cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thylacinus cynocephalus
Proyeutos ya investigación actuales
A finales de 2002, los investigadores tuvieron ciertu ésitu cuando pudieron estrayer ADN replicable de los exemplares calteníos. El 15 de febreru del 2005, el muséu anunció que detenía'l proyeutu dempués de qu'analís amosaren que l'ADN recuperáu de los exemplares taba demasiáu degradáu pa utilizalo. En mayu de 2005, el profesor Michael Archer, anunció que'l proyeutu quedaba reabiertu por un grupu d'universidaes comenenciudes y una institución de busca.
Referencies culturales
thumb|L'escudu de Tasmania ye sosteníu por llobos marsupiales
El llobu marsupial ye de facto un símbolu de Tasmania. Apaez nel escudu de Tasmania, nos logotipos oficiales de Turismu de Tasmania y del Conceyu de Launceston. Dende 1998 ocupa un llugar destacáu nes matrícules de coches de Tasmania. Foi motivu continuu de representaciones afiguraes en numberosos artículos de coleicionismu y d'alcordanza, incluyendo llaveros, broches y parches. Tamién foi incluyíu en cartelos artísticos xunto col diañu de Tasmania.
La historia del llobu marsupial foi la tema d'una campaña de The Wilderness Society titulada We used to hunt Thylacines (Solíamos cazar llobos marsupiales). Una de les portaes de la revista Australian Geographic foi ilustrada y dedicada al llobu marsupial. National Geographic respondió a correspondencia referente a subsidiar esfuercios de busca pal so afayu.
Apaez en productos de la cervecera Cascade Brewery de Hobart y nos sos anuncios de televisión. En videoxuegos, Ty the Tasmanian Tiger ye la estrella de la so propia triloxía. Nel programa de dibuxos animaos de principios de los años noventa Tazmania, el personaxe Wendell T. Wolf yera supuestamente'l postreru llobu marsupial sobreviviente. Tiger Balto ye un llibru pa neños basáu nun mitu aborixe sobre como llogró les sos rayes el llobu marsupial. Ye la mascota del equipu de críquet Tasmanian Tigers y apaeció en sellos d'Australia, Guinea Ecuatorial y Micronesia.
El Canedo
El Canedo ye una aldea de la parroquia de Presno nel conceyu asturianu de Castropol.
Alcuéntrase a 13,40 km de Castropol, la capital del conceyu, a un altor mediu de 265 msnm y tien una población de.
Titán
Titán fai referencia a:
Galaxa con biltu estelar
thumb|280px|Actividá de [[Zona de biltu estelar|biltu estelar na zona central de la cercana galaxa nana NGC 1569 (Arp 210). Tomada pol Telescopiu Espacial Hubble]]
NGC 6946, M 82, y NGC 253 son bonos exemplos de galaxes con biltos estelares. Na galaxa NGC 4303, una galaxa activa de tipu Seyfert 2 de poca lluminosidá, reparóse la formación estelar gracies al Chandra y el STIS, coles sos téuniques d'ultravioleta. Na Gran Nube de Magallanes tamién s'alcontró col satélite japones/européu AKARI estrelles en formación.
Definiciones del biltu estelar
Esisten delles definiciones del términu galaxa de biltu estelar y nun hai una definición exacta na que los astrónomos tean d'alcuerdu. Sicasí, munchos d'ellos concuerden en que la so definición tien de dir acompañada por dalgún d'estos trés factores:
right|thumb|280px|La [[Galaxa Baby Boom a 12.200 millones d'años lluz, anguaño xenera 4.000 estrelles per añu. Creitos: NASA]]
Tipos de biltos estelares
La clasificación de la categoría del biltu estelar nun ye fácil una y bones les galaxes con biltu estelar nun representen un tipu específicu en sí mesmes. Los biltos estelares pueden ser de galaxes espirales, y galaxes irregulares de cutiu presenten nuedos de biltu estelar, de cutiu en toa ella. Sicasí, dellos subtipos de biltu estelar son anguaño oxetu de bancia ente los astrónomos:
Ingredientes y mecanismos d'un biltu estelar
L'interior d'un biltu estelar ye un mediu estremu. Tien gran cantidá d'hidróxenu molecular que forma estrelles masives bien lluminoses tremaes en cúmulos estelares, asociaciones OB, ya inclusive en super cúmulos estelares, que son la fonte de potentes vientos estelares y ionizan el gas (principalmente hidróxenu) creando grandes región HII alredor d'elles. El tiempu de vida d'ésos astros ye astronómicamente curtiu y acaben per españar cómo supernoves ó inclusive cómo hipernoves nel casu de les más masives. Los remanentes de supernova d'éstes interaccionan col mediu interestelar del biltu pudiendo producir másers naturales amás de -xunto a los mentaos vientos estelares- espulsar material fora de la galaxa (un fenómenu vistu en por casu les yá mentaes galaxes NGC 253 y M82)
L'estudiu de galaxes con biltu estelar cercanos puede ayudar a descifrar la formación y evolución galáctiques. Numberoses galaxes distantes reparaes nel Campu Fondo del Hubble son d'ésti tipu, pero la so gran distancia fai que nun puedan estudiase en detalle. Desafortunadamente, los exemplos cercanos son bastante raros y la so bayura va aumentando cuánto más lloñe tean de la nuesa galaxa, lo que s'esplica considerando que nel pasáu, fai dellos miles de millones d'años, taben más cercanes ente sigo y collo los choques ya interacciones gravitatories ente elles yeren muncho más comunes que güei.
Otros exemplos
Amás de les yá mentaes, otros exemplos de galaxes con biltu estelar son NGC 2903 y NGC 4449, y nel Catálogu Messier M83, M90, M95, y M100.
Aurelio Suárez
Aurelio Leonardo Suárez Fernández foi un pintor oníricu, creador del so propiu mundu, “El Aurelianismo”, con una singular iconografía, métodu y actitú personal.
Biografía
El pintor Aurelio Suárez, que'l so nome completu yera Aurelio Leonardo Suárez Fernández, nació en Xixón el 14 de xineru de 1910. Foi unu de los trés fíos del matrimoniu formáu pol capitán mercante Abelardo Suárez Ibaseta y la so primer esposa, Elvira Fernández. Anque amosara enclín a les ciencies y llegó a cursar estudios de Medicina en Madrid –y onde espón nel Muséu d'Arte Moderno en 1934–, el mozu Aurelio decantóse finalmente escontra la pintura, pasión qu'heredó del so padre y na que, como él, foi autodidacta. Anque moró temporalmente en Barcelona, Madrid y Valencia, a partir de 1940 establezse definitivamente en Xixón, onde va contraer matrimoniu con María Teresa Pomeda Ordóñez en 1948 y onde va tener al so únicu fíu, Gonzalo, un añu dempués. Mientres la so vida llaboral, simultaneó el so constante y sistemáticu trabayu pictóricu col oficiu de decorador de cerámiques nuna fábrica del ramu xixonesa. A pesar de que realizó numberoses esposiciones individuales, Aurelio Suárez decidió abandonar la so actividá espositiva en 1961. La so vida retirada y tranquila arriquecer con numberoses atenciones: la lliteratura, la ciencia –en particular la medicina y l'astronomía–, la música, la flauta, les llargues caminaes y la naturaleza, el coleicionismu... actividaes toes elles que s'afiguraron nos métodos y los conteníos del so particular universu pictóricu, qu'él mesmu retuló como “aurelianismo”. El pintor finó na mesma ciudá que-y vio nacer el 10 d'abril de 2003 a los 93 años d'edá.
Obra
Aurelio Suárez foi, como'l mesmu definióse, un pintor oníricu, y el so mundu creativu, el Aurelianismo, como dende bien ceo vía'l conxuntu de la so creación. La capacidá téunica y maxín, xuníes a la variedá temática y iconográfica que desenvolvió en tola so obra, faen del Aurelianismo daqué singular y escepcional. El gruesu de la obra, más de siete mil pieces, d'Aurelio Suárez ta formada principalmente por trés formatos que'l pintor acuñó colos nomes d'oleos, gouaches y bocetos en midíes de 38 x 46 cm -oleu sobre llenzu-, 350 x 470 mm -gouache sobre papel- y 170 x 230 mm -gouache, tinta y llapiceru sobre papel- tantu pal so formatu horizontal como vertical, distribuyíes en series por años nos dos primeres y por una cronoloxía numbérica na tercera. Les series d'oleos y gouaches tán formaes por un númberu indetermináu d'obres per añu salvedá de dalgunes que son de dolce. Nos bocetos les carpetes tán formaes por 100 unidaes, sacante la primera de 99. Xeneralmente estes obres lleven manuscritu nel aviesu, el títulu, fecha, midida, etc. Tamién realizó en menor cantidá obres sobre otros formatos.
Aurelio Suárez realizó una perimportante cantidá d'oxetos sobre otros soportes -munches de les vegaes restos atopaos nos más variaos llugares- y con otres téuniques que les sos obres fundamentales: escultures sobre variaos materiales, caxes, cerámiques, llibros, muebles, metales, marcapáginas, ex libris, vidrios, etc.
Free European Song Contest
N'activu dende 2020, el Free European Song Contest (n'asturianu: Festival de la Canción d'Europa Llibre) ye un festival de la canción televisáu, de calter añal y con participantes de numberosos países, toos ellos con rellación con Alemaña y la cultura alemana.
Aurelio Suárez
Obra
Una de les singularidaes del mundu aureliano ye la so firma al aviesu y el pexe.
Free European Song Contest
Formatu
El formatu ye el mesmu d'Eurovisión.
Güei
Güei, nel festival tomen parte unos 16 países, ente ellos la lluna.
Inversu multiplicativu
miniaturadeimagen|300x300px|La función recíproca y = 1/x ye una [[hipérbola con asíntotas nes exes cartesianes. Para cada valor de x (exa horizontal) sacante'l 0, y (exa vertical) representa'l so inversu multiplicativu.]] En matemátiques, l'inversu multiplicativu, recíprocu o inversu d'un númberu x non nulu, ye'l númberu, denotado como 1⁄x o x −1, que multiplicáu por x da 1 como resultáu.
Nos númberos reales el 0 nun tien inversu multiplicativu. L'inversu d'un númberu real tamién ye real, l'inversu d'un númberu racional ye racional y tou númberu complexu tien un inversu que ye un númberu complexu.
La división ye la operación inversa de la multiplicación, si y\neq0 por definición cúmplese que:, y amás.
Esto ye:
Inversu multiplicativu n'otros oxetos matemáticos
La noción d'inversu d'un númberu puede aplicase a distintos tipos d'oxetos matemáticos.
Borja Sánchez
Borja Sánchez Laborde ye un.
Anadenanthera peregrina
Conocíu popularmente como yopo, cohoba, nopo, mopo o parica, ye un árbol perenne natural del Caribe y Sudamérica. thumb|250px|Frutu
Descripción
El yopo ye cuasi idénticu al árbol de la mesma especie Anadenanthera colubrina, conocíu comúnmente como cebil o vilca. Les llegumes d'esta planta tienen un complexu químicu similar a la bufotenina.
Propiedaes
Les fabones negres de les vaines d'estos árboles turrar y máyense nun morteru con cal, les cenices o les pulgos xamuscaes pa faer un tosquilé sicodélicu llamáu yopo. El yopo yera esneldáu pela ñariz por aciu inhaladores de cerámica o cañas de bambú en ceremonies relixoses de los aboríxenes del Caribe, especialmente los taínos, no que se conoz como ritu de la cohoba.
Principios activos: Alcaloides. N,N-dimetiltriptamina, el so homólogu monometiláu nel nitróxenu y el so deriváu 5-hidroxiláu (bufotenina) y 5-metoxiláu.
Taxonomía
Anadenanthera peregrina describióse por (Vell.) Brenan y espublizóse en Kew Bulletin 10(2): 182. 1955.
Nuclenor
Nuclenor (Centrales Nucleares del Norte, S.A.) ye la empresa a la que pertenez la central nuclear Santa María de Garoña.
Historia
Arriendes de la Conferencia Internacional de les Naciones Xuníes celebrada en Xinebra en 1955, apruébense condiciones téuniques pal usu de la enerxía nuclear na producción de lletricidá.
A partir d'esi momentu, les empreses españoles analicen la posibilidá d'introducise nesta nueva forma de producción d'enerxía llétrica. Nesti casu, Manuel Gutiérrez Cortines, conseyeru direutor de Electra de Viesgo, púnxose en contautu con Iberduero (actual Iberdrola) al traviés de Ricardo Rubio (direutor xeneral) que tres delles xuntes, el 2 de marzu de 1957 Electra de Viesgo y Iberduero crearon: Centrales Nucleares del Norte, S.A., NUCLENOR. L'envís d'esta nueva empresa yera la construcción d'una central nuclear. Primeramente Nuclenor cuntó con un capital de 5 millones de pesetes.
Nel 1971 la central Santa María de Garoña entra en serviciu.
Nel 1983, Electra de Viesgo foi adquirida pol Bancu de Santander, ente qu'en 1991 quedó integrada nel Grupu Endesa. Tres unos años perteneciendo a Enel, finalmente, en 2008 convirtióse en E.ON España.
Cifres de l'empresa
Nuclenor cunta con alredor de 329 emplegaos.
Nuclenor ye propietaria de la central nuclear Santa María de Garoña, y tamién tien participación na central nuclear de Trío I.
Nel 2007 les cifres de producción de NUCLENOR son les vinientes:
Thiancourt
Thiancourt ye una comuña francesa del departamentu de Territoriu de Belfort, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Tratáu de París (1900)
El Tratáu de París, publicáu na Gaceta española'l 30 de marzu de 1901 col títulu de Conveniu ente España y Francia pa la delimitación de les posesiones de dambos países na mariña del Sahara y na del Golfu de Guinea, foi robláu'l 27 de xunu de 1900 ente l'Imperiu español (sol gobiernu de la rexente Reina María Cristina d'Habsburgu-Lorena) y la Tercer República Francesa (presidida por Émile Loubet), actuando como representantes de los respeutivos gobiernos Fernando León y Castillo, embaxador español en Francia y Théophile Delcassé, Diputáu y Ministru de Negocios Estranxeros francés.
Términos del tratáu
En función de los términos del tratáu, definiéronse y establecieron les llendes precises nes fronteres ente'l territoriu francés y español en redol a Ríu Muni, no que darréu sería la Guinea Española. Amás, acutaba un derechu preferente a Francia pa ocupar los territorios españoles si España decidiera abandonar les sos posesiones en Ríu Muni.
Según el testu del tratáu o conveniu, los territorios intercambiaos cola delimitación establecida nel testu tresferir d'alministración el 27 de marzu de 1901, o antes si fuera posible.
Coeligena eos
El inca alirrufo o colibrí inca alirrufo (Coeligena eos), ye una especie d'ave de la familia Trochilidae, orde Apodiformes.
Tradicionalmente considerar una subespecie del inca ventridorado (Coeligena bonapartei),pero les diferencies morfolóxiques ente dambes (sobremanera en cuanto el plumaxe) fixeron que-y les considere especies estremaes.
Distribución y hábitat
Ye un endemismu de Venezuela, onde ye llocalmente común nos montes húmedos de monte y llindes montiegues de les estribaciones de la cordal de los Andes, nel interior de Venezuela, onde-y la puede topar n'altitúes ente los 1 400 y los 3 200 m. Mientres la dómina d'agües (de mayu a xunu) realicen un movimientu migratoriu escontra los territorios nortizos.
Descripción
Ye bastane similar al inca ventridorado (Coeligena bonapartei), anque llixeramente más grande y pesáu y con un picu más curtiu. El so plumaxe ye de color bronce doráu, con una cola de color acoloratáu, al igual que les sos plumes alares secundaries.
Comportamientu
Ye una especie hiperactiva, que vuela de cutio d'una flor a otra, siguiendo una ruta fixa y exerciendo d'esa manera un llabor de patrulla del so área de forrajeo. Dacuando aliméntase d'inseutos voladores, de cutiu entemeciéndose y formando bandos con otres especies d'aves insectívores. De la mesma suel xunise a bandos d'aves pa collaborar nel acoso a pequeñes aves de presa nocherniegues (unu de los sos principales depredadores).
Ceu
Ceu yera un titán fíu d'Uranu y Gaia y, poro, ye consideráu un titán de primer xeneración. Casóse cola so hermana, la titánida Febe, con quien exendró a Leto y Asteria. Por ello tamién yera "güelu" de los dioses Apolu y Artemisa.
Criollu haitianu
El criollu haitianu (en criollu haitianu: kreyòl ayisyen; en francés: créole haïtien), llamáu tamién haitianu o creol, ye la llingua criolla falada n'Haití y por emigrantes haitianos en tola zona del Caribe, principalmente en República Dominicana, Cuba, Florida y Les Bahames; estiéndese inclusive hasta pequeños nucleos en Francia, Canadá, Ecuador, Colombia, Chile y Estaos Xuníos, onde viven inmigrantes haitianos.
Ta estructuralmente basáu nel francés, pero entemecíu con llingües del África Occidental, como'l wolof y dalgunes llingües gbe. Amuesa tamién influencies d'otres llingües africanes, como'l fon, ewé, kikongo, yoruba y igbo. Tien dos dialeutos: fablas y plateau.
El criollu haitianu evolucionó como un dialeutu negru del francés, anque yá estos dos llingües nun son intelixibles ente sigo, polo que ye incorreutu referise a la fala haitiana como un dialeutu del francés.
Historia
thumb|400px|División colonial de la isla de Santu Domingu tres l'entamu de la colonización francesa. Pol Tratáu de Ryswick de 1697, España reconozlu a Francia la posesión de la isla de la Tortúa y les tierres na Española que bordien dicha isla, según el derechu d'ocupar la mariña occidental de la Isla. En 1776 y 1777 polos trataos de San Miguel de la Talaya y Aranjuez, respeutivamente, establezse la llinia fronteriza ente dambes colonies, consolidándose'l Saint Domingue francés.
Ente 1764 y 1771, el permediu d'importación d'esclavos africanos varió ente 10.000 y 15.000 hasta 1786 y alredor de 28.000 en 1787, pero d'equí p'arriba, la colonia recibió más de 40.000 esclavos al añu. La población d'esclavos -qu'en 1789 yera de 500.000- creció percima de la población blanca que nesi mesmu añu yera de namái 32.000. La cultura africana siguió siendo fuerte ente los esclavos a finales del periodu francéssobremanera les de Guinea, Congo y Dahomey. La mayoría de los esclavos veníen de la Mariña d'Oru y la Mariña de los Esclavos, siguíu polos bantús de la rexón del Reinu del Congo y del Reinu de Ngola.
La hestoria del criollu haitianu ye incierta. La primer referencia conocida del créole atópase na alusión que se fai a él nel testu en francés de Voyage d'un Suisse dans différentes colonies d'Amérique pendant la dernière guerre, del suizu Justin Girod-Chantrans, editáu en 1785 y reeditáu en 1786.
Consciente de que munchos haitianos nun falaben francés, Louis Borno foi'l primer presidente n'autorizar l'usu del criollu haitianu nel sistema educativu, en 1924. La primer ortografía téunica pal criollu foi desenvuelta en 1940 por Ormonde McConnell, revisada darréu cola ayuda de Frank Laubach, resultando la que foi conocida como "ortografía McConnell-Laubach".
A partir de 1961, gracies a los esfuercios d'escritores y llingüistes como Félix Morisseau-Leroy o Pradel Pompilus, el criollu haitianu pasó a tener estatus de llingua oficial d'Haití, xunto col francés, que fuera la única llingua lliteraria del país dende la so independencia en 1804. La Constitución de 1964, nel so artículu 34 faía per primer vegada referencia al criollu haitianu. El réxime de François Duvalier, sicasí, forzó al exiliu a dalgunos de los intelectuales promotores del idioma. La so ortografía foi estandarizada en setiembre de 1979 pol Institut Pédagogique National, a pidimientu de Joseph C. Bernard (Secrétaire d'État de l'éducation nationale) de la que se promulgaba la Loi autorisant l'usage du créole dans les écoles comme langue d'enseignement et objet d'enseignement. La so condición de llingua oficial se explicitó per primer vegada na Constitución de 1983, y caltúvose y potenció na Constitución haitiana de 1987, trabayando nel so desenvolvimientu Pierre Vernet, anguaño vixente.
El so usu na lliteratura ye pequeñu pero creciente. Esisten periódicos y programes de radio y televisión en criollu. El sistema educativu n'Haití impartir principalmente en criollu.
Usu fora d'Haití
Munchos emigrantes haitianos usen el criollu nel so llugar de residencia, n'Estaos Xuníos ye común en Nueva York, Boston y el sur de la Florida. El condáu de Miami-Dade (Florida) utiliza al criollu haitianu nos medios de comunicación xunto col español y l'inglés. Tamién esiste un ciertu númberu de falantes de criollu haitianu en Canadá, Islles Caimán, República Dominicana, (siendo ésti'l país onde más se fala'l criollu haitianu fora d'Haití), Cuba y Puertu Ricu. En Chile foi aumentando en gran manera la inmigración haitiana, sobremanera en Santiago y el norte del país, polo que ye cada vez más común.
Esisten otres formes criollas de francés como'l criollu haitianu n'otros llugares del Caribe y l'Océanu Pacíficu:
Ortografía y fonética
La ortografía del criollu haitianu ye mayormente fonética, bien cercana al Alfabetu Fonéticu Internacional. De siguío preséntase un llistáu de los fonemes utilizaos:
Gramática
El criollu haitianu, a pesar d'habese aniciáu a partir del francés, tien una gramática bien distinta yá que ye muncho más simple, principalmente nos siguientes puntos:
El criollu utiliza un orde básicu de constituyentes de tipu Suxetu Verbu Oxeto (SVO), al igual que'l francés.
Munches carauterístiques gramaticales, particularmente la pluralización de sustantivos y la posesión, son indicaes añediendo ciertos sufixos (posposiciones) como yo, a la pallabra principal. Ye una tema de discutiniu qué signu de puntuación tendría d'usase pa coneutar los sufixos a la pallabra: los alternatives más populares son el guión, el apóstrofu, o inclusive un espaciu. El casu complícase cuando'l "sufixu" contráise, inclusive pudiéndose volver una sola lletra (como m o w).
La siguiente ye una simplificación de la gramática haitiana. Pa más información, vease la seición d'enllaces esternos.
Sustantivos
Los sustantivos en criollu haitianu nun tienen xéneru.
El plural d'un sustantivu indícase amestando la partícula yo dempués del sustantivu (yo tamién funciona como artículu definíu plural).
Pronomes
Esisten seis pronombre, unu pa cada combinación de númberu y persona. Nun hai diferencia ente direutos ya indireutos. Dellos pronomes tienen un orixe francés evidente, otros non.
Notes:
Singular
Esiste un artículu definíu, correspondiente al español "el"/"la", o al francés le/la (los sustantivos nun tienen xéneru en creole). Allúgase dempués del sustantivu, y varia según l'últimu soníu del sustantivu.
Si l'últimu soníu del sustantivu ye una consonante non nasal, l'artículu va ser la: Si l'últimu soníu ye una vocal, l'artículu va ser a: Si'l sustantivu termina en m, nm, nn, gn, ng, l'artículu va ser nan: Si'l sustantivu termina en n, l'artículu va ser an:
Plural
L'artículu plural ye yo, en tolos casos (yo indica a cencielles que'l sustantivu ye plural).
Artículos indefiníos
Si'l sustantivu ye monosílabu y termina en -oun, úsase youn:
N'otros casos utilízase yon:
En plural úsase kèk (que significa "dellos"):
Demostrativos
Esiste un demostrativu en criollu haitianu, sa.
Cuando ye un axetivu, asítiase sa a (singular) o sa yo (plural) dempués del sustantivu que califica:
Tamién puede funcionar como pronome:
Marcadores de tiempu
El verbu mesmu nun se conxuga en criollu haitianu. En presente d'Indicativu, emplégase'l verbu na so forma básica:
Mwen pale kreyol (yo falo creole)
N'otros casos, pa indicar el tiempu, utilícense pallabres especiales ente'l suxetu y el verbu. Son les siguientes:
El creole nun tien manera suxuntiva.
Esisten trés formes nel imperativu (vamos usar el verbu pale p'amosales):
Negación
Emplégase antes d'un verbu pa negalo:
Cópula
El criollu tien un sistema de cópula bien distinta al francés y a les demás llingües romances. Esisten en criollu trés formes de cópula: se, ye y cópula cero (esto ye, nenguna pallabra pa marcar la cópula, vamos marcar nos exemplos l'espaciu onde tendría de dir con un "_").
La eleición ente se/es/_ nuna oración copulativa ta basada en complexos factores sintácticos que vamos resumir de volao nestes regles:
Segundu: Emplégase se si'l predicáu ye un sustantivu. Atención: ente qu'otros verbos asítiense dempués de los indicadores de tiempu y del pa, el verbu se va antes que cualesquier d'eses partícules.
Terceru: Utilízase se cuando'l suxetu ye sa: Pero si la oración ye una entruga úsase ye (ver quinta regla).
Cuartu: Similar a la regla anterior, úsase se n'oraciones ensin un suxetu indicáu.
Quintu: Emplégase ye a la fin d'oraciones interrogatives: Tamién indireutes:
Sestu: Utilízase ye pa enfatizar oraciones copulatives tamién ye una forma del verbu ser /tar:
Entrugues
Los pronomes y alverbios interrogativos son:
Exemplos:
Cuando una entruga nun contién un elementu interrogativu (esto ye, ye una entruga que se respuende por sigo o por non), va tar encabezada por apa o por eske (del francés est-ce que).
Respuéndese: wi (sí) o non (non).
Bon, kreyòl la se yon bèl ti lang ke tout moun ka pale fasil. Etranje ki vini an Ayiti, pa pran tan pou yo aprann lang ayisyen an.
El Padrenuesu
Distintes versiones del Padrenuesu en creole en:
Declaración Universal de los Derechos Humanos
Escoyéronse los dos primeros artículos de la declaración universal de los derechos humanos como testu d'exemplu en criollu haitianu, en tantu ye un testu que'l so significáu pue ser conocíu por cuasi cualquier persona del mundu. La versión que s'ufierta ye la traducción oficial realizada pola Oficina del Altu Comisionado polos Derechos Humanos de les Naciones Xuníes.
''Tout moun fèt lib, egal ego pou diyite kou wè dwa. Nou xen la rezon ak la konsyans epi nou fèt pou nou aji youn ak lòt ak yon lespri fwatènite.''
Chak moun kapab itilize dwa ak tout libète ki pwoklame nan Deklarasyon sa a, san yo pa fè okenn diferans ant yon moun ak yon lòt, kèl ki lan swa ras li, koulè li, seks, lang li pale a, relijyon li, opinyon politik oswa nenpòt ki lòt opinyon li ka genyen, kit li sòti nan orijin nasyonal ou xen rapò ak la sosyete a, lajan, kotel sòti oswa nenpot ki lòt sitiasyon.
Epi, yo pap fè okenn diferans kel ke swa lwa so politik, jistis oswa Lwa entènasyonal peyi ou byen tenritwa kote moun nan sòti, ke peyi oswa tenritwa sa a li endepandan, ou byen so lobedyans yon lòt, kel pa aji pou kòl o enkeò kel xen kek règleman ki llinde libète peyi-a.
La Carta de Colón
El criollu haitianu tien un apreciable componente de romance francés, siendo traducida a tal llingua, a partir del castellán, la célebre misiva colombina pol profesor d'idiomes Jean-Claude Augustave Compere.
El Couso (Presno)
Alcuéntrase a 13,30 km de Castropol, la capital del conceyu, a un altor mediu de 120 msnm y tien una población de.
Tom Wopat
Thomas Steven Wopat, más conocíu como Tom Wopat, ye un cómicu y actor d'Estaos Xuníos.
Trévenans
Tien una población de y una superficie de  km².
A Game of Thrones
Argumentu
Game of Thrones sigue tres llinies argumentales principales coles mesmes.
Nos Siete Reinos
De primeres de la historia, Eddard Stark, como Señor d'Invernalia, en nome de Robert I Baratheon, rei de los Siete Reinos, tien de condergar y executar a un desertor de la Guardia de la Nueche. Los sos fíos y fíes atopar ente los testigos. Nel viaxe de vuelta a Invernalia, los fíos d'Eddard afayen cinco cachorros de llobu huargo al llau de la so madre muerta, unu pa cada unu de los sos fíos lexítimos y otru cachorru totalmente blancu, que se queda'l so bastardu Jon Snow (el llobu huargo ye'l símbolu de la Casa Stark, qu'apaez na heráldica de la familia Stark). Dempués de la muerte de Lord Jon Arryn, anterior "Mano del Rei" (el más altu asesor del rei), el rei Robert Baratheon visita a Eddard n'Invernalia. Como confía nél como un vieyu amigu y como aliáu na llucha pol tronu, el Rei Robert píde-y a Eddard convertise na nueva Mano del Rei. Eddard acepta, en contra de los sos instintos, y coles mesmes promete a la so esposa, Lady Catelyn Stark que va investigar la muerte de la Mano anterior, Jon Arryn, que fuera maríu de la so hermana Lysa Tully.
Primero que los Stark viaxen al sur, en direición a Desembarcu del Rei (capital de Los Siete Reinos), el fíu de Ned Stark, Bran ve a Cersei Lannister Baratheon, esposa del rei, cometer incestu col so hermanu ximielgu Jaime Lannister. Ésti emburria a Bran al vaciu dende una torre cola esperanza de despintar el secretu. Bran sobrevive pero entra n'estáu de coma. Mientres la so recuperación, atenten contra la so vida pero Branu, el llobu huargo de Bran evitar, salvando la vida del nuevu y la de la so madre matando al asesín. Catelyn dase cuenta de que'l so home enfrentar a numberosos peligros en Desembarcu del Rei, polo que viaxa ellí d'incógnito en barcu p'alverti-y. Robb Stark, el so fíu mayor, queda gobernando como'l Señor d'Invernalia. Non muncho dempués de la partida de Catelyn, Bran espierta de la coma ensin movilidá nes piernes y ensin recordar cómo cayó. Bran permanez n'Invernalia, xunto col so hermanu mayor Robb y el so hermanu menor Rickon.
Mentanto, Lord Eddard viaxa escontra Desembarcu del Rei, la capital, llevando consigo a les sos fíes Sansa y Arya. Sansa, de 11 años, ta prometida col fíu de Robert, de 12 años d'edá, Joffrey, l'herederu aparente. En Desembarcu del Rei, Eddard asume les funciones de Mano del Rei y la sentencia de Poniente, una y bones Robert ye famosu pol so pocu interés na gobernanza.
A la llegada de Catelyn a Desembarcu del Rei, ye llevada a una xunta secreta con Petyr Baelish, conocíu como Meñique, un amigu de la infancia y almirador so, convertíu en "Conseyeru de la Moneda" o Tesoreru de Desembarcu del Rei. Él identifica a Tyrion Lannister, l'hermanu nanu de Cersei y Jaime, como'l propietariu de la daga utilizada nel atentáu contra la vida de Bran. Mientres el viaxe de vuelta a Invernalia, Catelyn atopa a Tyrion, tornando del Muriu, y tomar cautivu. Catelyn decide camudar d'aldu y, en cuenta de volver a Invernalia, lleva a Tyrion al Nial d'Águiles, que la so hermana, Lady Lysa Arryn, gobierna como Señora d'El Valle. Lysa culpa a los Lannister de la muerte de Jon, el so home, y ta dispuesta a executar a Tyrion, pero él esixe un xuiciu por combate y recupera la so llibertá. El so campeón d'espada contratáu Bronn, gana'l duelu. En represalia pol secuestru de Tyrion, el padre de Tyrion, Lord Tywin Lannister, proclama la guerra. Por ello, al poco tiempu xunir al so fíu Jaime, quien s'enfrentó a Eddard en Desembarcu del Rei, matando a dellos de los sos homes y paralizando a Eddard, fuxendo darréu dempués de la ciudá.
Eddard afaya, tal que l'asesináu Jon Arryn afayara primero qu'él, que los herederos lexítimos de Robert, ello ye que son fíos de Jaime Lannister y la so hermana. Eddard enfrentar a Cersei y ufiérta-y la oportunidá d'escapar de Desembarcu del Rei antes de delatala. Robert ye mancáu mortalmente nuna cacería y Eddard nun puede soportar la idea de dici-y a Robert la realidá sobre los sos supuestos fíos mientres xaz nel so llechu de muerte. Como Robert ta morriéndose, el so hermanu pequeñu Renly suxure a Eddard que tienen d'usar los sos guardies de llar combinaos pa detener a Cersei y a los sos fíos y tomar el control del tronu mientres la nueche, primero que los Lannister puedan actuar. Eddard niégase, pos lo considera un actu deshonroso. Eddard unvia una carta a Stannis Baratheon (hermanu mayor de Robert y herederu legitimo al tronu) cuntándo-y la verdá sobre Cersei y Jaime. Renly fuxe de Desembarcu del Rei colos guardies lleales a la Casa Baratheon. Eddard recluta a Meñique p'arrestar a los guardianes de la ciudá. Estos carguen contra Cersei, pero Eddard ye traicionáu por Meñique. La consecuencia ye qu'Eddard ye arrestáu, tolos sos homes muerren y Sansa ye prindada. Los Lannister intenten prindar a Arya tamién, pero ella fuxe del castiellu dempués de que'l so instructor d'esgrima, Syrio Forel, intervenga p'ayudar.
Con Eddard encarceláu, el fíu mayor de Cersei y Jaime, Joffrey, corónase como herederu y rei de Los Siete Reinos de Robert. Eddard ye persuadíu por Varys pa confesar la so traición y xurar llealtá a Joffrey como Rei verdaderu en cuenta de la vida de Sansa y los suyos, siempres que Ned s'una a la Guardia de la Nueche, tal que'l mesmu Varys había yá alcordáu con Cersei. Eddard va faer una confesión pública, pero Joffrey ordena la so execución a pesar d'ello, de lo que-y diz el so Conseyu y de les alvertencies de la so madre, que desoi. Lord Eddard ye degolláu y depués, a la vista de les sos fíes, Sansa y Arya, la so cabeza ye asitiada nuna pica. Más tarde Arya ye protexida y llevada por Yoren, miembru de la Guardia de la Nueche, pero'l so destín ye inciertu.
Una guerra civil españa al arrobinase la noticia de la detención d'Eddard nos Siete Reinos. Robb, agora Señor d'Invernalia, comanda un exércitu d'homes del norte y marcha escontra'l sur, xuniéndose a Catelyn pa rescatar al so padre y hermanes en Desembarcu del Rei. Al enterase de la muerte d'Eddard, camuda de destín y va a les Tierres de los Ríos p'aumentar el sofitu del so güelu maternu, al herederu de Lord Hoster y al hermanu de Catelyn, Edmure Tully, como rehenes. Al enterase de la marcha de Robb, Lord Tywin tamién avanza col so exércitu p'axuntase con Robb. Nun movimientu coraxosu, Robb dixebra secretamente la so caballería escontra Aguasdulces, ente que la so infantería, al mandu de Lord Roose Bolton, dedicar al exércitu de Tywin. Tyrion, agora lliberáu, lluchando al pie del so padre, forma'l so propiu exércitu d'homes del clan de Monte y derrota a la hueste de Bolton, afayando demasiáu tarde que tou yera un señuelo. Les fuercies de Robb depués tomen l'exércitu de Jaime por sorpresa mientres la nueche, prindando al mesmu Jaime dempués d'urdir una trampa pal caballeru temerariu. L'anfitrión de Jaime atópase esvalixáu y Edmure Tully ye lliberáu, xuniéndose a les cases de les Tierres de los Ríos y al exércitu de Robb.
Stannis Baratheon, l'hermanu mayor de Renly Baratheon, ye'l próximu herederu al Tronu de Fierro. Pero Renly fai campaña pal tronu y gana el sofitu de la Casa Baratheon y Tyrell por casase cola fía de Lord Maze Tyrell, Margaery Tyrell. S'autoproclama rei y comanda tola fuercia del sur, empezando la so marcha en Desembarcu del Rei. Dempués d'un alderique enllargáu, los abanderaos y vasallos de Robb de la Casa Stark y la Casa Tully, señores de les Tierres de los Ríos, proclamen a Robb Rei nel Norte, un títulu que fuera abandonáu faía enforma tiempu, dempués de que l'últimu Rei nel Norte xurara llealtá al Tronu de Fierro 300 años antes de los acontecimientos de Game of Thrones.
Nel Muriu
El prólogu de la novela presenta una patrulla de la Guardia de La Nueche, nel monte más allá del Muriu, una antigua barrera de 700 pies d'altor (200 m), 300 milles de llargu (480 km) de xelu, piedra y maxa antiguo, que protexe los Siete Reinos de Poniente.
Nes tierres ensin llei al norte de la paré, la pequeña patrulla d'esploradores de la Guardia de la Nueche conformaos por Gared, Ser Waymar Royce y Will, atópense alcontrando'l llugar onde un grupu de xabaces (nomádes que viven más allá del Muriu) fueron brutalmente asesinaos; a pesar de que tenian armes pa defendese ya inclusive observadores p'avisar cualquier peligru cercanu, paez que nun se defendieron por dalgún motivu, y morrieron tal que taben nesi momentu. Nesa busca Gared, trata d'alverti-y al so comandante, Ser Waymar Royce, qu'hai coses nesi monte que nun merecen ser buscaes suxuriendo que daqué o daquién taba poniendoles trampes al dexar los cadabres al descubiertu y ensin que nengún animal estropiar, según dicía Will, pero'l negar a escuchar. Cuando lleguen al llugar dan cuenta de que nun tán los cadabres y que se llevaron les armes, descubriendose que se trata de los Otros, una raza de seres antigua y malina de los que se piensa que s'escastaron y son seres mitolóxicos. Éstos asesinen limpiamente al esplorador Ser Waymar Royce, metanes un fríu descomanao. Hores más tarde cuando Will sale del so escondite y disponse a llevar una prueba d'asoceder al Muriu ye asesináu por Ser Wayman. Solo hai un sobreviviente, Gared, que fuxe al sur, aportando al desertor a quien Ned executa nel entamu de la historia.
Jon Nieve, el fíu bastardu de Lord Eddard y despreciáu por Catelyn, inspiráu pol so tíu Benjen Stark, el primer guardabosques de la Guardia de la Nueche, decidese a "tomar el negru" y dir al Muriu pa xunise a la Guardia de la Nueche. Jon viaxa escontra'l norte del Muriu col hermanu de la reina, Tyrion Lannister, y otros miembros de la Guardia de la Nueche. Él desilusiónase cuando afaya que ye pocu más qu'una colonia penal destinada a caltener a los "xabaces" (tribus humanes que viven en relativa anarquía, al norte del muriu) baxu control.
Nel Muriu, Jon xunir a los reclutes contra'l so duru instructor, y protexe al cobarde pero bondosu ya intelixente, Samwell Tarly. Jon espera que les sos habilidaes de combate ayudaránlu a ganar l'asignación a los cazadores, el brazu militar de la Guardia de la Nueche. Sicasí, ye asignáu como mayordomu del Señor Comandante de la Guardia, Jeor Mormont, moteyáu "el Vieyu Osu". Él encárgase de que'l so amigu Samwell Tarly consiga faese mayordomu del vieyu Maestre Aemon. Mentanto, Benjen Stark lidera un pequeñu grupu de Rangers de patrulla más allá del Muriu, pero nun torna. Cuasi seis meses dempués, los cadabres de dos de los cazadores de la partida de Benjen recupérense de más allá del Muriu, y los sos cadabres alicar como espíritos na nueche. Ensin dexase amedranar poles feríes d'espada, los espectros maten a seis homes, sacante a Jon y el so llobu huargo, Pantasma, y al Lord Comandante Mormont por aciu la destrucción d'unu de los espíritos con fueu. Por salvar la so vida, Mormont regála-y a Jon la espada bastarda d'aceru valirio "Garra", una reliquia de la Casa Mormont. Lord Mormont sustituyó de la empuñadura al osu que portaba por una empuñadura en forma de la cabeza d'un llobu huargo blancu, que representa tantu la Casa Stark como'l llobu huargo de Jon.
Cuando la noticia de la execución del so padre llega a Jon, intenta abandonar la Guardia de la Nueche y xunise al so mediu hermanu Robb na guerra contra los Lannister. Los sos amigos ente la Guardia de la Nueche detienen a Jon primero que llegue demasiáu lloñe del Muriu y convéncenlu pa volver. Mormont convence a Jon de que'l so llugar ta colos sos nuevos hermanos, y que la guerra pol tronu nun se compara col mal que l'iviernu ta preparando pa cayer sobre ellos dende'l norte. Cola llealtá de Jon asegurada, Mormont declara la so intención de liderar una partida masiva más allá del Muriu, p'atopar a Benjen Stark (vivu o muertu), según pa investigar la desapaición de munchos xabaces y los rumores escuros qu'arrodien al Rei Más allá del Muriu, un desertor de la Guardia de la Nueche conocíu como Mance Rayder.
Nel Este
Inesperadamente Daenerys atopa l'enfotu y l'amor nel so home brutal, ella concibe "el semental que va montar el mundu", un neñu que ta profetizáu pa xunir y gobernar el Dothraki y va llevalos a conquistar el mundu enteru. Como Drogo amuesa pocu interés na conquista de Poniente, Viserys, nuna llocada temperamental, trata de primeres d'amedranar a la so hermana pa coaccionar a Drogo, pero Daenerys, envalentonada pola so posición como esposa del Khal, empieza a defendese a sigo mesma y niégase a ser amedranada pol so hermanu nin un momentu más. Primeramente, Drogo caltién a Viserys y nun lu castiga poles sos llocaes d'humildación pública esixendo'l cumplimientu del tratu de sofita-y con un exércitu pa restablece-y como rei. Pero cuando Viserys amenaza públicamente a Daenerys, Drogo executar por aciu l'arramáu d'una olla d'oru fundíu na cabeza; asina cumple y da-y la corona d'oru que lu prometiera en cuenta de Daenerys. Como la postrera Targaryen, Daenerys ocupa'l llugar del so hermanu pa reclamar el Tronu de Fierro de Poniente.
Un asesín que busca'l favor de Rey Robert intenta, ensin ésitu, envelenar a Daenerys y al so fíu próximu a nacer. Enfurecíu Drogo comprometer a invadir Poniente pa buscar vengación. Mientres escala pueblos pa financiar la invasión, Drogo ye mancáu. La so salú agrávase pola ferida y Daenerys manda una maegi (bruxa de sangre) cautiva a usar la maxa de sangre pa salvalo; la traidora maegi sacrifica a Daenerys al poder del conxuru, que caltién a Drogo vivu pero nun estáu vexetativu. A midida que l'ensame eslleir ensin líder Dothraki, Daenerys apiadase del so home y afuegalu. Ansiosa de vengación, ella pide a la maegi atada a la pira funeraria de Drogo y asitia los sos trés güevos de dragón na pira de Drogo. Mientres ella mira amburar, Daenerys ye seducida pola guapura de les llapaes y entra nelles. En llugar de perecer nes llapaes, sale indemne y con trés dragones naciellos envueltos alredor d'ella y dar# de mamar colos sos pechos. Como un verdaderu Targaryen, ella abarrunta que ye inmune a les llapaes. Los pocos Dothraki que queden y Ser Jorah Mormont xuren la so llealtá escontra ella como La Madre de Dragones.
Marcu ficticiu
La novela trescurre nun mundu fantásticu con reminiscencies de la Europa de la Edá Media nel que la maxa y les criatures mítiques del pasáu quedaron nel olvidu. Nel continente de Poniente, onde les estaciones duren décades y los iviernos son tiempos duros, avérase'l final del llargu branu. Pocos años dempués de la revuelta que punxo fin al reináu de la dinastía Targaryen, Robert Baratheon, que lideró a los nobles rebalbos xunto con Eddard Stark, ocupa agora'l tronu de fierro de los siete reinos. Sicasí, los braceos pol poder ente les principales cases nobiliaries salen cada vez más abiertamente a la lluz. Amás, esmolecedores sucesos soceden nel norte, más allá del xigantescu muriu que dixebra los siete reinos de les tierres selvaxes. Tou fai pensar que l'equilibriu en Poniente ta a puntu de rompese de nuevu.
Introducción
Quince años antes de la novela, los Siete Reinos taben dixebraos por una guerra civil, conocida alternativamente como la Rebelión de Robert o la Guerra del Usurpador. El Príncipe Rhaegar Targaryen secuestró a Lyanna Stark, espertando la roxura de la so familia y del so prometíu, Robert Baratheon (el cabezaleru de la rebelión contra'l Rei). El Rei Llocu, Aerys Targaryen, executó al padre de Lyanna y al so hermanu mayor Brandon cuando intentaron rescatala. El segundu hermanu de Lyanna, Eddard Stark, xunir a los sos amigos de la mocedá, Robert Baratheon y Jon Arryn na declaración de guerra contra los Targaryen, asegurando la llealtá de la casa Tully y la casa Arryn al traviés d'una cadena de matrimonios dinásticos (lord Eddard con Catelyn Tully, antigua prometida del so hermanu Brandon, y lord Arryn con Lysa Tully). La casa Martell siguió sofitando al Rei, pero la Casa Lannister y la Casa Tyrell punxeron respeutives escuses polos insultos contra les sos cases fechos pol Rei. La guerra civil llegó a la so clímax cola Batalla del Tridente, na que'l Príncipe Rhaegar foi asesináu por Robert Baratheon. Los Lannister finalmente alcordaron sofitar al Rei Aerys, pero depués éstos volviéronse brutalmente nel so contra, escalando la capital Desembarcu del Rei. Jaime Lannister de la Guardia Real, asesinó al Rei Aerys y la Casa Lannister xuró llealtá a Robert Baratheon. Los Martell y el restu de los fieles al rei Aerys rindiéronse y Robert foi declaráu Rei de los Siete Reinos. Desafortunadamente, mientres la guerra, Lyanna Stark morrió, aparentemente d'enfermedá; Robert Baratheon, nel so llugar, casóse con Cersei Lannister pa consolidar l'alianza. A pesar de la victoria de Robert, el fíu y la fía más nueves del Rei Llocu (Viserys y Daenerys Targaryen) fueron llevaos al traviés del mar por criaos fieles. Dempués de la guerra la Casa Martell escoyó'l camín del aislamientu, desque la hermana de la princesa de Dorne, Elia Martell (la esposa del príncipe Rhaegar) y los sos fíos pequeños fueren asesinaos por Gregor el Monte Clegane mientres l'asaltu a la capital.
Seis años dempués, el Rei Robert atayó con determinación la rebelión de Balon Greyjoy de les Islles del Fierro. Los dos fíos mayores de Balon fueron asesinaos, ente que'l so fíu más nuevu, Theon Greyjoy, foi dau a Eddard Stark como un pupilu (versión políticamente correuta de "rehén").
Personaxes
La novela ta estremada en setenta y tres capítulos, narrada en tercer persona dende la perspeutiva de distintos personaxes, toos introducíos dende Invernalia (sacante Daenerys y el Prólogu):
== Pesos y midíes utiliza un sistema de pesos y midíes inspiráu nel castellán del SIEGLU|XVIII||s}}.
Premios y nominaciones
La novela recibió los siguientes premios lliterarios:
La novela tamién tuvo nomada pa los premios World Fantasy y Nebula de 1997.
Adautación pa televisión
Los llibros de la serie Cantar de xelu y fueu fueron afechos pa televisión pola cadena HBO en 2011 so la producción de David Benioff y D. B. Weiss. El mesmu George R. R. Martin ye parte de los guionistes. La serie de televisión lleva'l nome de Game of Thrones y ye la primer temporada la que ta basada na primer novela de la serie.
Davinson Sánchez
Davinson Sánchez Mina ye un futbolista colombianu, xuega como defensa central y el so actual equipu ye'l Tottenham Hotspur de la Premier League d'Inglaterra.
Atlético Nacional
El 26 de mayu de 2016 refugó'l fichaxe pol Barcelona B.
Ajax d'Ámsterdam
El 21 de xunu de 2016 el Ajax d'Ámsterdam oficializó'l so fichaxe poles próximes cinco temporaes. Debutaría'l 13 d'agostu nel empate a dos goles frente a Roda JC. El 24 de setiembre marcaría'l so primer doblete na victoria del so club 5 a 1 sobre'l PEC Zwolle saliendo como figura del partíu con dos goles de cabeza. El 24 de mayu termina la so primer temporada n'Europa na derrota 2-0 frente al Manchester United pola final de la UEFA Europa League 2016/17 xugando tol partíu, en total completaría 45 partíos apostaos y seis goles en tola temporada. Foi gallardoniáu col troféu Rinus Michels que lo acreditó como meyor xugador del Ajax na Eredivisie 2016-17.
El so primer gol na Champions League marcar el 2 d'agostu na fase previa de la Champions 2017-18 nel empate a dos goles frente al Niza quedando esaniciaos pol gol de visitantes.