cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Konrad Lorenz
Biografía
Na seronda 1948 visitó-y el profesor W. H. Thorpe de Cambridge, que demostrara'l verdaderu calquier (imprinting) n'aviespes parasitarias y taba interesáu nel so trabayu. Esti encamentó-y que cuando Tinbergen fuera a Austria fixera lo posible pa consiguir una cita. A confianza propúnxo-y, amás, qu'aceptara una cátedra n'Inglaterra. Pero Lorenz prefirió quedase n'Austria. Karl R. von Frisch, que tornaba a Munich dexando la so cátedra na Universidá de Graz, proponer como'l so socesor. Cuando'l Ministeriu Austriacu d'Educación, que volvía ser puramente católicu, refugó a la facultá la propuesta de Frisch, Lorenz escribió cartes a Tinbergen y a Thorpe, esplicando que taba dispuestu a dexar Austria. Al poco tiempu la Universidá de Bristol pidió-y considerar una cátedra nesa institución, cola xera adicional de faer investigación etolóxica. Peter Scott influyó nesta ufierta. Lorenz aceptó, pero'l Max-Planck-Gesellschaft intervieno ufiertándo-y un llugar axuntu na estación d'investigación de von Erich Holst. Finalmente inclinóse pol Max Planck, yá que podía dar trabayu a Schleidt, Prechtl y Eibl con él. Nel centru d'investigación en Buldern en Westfalia fundóse'l Max-Planck-Institut für Verhaltensphysiologie. Erich von Holst convocó a una xunta internacional d'etólogos en 1949. Nel segundu d'estos simposios, Erich von Holst y Lorenz pudieron ver realizdo el so suañu en Buldern na seronda 1950. Un adelantu na teoría etolóxica producir en 1953, como respuesta a una violenta crítica de Daniel D. Lehrmann, qu'impugnó la validez del conceutu de comportamientu innatu. Cuando Tinbergen esponer, la comunidá d'etólogos taba revuelta. Nun discutiniu col profesor Grassé en París, Lorenz díxo-y que Lehrmann, intentando negar la esistencia de la conocencia innata, involuntariamente taba creando escuela. Esto cayía nun amenorgamientu al absurdu y Lorenz almitió'l so propiu error: tardó años n'entender qu'esti error yera idénticu a lo dicho por Lehrmann y dexó de concebir lo innato y lo aprendío a partir de conceutos contradictorios disyuntivos. Lorenz entendió que l'aprendizaxe produz conductes d'adaptación y fuelga puramente na escuela innata; n'otros términos, el mecanismu d'instrucción prográmase filoxenéticamente. Lehrmann entendió lo mesmo y, a partir d'ende, reconciliáronse.
Recibió'l Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina en 1973, compartíu con Nikolaas Tinbergen y Karl R. von Frisch, los trés zoólogos, y toos trabayando nel estudiu del comportamientu animal, lo que causó cierta sorpresa nel mundu científicu. Los argumentos del tribunal suecu de los premios Nobel, foi que los sos trabayos contribuyíen a entender meyor dellos aspeutos de la psiquiatría.
Cómo ameyorar la humanidá
Nel so llibru Los ocho pecaos mortales de la humanidá civilizada, Konrad Lorenz dixo que la mayor esperanza p'ameyorar y salvar a la humanidá anicia en siguir el conseyu hebraicu de buscar pareya d'alcuerdu a la bondá de l'alma, non a la guapura esterna o les considerancies del dineru o del estatus social.
Shunsuke Ando
Shunsuke Ando (安藤 駿介, ) ye un futbolista xaponés.
Aderus stratus
Aderus stratus ye una especie de coleópteru de la familia Aderidae. Describióla científicamente George Charles Champion en 1920.
Distribución xeográfica
Habita en Singapur.
Aderus strangulatus
Aderus strangulatus ye una especie de coleópteru de la familia Aderidae. Describióla científicamente George Charles Champion en 1920.
Distribución xeográfica
Habita en Borneo.
Odontosida pusillus
Odontosida pusillus ye una poliya de la familia Sphingidae. Ye sabíu que vuela en Sudáfrica.
El color de la parte cimera de la parte anterior ye de color gris maciu, qu'oldea col llau cimeru de color naranxa-marrón pálido. El llau inferior de la parte anterior ye casi uniformemente marrón anaranxao maciu.
Les canesbes aliméntense d'especies de Hermannia.
Altu saxón
El altu saxón (n'alemán Obersächsisch) ye un dialeutu del altu alemán central oriental faláu nel actual estáu alemán de Saxonia y en partes de los estaos vecinos de Saxonia-Anhalt y Turinxa. Anque coloquialmente suélse-y denominar namái como "saxón" (n'alemán Sächsisch), nun se debe confundir col dialeutu baxu saxón, faláu nel norte d'Alemaña y perteneciente a la llingua so-alemana. L'altu saxón ta estrechamente rellacionáu col dialeutu turinxu.
Idioma gorontalo
L'idioma gorontalo (tamién conocíu como Hulontalo) falar na provincia de Gorontalo, norte de la isla Célebes, mariña septentrional de la península del norte, n'Indonesia. El códigu ISO 639-2 del Gorontalo ye «gor» (antes tamién GRL). Nun esiste códigu ISO 639-1 pal idioma. En 1989 había 900.000 falantes. El llinguaxe pertenez a la caña malayu-polinesia de les llingües austronesies.
Altu saxón
Historia
L'altu saxón evolucionó como nueva variedá linguística mientres el fenómenu migratoriu conocíu como Ostsiedlung, a partir del añu 1100. Entós daquella, los pobladores procedentes del ducáu raigañu de Saxonia y de la vecina Turinxa, falantes de saxón antiguu, treslladar al Margraviato de Meissen ente los ríos Elba y Saale, territoriu hasta entós pobláu por eslavos polabios. La importancia del altu saxón na cancillería alemana creció cola instauración del Electoráu de Saxonia. L'altu saxón yera'l dialeutu nativu de Martín Lutero, que tradució la Biblia en 1534, dando entamu a una revolución cultural y relixoso, non yá nel norte d'Alemaña, sinón en tol continente européu. Sobre la base del altu saxón construyóse la llingua alemana moderna que güei conocemos como alemán estándar.
Carauterístiques
Ye típica del altu saxón la elevación xeneralizada de les vocales /yː/, /o/ y /oː/ del altu alemán central a /iː/, /o/ y /oː/; asina, tiense por casu Schnii por Schnee ("nieve") y Vulk por Volk ("pueblu"). Les vocales /ö/, /öː/, /ü/, /üː/ y /üe/ del altu alemán central s'arredondien a /y/, /yː/, /i/ y /iː/, lo que da una pronunciación de beese en böse ("malu") y Biine en Bühne ("escenariu"). Tamién son típiques, anque se trata de carauterístiques compartíes con otros grupos dialeutales, la monoptongación de diptongos (Bein "pierna" pasa a ser Been, Baum "árbol" pasa a Boom), y la suavización consonántica (Kardoffeln en llugar de Kartoffeln "pataques", Babba en llugar de Papa "pá"). A diferencia del turinxu, los infinitivos terminen en -en y non en -y. L'apócope ta llargamente ausente; asina, dialeutalmente pronúnciase balde ("llueu") o im Hause ("en casa"), en contraste coles formes bald o zu Hause del alemán normativu. Nel dialeutu de Meissen la palatalización de la consonante k nun ye tan fuerte como n'otros dialeutos más occidentales.
Ye bien carauterísticu del dialeutu altu saxón l'usu de les partícules gramaticales nicht wahr y nicht wahr, nicht? ("¿non?", "¿nun ye asina?", "¿eh ho?", "¿ciertu?") n'oraciones interrogatives, que na práutica pronúnciense norr y norr nin?. Tamién hai que destacar l'usu de les pallabres nu y né, tomaes del sorabo, pa "sí" y "non" (n'alemán normativu ja y nein).
Subdialeutos
El grau del acentu saxón varia enforma d'un llugar a otru, dende'l relativamente nidiu acentu nes grandes ciudaes como Dresde o Chemnitz hasta'l marcáu acentu de les zones rurales, según el grau d'aplicación de la segunda mutación consonántica xermánica:
Takashi Sekizuka
Takashi Sekizuka (関塚 隆, ), ye un ex-futbolista y entrenador xaponés.
Idioma xen
El xen (tamién llamáu gɛ̃, gɛn gbe, gebe, guin, mina, mina-xen y popo) ye una llingua nigerocongolesa del grupu de les llingües gbe que se fala en Togu y Benín. En Togu había 200 000 falantes en 1991, falándose na Rexón Marítima. En Benín falar nel departamentu de Monu y en 2006 tenía 130 000 falantes. Al igual que les demás llingües gbe, el xen ye una llingua tonal.
Sistema fonolóxicu
a b c d ɖ y ɛ f g gb ɤ h i j k kp l m n ny ŋ o ɔ p r s t o v w y z
Sistema numberal
2 - èvè
4 - ēnɛ̀
5 - àtɔ̃́ː
6 - ādɛ̃́
7 - ǎdrɛ̃́
8 - ēɲí
9 - ēɲíɖé
10 - ēwó
Masatoshi Kushibiki
Masatoshi Kushibiki (櫛引 政敏; ) ye un futbolista xaponés.
Gnathothlibus heliodes
Gnathothlibus heliodes ye una poliya de la familia Sphingidae. Ye sabíu que vuela en Papúa Nueva Guinea y delles islles axacentes.
El marxe esterior de les ales delanteres ye llixeramente convexu. La parte cimera de la nala delantera color de tierra ye llevemente marrón con una llinia marrón postmediana y dos llinies basales llixeramente convexes.
Aeropuertu de Leipzig/Halle
L'Aeropuertu de Leipzig/Halle (Flughafen Leipzig/Halle), tamién conocíu como Aeropuertu de Schkeuditz, atopar en Schkeuditz, Saxonia, y empresta serviciu tantu a Leipzig (Saxonia) como a Halle (Saxonia-Anhalt), Alemaña.
Tresporte
thumb|left|Estación de tren del aeropuertu. L'aeropuertu cunta con una estación de tren con conexones rexonales a ciudaes como Magdeburgu y Dresde. Hai un serviciu rápidu direutu a Leipzig y a Halle.
Propiedá del terrén
Anque l'aeropuertu ye conocíu como "Leipzig/Halle", los impuestos sobre'l terrén del aeropuertu son recaldaos pol distritu de Delitzsch. Un alcuerdu ente les ciudaes de Leipzig y Delitzsch llevó a un intercambiu de terrén. Como resultáu d'esti alcuerdu, Leipzig llogró la propiedá de los terrenes fora d'aeropuertu y Delitzsch llogró nel 2007, el 100% del terrén ocupáu pol aeropuertu. Anguaño'l distritu de Delitzsch, siendo propietaria del terrén, recalda los impuestos que gravan el terrén y les utilidaes del aeropuertu.
Estadístiques
thumb|Planu xeneral del aeropuertu thumb|Zona ente la estación de tren y les llegaes y salíes.
Diana Gustílina
Diana Vladímirovna Gustílina (Диана Владимировна Густилина; ) ye una ex-xugadora de baloncestu rusa. Consiguió 3 medayes en competiciones internacionales con Rusia.
Llista d'asteroides/35601–35700
... | Previu | Llista d'asteroides | Siguiente | ...
Riki Harakawa
Riki Harakawa (原川 力, ), ye un futbolista xaponés.
Sandrine Gruda
Sandrine Gruda, (nacida la en Cannes, Francia) ye una xugadora de baloncestu francesa.
Smarties
Smarties ye una marca de productos de chocolate con lleche propiedá de Nestlé, que consiste en pequeñes pastillas de chocolate recubiertes de azucre. Ta presente nel mercáu dende 1882, cuando foi creada pola marca inglesa Rowntree.
Historia
La compañía inglesa Rowntree ellaboró'l productu per primer vegada en 1882, col nome de Chocolate Beans (xudíes de chocolate). El so comercialización como Smarties Chocolate Beans empezó a partir de 1937, y por cuenta de que la llambionada empezó a esportase a otros países, la compañía decidió utilizar namái'l nome Smarties a partir de 1977.
En 1988 la compañía Nestlé adquier Rowntree, y la marca pasa a llamase Nestlé Smarties a partir de 1993.
Esti productu tamién ye ellaboráu y comercializáu por Colombina sol nome de Dandy.
Colores
Enantes solíen utilizase colorantes artificiales, pero en 2006 Nestlé decidió sustituyilos por colorantes naturales al detectar que podíen causar daños en dellos casos. Anque la compañía atopó sustitutos pa la mayoría de colores, nun consiguieron un colorante natural pal azul y decidieron retiralo temporalmente de la circulación pol blancu. En 2008 l'azul tornó a los Smarties, cuando s'atopó un colorante natural azul derivao de la cyanobacteria spirulina.
Proserpinus juanita
Proserpinus juanita (Juanita esfinxe) ye una poliya de la familia Sphingidae. Atópase nel sur de Dakota del Norte hasta Arizona y pel este a Missouri y Texas. Estiéndese dende les praderíes del sur de Manitoba, Saskatchewan y Alberta al sur al traviés de les Grandes Llanures hasta'l norte de Méxicu. En Alberta, (Canadá) recoyóse na rexón del Parque Nacional de Grasslands, nes árees de Lethbridge y Drumheller, En del sur de Dakota del Norte hasta Arizona y pel este a Missouri y Texas.
Lliteratura persa
thumb|200px|El [[Panchatantra: Copia de manuscritu persa fecháu en 1429 en Herat, presenta la fábula del chacal buscando la perdición del lleón.]] La lliteratura persa (persa :ادبیات پارسی) toma un periodu cultural de 2500 años, anque la mayoría de los documentos preislámicos perdiéronse. Los sos oríxenes provienen de les alloñaes rexones más allá de les fronteres del actual Irán, porque la llingua persa florió y sobrevive en vastes franxes d'Asia Central. Asina, Rumi, unu de los poetes perses y islámicos más respetaos, escribió en persa anque vivió en Konya, actual Turquía, depués capital de los selyúcides. Los gaznávidas conquistaron grandes territorios n'Asia Central y nel sur d'esi continente, adoptando'l persa como idioma de la so corte. Por tal motivu esiste lliteratura persa de rexones que na actualidá son parte d'Afganistán, Paquistán, India y Asia Central. Non toa ta escrita en persa; de cutiu inclúyense les obres escrites por autores d'etnia persa n'otros idiomes, incluyendo griegu y árabe.
Les obres que se caltienen, sía en persa antiguu o en persa mediu, daten de dómines tan remotes como l'añu 650 e. C., fecha de les inscripciones aqueménides más antigües que se conocen. La mayor parte de la lliteratura, sicasí, provién de la dómina posterior a la conquista islámica de Persia (Irán), cerca del añu 650. Depués de que los abasíes llegaren al poder (750), los perses convertir nos escribes y burócrates del imperiu, y pasu ente pasu, tamién nos sos escritores y poetes. Escribieron nel so propiu idioma y n'árabe, predominando'l primeru nos círculos lliterarios. Poetes como Sa'di, Hafiz, Rumi y Omar Jayyam son bien conocíos en tol mundu ya influyeron la lliteratura de dellos países.
Lliteratura preislámica
Caltuviéronse bien poques obres lliteraries de l'antigua Persia. La mayoría son inscripciones reales de los reis aqueménides, particularmente Darío I (522-486 e. C.) y el so fíu Xerxes. Los escritos zoroastrianos fueron destruyíos mientres la conquista de Persia (Irán) pol Islam, anque los parsi que fuxeron a la India llevaron dalgunos de los llibros del cánon de Zoroastru, incluyendo dellos Avesta y los antiguos comentarios (Zend). Dellos trabayos de la xeografía sasánida sobrevivieron al traviés de trescripciones árabes.
Nun se caltién nengún testu simple dedicáu a la crítica lliteraria de la Persia preislámica. Sicasí, dellos ensayos en Pahlavi como Ayin-y name nebeshtan y Bab-y edteda'I-ye de Kalile va Demne considérense crítica lliteraria. Dellos investigadores señalaron al Sho'ubiyye como prueba de que los perses preislámicos teníen llibros sobre elocuencia tales como'l Karvand. Sicasí nun hai rastros de tales llibros. Esisten nicios que munchos ente la elite persa taben familiarizaos cola retórica griega y la crítica lliteraria.
Lliteratura del periodu medieval y premoderno
Particularmente diz Ferdousí de sigo mesmu nel so Shahnameh:
Poesía
thumb|200px|Ilustración del "Xardín de roses" de [[Jami, 1553. La imaxe axunta poesía y miniatura, como ye habitual na mayoría de les obres lliteraries perses.]]
Tan fuerte ye l'aptitú persa pa versificar espresiones qu'unu puede atopar poesía en casi toles obres clásiques, incluyendo lliteratura, ciencia o metafísica. En poques pallabres, l'habilidá pa escribir en versu yera un requisitu previu pa cualquier eruditu. Casi la metá de los escritos médicos d'Avicena tán versificados.
Les obres del periodu ceo se caractericen pol so fuerte dependencia del patronalgu cortesanu, con estravagantes panexíricos, y lo que se conoz como estilu aponderáu (سبک فاخر). La tradición del patrociniu real empezó posiblemente colos sasánidas, y caltúvose mientres la dómina abásida y samánida ente les principales dinastíes perses. La forma de panexíricu más utilizada foi ensin dulda el Qasida con estrofes en cuarteta, como en Rubaiyat (Ruba`iyyat, "cuartetes", n'árabe), de Omar Jayyam.
L'estilu Jorasaní, cola mayoría d'el so siguidores rellacionaos col Gran Jorasán, carauterizar pola so dicción altanera, tonu dignu, y llinguaxe relativamente lliterariu. Los representantes principales d'esti llirismu son Asjadi, Farrojí Sistaní, Onsorí, y Manuchehrí. Los maestros del panexíricu como Rudakí yeren conocíos pol so amor pola naturaleza, con versos onde abondaben les evocaciones.
Dende estes cortes y sistema de patronalgu remaneció l'estilu épicu de la poesía, con Ferdousí y Shahnameh nel visu. Glorificando la historia d'Irán por aciu versos heroicos y elevaos, ellos y otros notables como Daqiqi y Asadi Tusi presentaron el "Ajam" como una fonte d'arguyu ya inspiración que los ayudar a caltener un sentimientu d'identidá pal pueblu iranín al traviés del tiempu. Ferdousí constituyó un modelu siguíu por una infinidá de poetes posteriores.
Recordando la tradición de la poesía romántica persa mientres la era safávida, l'historiador persa Ehsan Yarshater resalta:
Nel xéneru didácticu puede mentase al Hadiqatul Haqiqah de Sanai según el Majzan-ul-Asrār de Nezami. Dellos trabayos de Attar pertenecen tamién a esti xéneru según les principales obres de Rumi, a pesar de que dalgunos prefieren incluyiles nel tipu llíricu por cuenta de les sos cualidaes místicu y emotivu. Amás dalgunos tienden a arrexuntar la obra de Naser Josrow nesti estilu, a pesar de que la xema verdadera del mesmu ye'l Bustan de Saadi, un pesu pesáu de la lliteratura persa. Dempués del sieglu XV, tuvo llugar el estilu indiu de la poesía persa, dacuando llamáu Isfahaní o Safaví. Esti estilu tien orixe na era timúrida, y produció obres como les d'Amir Josrow Dehlavi.
Biografíes, haxografíes y trabayos históricos
Ente les principales obres biográfiques y hestóriques de Persia clásica, puede mentase'l famosu Tarij-i Beyhaqi d'Abolfazl Beyhaghi, Lubab ul-Albab de Zahiriddin Nasr Muhammad Aufi, que foi consideráu fonte cronolóxica por munchos investigadores, y Tarij-i Jahangushay-i Juvaini d'Arreya al-Mulk Juvayni, que detalla los eventos mogoles y del Iljanato, el Tazkirat al-Awliya de Attar ye un rexistru detalláu de los místicos sufíes, referenciáu depués por dellos autores y consideráu un trabayu significativu en haxografía mística.
Crítica lliteraria
La obra de crítica lliteraria persa más antigua que se caltién ye Muqaddame-ye Shahname-ye Abu Mansuri, escrita nel periodu samánida. El trabayu comenta los mitos y lleendes de Shahnameh y ta consideráu l'exemplu más antiguu de prosa nel idioma. Amuesa tamién la intención del autor d'evaluar críticamente obres lliteraries.
Narrativa
Los mil y una nueches ( persa :هزار و یک شب ) ye una obra épica de la Edá Media que narra la hestoria de Scheherezade (Šarzād en persa), una reina sasánida, que tien de rellatar una serie de cuentos al so malévolo maríu, el rei Shahryar, pa retrasar la so execución. Los cuentos narrar a lo llargo de mil y una nueches, y cada nueche Scheherazade remata la so narración con una situación de suspensu, forzando al rei a caltenela viva hasta a otru día. Cada unu de los cuentos foi creáu a lo llargo de sieglos por distintos autores y en distintos estilos, y dellos fueron famosos por derechu propiu. Dellos exemplos notables son «Aladino», «Alí Babá y los cuarenta lladronos», y «Simbad el marín».
El nucleu de les narraciones formar Faiār Afsānah, una coleición de cuentos populares indios y perses de la dómina sasánida. Mientres el reináu del califa Harún al-Rashid nel sieglu VIII, la ciudá de Bagdag yera un centru cosmopolita económica y culturalmente importante, frecuentada por mercaderes del Imperiu persa, China, India, África y Europa. Foi mientres esta dómina cuando munchos de tales cuentos pasaron a formar parte de la tradición oral, pa depués ser arrexuntaos nun llibru. El postreru compilador y traductor foi'l reputáu narrador del sieglu IX Abu abd-Allah Muhammad el-Gahshigar, y la historia marcu de Scheherezade paez ser amestada nel sieglu XIV.
Diccionarios
Alí Akbar Dehjodá utiliza nel so monumental diccionariu 200 obres lexicográfiques, de les que les primeres remonten al periodu sasánida como, ente otros, el Farhang-i Avim (فرهنگ اویم) y el Farhang-i Menajtay (فرهنگ مناختای).
Los léxicos más llargamente usaos nel periodu clásicu fueron los d'Abu Hafs Soghdí (فرهنگ ابو حفص سغدی) y Asadí Tusí (فرهنگ لغت فرس), escritu en 1092. Tamién resalten nel corpus lexicográficu les obres del yá contemporaneu Mohammad Moín.
El primer diccionariu billingüe del persa a una "llingua occidental" foi'l llatín que Ravius y Lugduni en 1645. A ésti siguiéron-y la edición de 2 volumes de Oxford de 1777 por J. Richardson, el diccionariu persa-inglés de 1770 de Gladwin-Malda, el persa-rusu de Scharif y St. Peters (1869), y siquier otros 30 diccionarios de traducción ellaboraos hasta 1950.
Lliteratura sufí
William Shakespeare referir a Irán como "la tierra de los sufíes". Dalgunos de los más populares poetes medievales fueron sufíes, y la so poesía en distintes llingües foi y ye llargamente lleida en tol mundu islámicu. En particular reconocer a Rumi como'l cumal del sufismu poéticu en llingua persa. Les temes y estilos de la so poesía devocional fueron asonsañaos por munchos poetes posteriores.
Amás de la poesía, la lliteratura sufí persa entiende trataos en prosa, tamién de gran valor. Ente ellos atópense Kimiya-ye sa'ādat de Abu Hamid Qazzali, Asrār at-Tawhid, que recueye dichos de Abu Said Abi-l-Jeyr, y les Maqālāt de Shams de Tabriz.
Afganistán y Asia central
Afganistán y la Transoxiana reivindiquen ser el llugar de nacencia de la moderna Persia. Munchos de los patrocinadores de la lliteratura persa, como'l sultán Sanjar, les cortes gaznavida y samánida pertenecieron a esta rexón, según maestros de la talla de Rudaki, Unsuri, y Ferdousí. Esti ricu heriedu sobrevive nos países actuales que componen la rexón, como Taxiquistán, Uzbequistán y Afganistán
India, Paquistán y Caxmir
Col gobiernu de los gaznavidas y los sos socesores los guridas, timúridas y l'imperiu Mogol, la cultura persa y la so lliteratura espublizáronse gradualmente nel vastu subcontinente indiu. El persa foi l'idioma de la nobleza, los círculos lliterarios, y la corte real mogol por sieglos. En tiempos modernos el persa foi polo xeneral suplantáu pol idioma urdú, un dialeutu indostaní fuertemente influyíu pol persa.
Sol Imperiu mogol n'India mientres el sieglu XVI l'idioma oficial pasó a ser el persa. Recién en 1832 l'exércitu británicu forzó al subcontinente indiu a remanar los sos negocios n'idioma inglés. La poesía persa de fechu florió nestes rexones mientres la lliteratura pos safávida enllancar n'Irán. Dehjoda y otru investigadores del sieglu XX, por casu, basaron el so trabayu na detallada lexicografía producida n'India, usando compilaciones como Adat al-Fudhala (اداه الفضلا) de Ghazi Jan Badr Muhammad Dehlavi y Farhang-i Ibrahimi (فرهنگ ابراهیمی) d'Ibrahim Ghavamuddin Farughi, y particularmente Farhang-i Anandraj (فرهنگ آناندراج) de Muhammad Padshah. Poetes famosos del sur asiáticu como Amir Josrow Dehlavi y Muhammad Iqbal de Lahore atoparon munchos almiradores nel mesmu Irán.
Lliteratura occidental
La lliteratura persa foi pocu conocida n'occidente antes del sieglu XIX. Pasó a ser más conocida depués de la publicación de delles traducciones de les obres de poetes perses del medievu tardíu, y a partir d'ellí inspiró la obra de poetes y escritores occidentales.
Reinu Xuníu y Estaos Xuníos
Posiblemente'l poeta persa más popular de los sieglos XIX y XX foi Omar Jayyam (1048-1123), que la so Rubaiyat foi traducida llibremente por Edward Fitzgerald en 1859. Jayyam ye reconocíu más como estudiosu que como poeta nel so país natal, pero cola versión de Fitzgerald convertir n'unu de los poetes más citaos n'inglés. La frase de Jayyam, "Una fogaza de pan, una jarra de vinu y tu", ye bien conocida por persones que nun podríen dicir quien o ónde s'escribió.
El poeta y místicu Rumi (1207-1273) (conocíu como Molana n'Irán) atraxo a munchu siguidores a fines del sieglu XX y principios del XXI. Traducciones populares de Coleman Barks presentaron a Rumi como un sabiu de la nueva fola. Tamién hai un númberu creciente de traducciones realizaes por investigadores como A. J. Arberry.
Los poetes clásicos Hafez, Saadí, Jayyam, Rumi, Nezamí y Ferdousí son llargamente conocíos nel ámbitu de la cultura inglesa, y les sos obres pueden lleese en diverses traducciones. Los trabayos d'otros representantes de la lliteratura persa permanecen ensin traducir, y son por tanto pocu conocíos.
Suecia
Mientres l'últimu sieglu, numberoses obres de la lliteratura clásica persa fueron traducíes al suecu pol barón Eric Hermelin. Les traducciones inclúin obres –ente otros– de Farid al-Din Attar, Rumi, Ferdousí, Omar Jayyam, Saadí y Sanaí. Influyíu polos escritos del místicu suecu Emanuel Swedenborg, atraxéron-y especialmente los aspeutos relixosos sufíes de la poesía clásica.
Historia
Nel sieglu XIX la lliteratura persa esperimentó un importante tresformamientu ya ingresó nuna nueva era. L'empiezu d'esti cambéu se ejemplifica con un incidente asocedíu a mediaos del sieglu XIX na corte de Nasereddín Shah, cuando'l partidariu reformista y primer ministru Amir Kabir regañó al poeta Habibollah Qa'ani por «mentir» nuna casida de tipu panexíricu escrita nel so honor.
Amir Kabir vía la poesía polo xeneral y al tipu de poesía desenvueltu mientres el periodu Qayar en particular perxudicial pal progresu y la modernización de la sociedá iranina, qu'él creía precisada d'un cambéu. Estes idees fueron manifestaes tamién por otros, por casu Fathalí Ajundzadé, Mirzá Aqa Jan Kermaní, y Mirzá Malkom Jan. Esti postreru yera tamién partidariu d'un cambéu na poesía persa en términos lliterarios, con cuenta de que ser coherente colos cambeos sociales.
Nun puede entendese el nuevu movimientu lliterariu ensin tomar nota primero del movimientu intelectual d'Irán, ente los círculos filosóficos del país. Dáu'l clima social y políticu de Persia (Irán) a fines del sieglu XIX y principios del XX, que llevó a la revolución constitucional ente 1906 y 1911, la idea de cambéu na poesía espublizóse llargamente. Munchos acotaron que la poesía tenía de reflexar les realidaes d'un país en transición. Esta idea foi arrobinada por figures notables como Alí Akbar Dehjodá y Abolqasem Aref, quien modificaron el sistema tradicional de la poesía persa por aciu la introducción de nuevos conteníos y esperimentando cola retórica, semántica y estructura. Dehjodá, por casu, usó una forma tradicional pocu conocida, el mosammat, pa la elexía pola execución d'un mozu periodista. Aref emplegó'l ghazal, «principal xéneru dientro de la tradición llírica (persa)» pa escribir la so "«Payâm-y Âzâdí» («mensaxe de la llibertá»).
Dellos investigadores sostuvieron que la noción de «ramificaciones sociopolíticas de los cambeos estéticos» llevó al conceutu de poetes como líderes sociales probando les llendes y posibilidaes del cambéu social.
Pesu supermedianu
Pesu supermediano o pesu mediopesado junior ye una categoría competitiva del boxéu y otros deportes de combate, qu'arrexunta a competidores de pesu entemediu. Nel boxéu, solo esiste na práutica profesional, tomando a los púgiles que pesen más de 72,574 quilos (160 lb) y menos de 76,205 quilos (168 lb).
Lliteratura persa
Historia
Un movimientu importante alredor de la moderna lliteratura haise focalizado na modernización y occidentalización, y cómo estos términos son sinónimos cuando describen la evolución de la sociedá iranina. Puede argumentase que casi tolos partidarios del modernismu na lliteratura persa dende Ajundzadé, Kermaní, y Malkom Jan hasta Dehjodá, Aref, Bahar y Rafat, inspirar en desarrollos y cambeos que tuvieron llugar n'Occidente, particularmente n'Europa. Esta inspiración nun implicó a cencielles una copia de modelos occidentales, sinón l'adecuación d'aspeutos de la lliteratura occidental, modificar p'afaelos a les necesidaes de la cultura iranina.
Siguiendo a los trabayos pioneros d'Ahmad Kasraví, Sadeq Hedayat y munchos otros, la fola iranina de lliteratura comparativa y crítica lliteraria algamó un cume simbólicu colos llogros d'Abdolhosein Zarrinkub, Shahroj Meskub, Hushang Golshirí, Ebrahim Golestán y Shahriyar Mandanipour.
Alemán del Palatináu
thumb|300px|Estensión de los dialeutos fráncicos renanos. En 2, los dialeutos palatinos. El alemán del Palatináu o alemán palatín (n'alemán Pfälzisch, n'alemán palatín Pälzisch) ye un dialeutu central occidental del alemán perteneciente a la familia del fráncicu renano. Falar nel valle del Rin, ente les ciudaes de Zweibrücken, Kaiserslautern y Mannheim, na frontera cola rexón d'Alsacia (Francia), y nel Rin. El alemán de Pennsylvania, provién principalmente de los dialeutos palatinos del alemán falaos por alemanes qu'emigraron a Norteamérica ente los sieglos XVII y XIX y decidieron caltener les sos llingües natives. Los suabos del Danubiu en Croacia y Serbia tamién utilicen munchos elementos d'este.
Ye importante destacar que la pronunciación y la gramática varien coles rexones (inclusive colos pueblos). Pol fala de los alemanes del Palatináu, suelse saber de qué zona o de qué pueblu son. Lo que tienen de mancomún tolos dialeutos del Palatináu ye que nun s'utiliza'l xenitivu, según l'imperfectu del alemán.
Dellos exemplos de les diferencies ente l'altu alemán, faláu nel sur d'Alemaña, Baviera y Austria, y el Pfälzisch son:
Fonética
Nel Saarpfälzisch y el Vorderpälzisch nun esisten les diéresis nes o y les o (ö,ü). En llugar d'estes utiliza la i o la y:
Utilízase la ch del alemán, anque nun tien el soníu de sch del alemán estándar:
Los soníos finales de cutiu nun se pronuncien:
La t convertir en d o sume:
Gramática
thumb|200px|"Abiertu mientres haya lluz", lletreru d'un restorán na [[Ruta del vinu alemano (Deutsche Weinstrasse)]]
Hai un amenorgamientu verbal y nominal con respectu al alemán estándar.
Sistema verbal
El pfälzisch namái tien 4 tiempos: presente, perfectu, pluscuamperfeutu y futuru simple. L'imperfectu sumió hasta poques formes restantes nos verbos auxiliares y ye sustituyíu pol perfectu.
Sistema nominal
El xenitivu nun esiste, y sustitúyese por construcciones auxiliares cola ayuda del dativu.
Lliteratura persa
Lliteratura persa n'Afganistán
La lliteratura persa n'Afganistán esperimentó un cambéu sópitu mientres l'últimu sieglu. A principios del sieglu XX el país sufrió reformes económiques y sociales que llevaron a un nuevu aproximamientu a la lliteratura. En 1911 Mahmud Tarzi, de regresu n'Afganistán depués d'años d'exiliu en Turquía, empezó a publicar quincenalmente Saraj'ul Ajbar, que nun foi'l primer periódicu del país, pero nel campu de la lliteratura y el periodismu empecipió un nuevu periodu de cambéu y modernización. Saraj'ul Ajbar xugó un rol relevante nel periodismu, y fixo posible una nueva canal lliteraria abiertu por que la poesía esplorara víes d'espresión con mayor compromisu social.
En 1930, depués de meses d'estancamientu cultural, un grupu d'escritores fundó'l "Círculu lliterariu Herat". Un añu dempués fundóse na capital otru grupu llamáu "Círculu lliterariu de Kabul". Dambos convirtiéronse nun baluarte pa los poetes y escritores tradicionales, y el modernismu en lliteratura Dari foi marxináu de la vida social y cultural.
Alemán del Palatináu
Pronomes
Los pronomes personales difieren del alemán estándar. Esisten pronomes acentuaos o tónicos y pronomes ensin acentuar o átonos:
Lliteratura persa
Lliteratura persa n'Afganistán
Trés de los poetes más prominentes n'Afganistán nesta dómina fueron Ghary Abdullah, Abdul Hagh Beytat y Jalil Ullah Jalili. Los dos primeros recibieron la distinción de Malek ul Shoara (Príncipe de poetes). Jalili, el más nuevu de los trés, xuntó al estilu Jorasaní, en llugar del avezáu estilu Fendí de poesía. Interesóse asina mesmu en poesía moderna, y escribió dellos poemes n'estilu modernu con nueves carauterístiques semántiques y emotives.
Coelonia fulvinotata
izquierda|miniaturadeimagen|Coelonia fulvinotata Coelonia fulvinotata Ye una poliya de la familia Sphingidae. Ye sabíu qu'ocupa dellos hábitats, escluyendo los más estremos, Rexón etiópica, del este de Gambia a Etiopía y del sur a Madagascar y Sudáfrica del norte.
Lliteratura persa
Lliteratura persa n'Afganistán
Pasu ente pasu los nuevos estilos atoparon el so llugar nos círculos cultural y lliterariu, a pesar de los esfuercios en contrariu de los tradicionalistes. El primer llibru de poesía moderna publicar en 1957, y en 1962 apaeció en Kabul una coleición del mesmu estilu. El primer grupu que se dedicó al estilu modernu taba integráu, ente otros, por Mahmud Farani, Baregh Shafi'i, Solyman Layegh, Sohail, y Ayeneh. Darréu xuniéronse-yos Vasef Bajtiarí, Asadullah Habib y Latif Nazemi.
Coelonia fulvinotata
El llargor del les sos ales delanteres ye de 52 a 55 mm pa machos y el so valumbu ye de 101 a 111 mm. El cuerpu y les ales son marrones, con dos pelos dorsales color de rosa brillosu na base del abdome. Les ales anteriores tán motudes y abigarradas con llinies ondulaes marrones y escures más clares. Les pates posteriores son más escures, con un romiendu basal negru arrodiáu por un romiendu ocre mariellu grande. Les femes son más grandes y más escures. L'área subapical de les ales anteriores ye muncho más pálidu y más visible.
Lliteratura persa
Lliteratura persa n'Afganistán
Cada unu d'ellos sumó'l so esfuerciu a la modernización de la poesía persa n'Afganistán. Otres figures notables fueron Ustad Behtab, Leila Sarahat Roshani, Sayed Elan Bahar y Parwin Pazwak. Poetes como Mayakovsky, Yase Nien y Lahouti exercieron una fuerte influencia na lliteratura afganistana. La influencia d'iranines como Farrojí Yazdi y Ahmad Shamlou foi asina mesmu de relevancia en prosa y poesía.
Coelonia fulvinotata
Les canesbes aliméntense de Lantana camara, Fraxinus floribunda, Clerodendrum heterophyllum, Dahlia variabilis y Duranta plumieri.
Lliteratura persa
Lliteratura persa n'Afganistán
Escritores afganistanos prominentes como Asef Soltanzadeh, Reza Ebrahimi, Ameneh Mohammadi, y Abbas Jafari formar n'Irán recibiendo la influencia d'escritores y maestros iraninos. Anque'l escritores afganistanos nun se probaron entá na escena internacional como los iraninos, tienen sicasí un futuru promisorio.
Lliteratura persa en Taxiquistán
La nueva poesía en Taxiquistán ta mayormente rellacionada cola forma de vida de la xente y ye revolucionaria. Dende la década de 1950 hasta'l advenimiento de la nueva poesía en Francia, Asia y Llatinoamérica l'impautu de la modernización foi bien fuerte. Na década de 1960 la poesía moderna iranina, y la de Mohammad Iqbal Lahouri producieron una fonda influencia na poesía tajik. Esti periodu ye probablemente'l más ricu y prolíficu pal desenvolvimientu temático y formal de la poesía persa en Taxiquistán.
Dellos poetes fueron meros asonsañadores, y puede apreciase fácilmente len les sos obres la incidencia d'autores foranos. Namái dos o trés fueron capaces de dixerir la poesía estranxera pa componer obres orixinales. El formatu y los aspeutos descriptivos de los cuentos curtios y noveles tomar de Rusia y Europa. Los esponentes más relevantes de la lliteratura persa nel país son Golrojsar Safi Eva Mo'men Ghena'at, Farzaneh Joyandíandi y Layeq Shir-Ali.
Alemán del Palatináu
Pronomes
Acentuaos o tónicos:
Lliteratura persa
Crítica lliteraria
Los pioneros de la crítica lliteraria nel sieglu XIX fueron –ente otros– Mirza Fathalí Ajundzadé, Mirzá Malkom Jan, Mirzá Abdorrahim Talebof y Zeinolabedín Maragheí.
Yá nel sieglu XX, los especialistes más relevantes fueron: Allameh Dehjodá, Badiozzamán Foruzanfar, Mohammad Taqí Bahar, Yalal Homaí, Mohammad Moín, Said Nafisí, Parviz Natel Janlarí, Sadeq Hedayat, Ahmad Kasraví, Abdolhosein Zarrinkub, Shahroj Meskub y Hamid Dabashi.
Said Nafisí analizó y editó dellos trabayos de crítica lliteraria. Ye conocíu polos sos analises sobre Rudakí y la lliteratura sufí.Parviz Natel Janlarí y Gholamhosein Yusefí, dambos pertenecientes a la xeneración de Nafisi, tuvieron tamién arreyaos en lliteratura moderna y obres de crítica. Natel-Janlarí estremar pola simplicidá del so estilu. Nun siguió a los tradicionalistes nin promovió'l nuevu estilu, sinón que'l so puntu de vista tendió a incluyir tol espectru creativo y espresivo de la lliteratura persa. Otru críticu, Ahmad Kasraví, autoridá d'esperiencia lliteraria, atacó a los poetes y escritores que la so obra sirvió al despotismu.
Alemán del Palatináu
Pronomes
Non acentuaos o átonos:
Exemplos de pronombresátonos:
Pesu supermedianu
Nel boxéu profesional la categoría inmediata anterior ye'l pesu medianu y l'inmediata cimera'l pesu mediopesado.
Historia
L'orixe de la categoría tal como ta entamada anguaño, remontar a 1984, cuando Murray Sutherland venció Ernie Singletary nel primer combate pol títulu mundial, entamáu pola Federación Internacional de Boxéu (IBF). En 1987, realizóse la primer engarradiella pol títulu na versión de l'Asociación Mundial de Boxéu (WBA), na que Chong Pal Park venció Jesús Gallardo. En 1988, el Conseyu Mundial de Boxéu (WBC) coronó al so primer campeón, cuando Sugar Ray Leonard venció a Donny Lalonde, nuna engarradiella que tamién ponía en xuegu la corona de pesu mediopesado.
Na década de 1990 produciéronse enfrentamientos clásicos ente británicos ya irlandeses, como Nigel Benn, Chris Eubank y Michael Watson, qu'incluyó dos engarres memorables y una tráxica ente Eubank y Watson, el 21 de setiembre de 1991, cuando esti postreru quedó seriamente mancáu polos golpes, ensin recibir atención médica mientres más de 30 minutos por cuenta de la falta de personal médico nel estadiu; Watson permaneció 40 díes en coma y foi oxetu de seis operaciones de celebru.
A mediaos de la década de 1990 surdió Joe Calzaghe, quién consagraríase campeón en 1997, ensin ser vencíu en más de diez años, y 21 defenses y unificando el títulu frente a Mikkel Kessler el 3 de payares de 2007.
Muyeres
Nel boxéu profesional nun esisten diferencies ente varones y muyeres, no relativo a les llendes ente les categoríes, cola aclaración qu'ente les muyeres nun esiste la categoría de peso cruceru y polo tanto la categoría máxima ye pesu pesáu, que tien una llende inferior menor.
Alemán del Palatináu
Artículu y xéneros gramaticales
Nos femeninos:
Reparar una crecedera nel área urbana de Kaiserslautern y Pirmasens del usu de die en cuenta de ye ante los nomes femeninos.
Vocabulariu
Nel vocabulariu atópense (sobremanera na población más avieyada) delles pallabres del francés como Lawabo (de llavabu), Bottschamber (de pot de chambre, "orinal") o Hussjeh (de huissier) y del yídish como Kazuff (pa referise a los carniceros) o Zores (pa referise a una engarradiella). Estos préstamos deber a la proximidá xeográfica del Palatináu con Francia.
Son carauterístiques les llocuciones "Ah jo", del alemán estándar: "sí, claro" y "Alla hopp"/"Alla guud", del alemán estándar "venga pos". Pueden atopase semeyances con otres espresiones como "allà jeeh" del dialeutu d'Eifel o cómo "hai noi" del dialeutu de Baden.
El vocabulariu escritu del pfälzisch atópase clasificáu nel Pfälzisches Wörterbuch.
Socioloxía del pfälzisch
Por cuenta de la estructura rural del espaciu d'espardimientu del pfälzisch, esti dialeutu ye unu de los más fuertemente enraigonaos na población; fálase inclusive nes empreses, l'alministración y la política. Sobremanera nel Westpfalz (Palatináu occidental) y el Südpfalz (Palatináu meridional), onde ye una llingua que s'utiliza nes aules d'escueles ya institutos de manera non oficial. Tamién s'usa en xulgaos, como por casu el de Pirmasens.
Principalmente, hai un escepticismu, ya inclusive resistencia, a falar alemán ente los mozos. Hai que destacar que na escuela primaria, munchos neños del Westpfalz falen xeneralmente alemán estándar, ente que na pubertá, por procesos dinámicos, amóntase la fala y l'usu del pfälzisch.
Tolos habitantes del Palatináu acaben entendiendo'l pfälzisch tarde o aína porque lo oyen perdayures, poro, constitúi un esfuerciu pequeñu l'aprender a falalo. Al falar alemán puede percibise l'acentu pfälzisch, anque esto nun representa nengún problema. Helmut Kohl como antiguu canciller federal, podría ser l'exemplu más conocíu d'esta aceptación.
Subdialeutos del Pfälzisch
thumb|300px|Distribución xeográfica del Nordpfalz, Westpfalz, Vordrerpfalz y Südpfalz.
El Padrenuesu
Unser Vadder im Himmel / Dei(n) Name sell heilich sei, / Dei Kenichsherrschaft sell kumme, / Dei(n) Wille sell gschehe / uf de Erd genauso wie im Himmel. / Geb uns heit das Brot, was mer de Daach brauchen, / un vergeb uns unser Schuld / genauso wie mir denne vergewwe, wo an uns schuldich worre ensin. / Un fiehr uns nit in Versuchung, / rett uns awwer vum Beese. / Dir gheert jo die Herrschaft / un die Kraft / un die Herrlichkeit / bis in alli Ewichkeit. / Amen. Unser Babbe im Himmel / Dei Nåme soll heilich sinn, / Dei Reich soll komme, / Was de willsch, soll basseere / uf de Erd grad wie im Himmel. / Geb uns heit ye Brot, was mer de Daach iwwer brauche, / un vergeb uns unser Schuld / genauso wie mer dene vergewwe, wo uns Unrecht geduhn hann.* / Un fiehr uns net in Versuchung, / sondern* erlees uns vum Beese. / Weil der jo ye Reich geheert / un die Kraft / un die Herrlichkäät / bis in alli Ewichkäät. / Amen. Unser Vadder obbe im Himmel / Geheilischd soll dei Name sinn / Dei Reich soll komme / Was de willsch, soll bassiere / Im Himmel genau wie uff de Erd / Gebb uns heit ess Brod, wo mer de Daa iwwer brauche / Unn ve(r)gebb uns unser Schuld, / Wie a mir unsre Schuldischer ve(r)gebbe. / Unn fihr uns nedd in Vesuchung / sunnern* erlees uns vom Beese / Weil derr jo ye Reich geheerd / unn die Kraft / unn die Herrlischkääd / biss in alli Ewischkäät / Ame. Unser Vadder im Himmel / Doi(n) Nåme soll heilisch soi, / Doi Reisch soll kumme, / Des wu du willschd, soll bassiere / wie im Himmel, so aach uff de Erd / Unser däglisch Brod geb uns heid, un vergebb uns unser Schuld / genauso wie mer denne vergewwe, wo an uns schuldisch worre ensin. / Un duh uns ned in Versuchung fihre, / sondern* erlees uns vum Beese. / Weil dir ye Reisch g(y)heerd / un die Kraft / und die Herrlischkeid / in Ewischkeid. / Aamen.
Poesía y lliteratura
Esiste una poesía llírica y de prosa en pfälzisch que ye escrita sobremanera por poetes autóctonos populares. Nesti xéneru atopen elementos que son indispensables pa una llingua que tien un desarrollu lliterariu abondo probe. La poesía suel tener temátiques humorístiques y dacuando trata sobre'l llamáu Weck, Worscht un Woi, un platu típicu del Palatináu.
Na competición añal Pfälzischer Mundartdichterwettstreit pueden vese los frutos d'esta poesía en pfälzisch. La llírica del dialeutu modernu produz, por casu, poemes a niveles lliterarios altos y de (al contrariu de la tradición) conteníu vanguardista, hai tamién enfoques a drames modernos. Esti postreru ye'l sector principal del que se fai la representación escénica, que la competición de Mundartwettbewerb Dannstadter Höhe ufierta dende'l cambéu de mileniu.
La lliteratura en dialeutu apaeció como poesía popular y colos xéneros principales de poema, sainete y narración oral. El dialeutu tien llagunes de producción lliteraria en dellos tramos de la historia por cuenta de periodos complicaos nel Palatináu. Hubo intentos de crear formes de prosa llargues en pfälzisch, como por casu noveles, magar inda naide llogró un resultáu notable nesta xera. Predominen les antoloxíes de conteníu pensatible y/o humorísticu.
Lliteratura persa
Crítica lliteraria
La crítica lliteraria contemporánea algamó'l so maduror con Sadeq Hedayat, Ebrahim Golestán, Hushang Golshirí, Abdolhosein Zarrinkub y Shahroj Meskub. Ente estes figures, Zarrinkoub tuvo posiciones académiques y reputación nel ámbitu universitariu. Más allá de la so significativa contribución al maduror del llinguaxe y lliteratura perses, Zarrinkub impulsó la lliteratura comparativa y la crítica lliteraria. La so obra Serr y Ney ye una comparanza crítica de Masnavi de Rumi. De la mesma, Shahroj Meskoob trabayo sobre Shahnameh de Ferdousí utilizando los principios de la crítica lliteraria moderna.
La principal contribución de Mohammad Taqí Bahar a esti campu ye'l so llibru Sabkshenasí (Estilismos), trabayu pioneru sobre la práutica de la historiografía persa y la nacencia y evolución de la so lliteratura como una institución estremada a principios del sieglu XX.
El calter singular d'esta obra mora na reconocencia de los sos llogros metodolóxicos ya institucionales. Entá más, nun se trata a cencielles d'un testu sobre estilística, sinón una vasta hestoria de la prosa persa y como tal, representa una intervención relevante na so lliteratura.
Jalal Homaei, Badiozzaman Forouzanfar y el so alumnu, Mohammad Reza Shafiei-Kadkani son otres figures notables qu'editaron un númberu de relevantes trabayos lliterarios.
Alemán del Palatináu
Poesía y lliteratura
La obra más conocida de la lliteratura en pfälzisch ye de Paul Münchs (1879-1951) "Die Pälzisch Weltgeschicht" (1909). Tien un estilu de llírica humorística y epopeya en versu. La representación absolutamente autoirónica de los habitantes del Palatináu como corona de la creación y el Palatináu como centru del mundu marca l'estilu y la temática la obra. Ente los autores contemporáneos qu'utilicen el dialeutu tamién figuren escritores como por casu Arno Reinfrank, nacíu en Mannheim (1934-2001), Michael Bauer y Albert H. Keil (dambos nacíos en 1947) según Bruno Hain (1954). Esti círculu d'escritores afitóse como oxetivu'l fomentar la lliteratura en pfälzisch nel so espaciu llingüísticu.
Tamién s'editaron exemplares en pfälzisch de llibros internacionales como por casu Astérix el galu o El Principín.
Topónimos
thumb|400px|"N'otru llugar debe de ser distintu, pero niundes como nel Palatináu", escritu na lluna d'un coche en [[Frankenthal (Palatináu)|Frankenthal]]
Pizza Hut
Pizza Hut ye una cadena de restoranes de comida rápida subsidiaria del grupu Yum! Brands. Ye conocíu pol so menú italoamericano de cocina qu'inclúi pizza y pasta, según guarniciones y postres.
Xylophanes lichyi
Xylophanes lichyi  ye una poliya de la  familia Sphingidae que vuela en Bolivia.
El llargor de les sos ales delanteres ye de 29 a 35 mm. pa los machos y de 32 a 38 mm. pa les femes.
Pizza Hut
La empresa foi creada polos hermanos Dan y Frank Carney, quien abrieron el so primer restorán el 15 de xunu de 1958. La empresa cunta con más de 14 100 llugares en 100 países.
Xylophanes lichyi
Ye similar a Xylophanes maculator, pero les llinies dorsales del tegulae, el tórax y l'abdome son más débiles.
Pizza Hut
Historia
Decidir por una pizzería gracies al conseyu d'un amigu. Pa ponelo en marcha pidieron emprestáu a la so madre 600 dólares, colos que mercaríen el material, y aliáronse con un sociu capitalista, John Bender.
El llocal abrió'l 15 de xunu d'esi mesmu añu col nome actual, inspiráu nel so primer establecimientu, que n'español significa «La cabanu de les pizzas».