cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sistema Solar
La estrella del Sistema Solar: el Sol
El Sol ye la estrella del Sistema Solar. La so gran masa (332.900 veces la masa de la Tierra ) permite que nel so nucleu prodúzcanse temperatures y densidaes lo suficientemente grandes pa permitir la fusión nuclear. Esta emite enormes cantidaes d'enerxía, que la más d'ella rádiase al espaciu como radiación electromagnética, especialmente na banda de lluz visible de 400 a 700 nanómetros. right|thumb|300px|Vista del Sol dende la Estación Espacial Internacional. El Sol ye una estrella de secuencia principal del tipu G2. Les estrelles clasifíquense col diagrama de Hertzsprung-Russell, una gráfica que rellaciona'l brillu de les estrelles cola temperatura de la so superficie. Cono norma xeneral les estrelles más calientes brillen más. Les estrelles que siguen la pauta d'esti diagrama llámense de secuencia principal, y el Sol ye una d'elles. El brillu del Sol ye grande, y hai perpoques estrelles más calientes y brillantes qu'elli dientro la galaxia. Lo habitual na Vía Lláctea ye atopase con estrelles más escures y fríes: son les nomaes nanes roxes, que son el 85% del total d'estrelles de la galaxia.
La evidencia suxer que la posición del Sol dientro de la nomada secuencia principal indica que ta nel momentu central de la so vida como estrella, nel qu'entá caltién reserves d'hidróxenu pa siguir produciendo la fusión nuclear. Otramiente, la brillantez del Sol ye mayor que tiempu atrás, cuando'l so brillu yera'l 70% del d'anguaño.
El mediu interplanetariu
La gran mayoría del Sistema Solar consiste nún cuasi vacíu conocíu como mediu interplanetariu. Amás de lluz, el Sol irradia una corriente continua de partícules cargaes (un plasma) nomada vientu solar. Esta corriente de partícules espárdese a una velocidá de 1,5 millones de km por hora, creando una atmósfera tenue, la heliosfera, qu'ocupa'l mediu interplanetariu polo menos hasta una distancia de 100 AU del Sol. La so llende conozse col nome d'heliopausa. L'actividá na superficie del Sol, seya en forma de llamaraes solares o d'espulsión de masa de la capa esterna del Sol (la corona) alteria la heliosfera, causando tormentes xeomagnétiques. Dientro la heliosfera la mayor estructura qu'alcontramos ye la nomada corriente heliosférica difusa o espiral de Parker, un campu magnéticu de forma espiral causáu pola aición qu'exerce'l campu magnéticu del Sol en rotación sol mediu interplanetariu. right|thumb|300px|Espiral de Parker. El campu magnéticu de la Tierra consigue que la so atmósfera nun seya arrastrada pol vientu solar. Venus y Marte nun tienen campu magnéticu, y el vientu solar ta faciendo que les sos atmósferes vaigan siendo, pasu ente pasu, arrastraes al espaciu. Les espulsiones de masa de la corona solar y otros sucesos asemeyaos llancen un campu magnéticu y grandes cantidaes de materiales dende la superficie del Sol al mediu interestelar. La interacción d'esti campu magnéticu y esti material col campu magnéticu terrestre atrae partícules cargaes a les capes superiores de l'atmósfera terrestre, aú interaccionen con esta dando llugar a les aurores boreales que pueden vese cerca los polos magnéticos de la Tierra.
La heliosfera, y los campos magnéticos planetarios (nos planetas que lu tienen) protexen parcialmente al Sistema Solar de los efeutos de partícules interestelares d'alta enerxía nomaos rayos cósmicos. La so densidá nel mediu interestelar y la fuercia del campu magnéticu solar camuden n'intervalos de tiempu mui grandes, y magar que sabemos que'l nivel de penetración de los rayos cósmicos nel Sistema Solar varía nun sabemos cuála ye la medida real d'esa variación.
El mediu interplanetariu abelluga polo menos dos rexones, con forma de discu, de polvu cósmicu. La primera, la nube de polvu zodiacal, alcuéntrase nel Sistema Solar interior y produz la lluz zodiacal. Piénsase que se formó como resultáu de los choques producíos dientro del cinturón d'asteroides de resultes de la so interacción colos planetes. La segunda nube estiéndese desde les 10 AU hasta les 40 AU, y formóse posiblemente como resultáu de colisiones similares dientro'l cinturón de Kuiper.
El Sistema Solar interior
Nómase tradicionalmente Sistema Solar interior a la rexón que compriende los planetes terrestres y los asteroides. Formaos principalmente por silicatos y metales, los oxetos del Sistema Solar interior tán bastante averaos al Sol; el radiu de toa esta rexón en conxuntu ye menor que la distancia qu'hai ente les órbites de Xúpiter y Saturnu.
Los planetes terrestres
Los cuatro planetes interiores, nomaos tamién planetes terrestres, caracterícense por tar formaos por materiales rocosos y densos, tener pocos o dengún satélite natural y por nun tar arrodiaos por sistemas d'aniellos. La so composición ye bayurosa en minerales refractarios, como los silicatos, que formen les sos capes esternes (corteces o mantos), y en metales como'l fierro y el níquel, que formen los sos nucleos. Trés de los cuatro (Venus, Tierra y Marte) tienen atmósferes d'un tamañu suficiente pa xenerar alteraciones meteorolóxiques, y tolos cuatro presenten cráteres y fitos xeográficos qu'amuesen la esistencia d'actividá teutónica (falles, volcanes).
Nómase planetes inferiores a los que tán más cerca'l Sol que la Tierra, esto ye, a Mercuriu y Venus.
Venus
Venus, asitiáu a 0,7 AU del Sol, ye un planeta más asemeyáu en tamañu a la Tierra (tien una masa 0,815 veces la terrestre) y, como ella, ta formada por un mantu gruesu de silicatos que recubre un nucleu de fierro, tien atmósfera y hai evidencia de la esistencia nella d'actividá xeolóxica interna. Ye muncho más seca que la Tierra, y la so atmósfera ye 90 veces más densa. Nun tien satélites naturales, y ye'l planeta más caldiu, con unes temperatures de más de 400º na superficie, mui probablemente pola cantidá de gases d'efeutu ivernaderu qu'hai na so atmósfera. Nun hai evidencia de que tenga anguaño actividá xeolóxica, pero al nun tener un campu magnéticu qu'axude a evitar la desapaición de la so atmósfera piénsase qu'esta ye repuesta frecuentemente polos gases espulsaos n'erupciones volcániques.
Tierra
La Tierra, asitiada a 1 AU del Sol, ye'l mayor y el más densu de los planetes interiores, l'únicu que tien anguaño actividá xeolóxica conocida y l'únicu nel que se conoz la esistencia de vida. La so hidrosfera líquida ye única ente los planetes terrestres, y ye tamién el únicu nel que s'observó la esistencia de plaques tectóniques. La so atmósfera ye radicalmente diferente a la de los otros planetas, y foi alteriada enforma pola presencia de vida hasta llegar a contener un 21% d'osíxenu. Tien un satélite natural, la Lluna, el únicu con un tamañu importante de tolos de los planetes terrestres del Sistema Solar.
Marte
Marte, asitiáu a 1,5 AU del Sol, ye más pequeñu que la Tierra y que Venus (0,107 veces la masa de la Tierra). Tien una atmósfera compuesta mayormente por dióxidu de carbonu y con una presión na superficie de 6,1 milibares, malpenes un 0,6% de la qu'hai na tierra. La so superficie, con grandes volcanes como'l Monte Olimpu y foses tectóniques como los Valles Marineris, amuesa qu'hebo actividá xeolóxica hasta feches recientes (2 millones d'años). El so color arroxáu débese a l'abondanza d'óxidu de fierro nel so suelu. Marte tien dos pequeños satélites naturales, Fobos y Deimos, que piénsase que yeren asteroides que foron capturaos pola atmósfera marciana.
Cinturón d'asteroides
Artículu principal:Cinturón d'asteroides
Los asteroides son pequeños oxetos del Sistema Solar compuestos principalmente de roca refractario y minerales metálicos, con daqué de xelu.
El cinturón d'asteroides ocupa una órbita ente les de Marte y Xúpiter, a una distancia d'ente 2,3 y 3,3 AU del Sol. Piénsase qu'estos cuerpos son restos del momentu de la formación del Sistema Solar que nun pudieron fusionase pa formar cuerpos mayores pola interferencia gravitacional de Xúpiter. El so tamañu ye perheteroxéneu, habiéndolos microscópicos y otros con cientos de quilómetros de radiu. Toos, sacante Ceres, entren na categoría de SSSBs (oxetos pequeños del Sistema Solar). right|250px|thumb|Representación del Sistema Solar interior. El cinturón d'asteroides aparez de color blancu, los troyanos de Xúpiter en verde y los asteroides Hilda en naranxa. Dientro'l cinturón hai decenes de miles, o quiciás millones, d'oxetos de más d'un quilómetru de diámetru. Pesie a ello, la masa total del cinturón nun ye más qu'una milésima parte de la de la Tierra, y más de la metá d'ella concéntrenla los cinco oxetos mayores: Ceres, Palas, Vesta, Higia y Xunu. Y magar que son munchos, el tamañu de la so órbita fai que tean perdispersos; dafechu, les naves espaciales crúcienlu ensin qu'haiga incidente dengunu.
Los asteroides con diámetros d'ente ún y mil metros son nomaos meteoroides.
Grupos d'asteroides
Los asteroides del cinturón estrémense, en función de les sos carauterístiques orbitales, en grupos y families d'asteroides. Nómense llunes asteroidales a los asteroides qu'orbiten a otros mayores; ye difícil estremales de les llunes planetaries, una y bones dalgunes son mayores que dalgunes d'estes. Nel cinturón hai tamién cometes, nomaos cometes del cinturón; piénsase qu'ellos pueden ser el llugar d'aú vieno l'agua de la Tierra.
Nómense asteroides troyanos a los que formen un grupu d'asteroides que se mueven sobre la órbita de Xúpiter. Asítiense nos dos puntos de Lagrange triangulares a 60 graos per delantre (L4, esto ye, precediendo a Xúpiter na so órbita) y per detrás (puntu L5, esto ye, siguiéndolo na so órbita) de Xúpiter. Marte tien tamién polo menos un asteroide de tipu troyanu; nómase (5261) Eureka, y ocupa'l puntu L5 del sistema Sol-Marte. Tamién Neptunu tien polo menos cinco asteroides troyanos: dos orbiten per delantre d'elli nel so puntu L4.
Los asteroides Hilda tán nuna frecuencia de resonancia con Xúpiter de 2:3, esto ye, dan trés vueltes alredor del Sol por cada dos vueltes de Xúpiter. Y hai tamién, a lo llargo'l Sistema Solar interior, asteroides solitarios, que crucien dacuando les órbites de los planetes interiores. Asina, hai dalgunos, nomaos asteroides coorbitantes cola Tierra, que al averase a ella queden capturaos pola gravedá terrestre, rotando alredor d'ella dalgunos años, y dempués allóñense nuevamente. Anguaño hai dos asteroides d'esti tipu, nomaos 2003 YN107 y el 2004 GU9.
Ceres
right|thumb|200px|Estructura xeolóxica de Ceres. Ceres ye'l cuerpu celeste mayor del cinturón y l'únicu que pertenez, dende la redefinición del conceptu de planeta en 2006, a la categoría de los planetes nanos porque la so gravedá dio-y una forma cuasi esférica y, poro, dizse qu'algamó'l equilibriu hidrostáticu. Con un diámetru de 940 km, ye'l más pequeñu de los planetes nanos. Na so estructura alcontramos un nucleu de silicatos arrodiáu por una capa d'agua en forma de xelu y una corteza fina. Parte d'esi xelu conviértese, pola radiación solar, en vapor d'agua, lo que-y permite tener una atmósfera mui sele. La so masa ye cuasi un terciu del total de la del cinturón y orbita, nuna órbita bastante circular (tien una excentricidá de namái 0,08), a ente 2,5 y 3 AU del Sol.
El Sistema Solar esterior
La rexón más esterior del Sistema Solar ye la fastera de los planetes conocíos como xigantes gaseosos y de les sos grandes llunes. Dellos cometes de cortu periodu, incluyíos los centauros, orbiten tamién nesta zona. Per aciu de la so gran distancia al Sol los oxetos sólidos del Sistema Solar esterior contienen una proporción mayor de volátiles (como agua, amoniacu, metanu...) que los del Sistema Solar interior, porque les temperatures, más baxes, permiten qu'estos componentes remanezcan n'estáu sólidu.
Xúpiter
Xúpiter, con una masa 318 veces mayor que la de la Tierra, tien 2,5 veces más masa que tolos demás planetes en conxuntu. Asítiase a 5,2 AU del Sol, y ta compuestu mayormente d'hidróxenu y heliu. El so gran calor internu crea estructures semipermanentes na so atmósfera, como un bon númberu de bandes nuboses y la Gran Mancha Roxa.
Xúpiter tien 67 satélites conocíos. Los cuatro mayores (Ganimedes, Calistu, Io y Europa) tienen carauterístiques, como la presencia de vulcanismu y d'un nucleu caliente, comunes colos planetes terrestres. Ganimedes, el mayor satélite del Sistema Solar, ye mayor que Mercuriu. right|thumb|300px|Los xigantes gaseosos del Sistema Solar, col so tamañu relativo y color aproximaos. D'arriba abaxu: Neptunu, Uranu, Saturnu y Xúpiter.
Uranu
Uranu, asitiáu a 19,2 AU del Sol y con una masa 14 veces la de la Tierra, ye'l más llixeru de los planetes esteriores. Ye l'únicu de los planetes que tien un exe de rotación estremáu del planu de la eclíptica, del que se separta cuasi 90º. Tien un nucleu muncho más fríu que'l de los otros xigantes gaseosos, ya irradia perpocu calor al espaciu.
Tien 27 satélites conocíos. Los mayores son Titania, Oberón, Umbriel, Ariel y Miranda.
Neptunu
Neptunu, asitiáu a 30 AU del Sol, ye un poco más pequeñu qu'Uranu, pesie a que la so masa ye mayor (17 veces la de la Tierra). Poro, ye más densu y tamién irradia más calor internu al espacio, magar que non tanto como Xúpiter o Saturnu.
Neptunu tien 14 satélites conocíos. El mayor, Tritón, ye xeolóxicamente activu, y tien xéiseres de nitróxenu líquidu. Ye, amás, el únicu satélite de tamañu importante que tien una órbita retrógrada. Amás de polos sos satélites, Neptunu ye acompañáu na so órbita por dellos planetes menores (anguaño conócense cinco), nomaos troyanos de Neptunu.
Los centauros
Los centauros son oxetos pequeños del Sistema Solar, asemeyaos a cometes y formaos por xelu, que tienen un exe semi-mayor asitiáu ente los de Xúpiter y Saturnu. Les sos órbites son inestables y crucien o tienen cruciao les órbites d'ún o más de los planetes xigantes. Compórtense con delles carauterístiques asemeyaes a les de los asteroides y otres vegaes como cometes, y esi amiestu foi'l que fizo que se-yos nomara centauros, seres amiestu d'home y caballu.
Calcúlese qu'hai alredor de 44.000 con diámetros mayores d'un quilómetru. El primeru que se descubrió, en 1920, foi 944 Hidalgo. Sicasí, nun foron reconocíos como un conxuntu diferenciá d'oxetos celestes hasta'l descubrimientu de 2060 Chiron en 1977. El mayor d'ellos, 10199 Chariklo, foi descubiertu en 1997 y tien un diámetru de 260 km, equivalente al d'un asteroide de tamañu mediu, y un sistema d'aniellos.
Cometes
right|thumb|300px|El cometa Halley el [[8 de marzu de 1986.]] Los cometes son oxetos pequeños del Sistema Solar, xeneralmente d'unos pocos km de diámetru, formaos principalmente por volátiles. Tienen órbites mui excéntriques, con un periheliu asitiáu ente les órbites de los planetes interiores y un afeliu más allá de Plutón. Cuando un cometa entra nel Sistema Solar interior la so proximidá al Sol fai que la so superficie xelada sublímese y ionízese, formándose entonces un coma, una llarga cola de gas y polvu que munches veces puede vese a simple vista.
Los cometes de periodu cortu tienen órbites de menos de 200 años, mentantu que los de periodu llargu tienen órbites de miles d'años. Piénsase que los de periodu cortu orixínense nel cinturón de Kuiper, mentantu que los de periodu llargu, como'l Hale-Bopp, fórmense na nube d'Oort. D'otra banda, munchos grupos de cometes, como los Kreutz Sungrazers, formáronse tres de rompese un cometa previu mayor. Quiciás dalgún de los cometes con órbites hiperbóliques tenga formaose fuera del Sistema Solar, pero ye perdifícil determinar les sos órbites precises y nun puede dase por demostrao. Dicir, por últimu, que los cometes vieyos que yá perdieran cuasi tolos sos volátiles per aciu del calor del Sol avezen a ser incluyíos na categoría d'asteroides.
La rexón tresneptuniana
La fastera del Sistema Solar asitiada más p'allá de la órbita de Neptunu entá ta perpoco esplorada. Aparentemente ta formada por munchos grupos diferentes d'oxetos celestes pequeños formaos por roca y xelu; el mayor d'ellos tien un diámetro cinco veces menor que'l de la Tierra y una masa menor que la de la Lluna.
El cinturón de Kuiper
right|thumb|300px|Representación de tolos oxetos conocíos del cinturón de Kuiper. El cinturón de Kuiper ye un gran aniellu d'escombru asemeyáu al cinturón d'asteroides, pero formáu principalmente por cuerpos compuestos de xelu. Estiéndese ente les 30 y les 50 AU de distancia del sol, y ye 20 veces más estensu que'l cinturón d'asteroides y tien ente 20 y 200 más masa qu'elli. Créyese que contién ente docenes y miles de planetes nanos, pero la gran mayoría en númberu de los oxetos que lu formen son oxetos pequeños del Sistema Solar. Dalgunos de los más de 100.000 oxetos de más de 50 km de diámetru que lu formen, como Quaoar, Varuna o Orcu, igual pasen a ser consideraos planetes nanos cuando tengamos más información d'ellos. Mentantu, considérase que nelli viven a lo menos trés d'estos planetes nanos: Plutón, Haumea y Makemeke. Tamién dalgunes llunes d'otres planetes, como la neptuniana Tritón o la saturniana Phoebe, pueden tener orixináose nesta rexón.
Pesie al so gran númberu, la masa total de los oxetos del cinturón estímase que ye ente un 1% y un 10% de la de la Tierra. Munchos de los oxetos del cinturón tienen múltiples satélites, y la mayoría siguen órbites que los separten del planu de la eclíptica.
El cinturón puede dividise en dos: el cinturón clásicu, formáu polos oxetos que nun tienen resonancia con Neptunu y asitiáu ente les 39,4 y les 47,7 AU, y los oxetos con resonancia. Les resonancies son órbites asociaes a les del planeta Neptunu (por exemplu, dos órbites por cada trés de Neptunu, o una por cada dos...), y débense a la influyencia de la gravedá d'esti planeta sobre los oxetos espaciales asitiaos na so rodiada. Los oxetos del cinturón clásicu son nomaos cubewanos, pol nome del primeru que foi descubiertu, (15760) 1992 QB1, y caracterícense por caltener una órbita casi primordial y de baxa excentricidá.
Plutón y Caronte
right|thumb|300px|Comparanza del tamañu de los mayores oxetos tresneptunianos col de la Tierra. El planeta nanu Plutón, qu'orbita a una distancia media de 39 AU, ye'l mayor oxetu conocíu nel cinturón de Kuiper. Cuando foi descibiertu en 1930 considerose que yera'l novenu planeta, y caltuvo esta condición hasta l'adopción d'una definición formal de planeta en 2006. Plutón tien una órbita relativamente escéntrica, inclinada 17 graos respectu al planu de la eclíptica y con una distancia al Sol que varía ente les 29,7 AU (per dientro la órbita de Neptunu) del so periheliu y les 49,5 AU del so afeliu. Tien una resonancia 3:2 con Neptunu, esto ye, da dos vueltes al Sol per cada trés órbites neptunianes. Los oxetos del cinturón de Kuiper que les órbites de so tienen esta mesma resonancia son nomaes plutinos.
Caronte, la mayor de les llunes de Plutón, descríbese delles vegaes como parte d'un sistema binariu con Plutón, una y bones dambos oxetos orbiten alredor d'un baricentru de gravedá asitiáu perriba de les sos respeutives superficies. Por dicilo con pallabres cencielles, parez como si orbitasen ún sobro l'otru. Dientro d'esi sistema orbiten tamién otros cuatro satélites muncho más pequeños que Caronte: Styx, Nix, Kerberos y Hydra.
Makemake y Haumea
Haumea, qu'orbita a una distancia media de 43,13 AU, tien una orbita asemeyada a la de Makemake, pero tien una resonancia 7:12 con Neptunu. De tamañu similar a Makemake, tien dos satélites naturales. La so rápida rotación (lléva-y 3,9 hores dar una vuelta alredor de so) determina que tea una forma aplanada y allargada. Considéraselu un planeta nanu dende 2008, el mesmu añu nel que se-y dio nome.
El discu dispersu
El discu dispersu, que se solapa col cinturón de Kuiper pero estiéndese muncho más allá, piénsase que ye'l llugar aú se formen los cometes de periodu corto. Créyese qu'estos discos foron espulsaos a órbites errátiques pela influyencia gravitacional de Neptunu nel tiempu nel qu'esti planeta taba desplazándose a la so órbita actual. Los más de los oxetos que formen parte d'esti discu tienen el so periheliu dientro'l cinturón de Kuiper y el so afeliu perllonxe, a vegaes a más de 150 AU del Sol. Les sos órbites, amás, tán perinclinaes con respectu al planu de la eclíptica, hasta ser en munchos casos cuasi perpendiculares a elli. Pa dalgunos astrónomos el discu dispersu ye namái otra rexón más del cinturón de Kuiper, y describen los oxetos que lu formen como oxetos dispersos del cinturón de Kuiper.
Eris
Eris, qu'orbita a una distancia media del Sol de 68 AU, ye'l mayor de los oxetos del discu dispersu conocíos. El so descubrimientu provocó'l debate sobre lo que yera un planeta, una y bones tien cuasi'l mesmu diámetru que Plutón y un 25% más de masa, lo que lo convierte nel planeta nanu con más masa. Tien una lluna, nomada Dysnomia. Neto que Plutón, tien una órbita perexcéntrica, col periheliu a 38,2 AU y el afeliu a 97,6 AU, y perinclinada respectu al planu de la eclíptica.
La llende del Sistema Solar
El puntu nel que fina'l Sistema Solar y entama l'espaciu interestelar nun ta perfectamente definíu, porque la llende del sistema ta marcada por dos fuercies distintes: el vientu solar y la gravedá del Sol. La influyencia del vientu solar aporta hasta una distancia cuatro veces mayor de la qu'hai ente'l Sol y Plutón; esta heliopausa ye considerada'l puntu d'escomienzu del mediu interestelar. D'otra banda la nomada esfera de Hill del Sol, l'alcance efeutivu de la so dominancia gravitacional, créyese que llega hasta una distancia mil veces superior.
Heliopausa
La heliosfera ye la rexón del espaciu que ta embaxu la influyencia del vientu y el campu magnéticu solares. El vientu solar, formáu por partícules y átomos ionizaos, viaxa a unos 400 km/s hasta que colisiona col vientu interestelar. La colisión produzse nel llamáu puntu de choque de terminación; allí, a una distancia de 80-100 AU del Sol na zona que ta al barloventu del mediu interestelar y de 200 na que ta al sotaventu, la interacción col mediu interestelar fai que'l vientu solar enllentézcase hasta una velocidá subsónica. L'amenorgamientu de la so velocidá fai que se condense y se vuelva más turbulentu, y forma una gran estructura oval nomada heliofunda. Esta estructura creyíase que tenía una forma y un comportamientu asemeyáu al de la cola d'un cometa, magar que los datos aportaos pola nave Cassini y el Interstellar Boundary Explorer suxeren que tien forma de burbuya de resultes de l'aición del campu magnéticu interestelar.
Finalmente, nómase heliopausa al puntu nel que'l vientu solar ye deteníu pol mediu interestelar, esto ye, onde la fuercia del vientu solar yá nun ye capaz de puxar escontra los vientos estelares de les estrelles vecines. Al cruciar esti puntu, teóricamente, había notase un descenso rápidu na temperatura de les partícules cargaes, un cambéu na direición del campu magnéticu y un incrementu na cantidá de rayos cósmicos galácticos. En mayu de 2012 la nave Voyager 1 detectó un incrementu rápidu na cantidá de rayos cósmicos (un 9% nún mes, precedíu por un aumentu d'un 25% ente xineru de 2009 y xineru de 2012), lo que suxería que taba averándose a la heliopausa. Na seronda de 2013 la NASA dio anuncia de que la nave cruciara la heliopausa'l 25 d'agostu de 2012, y de qu'esta allugábase a 121 AU de distancia del Sol.
Más allá de la heliopausa, a unes 230 AU de distancia del Sol, alcuéntrase l'arcu de choque, una estela de plasma que dexa'l Sol de la que viaxa pela Vía Lláctea. thumb|upright=1.3|Representación del cinturón de Kuiper, la esfera de Hill solar y la nube d'Oort.
Oxetos separtaos
90377 Sedna, asitiáu a una distancia media de 520 AU, ye un oxetu espacial grande de color arroxáu que tien una órbita mui elíptica y xigantesca, que va de les 76 AU nel periheliu a les 940 AU nel afeliu y que tarda 11.400 años en completar. Mike Brown, que descubrió l'oxetu en 2003, considera que nun puede ser parte del discu dispersu o'l cinturón de Kuiper porque'l so periheliu ta mui llonxe pa tener sío afectao pola migración de Neptunu. Elli, y otros astrónomos, considérenlu el primer exemplu de lo qu'ha ser una nueva población, los nomaos delles veces oxetos separtaos distantes, que podríen incluyir tamién el oxetu nomáu 2000 CR105, que tien un periheliu de 45 AU, un afeliu de 415 AU y un periodu orbital de 3.420 años. Brown noma esta población nube interior d'Oort, porque puede tener formáose por un procesu similar al d'aquella, magar que muncho más cerca del Sol. Sedna ye, mui probablemente, un planeta nanu, anque'l so tamañu ta entá por determinar.
Hai un segundu oxetu que ye, ensin dubia, un oxetu separtáu distante. Nómase 2012 VP113 y tien el periheliu a 81 AU del Sol y l'afeliu a 400-500 AU.
La nube d'Oort
La nube d'Oort ye una hipotética nube esférica de hasta un billón d'oxetos xelaos qu'arrodia tol Sistema Solar a unes 50.000 AU (un añu-lluz) de distancia, o quiciás inclusive a 100.000 AU (1,87 años-lluz), y que pudiera ser l'orixe de tolos cometes de periodu llargu. Créese que ta formada por cometes que foron espulsaos del Sistema Solar interior como resultáu d'interacciones gravitacionales colos planetes esteriores. Los oxetos de la nube muévense perdespacio, y vense alteriaos dacuando por socesos como colisiones, l'efeutu de la gravedá de dalguna estrella que pasa o la marea galáctica, la fuercia de marea exercida pola Vía Lláctea.
Rexones por esplorar
La mayoría del Sistema Solar sigue siendo un misteriu pa nosotros. Calcúlase que'l campu gravitacional del Sol domina a les fuercies gravitacionales d'otres estrelles hasta una distancia de alredor de dos años-lluz (125.000 AU). Tol espaciu qu'hai ente la nube d'Oort y esa llende ye desconocíu dafechu, como tamién ta práuticamente ensin cartografiar, pesie a descubrimientos como'l de Sedna, la rexón asitiada ente'l cinturón de Belt y la nube d'Oort, un área de decenes de miles de unidaes astronómiques de radiu. La esploración d'estes rexones ha permitir, de xuru, el descubrimientu de nuevos oxetos nel Sistema Solar.
El contextu galácticu del Sistema Solar: la Vía Lláctea
right|thumb|300px|Posición del Sistema Solar dientro la Vía Lláctea. El Sistema Solar allúgase na Vía Lláctea, una galaxia espiral barrada que tien un diámetru de 100.000 años-lluz y contién alredor de 200.000 millones d'estrelles. El Sol, dientro d'ella, asítiase nún de los sos brazos espirales esteriores, nomáu brazu d'Orión o, más propiamente, brazu d'Orión–Cygnus. La distancia de la nuesa estrella al centru la galaxia ye d'ente 25.000 y 28.000 años lluz, y viaxa dientro d'ella a unos 220 km/s, polo que completa una vuelta completa a la Vía Lláctea, lo que se llama añu galácticu del Sistema Solar, cada 225-250 millones d'años. L'ápiz solar, la direición que sigue'l Sol al traviés del espaciu interestelar, asítiase cerca de la constelación d'Hércules en direición a l'actual llocalización de la estrella brillante Vega. El planu de la eclíptica forma un ángulu de alredor de 60º col planu galácticu.
La llocalización del Sistema Solar dientro la galaxia ye un factor que tien influyío na vida na Tierra. La nuesa órbita ye circular, y orbitamos alredor del Sol a la mesma velocidá que tienen los brazos de la espiral de la galaxia. Poro, el Sol traviesa esos brazos perpoques veces. Como nos brazos de la galaxia asítiense munches supernoves, y hai inestabilidaes gravitacionales y radiación que podríen alteriar el Sistema Solar, esti pasar de ralo en ralo dio-y a la Tierra llargos periodos d'estabilidá que-y permitieron evolucionar. Arriendes d'ello, el Sol ta tamién perllonxe del centru de la galaxia, una zona con gran densidá d'estrelles na que los estirones gravitacionales d'astros vecinos podríen perturbar los cuerpos de la nube d'Oort, unviando munchos cometes al Sistema Solar interior, col consiguiente peligru de colisión y d'alteración catastrófica de les condiciones de l'atmósfera terrestre. Eso, y la intensa radiación del centru galácticu, que podía torgar el desarrollu de formes de vida complexes. Dafechu, y pesie a la so posición actual na galaxia, dellos científicos especulen con que les caberes supernoves pueden tener afectao, col llanzamientu de granos de polvu radiactivu y cuerpos mayores similares a cometes hacia'l Sol, el desarrollu de la vida nos caberos 35.000 años.
La vecindá del Sistema Solar
right|thumb|300px|El Sol y les estrelles de la so rodiada. El Sistema Solar allúgase na Nube Llocal Interestelar. Por embargu, tamién ta cerca de la Nube G (G-Cloud), y nun se sabe entá con seguridá si ta incrustáu na Nube Llocal o si ta asitiáu na rexón na qu'interactúen dambes nubes. La Nube Llocal Interestelar ye una zona densa que forma parte d'nuna rexón en xeneral de poca densidá, la Burbuya Llocal. Esta ye una cavidá nel mediu interestelar en forma de reló d'arena de 300 años-lluz d'estensión. La burbuya ta cubierta con plasma a alta temperatura, lo que suxer que ye'l resultáu de varies supernoves recientes.
Hai relativamente poques estrelles a menos de diez años-lluz (95 billones de km) del Sol. La más cercana ye'l sistema Alfa Centauri, asitiáu a unos 4,4 años lluz. Les estrelles Alfa Centauri A y B son una pareya d'estrelles asemeyaes al Sol, que son orbitaes a una distancia de 0,2 años lluz por Alfa Centauri C (nomada tamién Proxima Centauri), una pequeña nana roxa. Les siguientes estrelles más averaes al Sol son les nanes roxes estrella de Barnard (a 5,9 años lluz), Wolf 359 (a 7,8 años lluz) y Lalande 21185 (a 8,3 años-lluz). La mayor de les estrelles a menos de 10 años lluz ye Sirius, una brillante estrella de secuencia principal col doble de masa que'l Sol, que ta a 8,6 años lluz d'elli y ye orbitada por una nana blanca nomada Sirius B. Les nanes marrones más próximes son el sistema binariu Luhman 16, a 6,6 años lluz. El restu los sistemes más averaos al Sol inclúi'l sistema binariu de nanes roxes Luyten 726-8 (a 8,8 años lluz) y la nana roxa Ross 154 (a 9,7 años-lluz). La estrella solitaria asemeyada al Sol más cercana ye Tau Ceti, a 11,9 años lluz. Tien un 80% de la masa del Sol, pero malpenes un 60% de la so lluminosidá.
No que cinca a los planetes extrasolares, el más cercanu orbita alredor d'Alfa Centauri B. Nómase Alfa Centauri Bb, tien una masa 1,1 veces la de la tierra y orbita cada 3.236 díes. El planeta en flotación llibre más cercano a nos ye WISE 0855-0714, un oxetu con una masa cuasi diez veces mayor que la de Xúpiter asitiáu a unos 7 años lluz del Sol.
Galería de semeyes: los oxetos del Sistema Solar
Esta galería amuesa los principales cuerpos del Sistema Solar de los qu'hai imáxenes de calidá, ordenaos por volumen. Hai delles ausencies destacaes, principalmente Plutón y Eris, y ello débese a que nun se consiguieron entá imáxenes de cálida de so.
Raión de Myadzel
Myadzel ye un raión o distritu de Bielorrusia, na provincia (óblast) de Minsk.
Ocupa una superficie de 1 968 km².
Las Mesas
Las Mesas ye un conceyu d'España, na provincia de Cuenca, comunidá autónoma de Castiella-La Mancha. Tien una superficie de 87,21 km² con una población de 2.533 habitantes (INE 2009).
Toponimia
El nome orixinariu yera "Las Mesas rubias" debíu a el color de les ceberes que se semaben entós daquella.
Historia
Esta villa pertenecía al Marquesáu de Mendoza. Les primeres notes sobre los sos oríxenes atópense hacia'l sieglu XIII.
Nun documentu mandáu ellaborar por Felipe II “Rellaciones topográfiques de los pueblos d'España”(1578), cúntase que los vecinos de Las Mesas allaben un monte encinar comunal que-yos apurría una parte notable de la so dieta, sobremanera nos años malos pa la cebera.
Economía
Municipio dedicáu principalmente a l'agricultura. La vide ye'l so mayor recursu económicu.
Los domingos acueye un mercadín que ye conocíu y visitáu por tola contorna.
Demografía
thumb|Casa consistorial.
Fiestes y tradiciones
Como bon pueblu manchegu tien les sos propies tradiciones como ye la celebración del "escote" les nueches del 1 de payares y del 24 de d'avientu. Tampoco hai qu'escaecer les fogueres que se prenden el 13 de xineru n'honor del patrón.
P'agospiase cuenta con un hotel y una casa rural pa poder conocer y esfrutar de la hospitalidá del llugar.
Pueblu agrícola. La vide ye'l so mayor recursu económicu. Los domingos acueye un mercadín que ye conocíu y visitáu por tola contorna.
Enllaces esternos
Portal web d'información y comercial del pueblu de Las Mesas
Bruley
Bruley ye una comuña francesa del departamentu de Meurthe-et-Moselle, na rexón de Gran Este. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Raión de Myadzel
El centru alministrativu ye la ciudá de Myadzel.
Palaciu Pitti
El Palaciu Pitti (n'italianu: Palazzo Pitti) ye un palaciu renacentista en Florencia, Italia, asitiáu na ribera sur del ríu Arno, a bien curtia distancia de la Ponte Vecchio que data de 1458 y que foi orixinalmente la residencia urbana de Luca Pitti, un banqueru florentín. En 1549 foi mercáu por Leonor de Toledo (Leonor Álvarez de Toledo y Osorio), la duquesa consorte de Cosme I de Médici, duque de Florencia y posterior I gran duque de Toscana, siendo —dende esi momentu— la residencia oficial de los grandes duques de Toscana.
Nel sieglu XIX, el palaciu foi usáu como base militar por Napoleón I y depués sirvió mientres un curtiu periodu como residencia oficial de los Reis d'Italia.
Raión de Myadzel
Demografía
Según estimación 2010 cuntaba con una población total de 29 599 habitantes.
Palaciu Pitti
A principios del sieglu XX, el palazzo xunto col so conteníu foi donáu al pueblu italianu pol rei Víctor Manuel III d'Italia; polo que s'abrir les sos puertes al públicu y convirtióse nuna de les más grandes galeríes d'arte de Florencia. Anguaño sigue siendo un muséu públicu, ampliáu con coleiciones d'arte del sieglu XIX y principios del XX.
Oríxenes
thumb|upright|250px|[[Luca Pitti (1398- 1472) empecipió los trabayos nel Palaciu Pitti escontra 1458.]]
La construcción del Palaciu Pitti, un severu y pimpanu edificiu, foi encargada en 1458 pol banqueru florentín Luca Pitti, amigu y aliáu de Cosme de Médicis, moteyáu "el Viejo" (1389-1464).
El palaciu orixinal, anque impresionante, nun llogró andar a la tema en términos de tamañu y conteníu cola magnificencia de les residencies de la familia Médicis. L'arquiteutu diba contracorriente a la moda de la dómina, pos la mampostería almohadillada de la piedra reforzada pola repetición de vanos y arcaes dan al edificiu una apariencia severo y duro, que recuerda a un acueductu del Imperiu romanu (arte all'antica). Esti diseñu orixinal superó'l pasu del tiempu, pos la fórmula de la so fachada caltener mientres les socesives ampliaciones del palaciu, estendiéndose la so influencia en numberoses imitaciones mientres la so dómina y nes recreaciones del sieglu XVIII.
Los trabayos del palaciu parar tres los incidentes financieros que sufrió Luca Pitti arriendes de la muerte de Cosme de Médicis, en 1464, quedando'l palaciu inconcluso a la muerte d'este en 1472.
Los Médicis
thumb|right|250px|[[Leonor de Toledo|Leonor Álvarez de Toledo y Osorio, más conocida como Leonor de Toledo, duquesa consorte de Florencia, adquirió'l Palaciu Pitti de la familia Pitti en 1549. Semeya d'Agnolo Bronzino.]]
thumb|Bóveda pintada en [[1599 por Giusto Utens que reproduz el Palaciu Pitti orixinal, los Xardinos de Boboli y el anfiteatru.]]
El Palaciu Pitti foi vendíu en 1549 por Buonaccorso Pitti, descendiente de Luca, a Leonor Álvarez de Toledo y Osorio (más conocida como Leonor de Toledo), esposa de Cosme I de Médicis, II duque de Florencia, y que fuera educada na luxosa corte del so padre, Pedro de Toledo (Pedro Álvarez de Toledo y Zúñiga), el Virréi de Nápoles. Al camudase al palaciu, Cosme I encamentó a Giorgio Vasari l'ampliación del palaciu p'afaelo a los sos gustos y necesidaes. El tamañu del edificiu aumentó considerablemente y construyóse un pasadizo eleváu dende l'antigua residencia real, el Palazzo Vecchio, travesando los Uffizi y la Ponte Vecchio, al Palazzo Pitti.
Euphorbia × gayeri
Euphorbia × gayeri, ye una especie fanerógama perteneciente a la familia Euphorbiaceae. Ye un híbridu ente Euphorbia cyparissias × Euphorbia esula subsp. tommasiniana. Ye orixinaria del centru d'Europa hasta Rumanía.
Taxonomía
Euphorbia × gayeri describióse por Borbás & Soó y espublizóse en Botanikae Közlemények 22: 66. 1924[1925]. Euphorbia: nome xenéricu que remanez del médicu griegu del rei Juba II de Mauritania (52 a 50 e. C. - 23), Euphorbus, nel so honor – o n'alusión al so gran banduyu – yá que usaba médicamente Euphorbia resinifera. En 1753 Carlos Linneo asignó'l nome a tol xéneru.
gayeri: epítetu dau n'honor del botánicu húngaru; Gyula Julius Gáyer (1883 - 1932).
Palaciu Pitti
Los Médicis
Amás, adquiriéronse unos terrenes al fondu del palaciu, na llomba del Bóboli, pa crear un gran parque, los Xardinos de Boboli. Los paisaxistes que trabayaron nesti proyeutu fueron Niccolo Tribolo y Bartolommeo Ammanati. El diseñu orixinal del xardín arrodiaba a un anfiteatru, asitiáu detrás del corps de logis del palaciu, nel que se representaben obres de teatru de dramaturgos de la talla de Giovanni Battista Cini pa la cultivada corte florentina.
Lliteratura n'armeniu
thumb|200px|right|Primer páxina del [[Evanxeliu de San Marcos, por Sargis Pitsak, miniaturista armeniu medieval.]] Lliteratura n'armeniu ye la lliteratura realizada en idioma armeniu.
Oríxenes
La lliteratura n'armeniu apaeció nel sieglu V, dempués de la partición de los imperios romanu y bizantín y la conversión al Cristianismu. Hasta la llegada de Mesrop Mashtots, antiguu militar instruyíu en versu y llingües, los escritos facer en griegu o siríacu, pero a partir d'esi momentu, pa faer avanzar la fe, como afirmación étnica y p'oponese a Persia, creóse un nuevu alfabetu que recoyía tolos soníos armenios, ayudáu pol katholicós Sahak y pol rei Vramshapuh d'Armenia. Al empar regulóse y afitó la llingua (regularidá gramatical, rigor sintáctico y entonación elegante).
El llibru d'homilíes tituláu Hachakhapatum (Tapices), atribuyíu a San Gregorio'l Iluminador, en realidá foi compuestu por Mesrop Mashtots, quien xunto colos sos discípulos tradució la Biblia al armeniu, traducción que depués revisó'l so discípulu Eznik de Holp, autor tamién d'una famosa obra, Destrucción de les sectes. El rei Vramshapuh (392-414) afaló una escuela de traductores que se movieron a Edesa y Constantinopla pa traducir testos del siríacu y del griegu al armeniu. El traductores formar en Constantinopla, Alexandría y Edesa y producieron brillosos testos de patrística, vides de santos, actes conciliares y traducciones. Zenob de Glak compunxo delles cróniques en griegu y en siríacu, más tarde traducíes al armeniu. Eznik Koghbatsi (muertu en 450) escribió'l tratáu de teoloxía Refutación de les Sectes, onde defende la ortodoxa contra'l paganismu armeniu, el mazdeísmu, la filosofía griega y el marcionismu. Mambre Vertzanogh compunxo homilíes.
El sieglu V foi conocíu polos contemporáneos como Oskedar (Sieglu d'Oru). Ente los primeros autores destacaos atopemos a Koriun (s. V), autor de Vark' Mashtotsi (Vida de Mashtots, 443), y Moisés Khorenatsi, el padre de la hestoria armenia, autor de Patmut'iwn Hayoc (Rellación Xenealóxica de la Gran Armenia, 428), primer obra orixinal y fundamental p'Armenia, onde describe los acontecimientos del so tiempu, basáu en tradiciones orales y fábules populares, dende la dómina de Hayk, padre de la nación nos tiempos bíblicos. Los historiadores tamién aponderaron el sentimientu nacional y consolidaron l'instintu de defensa y caltenimientu del pueblu armeniu. Agathangelos (s. V) esplica y describe la vida de Gregorio'l Iluminador (278-332), secretariu de Tiridates III d'Armenia, y l'estensión del cristianismu en Pamut'yun Hayoc (Hestoria d'Armenia). Ghazar Pharpetsi (s. V) fai cróniques bien escrupuloses, con un estilu non bien brillosu, pero con un indiscutible valor documental, sobremanera pal periodu posterior a la invasión persa, como Patmut'yun Hayoc (Hestoria d'Armenia, 388-445), continuadora de la de Phaustos Buzandatsi (s. IV), conocida como Buzandaran patinut'yunk (Lleendes de Bizanciu), y Yeghishe (420-470), autor de Vasn Vardanay ev Hayoc Paterazmin (Hestoria de les guerres de Vartan contra los Perses), epopeya llírica al serviciu de los Mamikonios rica en efusiones y utilizada como documentu históricu. Menos importante foi l'obispu Petros Siunetsi (fl. 547-556).
Mientres los sieglos siguientes, por razones pastorales, la lliteratura armenia foi fundamentalmente relixosa, pero entemecida con un estilu épico y popular de fuerte influencia griega. Dempués del Concilio de Calcedonia, al igual que les otres ilesies monofisistas, la d'Armenia quedó aisllada d'Occidente. Del sieglu V al VII la Escuela Helenística tradució munchos llibros griegos, traducciones atribuyíes a David l'Invencible. Nel sieglu VII destacáronse Thoros Kertenavor; l'obispu Sebeos (s. VII) con Hestoria de Heraclio; Anania Shirakatsi, con obres d'aritmética, astronomía y xeografía; Ghevond Vardapet (el Maestru, s. VIII); el catolicós Xuan IV Otznetsi (717-728) escribió trataos de teoloxía; el catolicós Xuan VI Draskhanakertzi (897-925) describe les rellaciones colos árabes; l'obispu Ukhtanes (s. X-XI); Stefanos Asoghik (s. XI) con una crónica universal; Thomas Artsouni, Moisés Kaghankatvatsi (s. X) cola crónica Alvankh (Hestoria de los Albaneses); el catolicós Gregorio IV Pahlavuni, cola Escoyía a la Captura de Xerusalén; y la Crónica de 1179 compuesta por Samuel d'Ani.
Dempués d'un periodu de guerres y poca producción, nel sieglu X apaeció'l monxu místicu Grigor Narekatsi (951-1003), autor de Matean ogbergut'ian (Llibru de llamentos), prosa rimada, himnos y homilíes. Tamién se realizaron los himnos del patriarca Komitas Vardapet (Maestru, s. VIII), el poema épicu Sasuntsi Dawit (David de Sasun, s. X) y la poesía del patriarca Nerseh Shnorhali (el Graciosu, 1102-1172), graciosa, elegante y simple, como Ogb Edesioy (Llamentu de Edesa, 1146) y Vipasanutiun (Llibru d'Épica). Ente los cronistes, hai que destacar a Stefanos Daronatsi (938-1017) con Pamut'yun Hayoc (Hestoria de Armènia, 1004), a Arisdakes Lasdiverdi, autor d'una hestoria d'Armenia en 1064, Krikor Magistros (990-1058), Matáis de Edesa, y el catolicós Nerseh IV Klayetsi (1166-1173) cola crónica rimada Yesus orti (Jesús fíu).
Lliteratura medieval
Dempués d'un periodu de silenciu y decadencia por cuenta de les invasiones, en Cilicia empecípiase una nueva dómina. Los ashug (trovadores) retomaron la tradición de la poesía anterior y usáronse l'alegoría, la sátira y el lloru pa cantar l'amor, la muerte, el patriotismu, l'ausencia, los cantares de exiliaos, etc. destáquense los poetes Hovhannes Telkurantsi y Gostandin Yerznkatsi, provenientes de la Gran Armenia, y los cronistes Krikor Gandzakedzi (s. XIII), col so Hestoria concisa; Vardan Vardapet; Mkhitar de Ani, que compunxo una hestoria universal; Vahram Rabuni, qu'escribió una Crónica rimada para Levon III y Patmut'iun Pokr Hayots (Hestoria de la Pequeña Armènia, 952-1274); Vardan Aygektsi (muertu en 1250) Arakk' Vardana (Fábules de Vardan), non publicar hasta 1668; Stepanos Orbelian (muertu en 1304) escribió Hestoria de Siunug; Krikor Tathevatzi (1346-1411) escribió'l tratáu Entrugues y respuestes; y Arakhel Siunikhatsi (1250-1320) escribió Adamgirkh (Llibru de Adam), con 12.000 estrofes, y Sahmanats Girk (Llibru de definiciones). Otros menos importantes fueron l'obispu Mkrtich Amidatsi (fl. 1430), Khachatur Kecharetsi (m. 1330), Arakel Baghishetsi (s. XIV), Mkrtich Naghash y Grigoris Aghtamaratsi.
Escontra'l sieglu XIII Frik (1230-1310) denunció les inxusticies del tratu de los invasores, cosa que fadríen más tarde tamién Ovanes Tlkurantzi, Arakel Bakhishetzi, Grigor Akhtamartzi, Nakhash Ovnatan, Nahabed Koutchak (s. XVI) y Hovhannes Telkurantsi (1489-1525).
Na cultura de los últimos años del reinu de Cilicia destacaron el médicu Mekhitar Heratsi y mientres el sieglu XV Stepanoz Sironensis y el polemista Krikor Dzerents (1350-1425), discípulu de Sergo Abragunetri, nel monesteriu de Zebnar, y autor de les obres relixoses Okevor erech (Himnos sagraos) y Nor Vgaiapanutyun (Vida de los mártires modernos).
Decadencia
Ente'l sieglu XIII y el XIX produció la decadencia. La llingua clásica perdió terrenal frente a la vulgar. A partir del sieglu XVI empecipiaría'l periodu de los ashugh, poetes en llingua vulgar y rodamundos, convidaos a les ceremonies populares. Teníen como patrón a Surp Karapet (San Juan), el santu Muratatur (quien escucha a tolos votos) y adorar nel santuariu de Taron (güei Mus) tocando'l saz (violín).
En 1512 imprimióse'l primer llibru n'armeniu, el Urbatagirk (Llibru del vienres), al que siguieron otros cuatro llibros hasta 1513, obra de Hakob Meghapart, y en 1565 imprimióse'l Saghmosaran (Salmos), toos en Venecia. Fundáronse imprentes armenies en Venecia (1512), Istambul (1567), Milán (1627), París (1633), Ámsterdam (1658), Marsella (1672), Leipzig (1680), Londres (1736) y San Petersburgu (1781). La primer edición de la Biblia foi n'Ámsterdam en 1666.
Mientres el sieglu XVIII el país quedó tullíu y desnortiáu, cosa que provocaría la dispersión de los intelectuales armenios pel mundu. El monxu Mekhitar (1675-1749), convertíu al catolicismu, fundaría una orde de flaires qu'en 1717 instalar na isla de San Llázaro (Venecia), onde montaron una imprenta y convirtiéronse na llapada que caltuvo la cultura armenia; Mekhitar mesmu compunxo un diccionariu y gramática del armeniu en 1727. Namái'l mekhitarismu escribió obres en grabar, traducíes a la fala vulgar, de calter eruditu didácticu y pedagóxicu, como Hestoria de les guerres de 1721 a 1736 de Abraham Yerevantsi, la Historiografia (1738) de Abraham Kretatsi (muertu en 1737) y Stepanos Leobolsetsi (1619-1699), traductor de Flavio Josefo y autor tantu d'una gramática como d'un diccionariu armeniu-llatín. En Venecia fíxose'l Astvacahunc, edición de la Biblia, en 1736 editóse'l Hayrakan Hanregitaran (Enciclopedia armenia) y los Taregrutiun (Añales, 1799-1802), y editaríense los primeres almanacs, Bazmavep (1776) en Venecia, y Handes Amsoreay (1810) y Elanak Biwzandean (1830) en Viena. El primer periódicu n'armeniu foi Azdarar (Heraldu), editáu ente 1794 y 1796 en Madrás (India).
Un trovador de gran importancia nel sieglu XVIII foi Sayat Nova (1722-1795), quien escribió n'armeniu, xeorxanu y tártaru. Otros nomes destacaos na lliteratura d'esi sieglu fueron Nagash Hovnathan (muertu en 1722), Yeremia Keomurjian (1600-?) y Lunkianos Karnetsi (finales s. XVIII).
Veratzenutiun (renacencia lliteraria y cultural armeniu), sieglu XIX
N'El Cáucasu rusu empecipióse'l Veraztzenoutiun (la renacencia lliterario y cultural armeniu), cola fundación en 1815 del selmanariu Arevelian Tsanutsment (Noticies del Este). Un discípulu de Mekhitar, el padre Arsene Bagatuni (1790-1866), gramáticu y traductor, compunxo Hayk diwkanz (L'héroe Hayk), obra que va dexar una nueva renacencia, a pesar de la división del país ente Rusia y Turquía.