cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Esparragosa de Lares
Ermita de la Virxe de la Cueva
La Ermita foi honrada col títulu de Santuariu a principios del Sieglu XVIII pol Prior de Magacela, máxima autoridá eclesiástica de la zona, y como tal, foi catalogáu y descritu por Madoz nel so Diccionariu Xeográficu y Estadísticu:
"Ta sito el santuariu nel cumal de la sierra, na so aguada meridional, a 679 metros d'altitú y colgáu de la más dura roca, cual nial d'águila. Pa la xubida cunta con 315 graes. La entrada ta cubierta d'una antoxana teyáu.
El templu componer de dos cuerpos y una sacristía; el mayor d'aquellos, de forma rectangular en dos niveles, tien siete vares de llargu y ta cubiertu con bóvedes d'arestes; l'otru, adosáu a los pies del anterior, tien cinco vares per llau, cubrir con cúpula y ta cerráu por dos de los sos llaos con forxada rexa de fierro; constitúi la capiya na que ta entronizada la imaxe de La nuesa Señora de la cueva, asitiada nun artísticu retablu d'estilu barrocu. La sacristía adosada al mediudía al cuerpu llonxitudinal mide 12 pies d'altor por 12 de llarga y cúbrese con bóveda".
Imaxe de la Virxe de la CuevaSobre la entrada a los pies del templu, un pequeñu coru con barandiella metálica. Nel centru del edificiu, frente al cuerpu pequeñu, ábrese una puerta que conduz a la "campanina" –espadaña exenta-. Ayalga de Esparragosa de Llares, ye la "Virxe de la Cueva", una pequeña talla de madera de recién fabricación yá que l'antigua sumió mientres la Guerra Civil.
Güei la Virxe de la Cueva, sigui ocupando un llugar perimportante na vida d'esti pueblu yá que ye enforma la devoción, ciñu y respetu que se-y tien, non yá polos habitantes de Esparragosa, sinón polos de los pueblos cercanos. Curia la imaxe una hermandá que lleva'l so nome, a la que pertenez gran parte del pueblu.
Igualmente la principal fiesta del pueblu ye'l 15 d'agostu, Solemnidá de l'Asunción, dedicada a la Virxe de la Cueva. Ye tal el respetu y ciñu que se-y tien nel pueblu que por unanimidá'l plenu del Conceyu de Esparragosa de Llares concediólu a perpetuidad el Títulu de "Alcaldesa Honorífica" nuna ceremonia celebrada na Plaza d'España, na que de forma simbólica l'Alcalde, Basilio Redondo Redondo, fíxo-y entrega d'un "Cayáu de Mandu".
Ermita de San Isidro
Na paraxa llamada "Los Pilaritos" construyir nel añu 1995 una pequeña ermita n'honor a "San Isidro", patrón de los llabradores.
Nel so interior ta la imaxe de "San Isidro", que se procesiona el 15 de mayu, nuna romería a la qu'allega gran parte del pueblu.
Ilesia de S. Sebastián de Galizuela
Galizuela tuvo Parroquia propia so la advocación de San Sebastián.
Otros Bienes d'Interés
LA CRUZ: Nuna pequeña plazoleta, urbanizada en 1997, foi construyida nos años cuarenta una monumental cruz con un pequeñu jardincillo al so alredor dedicada a los "Cayíos". Na parte baxa de la cruz hai una llábana que diz: "A los que dieron la so vida nes guerres d'España"
Xueves lardero o día del Gallu
Tamién conocíu como'l día del gallu porque antes los mozu llevaben un gallu pa correlo y darréu lo guisaban y comer. Esti día celebra'l xueves anterior al domingu d'antroxu. Ye un día de campu.
Axuntaos un grupu d'amigos o compañeros d'escuela, son los mozos los que la celebren merquen un gallu. En díes anteriores hanse provistu de llargues y flexibles vares verdes d'olivar, álamu o blima; tendrán de ser fines pa hostigar ensin causar mancadures.
Llegáu'l xueves (día ensin escuela), a una finca cercana empónse la chiquillería los más pequeños acompañaos de persona responsables, col so gallu sol brazu, qu'ente chancies, rises y holgorio van turnando pel camín. Nel sitiu escoyíu, suelten el gallu fustigándole con varar y toos a correr tres el. La fiesta dura hasta que'l probe animal rindíu facer al suelu, y de nada sirve cuti-y por que siga corriendo. Ye llegáu'l momentu de comer gallu con arroz y reponer les enerxíes que les carreres foliaron.
Romería de Llares
Ye la única fiesta que se celebra en Galizuela, pedanía de Esparragosa de Llares. Anque'l so día oficial ye'l 25 de marzu, siempres se celebra'l sábadu más cercanu. Sacar a la Virxe de Llares en procesión por Galizuela.
Califatu abasín
thumb|250px|El [[califa Harún al-Rashid recibe a una delegación de Carlomagno. Pintura de Julius Köckert.]]
Esparragosa de Lares
San Isidro
Esta fiesta celebra'l 15 de mayu y tolos vecinos treslladar a la Ermita de San Isidro.La ermita foi regalu a la Ilesia,por don Flaviano Daza Cabanillas y esposa doña V.Jiménez Milara siendo apurrida les llaves a don Francisco Sayago,párrocu de la villa entós daquella,pol matrimoniu, tando presente don BasilioRedondo,alcalde entós daquella ,añu 1995.Dende entós la romería del Santu,celébrase'l la llamada Paraxa de San Isidro,tolos años. Hasta que'l Santu tuvo ermita,la romería celebrar nel llamáu "Encruz del Chaparral".Cada añu la fiesta va ames y enllénase la paraxa de coloríu y música.En procesión San Isidro percuerre los campos y bendicir xunto al pueblu y el sacerdote.
Califatu abasín
El califatu abasí (llamáu tamién califatu abásida), foi la segunda dinastía de califes suníes (750-1258) qu'asocedieron a la de los omeyes. Tamién se conoz como califatu de Bagdag, una y bones el califatu abasí foi fundáu en Kufa en 750 y camudó la so capital en 762 a Bagdag.
Esparragosa de Lares
Fiestes patronales
Estes fiestes tán dedicaes a la Virxe de la Cueva, patrona de Esparragosa y tienen llugar del 14 al 19 d'agostu.
Califatu abasín
Darréu, ente 1261 y 1517 establecer nel Exiptu mameluc u'l califatu abasí d'El Cairu.
Esparragosa de Lares
Santa Catalina
El 25 de payares, ye un día de fiesta llocal pal pueblu. A la tardiquina, dempués de la procesión, cada grupu de vecinos o amigos enciende una foguera na que se comen sardines, bébese vinu de pitarra, cántase y bailla hasta altes hores de la madrugada
Califatu abasín
Los abasíes basen la so pretensión al califatu na so descendencia d'Abbas ibn Abd al-Muttalib (566-652), unu de los tíos más nuevos del profeta Mahoma. Muhammad ibn 'Ali, bisnietu de Abbás, empezó la so campaña pol ascensu al poder de la so familia en Persia, mientres el reináu del califa omeya Umar II. Mientres el califatu de Marwan II, esta oposición llegó al so puntu culminante cola rebelión del imán Ibrahim, descendiente en cuarta xeneración de Abbás, na ciudá de Kufa (actual Iraq), y na provincia de Jorasán (en Persia, actual Irán). La revuelta algamó dellos ésitos considerables, pero finalmente Ibrahim foi prindáu y morrió (quiciabes asesináu) en prisión en 747. Siguió la llucha'l so hermanu Abdalah, conocíu como Abu al-'Abbas as-Saffah quien, dempués d'una victoria decisiva nel ríu Gran Zab (un afluente del ríu Tigris qu'escurre per Turquía ya Iraq) en 750, entartalló a los omeyes y foi proclamáu califa.
Esparragosa de Lares
Feria d'Asociaciones
Feria fundada nel añu 2009. Suelse realizar la última fin de selmana de mayu. Mientres la fin de selmana realícense diverses actividaes entamaes poles distintes asociaciones del pueblu. Destaquen la "Ruta de les tapes", na que los chigres del pueblu ufierten les sos tapes a un preciu económicu y la suelta de vaquillas la Plazuela.
Interaición nuclear fuerte
La interacción nuclear fuerte ye una de los cuatro interacciones fundamentales que'l modelo estándar de la física de partícules establez pa esplicar les fuercies ente les partícules conocíes. Esta fuercia ye la responsable de caltener xuníos a los nucleones (protones y neutrones) que coesisten nel nucleu atómicu, venciendo a la repulsión electromagnética ente los protones que tienen carga llétrica del mesmu signu (positiva) y faciendo que los neutrones, que nun tienen carga llétrica, permanezan xuníos ente sigo y tamién a los protones.
Califatu abasín
La dómina de máxima rellumanza correspondió al reináu de Harún al-Rashid (786-809), a partir del cual empezó una decadencia política que s'acentuaría colos sos socesores. L'últimu califa, al-Mu‘tasim, foi asesináu en 1258 polos mongoles, qu'habíen conquistáu Bagdag. Sicasí un miembru de la dinastía pudo fuxir a Exiptu y caltuvo el poder sol control de los mamelucos. Esta última caña de la dinastía caltener hasta 1517 cuando los turcos otomanos conquistaron Siria y Exiptu.
Esparragosa de Lares
Personaxes pernomaos
Don Eduardo de Lácara, periodista de prestíu, que trabayó en dellos medios, y fundo y dirixó DIARIU LLIBERAL, d'inspiración cristiana, ya ideoloxía lliberal. Retirar a la llocalidá dempués de xubilase, y sigue escribiendo en diversos medios dixitales españoles.
Califatu abasín
Oríxenes
Hasta mediaos del sieglu VIII los abasíes dieren pocu de que falar. Yeren descendientes de Abbás, un tíu del profeta Mahoma que nun s'estremó especialmente nos tiempos heroicos. Los sos descendientes sofitaren al califa Alí, y anque nun paez que caltuvieren rellaciones cordiales colos omeyes, estableciérense en Humayma, una pequeña aldega de Palestina.
Interaición nuclear fuerte
Los efeutos d'esta fuercia namái s'aprecien a distancies bien pequeñes, del tamañu de los nucleos atómicos, y nun se perciben a distancies mayores a 1 fm. A esta carauterística conocer como de curtiu algame, en contraposición coles de llargu algame como la gravedá o la interacción electromagnética, que son puramente d'algame infinitu.
Fuercies nel nucleu atómicu
Antes de la década del 1970 suponíase que'l protón y el neutrón yeren partícules fundamentales. Entós la espresión fuercia fuerte o fuercia nuclear fuerte referir a lo qu'anguaño se denomina fuercia nuclear o fuercia fuerte residual. Esa fuercia fuerte residual ye la responsable de la cohesión del nucleu y anguaño interprétase como'l campu de fuercia acomuñaos a piones emitíos por protones, neutrones y demás hadrones (yá seyan bariones o mesones). Acordies cola cromodinámica cuántica, la esistencia d'esi campu de piones que caltién xuníu'l nucleu atómicu ye namái un efeutu residual de la verdadera fuercia fuerte qu'actúa sobre los componentes internos de los hadrones, los quarks. Les fuercies que caltienen xuníos los quarks son muncho más fuertes que les que caltienen xuníos a neutrones y protones. De fechu les fuercies ente quarks son debíes a los gluones y son tan fuertes que producen el llamáu confinamientu del color que imposibilita reparar quarks desnudos a temperatures ordinaries, ente qu'en nucleos pesaos sí ye posible dixebrar dellos protones o neutrones por fisión nuclear o bombardéu con partícules rápides del nucleu atómicu.
Califatu abasín
Oríxenes
Más allá de les sotileces xenealóxiques, el factor fundamental foi que supieron sacar provechu de los principales grupos opuestos a los omeyes, que basaben el so ideariu n'asitiar nel califatu a un miembru de la familia del profeta. A tal fin, los abasíes empezaron a texer una combalechadura en Kufa. Pa nun cometer los errores de revueltes anteriores dir a la rexón fronteriza de Jurasán, onde emigraren munchos árabes, unviando a Abú Muslim. Ésti foi un personaxe misteriosu que proclamó que los omeyes traxeren la opresión, polo que se precisaba a un miembru de la familia del profeta pa dirixir a la comunidá musulmana y vengar les otomíes cometíes polos omeyes, ensin revelar que l'instigador de la revuelta yera Ibrahim ben Muhámmad ben Alí, que esperaba en Humayma la evolución de los acontecimientos.
Interaición nuclear fuerte
Fuercies nel nucleu atómicu
Históricamente la fuercia nuclear fuerte postular de forma teórica pa compensar les fuercies electromagnétiques repulsivas que se sabía qu'esistíen nel interior del nucleu al afayar qu'esti taba compuestu por protones de carga llétrica positiva y neutrones de carga llétrica nula. Postulóse tamién que'l so algame nun podía ser mayor que'l mesmu radio del nucleu por qu'otros nucleu cercanos nun lu sintieren, yá que si tuviera un algame mayor tolos nucleos del universu colapsaríense pa formar un gran conglomeráu de masa nuclear. Por esa razón denominar entós daquella fuercia fuerte. El modelu de Yukawa (1935) esplicaba satisfactoriamente munchos aspeutos de la fuercia nuclear fuerte o fuercia fuerte residual.
Califatu abasín
Oríxenes
Muncha xente xunir al exércitu de Abú Muslim. El restu ye historia militar: l'añu 748, aprovechando la caótica situación que se vivía nel imperiu de Marwan II, Abú Muslim conquista Merv, un añu más tarde Kufa y pocu dempués vence na batalla del Zab. Entrín y non prinden a Ibrahim ben Muhámmad ben Alí y mátenlu, y cuando los rebeldes entren en Kufa, el so socesor, al-Saffah (750-754), tamién conocíu como Abu al-'Abbas Abdullah ibn Muhammad as-Saffah o Abul `Abbas al-Saffaḥ, foi proclamáu califa.
Interaición nuclear fuerte
Modelu de quarks
300px|thumb|right|Estructura de [[quarks d'un protón.]] Tres el descubrimientu d'una gran cantidá de hadrones que nun paecíen desempeñar nengún papel fundamental na constitución de los nucleos atómicos, acuñóse la espresión zoolóxicu de partícules, dada'l selvaxe mapa de distintos tipos de partícules que la so esistencia non entender bien.
Munches d'estes partícules paecíen interactuar por aciu un tipu d'interacción similar a encomalo fuerte, polo que se buscaron esquemes pa entender dicha diversidá de partícules. Un modelu postuláu pa esplicar la esistencia de tola gran variedá de bariones y mesones foi'l modelu de quarks de 1963. Esti modelu postulaba que los hadrones y mesones atopaos esperimentalmente yeren de fechu combinaciones de quarks más elementales. Darréu esperimentos a más altes enerxíes amosaron que los mesmos bariones nun paecíen ser elementales y paecíen constituyíos de partes que se calteníen xuníes ente sigo por dalgún tipu d'interacción mal entendíu. Esos descubrimientos finalmente pudieron ser interpretaos de manera natural en términos de quarks.
Cromodinámica cuántica
Anguaño la interacción fuerte considérase que queda bien esplicada pola cromodinámica cuántica (les sos sigles n'inglés son QCD de Quantum Chromodynamics). La cromodinámica cuántica ye una teoría que forma parte del modelo estándar de la física de partícules y matemáticamente ye una teoría gauge non abeliana basada nun grupu de simetría interna (gauge) basada nel grupu EL SO(3). Acordies con esta teoría la dinámica de los quarks vien dada por un lagrangiano que ye invariante so tresformamientos del grupu EL SO(3), esa invariancia pol teorema de Noether lleva apareyada la esistencia de magnitúes calteníes o lleis de caltenimientu especiales. Concretamente la invariancia d'esi lagrangiano soL SO(3) implica la esistencia de ciertes cargues de color, en ciertu mou análogues al caltenimientu de la carga llétrica (que va acomuñada a la invariancia sol grupu O(1)). La cromodinámica cuántica describe por tantu la interacción d'oxetos que tien carga de color, y cómo la esistencia d'eses cargues de color porta la esistencia d'un campu gauge asociáu (campu de gluones) que define cómo interactúan diches partícules con carga de color.
La cromodinámica cuántica como teoría gauge implica que por qu'haya invariancia gauge local, tien d'esistir un campu acomuñáu a la simetría, que ye'l campu de gluones. Los quarks, portadores de carga de color, interaccionan ente ellos intercambiando gluones, que ye lo que provoca que tean amestaos unos a otros. De la mesma los mesmos gluones tienen carga de color polo que interactúan de la mesma ente ellos. Amás, la cromodinámica cuántica esplica qu'esistan dos tipos de hadrones: los bariones (formaos por trés quarks cada unu con cargues de color distintos) y los mesones(formaos por dos quarks conxugaos ente sigo con cargues de color opuestes). Tolos hadrones, formaos por quarks, interaccionan ente sigo por aciu la fuercia fuerte (anque pueden interactuar sele, electromagnéticamente y gravitatoriamente). La intensidá de la interacción fuerte vien dada por una constante d'acoplamientu carauterística, enforma mayor que les asociaes a interacción electromagnética y gravitatoria. Por tantu la cromodinámica cuántica, esplica tantu la cohesión del nucleu atómicu como la integridá de los hadrones por aciu una de la "fuercia acomuñada al color" de quarks y antiquarks. A los quarks y antiquarks, amás de les otres carauterístiques atribuyíes al restu de partícules, asígnase-yos una carauterística nueva, la "carga de color" y l'interacción fuerte ente ellos tresmítese por aciu otres partícules, llamaes gluones. Estos gluones son llétricamente neutros, pero tienen "carga de color" y pollo tamién tán sometíos a encomalo fuerte. La fuercia ente partícules con carga de color ye bien fuerte, muncho más que la electromagnética o la gravitatoria, a tal puntu que se presenta confinamientu de color.
Carga de color
Los quarks, antiquarks y los gluones son les úniques partícules fundamentales que contienen carga de color non nula, y que polo tanto participen nes interacciones fuertes. Los gluones, partícules portadores de la fuercia nuclear fuerte, que caltienen xuníos a los quarks pa formar otres partícules, como s'esplicó, tamién tienen carga de color y por tantu pueden interaccionar ente sigo. Un efeutu que derivaría d'esto ye la esistencia teórica d'agrupaciones de gluones (gluboles). Los quarks pueden presentar seis tipos de carga: colloráu, azul, verde, antirojo, antiazul y antiverde. Les cargues antiroja, antiazul y antiverde tán rellacionaes coles correspondientes colorada, azul y verde de manera similar a como lo tán les cargues llétriques negatives y positives. Los gluones pela so parte tienen un tipu de carga más complexu, la so carga siempres ye la combinación d'un color o un anticolor distintu (por casu, puede tenese un gluón coloráu-antiazul o un gluón verde-antirojo, etc.)
Fuercia nuclear fuerte como fuercia residual
La fuercia que fai que los constituyentes del nucleu d'un átomu permanezan xuníos ta acomuñáu a la interacción nuclear fuerte. Anque anguaño sabemos qu'esta fuercia que caltién xuníos a protones y neutrones nel nucleu ye una fuercia residual de la interacción ente los quarks y los gluones que componen diches partícules (up y down). Sería similar al efeuto de les fuercies d'enllaz qu'apaecen ente los átomos pa formar les molécules, frente a la interacción llétrica ente les cargues llétriques que formen esos átomos (protones y electrones), pero la so naturaleza ye totalmente distinta.
Antes de la cromodinámica cuántica considerábase qu'esta fuercia residual que caltenía xuníos los protones del nucleu yera la esencia de la interacción nuclear fuerte, anque anguaño asumir que la fuercia que xune los protones ye un efeutu secundariu de la fuercia de color ente quarks, polo que les interacciones ente quarks considérense un reflexu más fundamental de la fuercia fuerte.
La fuercia nuclear fuerte ente nucleones realizar por aciu piones, que son bosones másicos, y por esa razón esta fuercia tien tan curtiu algame. Cada neutrón o protón puede "emitir" y "absorber" piones cargaos o neutros, la emisión de piones cargaos porta la transmutación d'un protón en neutrón o viceversa (de fechu en términos de quarks esta interacción deber a la creación d'un par quark-antiquark, el pión cargáu nun va ser más qu'un estáu amestáu d'unu de los quarks orixinales y más un quark o antiquark de los que s'acaben de crear). La emisión o absorción de piones cargaos respuenden a dalguna de los dos interacciones siguientes:
Na primer reacción anterior un protón emite primeramente un pión positivu convirtiéndose nun neutrón, el pión positivu ye reabsorbido por un neutrón convirtiéndose nun protón, l'efeutu netu d'esi intercambiu ye una fuercia curioso. Na segunda, un neutrón emite un pión negativu y conviértese nun protón, el pión negativu al ser reabsorbido por otru protón da llugar a un neutrón. Dende un puntu de vista semiclásico el campu de piones puede averase por aciu un potencial de Yukawa:
Onde: Polo qu'a bien pequeñes distancies la interacción aparra aproximao según la inversa del cuadráu, sicasí, a distancies del orde del nucleu atómicu predomina'l decrecimiento esponencial, polo qu'a distancies cimeres a les atómiques l'efeutu de los piones ye práuticamente imperceptible.
Califatu abasín
Oríxenes
Por fin el secretu de quién yera esi socesor fuera desveláu, y hai constancia de qu'a dalgunos -yos causó una gran decepción. Pa compensar esta perda de sofitos, al Saffah fixo tou lo posible por atraese a los xefes militares que formaren l'escayu dorsal del antiguu exércitu omeya. Amás, les circunstancies nes que se produxera l'ascensión riquíen cuntar con más sofitu, lo que quedó bien claro cuando a la muerte d'a el-Saffah, dempués de solu cuatro años de mandatu, plantegóse la cuestión socesoria, qu'enfrentó a un hermanu del fináu, Abú Yá‘far, conocíu como al-Mansur, col so tíu Abdalah. La crisis decidir poles armes y si Al-Mansur pudo proclamase finalmente califa (754-775) foi gracies al decidíu sofitu que-y dieron Abu Muslim y los sos jurasaníes. Pero aun así el nuevu califa nun pudo dexase'l ser estimosu y executó a Abu Muslim valiéndose d'engaños. Depués, ante la medrana de nueves revueltes ente los sos familiares mandó encarcelar a dellos de los sos tíos y matar a familiares y allegaos.
Mientres el so reináu ameyoró la economía del país, algamó gran prosperidá, enllantó l'árabe como llingua oficial y les lletres y les ciencies floriaron sol so reináu. Foi'l fundador de Bagdag, Madinat al-Salam. Morrió cerca de la Meca mientres la pelegrinación.
Sieglu VIII
A al-Mansur asocéde-y el so fíu al-Mahdi (775-785), supo caltener y aumentar el ricu califatu qu'heredó del so padre. Siguió coles meyores empecipiaes pol so padre, ameyorando la industria alimentaria y testil y la calidá de les viviendes. Mentanto, los bizantinos, aprovechando les lluches internes dende los entamos del califatu abasí, fueron apoderándose de Siria, por qu'a la fin el califa unviara tropes obligando a la emperatriz Irene a roblar la paz y a pagar un tributu añal. En Jorasán, onde nun se consolidaba'l Islam, el guerreru al-Muqanna, cola idea d'alicar los ideales perses, enfrentar a los abasíes llegando a conquistar Transoxania. Los exércitos del califa llograron vence-y y A el-Muqanna suicidóse.
Al-Mahdi quixo que-y asocediera'l so fíu menor, Harún, pero'l so primoxénitu nun taba d'alcuerdu y enfrentóse al so padre, que morrió nel camín a la batalla contra'l so fíu. Asocéde-y entós el so primoxénitu, Musa al-Hadi, que tenía la intención de nomar herederu al so fíu escluyendo de la llinia socesoria al so hermanu Harún, pero morrió enantes de faelo. El celebérrimo Harún al-Rashid (786-809) ye'l califa abasí que meyor ilustra l'apoxéu de la dinastía. Curióse enforma de llamar a la yihad pa estender l'islam n'Anatolia, anque nun avanzó demasiáu. Arrodiar de gran luxu y parabuxel, alloñándose de los sos súbditos y faíase llamar «la solombra de Alá na tierra».
Tuvo que faer frente a delles rebeliones: los jariyíes tomaron por dos vegaes Mosul pero fueron sometíos y el califa mandó baltar les muralla que la arrodiaben. L'emperador bizantín Nicéforo I refugó a pagar el tributu y tuvo que ser obligáu a encomalo. Los beréberes volvieron remontase en Ifriqiya, y en Fez un rebelde llamáu Idrís fundó'l reinu independiente de los idrisidas. Ellí dirixióse un exércitu de Ibrahim al-Aglab, que se sublevó en Tunicia y fundó la dinastía de los aglabíes, con capital en Qayrawan (Kairuán). La mayoría de les revueltes encalorar con gran contundencia, polo que se siguieron d'un tiempu d'aselu. Vivióse una renacencia cultural y fixéronse traducciones al árabe de testos griegos, perses y siríacos y basándose neses conocencies realizáronse grandes meyores científiques. Tamién algamaron gran puxanza la industria y el comerciu.
Nesti momentu produz l'entamu de la decadencia del califatu. Provincies como Ifriqiya y al-Ándalus fuéronse independizando adulces y en Samarcanda sublevóse Rafi ben Layt que, en poco tiempu, independizó la Transoxania. En Jorasán subleváronse los jariyíes y el mesmu califa allegó pa encalorar la revuelta, pero morrió enantes de llegar.
Sieglu IX
thumb|250px|Mapa del imperiu abasí escontra 820. Les conmociones polítiques coles que s'inauguró'l sieglu IX nun fueron les úniques qu'azotaron al imperiu. Detrás d'elles, y dacuando claramente interrellacionaes, esistieron importantes convulsiones sociales qu'agora se manifiesten con gran roxura y estensión xeográfica. Una de les razones d'estes convulsiones foi l'aveseda situación de los llabradores. Sometíos a una fuerte presión tributaria, taben obligaos a pagar en dineru les colleches, lo que significaba'l vendeles a un preciu más baxu cada vegada que los axentes fiscales teníen l'escurrimientu d'apaecer pola so aldega. La negativa o tardanza nel pagu yeren castigaes con una durez exemplar y la única salida que teníen yera la fuxida de les sos tierres, lo que provocaba que les comunidaes quedar con menos miembros y cola mesma cantidá a pagar.
En dellos casos les revueltes sociales adquirieron tintes de movimientos relixosos. Este ye'l casu de les revueltes que tuvieron como escenariu Jurasán y que se basaron na alcordanza de la carismática figura de Abú Muslim, qu'inspiró una doctrina de grupos conocíos col nome xenéricu de Jurrumiyya. Les sos doctrines otorgáben-y a Abú Muslim el rangu de profeta, negaben la resurreición, creíen na transmigración de les almes y predicaben la comunidá de muyeres, creencies direutamente herederes del mazdakismo, el gran movimientu social y relixosu que conmocionara a la comunidá persa nel sieglu VI.
Les conmociones sociales y polítiques del sieglu IX traxeron tamién el debilitamientu del antiguu exércitu jurasaní que llevara al poder a la familia abasí. El califatu d'al-Mamún guardó la xubida d'un miembru de la familia abasí que foi quien meyor supo dase cuenta d'estos cambeos, al-Mutasim. Esti personaxe algamó notoriedá gracies a la so habilidá p'arrodiase d'un exércitu priváu compuestu por unos pocos millares de soldaos, na so mayoría turcos procedentes de territorios más allá de les fronteres del imperiu.
Pa encalorar les revueltes jariyíes de Jurasán, unvió a un oficial d'exércitu, Tahid, qu'encaloró la revuelta y gobernó la zona con gran aciertu pa independizase darréu. A la so muerte, el so fíu instauró na zona la dinastía de los tahiríes (822). Tamién tuvo que faer frente a los xiinos de Kufa y Basora y favorecer a los mu'tazilíes, que les sos idees coincidíen col so calter intelectual. Esto provocó munches tensiones, según l'arrestu del imán Ahmad ibn Hanbal, fundador del hanbalismo, que se convirtió nun héroe pa munchos. Al-Mamún intentó poner fin a estos descontentos anovando'l pactu colos xiinos y nomando al imán xiín al-Rida el so herederu. Nun gustó en Bagdag esta decisión y el pueblu sublevóse, proponiendo como candidatu a Ibrahim, fíu d'A el-Mahdi.
Muerre'l califa cuando se dirixía a enfrentase colos bizantinos y asocéde-y el so hermanu Al-Mutasim (833-842). Nesti califatu aumentaron les rebeliones internes y l'inseguridá. El so guardia personal d'enfotu taba formada por esclavos turcos que fueron xubiendo na escala de l'alministración, lo que causó la protesta de la población de Bagdag. Por ello fixo construyir una nueva capital, Samarra, a 100 km. de Bagdag, pero al contrariu qu'ésta, nun tuvo ésitu. El oficiales turcos fueron adquiriendo más poder, hasta'l puntu de que la vida del califa y el gobiernu llegaron a depender d'ellos. Dellos oficiales turcos (emires) fixéronse independientes y crearon los sos propios estaos. Amás la vida de luxu que llevaba'l califa tenía que ser pagada por aciu estorsiones a funcionarios.
Asocedió-y el so fíu Al-Wathiq (842-847) y a ésti'l so hermanu al-Mutawakkil (847-861). Esti postreru llevó a cabu un gobiernu represivu. Nel añu 849 anuló los decretos que favorecíen a los muztalíes y escarceló a los presos por motivos relixosos. Escorrió a los xiinos y buscó sofitu na ortodoxa, a la que concedió puestos de responsabilidá na alministración. Escorrió tamién a cristianos y xudíos. Pa fuxir de la presión turca mandó construyir pela rodiada de Samarra un grandiosu palaciu llamáu al-Gafariyya, pero esti cambéu nun evitó que fuera asesináu en 861, víctima d'una intriga d'unu de los sos fíos y dellos oficiales turcos.
Esta muerte señalaba un cambéu nes rellaciones ente los califes y los sos esclavos militares turcos. Mientres el periodu anterior los califes fueren capaces d'exercer un control absolutu sobre esos soldaos, pero a midida que pasaba'l tiempu, esti poder diba menguando. Mientres los nueve años posteriores a esti asesinatu (861-870), el califatu abasí quedó desapaecíu nel caos más absolutu. Cuatro califes asoceder mientres esti periodu, toos asesinaos y nun estáu virtual de guerra civil.
De resultes de la debilidá de poder abasí, la situación de los territorios del Islam camudó radicalmente. Esto supunxo que cuando'l califatu pudo superar la so crisis interna nos años posteriores a 870, yá nun-yos foi posible mandar gobernadores a les provincies y esperar tranquilamente a que recaldaren los impuestos y caltuvieren l'orde: ante'l fechu peracabáu de que los poderes locales teníen una sólida implantación nes sos provincies, los califes de Bagdag nun teníen más remediu que faer reconocer y consiguir qu'estos gobernantes locales mandaren les recaldaciones de la so zona. Pero'l procesu de desintegración yera yá irreversible. Ello ye qu'Áhmad ben Tulún (gobernador d'Exiptu nomáu nel 868) desafió más al gobiernu estendiendo'l so dominiu tamién a Palestina y Siria, onde gobernó 37 años.
Magar tener toos estos elementos en contra, mientres los 30 últimos años del sieglu IX, el califatu abasí esperimentó una fugaz recuperación de la mano d'al-Muwaffaq, que paradóxicamente nunca exerció como califa. El so llogru foi apigurar en redol a sigo a los principales xefes del exércitu turcu. Con esti visón política, Al-Muwaffaq dexó que gobernara'l so hermanu Al-Mutamid (870-892), anque a la fin esti califa foi apostráu a un meru papel de comparsa. Dambos hermanos morrieron unu dempués del otru en 891 y 892. Un fíu d'A el-Muwaffaq conocíu como al-Mutadid (892-902) foi proclamáu califa. Los sos años de gobiernu tuvieron marcaos por lluches en tolos frentes, qu'en dellos casos tuvieron ésitu (Siria y el norte de Mesopotamia y Exiptu). Nun foi asina nel oriente d'Irán, que pasó a manes del emiratu samaní.
Magar tou esto, a empiezos del sieglu X, el califatu abasí paecía recuperar los sos tiempos de rellumanza; inclusive los samaníes (gobernadores independientes), teníen que reconocer la soberanía califal. Con tou, esti momentaneu resurdimientu deber al bon gobiernu d'unos pocos califes. En cuanto el poder pasó a manes de califes peor dotaos tou este pimpanu edificiu derrumbar con ablucante facilidá.
Organización del Imperiu
Los abasíes, upaos nel poder por un movimientu que tuvo nel componente ideolóxicu y el potencial militar les sos principales baces, pudieron imponer nun primer momentu un altu grau de centralización en tol imperiu, cola esceición d'al-Ándalus y el norte d'África.
La pretensión de que los abasíes yeren miembros de la familia del profeta legitimó totalmente la dinastía; asina, nun fueron criticaos pola socesión dinástica y solo tuviéronse qu'enfrentase a los partidarios de la caña d'Alí, que se sentíen decepcionaos cola forma de gobernar de los califes y anularon el pactu robláu colos abasíes. Nestos enfrentamientos morrió Muhámmad, el biznietu del profeta, que se fixo fuerte en Medina y el so hermanu Ibrahim, que se sulevara en Basora. Amás de la familia, los abasíes tuvieron un sólidu sofitu: los mawali adscritos al llinaxe abasí que fueron emplegaos na alministración central y provincial. Dalgunos de los mawalis llegaron a formar families de servidores de l'alministración. Los barmakíes fixéronse llexendarios en poder ya influencia dientro de l'alministración, hasta qu'en 803 tou esto llegó al so fin. El califa Harún al-Rashid fizo que la familia cayera en picáu, encarcelando a unos y matando a otros.
Tamién foi de gran importancia l'aristocracia militar, una y bones l'exércitu pasó a entamase pol criteriu de la procedencia xeográfica de la tropa, y non en ficticies afiliaciones tribales como na dómina omeya. Hai cambeos políticos de marcada inflúi persa: los califes abasíes ostentaron la xefatura relixosa y política. Arrodiar d'un gran ceremonial xerárquicu que taba supervisáu por un chambelán, dexaron les xeres de gobiernu en manes d'un gran visir, con plenitú de poderes, que presidía un conseyu formáu polos xefes de los distintos diwan o departamentos alministrativos.
Diwan al-harag: tenía al so cargu l'erariu del Estáu, alministraba los ingresos recaldaos nos impuestos y tases a los que taba sometíu'l califatu. Mientres esti periodu xeneralizáronse y gravaron los impuestos pa tolos musulmanes (diezmu de les sos colleches) y sobre el restu de la población. Tamién se gravaron les importaciones y esportaciones.
Diwan al-nafaqat: regulaba los gastos de palaciu.
Fuente del Arco
miniaturadeimagen|Fonte con inscripción en llatín. Fuente del Arco ye un conceyu español, perteneciente a la provincia de Badayoz (comunidá autónoma d'Estremadura). Esistía una antigua fonte, anovada nel añu 2000, que probablemente dio nome al conceyu, con una inscripción en llatín que reza HINC INCIPIT ESTREMA HORA (Equí empieza Estremadura).
Situación
Les sos cases encaladas, arrodiaes de güertos y olivares, nes faldes de la Sierra, atáquense sobre la Ilesia p'allugar a los sos escasos ochocientos habitantes.
Cases encaladas, con pequeños balcones llenos de tiestos, puertes con adornos y pequeñes ventanes, cais empinaes de color blancu o artesonados campanudos qu'envolubren a fachaes solariegas, fueron testigos del so pasáu mineru.
Ruta de Senderismo
Cunta con una popular ruta de senderismo al Cuetu del Esconxuru y Mina de la Jayona.
Historia
En 1594 formaba parte de la provincia Lleón de la Orde de Santiago y cuntaba con 265 vecinos pecheros.
A la cayida del Antiguu Réxime la llocalidá constituyir en conceyu constitucional na rexón d'Estremadura. Dende 1834 quedó integráu nel Partíu xudicial de Llerena. Nel censu de 1842 cuntaba con 280 llares y 1100 vecinos.
Demografía
El conceyu, que tien una superficie de 115,36 km², cuenta según el padrón municipal pa del INE con  habitantes y una densidá de  hab./km².
Población por nucleu
Desglose de población según el Padrón Continuu por Unidá Poblacional del INE.
Alministración
miniaturadeimagen|Plaza d'España.
Califatu abasín
Organización del Imperiu
Diwan al-tawqid: ocupar de la correspondencia del califa.
Diwan al-barid: encargáu de les comunicaciones oficiales y l'información secreta.
Diwan al-shurta: tenía al so cargu'l caltenimientu del orde. Nes ciudaes un xefe de policía, sahib al-shurta, taba al cargu de los policías que calteníen l'orde. Per otru llau, Al-Muhtasib encargar de la vixilancia nos mercaos. Nes provincies l'autoridá ostentar un gobernador y un superintendente, con ciertu grau d'autonomía, pero controlaos pol alministrador de correos. Al conxuntu d'estos cambeos los abasíes llamar dawla (‘revolución de la fortuna').
Desintegración
thumb|upright=1.6|Mapa de la desintegración del imperiu abasí nel sieglu XI. Ye bien significativu qu'esta desintegración prodúzase nel momentu que l'Islam ye asumíu pola mayor parte de les poblaciones qu'habiten na zona. Minoritaria hasta entós, l'Islam empieza a ser la relixón predominante ente los pueblos indíxenes conquistaos polos árabes trés sieglos enantes. Esti espardimientu de la fe traxo mayor uniformidá ideolóxica, pero tamién s'acentuaron les divisiones sectaries. La definitiva crisis del califatu abasí desenvolver ente los años 908 y 945. Mientres esti periodu cinco califes asoceder en Bagdag, de los cualos cuatro fueron depuestos por métodos violentos. Los sucesos y vaivenes políticos que jalonaron esta crisis fueron complexos. Ello ye que fueron les intrigues d'una facción de la burocracia civil les que dexaron que se proclamara califa a unu de los miembros más débiles y fácilmente afechiscos del llinaxe abasí, al-Muqtadir (908-932), que'l so gobiernu tuvo controláu polos visires, de grupos rivales que lluchaben por atropar los recursos fiscales. L'asesinatu d'esti califa foi consecuencia de la crisis de poder central y desamarró de forma yá imparable la espiral de crisis interna.
En xineru de 946 Ahmad b. Buya fixo la so entrada en Bagdag al mandu de un victoriosu exércitu. El califa abasí de vez nun tuvo más remediu que vence-y el poder efectivo, poniendo fin a delles décades de llucha nes cualos el xefes del exércitu fixérense con tol poder. Esta familia, los buyíes, yeren naturales de Dailam (al norte d'Irán). Tres hermanos buyíes, Alí, Áhmad y Hasán supieron aprovechar esti momentu de debilidá y reclutaron un exércitu formáu por dalaymíes atropando ésitos militares en tol so camín a Bagdag. Obligaron al califa a apurri-yos títulos grandilocuentes y a confia-yos el gobiernu de los territorios que conquistaren. Tuvieron qu'establecer un sistema de iqtas y enrolar a turcos pal so exércitu, sistema que sobrevivió hasta la llegada de los selyuquíes. Unu de les traces que más llamó l'atención sobre los buyíes ye'l fechu de que, a pesar del ser xiinos, nun manifestaron nenguna predisposición contra'l califatu abasí y dexaren que sobrevivieren, anque evidentemente amenorgáu a un papel simbólicu y que -paradóxicamente- nesti periodu pasaría a ser el puntu de referencia espiritual de tolos musulmanes suníes.
El califa abasí, que cada vegada se sofitaba más nes tribus turques, pidió ayuda a los selyúcides pa espulsar a los buyíes de Bagdag. En 1055 los selyúcides conquistaron la ciudá y aliáronse colos abasíes. El califa, que'l so poder yera nominal, nomó al xefe turcu, Tugril Beg Rei d'Oriente y Occidente, y los turcos pasaron a ser soberanos del imperiu. Gobernaben de forma represiva ya intolerante coles distintes idees y relixones que gobernaben el califatu, al que sumieron nuna decadencia definitiva.
El socesores de la hexemonía abasí tuvieron qu'enfrentase a más amenaces esteriores, como los hamdaníes (norte de Mesopotamia y parte de Siria), que los sos oríxenes son una tribu árabe bien anterior que, coincidiendo cola crisis del califatu, afitó'l so llinaxe y apoderóse de Mosul, entrando en conflictu direutu colos buyíes. A esto xunió la toma d'Alepo (944) por Sayf al-Dawla. La caña que gobernaba en Mosul sobrevivió hasta l'añu 979, cuando foi esaniciada polos buyíes. La so frontera col imperiu bizantín tamién foi conflictiva, anque la so final llegó cola llegada de los fatimíes.
Resurdimientu militar
Anque'l califa al-Mustarshid foi'l primeru en formar un exércitu capaz d'enfrentase al selyúcida, foi finalmente ganáu en 1135 y asesináu. El califa al-Muqtafi foi'l primeru de los abasíes en recuperar la independencia militar total del Califatu, cola ayuda del so visir Ibn Hubayra. Dempués de cuasi doscientos cincuenta años de sometimientu a dinastíes estranxeres, defendió con éxito Bagdag contra los selyúcides nel asediu de Bagdag de 1157, lo que-y dio'l control d'Iraq. El reináu d'al-Nasir (m. 1225) estendió'l dominiu del califatu a tol país, gracies en gran parte a les organizaciones futuwwa de los sufíes, qu'encabezaba'l califa. Al-Mustansir construyó la madrasa de Mustansiriya nun intentu de clisar la de Nizamiyya, construyida por Nizam al-Mulk mientres el periodu de señoríu selyúcida.
Carauterístiques del periodu de la dinastía abasí
Crearon una gran y brillosa civilización. Creció'l comerciu, floriaron les ciudaes. Fixéronse estraordinaries realizaciones n'arquiteutura y artes polo xeneral.
Bagdag foi un gran centru comercial. Los cuentos de Los mil y una nueches reflexen la vida rescamplante d'esta ciudá.
Hai una gran actividá intelectual: historia, lliteratura, medicina, matemátiques griegues cola inclusión del álxebra y la trigonometría, xeografía, etc. Gran importancia de la xurisprudencia.
Colos abasíes nel poder, el postreru omeya treslladóse a Al-Ándalus, onde se arrogó el títulu d'emir. Los sos descendientes se secesionarían, creando un califatu independiente.
Llista de califes abbasíes de Bagdag
thumb|300px|right|Árbol xenealóxicu de la familia abasí. En verde, los califes abasíes de Bagdag. En mariellu, los califes abasíes d'El Cairu. Inclúyese'l parentescu de los abasíes col profeta Mahoma, señaláu en mayúscules. (Pulsiái pa engrandar)
Fuente del Arco
Evolución de la delda viva
El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial.
La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 0 €.
Economía
La so economía básase principalmente na agricultura (olivares) y ganadería.
Hasta principios del sieglu XX había una esplotación de fierro na Mina La Jayona la cual tenía emplegáu a un gran númberu de persones. Amás hasta mediaos del sieglu XX yera un puntu importante ferroviariu onde confluyíen la rede ferroviaria de vía ancha y vía estrecha. La Mina La Jayona foi declarada Monumentu Natural d'Estremadura en 1997 (DOE 30/09/1997).
Patrimoniu
miniaturadeimagen|Esterior de la ermita de la Virxe de l'Ara, col pórticu mudéxar. miniaturadeimagen|Capitel reutilizáu na entrada llateral de la Ermita. Ilesia parroquial católica so la advocación de L'Asunción de La nuesa Señora, na Archidiócesis de Mérida-Badayoz.
La Ermita de la Virxe de l'Ara, a más de seis quilómetros de la población, convertir nel llugar de romería y pelegrinaxe cada últimu domingu del mes de mayu. Ye un edificiu del sieglu XV, y en 1993 foi incoado espediente pa la so declaración como Bien d'Interés Cultural. La nave principal completar el pórticu mudéxar sobre arcos peraltados de la fachada sur, del sieglu XVI, la cúpula octogonal y llinterna de media naranxa con camarín, y el campanariu del sieglu XVIII. Nel so interior, la bóveda ta decorada por frescos del sieglu XVIII, d'autor desconocíu, que traten sobre escenes del Xénesis y paisaxes. D'esti sieglu, y de gran valor ye tamién el retablu mayor barrocu y los retablos menor que lu cortexen.
Mylene Dizon
Mylene Dizon ye una actriz filipina, conocida poles sos semeyes como antagonista y protagonista. Tamién ye miembru de la cadena ABS-CBN 's, el círculu de la élite de talentos declarada la Estrella Magic, onde llogró un llote de 2 alumnos. Apocayá foi vista en tayong Dalawa que foi presentada en ABS-CBN. María Lacson, que foi'l so personaxe principal na serie, nes escenes vese que sustitúi ella a un embaranzu teniendo al so segundu fíu, col actor y el so noviu actual Paolo Paraísu, anque entá inda nengunu de los dos casóse.
Televisión
'''
Aethomys kaiseri
Aethomys kaiseri ye una especie de royedor de la familia Muridae.
Distribución xeográfica
Alcuéntrase n'Angola, Burundi, República Democrática d'El Congu, Kenia, Malaui, Ruanda, Tanzania, Uganda y Zambia.
Hábitat
Los sos hábitats naturales son: clima tropical o Clima subtropical, los montes secu y húmedu montanos tropicales o subtropicales.
Trivocalismu quechua
thumb|250px|Vocales nel [[quechua]]
El trivocalismu (quechua sureñu:Kimsa hallalli), (quechua de Huaylas:Kima kikin pashtaq) ye l'usu de tres lletres vocáliques, ⟨a⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, na escritura de les llingües quechues, mayormente nel quechua sureñu. Esti usu pa escribir el quechua y les demás llingües indíxenes empezó a estendese pol Perú despues de 1985. Anguaño, los alfabetos oficiales de dicha llingua inclúin tres grafíes vocáliques ⟨a⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, correspondientes una a cada unu de los fonemes vocálicos distintos del quechua. Los soníos [y] y [o] alófonos de /i/ y /o/ cuando eses vocales tán en contautu con una uvular).
Na actualidá, en delles persones persiste'l pentavocalismu, y l'Academia Mayor de la Llingua Quechua, por aciu el desconocimientu del cambéu fechu al alfabetu quechua en 1985 como de les publicaciones acreditaes qu'antecedieron a tal modificatoria.
Usu
Anguaño l'usu de 3 vocales na escritura del quechua ye usáu pol Ministeriu d'Educación y otros testos acreditaos dempués de 1985, esti sistema ye criticáu pola AMLQ por nun ser acorde a la fonoloxía del quechua, pero a la mesma vegada sofitáu por munchos llingüistes yá que concuerden con que'l quechua namái tien 3 vocales y otres vocales como:y, ɘ, o son alófonos de les vocales i, o cuando tán cerca a una consonante uvular como ye'l casu de la consonante q.
Usu por falantes nativos
L'usu de trés vocales por falantes nativos ye bien pocu usáu yá que la mayoría fueron alfabetizados n'español, asina que l'el momentu qu'un falante nativu va escribir en quechua xeneralmente usa 5 vocales pa representar la escritura del quechua.
Usu por instituciones
El trivocalismu ye usáu pol Ministeriu d'Educación pa la educación intercultural billingüe, el SIL International al igual que l'Academia Mayor de la Llingua Quechua persiste nel usu de 5 vocales
Thénouville
Thénouville ye una comuña francesa del departamentu d'Eure, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Juan Ignacio Zoido
Juan Ignacio Zoido Álvarez ye un maxistráu y políticu español del Partíu Popular, Ministru del Interior d'España hasta'l 7 de xunu de 2018 y diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España por Sevilla. Foi alcalde de Sevilla ente 2011 y 2015, parllamentariu andaluz ente'l 9 de marzu de 2008 y el 27 de setiembre de 2014, y presidente del PP d'Andalucía ente'l 14 de xunetu de 2012 y el 1 de marzu de 2014. El 27 d'ochobre de 2017, en virtú del artículu 155 de la Constitución Española asumió la cartera de Conseyeru d'Interior de la Generalitat de Cataluña.
Orixe y formación
El so padre, Florentino Zoido Risco, tenía un obrador en Fregenal de la Sierra, llamáu Fíos de Manuel Risco, al qu'en 1879 foi-y apurrida la mención de provisor de la Casa Real por Alfonso XII. Juan Ignacio nació en Montellano, porque la so madre, Catalina Álvarez Sanz, decidiría tener a los sos dos primeros fíos na so llocalidá natal. Empieza a estudiar derechu na Universidá de Granada n'Almería y prosigue los sos estudios na Universidá de Sevilla. Termina los sos estudios en 1979, añu en que viaxa a Cuetu Muriano a realizar el serviciu militar obligatoriu. Darréu ye treslladáu a la Xefatura d'Artillería de la Segunda Rexón Militar. Va Ser nomáu escolta del xeneral Giráldez y depués del xeneral De La Calzada. Tres el serviciu militar prepárase les oposiciones a la judicatura.