nel montascosu interior ye de tipu continental, con cambeos de temperatura sópitu ya inclusive nevaes en iviernu; de fechu si enfusar yá namái un quilómetru al interior, sobremanera pel iviernu, la suavidá vese sustituyida de secute por un clima severu y húmedu. La parte oriental de la rexón (ensin la proteición de los Apeninos) recibe l'influxu del Adriáticu, al que se dirixe la orografía del territoriu y l'altitú irregular de los montes.
Hellín
El so nome provién de los romanos que llamaron "Ilunum" a esta llocalidá, siendo un llugar bastante importante no qu'antes yera Hispania.
Basilicata
Xeografía física
Pueden estremase delles zones o contornes, coles sos propies carauterístiques climátiques, de flora y fauna:
Prehistoria y Edá Antigua
thumb|left|[[Metaponto: el Santuariu de Hera.]]
Hellín
Xeografía
El conceyu d'Hellín ta asitiáu nel sureste de la provincia d'Albacete, na contorna de los Campos d'Hellín, tres la llende meridional de La Mancha y les sierres prebéticas. Atopar a una altitú media sobre'l nivel del mar n'Alicante de 578 metros. La máxima altitú del conceyu ye de 1040 m s. n. m. (sierra de Peñalosa).
Basilicata
Prehistoria y Edá Antigua
Basilicata tuvo habitada dende la dómina prehistórica. Los primeros asentamientos humanos remontar al Paleolíticu inferior (Homo Erectus) y tien abellugos del Mesolíticu. Dende'l V mileniu e.C. espublizáronse los asentamientos en villes fortificaes y na Edá del Fierro esiste una cultura indíxena local. La rexón foi originariamente conocida como Lucania] y los sos primeros habitantes conocíos fueron los [[lucanos. Estrabón (Xeografía VI, I, 1) escribió qu'antes de la llegada de los colonos griegos nel sieglu VII y sieglu VIII e.C., nun esistía'l pueblu lucano nel área del golfu de Taranto y que solamente habitaben estos territorios poblaciones enotrias. Fueron les poblaciones samnitas provenientes de rexones como la Campania que al fortalecese espulsaron a les poblaciones establecíes con anterioridá y de esta manera y como resultáu d'un llargu procesu fórmase'l pueblu lucano. Nel sieglu VIII e.C. fundóse la colonia griega de Siris (por colonos procedentes d'Asia Menor) y alredor del añu 630 e.C. la de Metaponto, por colonizadores aqueos, completando la ocupación de la mariña xónica, mientres nel interior siguen floriando les comunidaes indíxenes (en particular na zona de Melfi).
Hellín
Llocalidaes estremeres
Ta llindáu al norte pol términu de Tobarra, Pozohondo y Albatana; al sur por Calasparra (Murcia), Cieza (Murcia) y Moratalla (Murcia); al oeste por Liétor, Férez y Socovos; y al este por Jumilla (Murcia) y Albatana. Llocalidaes Cercanes
Basilicata
Prehistoria y Edá Antigua
Los primeros contactos de los romanos colos lucanos deber a alianza temporal qu'alcordaron dambos contra los samnitas en redol al añu 330 e.C.. Dempués de la conquista de Taranto nel añu 272 e.C. el dominiu romanu estender a tola rexón. Nel sieglu II e.C., los lucanos aliar con Pirro y con Aníbal mientres la segunda guerra púnica pa lliberar del predominiu romanu. Lucania y Brucio formaron la III Regio del emperador Augustu. Los romanos fueron los primeres qu'esplotaron los trupos montes de la rexón, un procesu que siguió a lo llargo de los sieglos y que práuticamente escosó esti recursu natural. Enllargaron la vía Apia hasta Brindisi y fundaron les colonies de Potentia (Potenza) y Grumentum. En Venosa nació'l poeta llatín Horacio.
Hellín
Pedaníes y contorna
El conceyu entiende la ciudá d'Hellín y les pedaníes d'Agra, Agramón, Cancarix, Cañada de Agra, Isso, Las Minas, Minateda, La Horca, Mingogil, Nava de Campaña o Nava Campana, Torre Uchea, Rincón del Moro y El Maeso.
Basilicata
Edá Media
180px|left|thumb|El [[castiellu de Melfi.]]
Hellín
Pedaníes y contorna
Hellín ye'l centru d'una subárea comercial que toma dende los conceyos d'Ontur, Albatana y Fuente Álamo pel este, hasta los de Riópar y Yeste pel oeste.
Basilicata
Edá Media
A finales del sieglu V Lucania taba yá llargamente cristianizada y tres la cayida del Imperiu Romanu d'Occidente, sufrió diverses invasiones. Los bizantinos ocuparon les faxes costeres y los ostrogodos que s'establecieron al interior del territoriu. En 568 los longobardos ocuparon Lucania, y pasó a formar parte del Ducáu de Benevento. Les incursiones sarracenes fixeron que la población abandonara la llanura y les proximidaes de la mariña, y asitiárense nos centros protexíos sobre los altores. Tricarico y Tursi conocen una dominación árabe de más llarga duración.
Hellín
Pedaníes y contorna
Pero onde realmente se fai sentir la so influencia ye sobre la contorna d'Hellín, compuesta polos conceyos d'Ontur, Fuente Álamo, Albatana, Tobarra y Liétor, sumando una superficie averada d'unos 1.500 km².
Basilicata
Edá Media
Nel 847, la Basilicata entró a formar parte del principáu autónomu de Salerno, nacíu de la división del ducáu longobardu de Benevento. En 968, dempués de la conquista bizantina, constituyóse'l thema de Lucania, con capital en Tursikon (actual Tursi). En 1059 cola conquista normanda, el thema sumió y Melfi convertir nuna de les sedes del poder real. Venosa, Genzano, Forenza o Montepeloso formaben tamién parte de l'Apulia ocupada polos normandos. Dende la conquista normanda perteneció al Reinu de Nápoles.
A mediaos del sieglu XI la rexón sufre un procesu de fraccionamiento continuu. Pasó a formar parte del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, con Federico II. En Melfi dictó les Constitutiones regni Siciliae ("Constituciones de Melfi", 1231), y naquellos años construyó'l castiellu de Lagopesole. La ocupación del Reinu de Nápoles polos angevinos llevó al establecimientu d'un sistema feudal qu'acabó con cualquier esperanza de recuperación económica pa la rexón.
thumb|right|Los [[Sassi di Matera.]] Nel sieglu XIV Lucania travesó una fonda crisis demográfica, atribuyible probablemente a la "cacciata dei Saraceni" ordenada por Carlos d'Anjou. La familia Caracciolo llogró la señoría de Melfi y otros feudos. Na segunda metá del sieglu XV producióse una recuperación económico y demográfico xeneral, incluyida la llegada de prófugos de les rexones del Imperiu bizantín dempués de la cayida de Constantinopla.
Edá Moderna
La Basilicata foi teatru de la famosa Conxura de los barones ordenada nel 1485 pol príncipe de Salerno Antonello II dei Sanseverino aconseyáu por Antonello Petrucci y Francesco Coppola, contra'l rei de Nápoles Fernandu I qu'implicó a munches families feudatarias de señores y barones del reinu de la facción güelfa favorable a los angevinos. La Conxura foi narrada pol historiador Camillo Porzio na so obra La congiura dei Baroni del regno di Napoli contra il re Ferdinando I.
Dómina borbónica
thumb|160px|left|[[Mario Paganu.]] Con Carlos III d'España tamién la Basilicata entró a formar parte nel añu 1735 del Reinu de Nápoles. En 1799, Avigliano foi la primer ciudá (antes inclusive de Nápoles) que llantó l'árbol de la llibertá y proclamó la República Napolitana, que tuvo ente los sos autores a los lucanos Mario Paganu y Michele Granata. La rebelión estender por tola rexón, animada pola "Organizzazione democratica" empuesta polos aviglianeses Michelangelo y Girolamo Vaccaro, pero la insurrección foi reprimida. El 7 d'agostu de 1806 la ciudá de Lauria, qu'entós cuntaba con más de 7.000 habitantes, foi afarada, amburada y escalada poles tropes del xeneral francés Massena. Nos meses d'avientu peracabóse'l asediu de Maratea, concluyéndose con un alcuerdu ente'l coronel Mandarini y el xeneral francés Lamarque. Abandonóse'l proyeutu de reartir les tierres demaniales en llotes.
Darréu, cola torna de los Borbones, la rexón participó pocu nos motinos del añu 1848. El deséu de cambéu y d'innovación fixo xuntar la parte llatifundista de la sociedá lucana a los fechos que llevaron a la unificación nacional nel añu 1860. Basilicata declaró autónomamente la so anexón al Reinu d'Italia el 18 d'agostu de 1860 cola insurrección de Potenza. Foi mientres esti periodu cuando l'estáu confiscó y vendió vastes zones del territoriu de Basilicata qu'antes yera propiedá de la ilesia. Como los propietarios yeren un puñáu de families aristocrátiques riques, el ciudadanu mediu nun vio nenguna meyora inmediata de calter social o económica dempués de la unificación y la probeza siguió apoderando na rexón. Esto dio llugar al fenómenu de bandidaje mientres la Ilesia animaba al pueblu local a alzase contra la nobleza y el nuevu Estáu Italianu. Esti fuerte movimientu d'oposición siguió mientres munchos años.
right|thumb|140px|[[Carmine Crocco, símbolu del bandolerismo lucano.]] Foi Montemurro el primer conceyu que proclamó la so adhesión a la unificación, el 14 d'agostu de 1860; a esto siguió la proclamación popular de Potenza, llamada en delantre 18 d'agostu. La falta de reformes prometíes y la creación de vastos llatifundios favorecieron la nacencia de munches insurrecciones, y l'espardimientu del fenómenu del llamáu bandidaje (brigantaggio), auténtica guerra civil qu'implicó a tola rexón mientres alredor de siete años y causó miles de muertos, deportaos y esvalixaos ente los llabradores lucanos. La revuelta contra los Saboya viose animada en particular nes zones del Vulture-Melfese pol notable bandoleru Carmine "Donatelli" Crocco, de Rionero in Vulture, que llegó a formar un exércitu de más de dos mil homes y que se ganó'l nomatu de "Xeneral de los Bandíos".
Historia contemporánea
Les dures condiciones económiques y ambientales, cola presencia de zones de malaria, y la falta d'infraestructura, de trabayu y d'ayudes estatales, como'l restu del mezzogiorno, llevaron a un vastu fenómenu d'emigración. Namái nos años trenta del sieglu XX empezaron delles obres de meyora, como'l acueductu y víes de comunicación.
thumb|El puertu de [[Maratea, na mariña tirrena.]] El 21 de setiembre de 1943, Matera foi la primer ciudá italiana n'insurxencia contra los alemanes ocupantes. Dempués de la Segunda Guerra Mundial, col establecimientu de la República Italiana, empezaron a ameyorar les condiciones, adulces, gracies a la reforma agraria. En 1952, los habitantes de los Sassi di Matera fueron reasitiaos pol Estáu.
El 23 de payares de 1980 Basilicata careció un grave terremotu que cutió bona parte del territoriu rexonal. En 1993 inaugurar en San Nicola, fracción de Melfi, la fábrica SATA, onde mora unu de los más importantes establecimientos FIAT d'Europa y otres empreses rellacionaes con Tower Automotive y Magneti Marelli, lo que llevó a la creación de trabayu y a una meyora de les condiciones económiques. A principios de 1994, UNESCO declaró a los Sassi di Matera como un llugar Patrimoniu de la Humanidá. Nel mesmu añu establecióse'l Parque nacional Pollín.
Demografía
Anque Basilicata nunca tuvo una gran población, hubo sicasí marcaes fluctuaciones na pauta demográfica de la rexón. En 1881, había 539.258 habitantes pero nel añu 1911 la población baxara un 11% hasta los 485.911 habitantes, principalmente como resultáu de la emigración a ultramar, daqué que ye tradicional nesta rexón. Hubo una lenta medría na población hasta la Segunda Guerra Mundial, dempués de la cual volvió producise la emigración a otros países d'Europa, fenómenu que siguió hasta l'añu 1971 y l'empiezu d'otru periodu de siguíu medría hasta l'añu 1993 (611.000 habitantes). Nos años más recién, sicasí, baxóse del llistón simbólicu de los 600.000 habitantes, como resultáu de la migración y de un amenorgamientu na tasa bruta de natalidá. P'abril de 2011, la población yera de 586.913 habitantes, conocíos como lucanos, con una densidá de 58,91 hab./km² Esta densidá ye bien baxa comparada cola d'Italia nel so conxuntu. Nun hai gran diferencia ente les densidaes de población de les provincies de Matera y Potenza.
La so capital ye Potenza con 68.542 habitantes n'abril de 2010. La segunda ciudá n'importancia ye Matera (60.644 hab. n'abril de 2010).
Divisiones alministratives
La rexón estremar en dos provincies: Potenza y Matera. Formen parte del so territoriu un total de 131 conceyos. 350px|right|Provincies de Basilicata.
Hellín
Pedaníes y contorna
Esta contorna natural atopar nel eslabón que formen el Pandu coles depresiones y cuenques murcianes y les comunicaciones que xunen la capital del estáu y el Sureste español (carretera Nacional 301, Autovía A-30, y la llinia de ferrocarril Madrid-Cartaxena), que s'abrir pequí, aprovechando los estrechos de Pozo Cañada y Tobarra.
Basilicata
Economía
thumb|left|Fábrica de la [[FIAT en Melfi.]] La economía basóse tradicionalmente na agricultura, cultivándose principalmente ceberes (en particular, trigu), lo que representa'l 46% de la tierra total. Les pataques y el maíz producir nes zones de monte. La olivar y la vide tamién s'atopen con frecuencia. Hai un vinu calidable llamáu Aglianico del Vulture, que se produz pela redolada de Rionero. Según l'últimu centru d'agricultura, hai rebañaos de ganáu (77.711 cabeces en 2000).
Hellín
Ríos
Los ríos que traviesen a la contorna son el Segura y el Mundu. El primeru sirve de llende cola Rexón de Murcia dende la presa del banzáu del Cenajo hasta la so unión col ríu Mundu, na pedanía de Las Minas. El ríu Mundu cunta con dos banzaos, el Talave y el Camarillas.
Basilicata
Economía
Ente les actividaes industriales, el sector de la manufactura contribúi al PIB agregu del sector secundariu con un 64% del total, ente que'l sector de la construcción contribúi con un 24%. Dientro del sector servicios, les principales actividaes en términos de PIB son los negocios, el comerciu de distribución, la educación y l'alministración pública. Nos últimos años, s'han desenvueltos nuevos sectores granibles: manufactura, automóvil y especialmente la estracción de crudu. En 2009 Eni emplegaba a 230 persones nesta área, de les cualos el 50% yeren de Basilicata y alredor de 1.800 taben emplegaes n'actividaes direutamente xeneraes poles actividaes de Eni, distribuyíes en 80 compañíes de les que'l 50% son de Basilicata; la rexón produció alredor de 100.000 barriles de crudu, colo que respondía al 11% de la demanda de crudu interna d'Italia.
Hellín
Riaes más importantes
El 20 d'ochobre de 1982 asocedió una gota fría. La rambla de Minateda algamó un caudal de 750 m³/s llevándose asina de rabín la ponte romana de Minateda; el río Mundu algamó un caudal de 50 m³/s, el banzáu de Talave nun soltaba más por cuenta de que el banzáu de Camarillas tien capacidá pa desembalsar 500 m³/s y llegáben-y 900 m³3/s. El banzáu de Camarillas llegó a tar al 99,8% de la so capacidá y nun llegó a soltar los 500 m³/s sinón que soltó la capacidá del ríu Segura per Murcia. Mentanto'l banzáu del Cenajo cerró toles sos compuertes.
Clima
El clima ye Mediterraneu subtipo continental, carauterizáu pel aire secu, la gran amplitú térmica y l'escasez de precipitaciones.
Basilicata
Gastronomía
Una especialidá carauterística de la rexón son los pimientos (peperoncino rosso) "crujientes", esto ye, crujientes como yá se mentó. Dellos pimientos coloraos desecados que son escaldiaos n'aceite d'oliva, de cutiu acompañáu por bacaláu o utilizaos como condimento de la pasta. Particularmente destacaos son los pimientos de Senise, conocíos nel dialeutu llocal como los "Safaren", que llograron la marca IGP.
Hellín
Clima
Pola so situación presenta carauterístiques paisaxístiques y climátiques de la zona estremera murciana. El clima ye semi-grebu, con enclinos continentales. Les precipitaciones son escases y les temperatures medies añales moderaes, destacando'l mes de xunetu como'l más templáu y el de xineru como'l más fríu. Agües enchentes en primavera y seronda. La temperatura mínimo absoluta rexistrada na ciudá foi -20ºc (3-1-1971), -25ºc nes sierres más altes del términu.
Redolada natural
thumb|[[Pitón volcánicu de Cancarix.]] thumb|Campu d'albaricoques cerca de la llocalidá hellinera d'[[Isso.]] Hellín, nel so ampliu y estensu conceyu, alluga una enorme biodiversidá qu'acueye delles especies y variedaes reinales del sureste, según diversos ecosistemes protexíos como llugar d'importancia comuñal, por cuenta de la so rareza a nivel comuñal (el territoriu d'Hellín entiende parte de les rexones florísticas Castellán-Maestrazgo-Manchegues y Murcianu-Almerienses).
Basilicata
Gastronomía
Ente los vinos el más famosu y apreciáu ye'l Aglianico del Vulture, productu con denominación d'orixe presente en Basilicata hasta'l sieglu VIII e.C. y consideráu unu de los meyores vinos tintos d'Italia. Na zona del Valle del Agri ta presente una segunda producción vinícola con denominación d'orixe, Terre dell'Alta Val d'Agri. Otra zona de producción vinícola atopar nel Materanu que llogró la reconocencia de la DOC cola denominación Matera DOC.
Hellín
Redolada natural
A destacar: Polo xeneral la redolada natural del conceyu entiende numberoses sierres de mediana altitú, con montes de pinar y coscojar (Carrascal al norte del Rincón del Moro), degradáu na so mayor parte a carba baxa d'arumoses y espartales, que sicasí alluguen comunidaes d'importancia, y constitúin paisaxes de gran guapura por cuenta de la poca o nula agresión urbana ya industrial.
Basilicata
Gastronomía
La pasta más usada ye la de sémola de granu duru. Ente los platos típicos cabo mentar los ravioli alla potentita colos sos rellenos de xamón, ricota, perexil, güevu y pimienta, los fusilli con -y fave. En Matera prepárase'l calzoncini, pequeña medialluna de pasta rellena de ricota, azucre, canela y nuez moscada. La más típica pizza lucana ye'l ruccul, con ayu, aceite d'oliva, oriéganu y chile.
Hellín
Historia
Probablemente la llocalidá d'Hellín apaeza como Iyyih nel Pactu de Teodomiro que da llugar a la formación de la Cora de Tudmir, rexón autónoma so dominiu de Teodomiro, miembru de la nobleza visigótica qu'establez un alcuerdu pacíficu con el invasores musulmanes. Él y por dalgún tiempu los sos socesores van caltener en calidá de tributarios una amplia rexón del sureste peninsular.
Basilicata
Gastronomía
Una receta típica con carne de corderu ye la pignati o pecora nel coccio. Tamién destaca la so sopa preparada con anguila y truches; el bacaláu preparar al fornu con pataques y tomate. La verdura suelse usar como acompañamientu pa la carne. Hai una variedá de berenxena lucana de color coloráu que se preparar de diverses maneres: frita, agriduz, asada y envuelta. Típicamente lucana, especialmente nes árees internu y montascosu, ye tamién la frascatula, variante rexonal de la polenta. Dientro de los sos postres son carauterísticos los panzerotti con rellenu duce y los buñuelos de ricota.
Hellín
Historia
Tres la conquista castellana del sieglu XIII Hellín queda encuadrada, por virtú de Tratáu d'Alcaraz de 1243, nel Reinu de Murcia, quedando darréu dientro de los dominios señoriales del infante don Juan Manuel, que coles mesmes yera Adelantado mayor de Murcia. L'autoridá del Adelantado sobre la llocalidá va vese amenorgada con posterioridá (finales del sieglu XIV), cuando'l Señoríu de Villena tea en manes distintes al adelantamientu. Sicasí, tres les guerres del Marquesáu (1476-1480), Hellín va volver a la xurisdicción real.
Torrebaja
thumb|Llocalización de Torrebaja al respective de la contorna del Rincón de Ademuz. Torrebaja o Torre Baja ye un conceyu español asitiáu na contorna del Rincón de Ademuz, al poniente de la provincia de Valencia, (Comunidá Valenciana, España).
Xeografía
Asítiase nel marxe derechu del ríu Turia, nel puntu de mayor amplitú d'esti valle fluvial. El so allugamientu correspuende al estremu final d'una llomba qu'enfusa sobre'l fondu del valle, nel interfluvio ente'l Turia y el so afluente'l Ebrón. La so orografía ye relativamente pocu accidentada, por cuenta del so curtiu términu y a que se topa nel valle del Turia; anque ta arrodiada d'altos montes, especialmente pel este, llindándo-y el so altu horizonte les estribaciones de Javalambre y la Sierra de Tortajada, colos Aljezares y los Molares (1.077 m) como cumes máximos, anque yá fora del so términu.
Hellín
Historia
Hasta la definitiva conquista del reinu nazarí de Granada, a finales del sieglu XV, la llocalidá vive so la constante amenaza de los gallaríos musulmanes. Tres el fin del peligru fronterizu, Hellín va vivir una recuperación económica y poblacional importante al igual que'l restu de llocalidaes del Reinu de Murcia.
En 1833, tres la división provincial, quedó integráu na provincia d'Albacete, de la mesma incluyida na biprovincial Rexón de Murcia. Asina se caltuvo hasta la restauración de la democracia en 1978, cuando la provincia albaceteña pasó al acabante constituyir ente preautonómicu de Castiella-La Mancha. D'esta forma dexaba Hellín de tar acomuñáu alministrativamente a Murcia, entá a pesar de l'aprobación nel so conceyu de mociones adverses a esti cambéu, como la del 7 d'avientu de 1980.
En 1898, debíu al desenvolvimientu de la so población, agricultura, industria y comerciu esperimentáu a finales del sieglu XIX, y la so constante adhesión a la monarquía constitucional, la reina rexente María Cristina concedió-y el títulu de ciudá.
Afayos arqueolóxicos
thumb|right|[[Tolmo de Minateda.]] Na contorna del Campu d'Hellín destaca'l xacimientu del Tolmo de Minateda d'orixe íberu. Posiblemente esti asentamientu tuvo un papel importante na zona mientres periodu altomedieval. Ente los afayos cabo destacar una basílica visigoda, que vien a denotar la importancia d'esti pueblu. Tamién s'atoparon diversos mosaicos romanos nel pueblu d'Hellín, pertenecientes a una villa romana fechada nel Sieglu II, según restos d'una zona termal tamién fechada en dicha dómina. Y nun escaezamos el descubrimientu del mosaicu romanu de les 4 estaciones, tamién topáu nesti pequeñu pero magníficu pueblu.
Patrimoniu de la Humanidá en Hellín
El monumentu más importante que tien el términu municipal d'Hellín son los xacimientos con arte rupestre prehistóricu de Minateda y la so contorna. El primer afayu producir na primavera de 1914, concretamente nel mes de mayu: l'Abrigu Grande de Minateda, y otros cinco abrigos más cercanos a aquél, por Juan Jiménez Llames, daquella prospector del investigador francés Henri Breuil, col patrociniu del Institut de Paléontologie Humaine de París, fundación del Príncipe Alberto I de Mónaco. Breuil daría a conocer estos importantes afayos, en 1920, nuna prestixosa revista francesa. L'Abrigu Grande constituyir nel segundu afayu de pintures n'Albacete, dempués del nucleu del Cuetu del Monte, en Alpera, cola importante Cueva de la Vieya (1910) –afayada por Pascual Serrano Gómez– y el qu'acoyía'l mayor númberu d'imáxenes de tolos xacimientos hasta entós conocíos nel oriente peninsular. Ye un frisu paradigmáticu del arte figurativo anti-naturalista de los postreros cazadores pañadores, l'Arte Llevantín (fai 10.000 años), pos acueye tolos elementos esenciales d'esta espresión creencial: homes, muyeres y animales (cabres, venaos, toros, caballos, carnívoros, etc.), nes más variaes dimensiones y fórmules estructurales. L'arrogante frisu de Minateda, polos sos más de 400 imáxenes, ufierta tolos valores espresivu y pictóricu del Arte Llevantín: imáxenes planes, trataes con economía de la forma, simplicidá y fondura, al empar que valiéndose de la oblicuidá consigue l'efeutu de dinamismu y vida tan carauterísticu, y únicu, d'esta manifestación. Tou ello xuníu a una téunica basada na pluma d'ave como preséu y consiguiendo el llamáu "trazu de pluma llevantín"– más un virtuosismu d'execución singular qu'inda güei nun dexa de sosprendenos. Estos, y otros munchos méritos plásticu y cultural pa la hestoria del ser humanu, son los que determinaron a la Unesco a declaralo Patrimoniu Mundial en 1998.
L'Abrigu Grande de Minateda acueye, coles mesmes, amueses pictóriques de la relixosidá d'otros grupos humanos prehistóricos, los productores neolíticos (fai 7.000 años), que dieron espresión a les sos creencies encontándose na astracción, llamáu convencionalmente Arte Esquemático. Ye una manifestación que s'enconta nos elementos astractos del Espresionismu y que coincide cola pintura de les vanguardies, dende'l gestualismo hasta la action painting. Calteniendo, por tou ello, un estelante y cercana actualidá que, lamentablemente, sigue siendo insuficientemente valorada.
Otros enclaves d'Albacete con arte prehistórico son: Alpera, Almansa, Letur, Aýna, Socovos y Nerpio (Fonte: Associació Catalana d'Art Prehistòric ACAP).
== Símbolos ==
Bandera
Partida n'horizontal, la parte cimera de color azul y blanca la inferior; centráu, l'escudu municipal.
Escudu
thumb|Monolitu asitiáu nuna rotonda a la entrada d'Hellín. Por aciu el Real Decreto 2603/19 d'agostu de 1974 (BOE 16 de setiembre) apruébase l'escudu heráldicu d'Hellín.
Este dictaba: "Tramitáu l'espediente en forma reglamentaria, la Real Academia de la Historia emitió'l so preceptivu dictame en sentíu favorable a lo solicitao.
Na so virtú, a propuesta del Ministru de la Gobernación y previa deliberación del conseyu de Ministros, na so xunta del día trenta d'agostu de mil novecientos setenta y cuatro,
DISPONGO:
Artículu únicu. Autorizar al Conceyu d'Hellín, de la provincia d'Albacete, p'adoptar el so escudu heráldicu municipal, que va quedar entamáu de la forma siguiente, acordies con el dictame de la Real Academia de la Historia: En sinople, un castiellu, d'oru, almenado y mazonado de sable y esclariáu de gules sosteníu por dos lleones d'oru y saliendo del so homenaxe un brazu armáu, de plata, con una espada, surmontado d'una corona real abierta, d'oru y arrodiáu de siete luceros, cuatro a la diestra y trés a la siniestra, de plata. Al timbre corona real zarrada.
Torrebaja
Xeografía
thumb|300px|Detalle de la Casa Grande, torrexón de los Picos y Casa Consistorial en Torrebaja (Valencia), añu 2016. thumb|Vista parcial de Torrebaja (Valencia), dende «La Devesa», con detalle d'almendrales en flor, añu 2008. thumb|Vista xeneral de Torrebaja (Valencia), dende «El Rento», con detalle de cultivos, añu 2015.