cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cine mudu
Buster Keaton
Buster Keaton ta consideráu como ún de los trés grandes mayestros del slapstick, xunto a Charlie Chaplin y a Harold Lloyd. Pero cuando daquién-y plantegaba esti fechu, él simplemente retrucaba: "¿cómo se pue ser un xeniu con un sombreru planu y unos enormes zapatos?" Na so carrera tien películes catalogaes como verdaderes obres maestres, como "The General" (The General, 1927), cola qu'algamó entrar na llista de les diez meyores comedies, fecha por especialistes nel sétimu arte. Amás, la prestixosa revista Sight and Sound escoyóla en 1972 como la octava meyor película de la historia del cine.
Douglas Fairbanks
Artículu principal: Douglas Fairbanks
Patty Hearst
Patricia Hearst, tamién conocida como Patty Hearst (nacida en San Francisco, el 20 de febreru de 1954).
Cine mudu
Cine mudu llatinoamericanu
El cinematógrafu foi conocíu nes más de les capitales de los países llatinoamericanos xustu depués de la primera proyeición fecha en París polos hermanos Lumière. D'otra miente, en nengún d'ellos xurdió una industria propiamente dicha hasta la década de 1940. Dende entamos del sieglu XX, al traviés de la distribución y la exhibición, les compañíes d'Estaos Xuníos de cine pertienen el control de les pantayes de tol continente, sacante nel curtiu periodu de la II Guerra Mundial. Como aliáu, Méxicu beneficióse d'este importante mercáu cedíu por Estaos Xuníos en perxuiciu d'Arxentina y España, el primeru neutral y el segundu baxo una dictadura facista, que vieron decayer les sos respeutives industries cinematográfiques. Nesi periodu Méxicu vio medrar la so industria gracies a un mercáu seguru de fala castellana. Les producciones polo xeneral yeren comedies y drames populares, cuando non películes de tendencia socio-folclórica. El cine en Méxicu empecipiara con "Riña de hombres en el zócalo" ("Reña d'homes nel zócalu" 1897). De magar esta data nun se dexaron de producir películes, xeneralmente noticiarios sobre la independencia y la Revolución Mexicana como "El grito de Dolores" ("El glayíu de Dolores" 1910, de Felipe Jesús del Haro) o "Insurrección en Méxicu" (1911, de los hermanos Alva). En 1917, el gobiernu de Venustiano Carranza torga la difusión del cine documental revolucionario, y esi mesmu añu créase la productora Azteca Film, que fai películes de ficción como "La obsesión".
Cine mudu européu
La producción cinematográfico nel Reinu Xuníu, Italia y los países nórdicos decayó enforma tres la fin de la I Guerra Mundial por mor de la medría de los costes de producción y a una incapacidá comercial pa competir nún mercáu mundial creciente. D'otra miente, n'Alemaña, na recién creada Xunión Soviética y en Francia, les películes algamaron una nueva significación artística, siñando l'entamu d'un periodu que sería perinfluyente nel desendolque del mediu.
Alemaña y Austria
L'impautante y anovador cine mudu alemán tomó del espresionismu y les téuniques del teatru clásicu de la dómina les sos fontes cimeres d'inspiración, como amuesa l'exemplu más conocíu de película espresionista de la época, "El gabinete del doutor Caligari" (1919), de Robert Wiene, na que los estilizaos vistuarios y decoraos emplegábense pa cuntar una terrorífica historia qu'identifica l'autoridá col alloriu y la criminalidá. Un esmolecimientu asemeyáu pola estilización formal y polo sobrenatural nos temes (frente al realismu del cine d'Estaos Xuníos, que predomina como l'únicu estándar debíu al so ésitu comercial) alcuéntrase en películes como "El Golem" (1920), de Paul Wegener y Henrik Galeen, "Nosferatu, el vampiru" (1922), de F. W. Murnau, y "Metrópolis" (1927) de Fritz Lang, que trata d'una sociedá robótica remanada por un gran poder industrial na que los obreros tán reducíos a la condición d'esclavos. Cualquiera d'estes películes, y n'especial les dos últimes, crearon escuela nel cine comercial d'Estaos Xuníos cola so temática, decoraos ya inclusive estilu de fechura, como prueba'l que los dos direutores foren contrataos pola industria de Hollywood pa continuar el so trabayu n'aquel país.
A metanes de la década de 1920, la capacidá téunica del cine alemán sobrepasaba la de cualaquier otru país nel mundu. Los actores y los direutores recibíen un sofitu cásique ilimitáu por parte del Estáu, que financió los mayores y meyor equipaos estudios del mundu, los de la "UFA" (Universum Film Aktiengesellschaft), de Berlín. Los estudios introspeutivos, espresionistes de la vida de les clases populares, conocíos como ‘películes de la cai’, se carauterizaben pola so dignidá, guapura y duración, amás d'introducir grandes avances nel usu efeutivu de la lluz, los decoraos y la fotografía. Los direutores alemanes lliberaron a la cámara del trípode y la punxeron sobre ruedes, algamando una movilidá que nun se viera enantes. Películes como les de Murnau "L'últimu" (1924), protagonizada por Emil Jannings, o L'espeyu de la dicha (1926), de G. W. Pabst, protagonizada por una xoven Greta Garbo, foron aclamaes universalmente pola fondura de les emociones que comunicaben y los sos anovamientos téunicos. Por mor de la emigración de los meyores talentos alemanes, austriacos y, en xeneral, centroeuropeos, la producción de les películes decayó rápidamente tres 1925, convirtiéndose nuna industria más qu'intentaba imitar el cine que se facía en Hollywood.
La Xunión Soviética
Artículu principal: Cine soviéticu
thumb|250px|Escena de "L'acorazáu Potemkín" Ente 1925 y 1930 apaecieron una serie de grandes películes soviétiques, revolucionaries tanto na so temática como na so fuercia visual y los métodos de fechura emplegaos. La industria del cine soviético foi nacionalizada en 1919 y puesta baxo'l control del Comisariáu del Pueblu pa la Propaganda y la Educación. Les películes d'esti periodu amosaben la reciente historia soviética con una fuercia, realismu y visión que yera l'antítesis del espíritu introspeutivu alemán. Los dos direutores cimeros soviéticos, Serguéi Mijáilovich Eisenstein y Vsiévolod Ilariónovich Pudovkin, recibieron una fuerte influyencia de la obra de Griffith, sobre tou d'Intolerancia y el so montaxe, aspeutu del nuevu arte qu'analizaron en detalle, formularon teoríes, depuraron y aplicaron hasta algamar los más brillantes llogros nesti campu de la historia del cine, cola concatenación rápida de tomes separtaes de gran fuercia visual capaces de dexar una fuerte impresión nel espeutador.
L'emplegu más espeutacular d'estes téuniques se pue apreciar na obra d'Eisenstein "L'acorazáu Potemkín" (1925), na que se rellata'l motín de los marineros d'un barcu de guerra, fartos de recibir ranchu podrecíu, y la caldia receición que les xentes d'Odesa dan a los rebeldes. Na célebre secuencia de les escaleres d'Odesa, Eisenstein lleva fasta'l clímax los disparos de los soldaos zaristes sobre la muchedume con una serie d'escenes rápides, al empar, montaes de forma alternativa, combinando la descripción xeneral de la escena con detalles significativos, como'l descensu del cochecín d'un neñu que rueda per unes interminables escaleres al ser alcanzada so ma, o la imaxe d'una güela tiroteada, o un estudiante retrocediendo horrorizáu mientres les tropes avancen sobre'l pueblu cola bayoneta calada. El resultáu final crea una emoción única, integrando tola serie de socesos simultáneos.
"El fin de San Petersburgu" (1927), de Pudovkin, y "Ochobre" (1928), d'Eisenstein, tamién conocida como "Diez díes qu'estremecieron al mundu", conmemoran el décimu aniversario de la revolución bolxevique dende estremaos puntos de vista. Pudovkin narró la historia del individuu como un héroe, una personificación de les mases. Pa Eisenstein, pola so parte, les mases por sí mesmes son l'héroe protagonista. Dambos cineastes —y los sos respeutivos operadores, Golovna y Tissé— yeren amás escelentes escritores y teóricos del cine, qu'analizaron el so propiu trabayu y el d'otros autores ariqueciendo un medrante corpus de crítica y teoría del cine que s'espublizó en tol mundu.
Francia
Artículu principal: Cine francés
Namás qu'en Francia la industria cinematográfica tenía'l rixu afayadizu como pa sobrevivir demientres la etapa que siguió a la I Guerra Mundial ensin l'encontu del gobiernu. Trabayando en pequeños estudios, alquilaos pa cada película, un grupu d'estremaos artistes desendolcó un cine tanto de vanguardia como tradicional con un mínimu d'interferencies por parte de los productores executivos. L'escritor, direutor y editor de revistes de cine Louis Delluc foi un defensor ardiente del cine francés, que se rodeó de creadores como Abel Gance, René Clair, Jean Epstein o Germaine Dulac. Foi un grupu del que dependería muncho la sobrevivencia del cine francés. La obra de "Delluc Fiebre" (1921) yera una semeya impresionista de la vida de les clases populares, mientres que "Un sombreru de paya n'Italia" (1927), de Clair, ye una comedia basada nuna farsa popular del sieglu XIX, y "Napoleón" (1927), d'Abel Gance, ye una obra anovadora en cuantes a la téunica: emplegaba trés pantalles sobre les que se proyeutaben docenes d'imáxenes simultánees.
Una de les producciones franceses más rescamplaes de la década de 1920 ye "La pasión de Xuana d'Arcu" (1928), del danés Carl Theodor Dreyer, que, trabayando con un repartu y un equipu téunicu internacionales, meció lo meyor del cine escandinavu, alemán y cine soviéticu pa facer un cine con un estilu propiu. Amás, la interpretación de Renée Falconetti como Xuana d'Arcu ta considerada como ún de los meyores exemplos d'interpretación cinematográfico mudu. Esta película, xunto con "Alborada" (1927), película d'Estaos Xuníos de Murnau, zarren el periodu más rellumante del cine mudu que daría pasu al advenimientu del sonoru.
La maureza del cine mudu
thumb|left|250px|Greta Garbo Nos años posteriores a la I Guerra Mundial, la industria cinematográfico convirtióse nún de los seutores cimeros de la industria d'Estaos Xuníos, xenerando millones de dólares de beneficios a los productores que teníen ésitu. Les películes d'esti país internacionalizáronse y dominaron el mercáu mundial. Los autores europeos más rescamplaos foron contrataos polos estudios y les sos téuniques espeyáronse en Hollywood, que les adautó a los sos fines comerciales. El star system florieron, y les películes emplegaron a les grandes estrelles, ente otres a Rodolfo Valentino, John Barrymore, Greta Garbo, Clara Bow y Norma Shearer, como principal atrautivu pal públicu. El periodu carauterizóse tamién pol intentu de regular los valores morales del cine al traviés d'un códigu de censura interno, creáu pola propia industria de Hollywood en 1930 (el códigu Hays, bautizáu asina por empobinalu'l políticu y moralista Will Hays). Esti tipu d'instrumentos de control político-moral caltuviéronse hasta 1968 n'Estaos Xuníos. Nos años venti les películes d'Estaos Xuníos escomenzaron a tener una sofisticación y una suavidá d'estilu. Los westerns románticos, como "The Iron Horse" (1924), de John Ford, amosaben la economía y mayestría narratives que siñaríen la trayeutoria de los direutores clásicos Frank Capra, William Wyler o George Stevens. Mentanto, Cecil B. De Mille trataba d'amazcarar l'erotismu de les sos primeres comedies sexuales, como "El señorín Primavera" (1921), tres de la fachada bíblica d'espeutáculos como "Los diez mandamientos" (1923) o "El rei de reis" (1927) nos qu'apaecíen orxíes y escenes de bañu col menor pretestu.
Dos de los direutores más populares de la dómina, Ernst Lubitsch y Erich von Stroheim, alemán el primeru y austriacu'l segundu, revelaron los sos sofisticaos y estremaos calteres na pantalla coles sos primeres obres en Hollywood. El primeru abandonó los espeutáculos que dirixera nel so país pa facer comedies llixeres, romántiques, carauterizaes pola cenciellez de los sos decoraos, garbu de la so téunica y l'encantu personal. En "Los peligros del flirt" (1924) o "La llocura del charlestón" (1926) remanó con tanta habilidá'l tema sexual que llograba resultar aceutable pa los censores. El trabayu de Von Stroheim, más duru y más européu foi estravagante, como en "Esposes frívoles" (1922), na que contrasta la inocencia d'Estaos Xuníos cola escayencia europea. La so obra mayestra sobre la cobicia na sociedá d'Estaos Xuníos, "Avaricia" (1923), foi amenorgada polos executivos del estudiu de diez a dos hores. Lo más de lo curtiáu entós perdióse, pero inclusive na so forma aballada ye considerada como una de les obres maestres del realismu cinematográficu.
Patty Hearst
Biografía
Poco dempués, el 5 d'abril de 1974, foi fotografiada con un rifle d'asaltu mientres l'atracu d'una de les sucursales del bancu Hibernia. Más tarde súpose que camudara'l so nome pol de Tania, en memoria de la guerrillera arxentina Tamara Bunke que combatió xunto al Che Guevara en Bolivia, y que se comprometiera coles idees del Exércitu Simbióticu de Lliberación. Dictóse una orde xudicial de captura y en setiembre de 1975 foi arrestada nel apartamentu d'otru de los militantes. Mentanto, la policía atacara y prendíu fueu a otru de los apartamentos del grupu, nel que morrió la mayoría de los miembros.
Nel so xuiciu, empezáu'l 20 de marzu de 1976, Hearst declaró que fuera zarrada y cegada nun armariu y abusada física y sexualmente, lo que causó la so decisión de comprometese col grupu, un casu estremu de síndrome d'Estocolmu, nel que los rehenes acaben compadeciéndose de los captores. La defensa nun tuvo ésitu y Hearst foi acusada de robu de bancu. La so sentencia foi amenorgada dempués de ventidós meses pol presidente Jimmy Carter. Hearst foi puesta en llibertá'l 1 de febreru de 1979. Más tarde foi indultada pol presidente Bill Clinton mientres les últimes selmanes del so mandatu.
Hearst participó en diverses películes trabayó col direutor John Waters.
Carles Puigdemont
Trayeutoria política
El 9 de xineru de 2016 el presidente en funciones de la Xeneralidá de Cataluña Artur Mas anunció que proponía'l so nome pa ser investíu como nuevu presidente.
Vida personal
Ta casáu cola periodista rumana Marcela Topor y tien dos fíos.
Antheuil-Portes
Antheuil-Portes ye una comuña francesa del departamentu d'Oise, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Polygala senega
Polygala senega ye una especie de planta floral de la familia de les poligalacees. Ye nativa de Norteamérica, y distribúyese pel sur de Canadá y nel centru y l'este de los Estaos Xuníos. Dalgunos nomes comunes n'inglés son seneca snakeroot, senega snakeroot y senegaroot. Los nomes son n'honor de los seneca, amerindios qu'usaben el raigañu de la planta como remediu pa la mordedura de culiebra. thumb|Ilustración thumb|Inflorescencia thumb|Ilustración thumb|Fueyes
Descripción
Estes especies son yerbes perennes con multiplicidá de tarmos sobre los 50 centímetros d'altor. Los tarmos son xeneralmente ensin cañes, pero delles plantes vieyes pueden tener cañes nellos. Una planta madura puede tener sobre 70 cm. creciendo con fuercia de raigaños maderizos que s'estienden horizontalmente. La forma de llanza dexar alternativamente iguaes. Les partes baxes son amenorgaes y paecen escales. La inflorescencia ye un picu de flores blanques o verdoses. La fruta ye una cápsula que contién dos granes negres peludas. El raigañu ye torcida y cónica, con un golor un pocu como a gaultería y un sabor bien picante. Hai dos morfologíes de raigañu; una morfoloxía nortiza crez en Canadá y al traviés de Minnesota la cual tien raigaños llargos con más de 15 centímetros de llongura por 1,2 d'anchu, ye café escuro y dacuando morada escontra la parte cimera, y una morfoloxía sureña atopada nel suroeste de los Estaos Xuníos que tien raigaños más pequeños y color mariellu-café.
Les plantes crecen en praderíes, en montes, mariñes húmedes y hábitats a la vera de ríos. Crecen usualmente en suelos delgaos, predresos, y caliares. Tamién crecen en hábitats venaos, tales como cantos de carreteres.
Usu melecinal
Esta planta tuvo munchos usos ente los nativos americanos. Los Cherokees usar como expectorante y diuréticu, y pa la inflamación, tos y resfriáu común. Los Chippewa usaben preparaciones del raigañu pa tratar convulsiones y hemorraxes. Creyer mazcaben el raigañu pa solliviar dolores de gargüelu y de mueles. Los Seneca podríen ser inspiraos a usar el trabancosu raigañu pa tratar mordedures de culiebra cuando'l botánicu canadiense Frére Marie-Victorin comparar a una cola de serpiente cascabel.
El productu del raigañu ye llamáu Senegae Radix, RadixSenegae, o a cencielles senega. Los componentes activos inclúin saponinas tales como senegin, amás d'acedos fenólicos, derivaos de sorbitol, salicilato de metilu (aceite de gaultería) y esteroles. La propiedá expectorante vien de la irritación de les membranes mucoses poles saponinas, que causen una medría nes secreciones respiratories y mengüen la so mafa, xenerando una abondosa tos.
Intercambiu comercial
El raigañu tien valor económicu, asina que ye cultivada a pequeña escala, particularmente en Xapón, India y Brasil. Hasta los años 60's, Canadá foi'l más grande esportador del productu, entós el raigañu yera colectada nel mediu montés. Na mayor parte de Saskatchewan y Manitoba, entá ye collechada del mediu montés anguaño, y trés cuartes partes del suministru mundial ye tomáu de los campos de la Rexón Entrelagos de Manitoba. Les persones natives aproven la mayor cantidá de mano d'obra, escavando los raigaños y vendiéndoles a compañíes farmacéutiques.
Hai interés en camudar la planta nun cultivu agrícola facederu, especialmente en Canadá. La sobrexplotación de les plantes natives ye una esmolición, y esistió evidencia de sobre-colleches en delles árees. Nel so picu nel añu 1931, Canadá esportaba alredor de 781,000 llibres de raigañu senega seca, que equival a 2 millones de llibres de planta fresca. Entá más foi suministráu al mercáu llocal. Güei cerca de 100,000 llibres de plantes fresques son collechaes añalmente del mediu montés de Canadá. Los remedios herbales convirtiéronse en populares nuevamente, y la demanda de senega crez nun envaloráu de 5% añalmente. Los importadores más grandes del productu canadiense, a mediaos de los años 1990, yeren Europa, Xapón y los Estaos Xuníos.
La xente Cree y Métis son los principales colectores de la planta montesa. Ellos reporten ganar USD$3.50 por llibra de raigañu secu en 1993, y más de USD$7.00 por llibra en 1998. Un reporte gubernamental fixo notar que'l preciu taba ente USD$6.50-8.00 en 1995. El raigañu secu vender en CAD$28,000 por tonelada en 1997. En 1999, una compañía vendía polvu de senega a granel a USD$18 la llibra.
En cultivos la planta puede ser arrobinada por granes o tajos. Les granes riquen dos meses d'estratificación en fríu enantes d'usar. Una planta toma 4 años pa producir un raigañu lo suficientemente llarga pa ser collechada. Los raigaños son desenterraes, llavaes y ensugaes, y cerca de 160 raigaños producen un kilogramu de senega.
Caltenimientu
La planta ta distribuyida estensamente en Canadá y nun ta considerada en peligru d'estinción. En delles prístinas y afaraes rexones les especies pueden ser comunes. Polo xeneral, ta esperimentando un amenorgamientu al curtiu plazu d'ente'l 10 al 30%. Xunto con sobrar-esplotación, les plantes esperimentaron perda d'hábitat debíu al sobre-llendo y la conversión de la tierra pa usu urbanu y agrícola.
Taxonomía
Polygala senega describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Species Plantarum 704. 1753. Polygala: nome xenéricu que remanez del griegu y significa "muncha lleche", yá que se pensaba que la planta sirvía p'aumentar la producción de lleche nel ganáu.
senega: epítetu
Yuri Jonathan Vitor Coelho
Yuri Jonathan Vitor Coelho ye un futbolista brasilanu.
Balkh (ciudá)
La ciudá de Balkh ye cuasi de xuru la ciudá más vieya d'Afganistán, remontándose a la vieya Bhakri, la Bactra que nomaben los autores clásicos griegos, una de les ciudaes orientales del Imperiu persa mientres la conquista d'Alexandru Magnu.
Peter Breck
Carrera
Nacíu en Rochester (Nueva York), EE. XX.. Dempués d'emprestar serviciu na Marina de lo EE.UU, estudió teatru na Universidá de Houston. Fixo'l so debú nuna película producida por Bert Freed "The Beatniks". Amás d'actuar en teatru, Breck tuvo dellos papeles como estrella convidada en delles series populares, como: Sea Hunt, dellos capítulos de Caravana, Have Gun – Will Travel, Perry Mason y Gunsmoke. En 1958 protagoniza'l western pa televisión Black Saddle.
The Big Valley
De 1965 a 1969, Breck protagonizó la serie de l'ABC The Big Valley (Valle de pasiones), nel rol de Nick Barkley, capataz del ranchu, y fíu del personaxe interpretáu por Barbara Stanwyck Victoria Barkley. Yera'l segundu de cuatro fíos, Nick yera l'hermanu impulsivu, de mal xeniu. Siempres buscando engarradiella y con frecuencia usaba guantes de cueru, tamién protagonizaben la serie Lee Majors como Heath Barkley, Linda Evans como Audra Barkley, y Richard Long como Jarrod Barkley.
Fueru d'Avilés
El Fueru d'Avilés ye un documentu pol que'l rei Alfonsu VI dio a la villa avilesina dellos privilexos políticos y económicos nel añu 1086 mientres gobernaba'l Reinu de Castiella. Alfonsu VI dio un fueru a Avilés, onde yá esistía una población dende tiempos romanos. Ta consideráu, xunto cola Nodicia de Kesos el primer documentu escritu n'asturianu y ye ensin dulda el primer documentu xurídicu nesta llingua y el primeru n'Asturies. El fueru d'Avilés da-y categoría de villa de realengu y a lo llargo de la Edá Media va sofitar siempres a la corona, a quien paga impuestos. Avilés nun foi nunca feudu nin tuvo otru tribunal competente que los reales. El fueru foi darréu confirmáu pol nietu d'Alfonsu VI, Alfonsu VII, en 1155, significando la nacencia de la ciudá d'Avilés.
Anguaño consérvase una copia de 1289 de la confirmación fecha por Alfonsu VII (nietu d'Alfonsu VI) en 1155.
El documentu sirvió pal esporpolle económicu d'Avilés convirtiéndola na primer ciudá del vieyu Reinu d'Asturies y ún de los principales puertos de la Europa atlántica de la época. Ye, tres la ratificación del fueru, que confier a la ciudá derechos tantu económicos, comerciales como políticos, cuando s'edifica la muralla. Col impulsu del so nuevu estatus, la ciudá convirtióse na segunda d'Asturies y el so puertu por cuenta de los favores comerciales nún de los más importantes del atlánticu européu.
Amás esti documentu ye l'escritu más vieyu en llingua asturiana atopáu hasta la fecha y Menéndez Pidal calificólu como ún de los documentos medievales más importantes pol so valor llingüísticu. Sicasí, el Documentu de Kesos, conserváu na Catedral de Lleón, considérase anguaño el primer documentu nel vieyu romance asturianu.
Anguaño caltiénense distintes copies del testu, una delles fechada en 1289 ta guardada nel conceyu de la villa.
Antilly (Oise)
Antilly ye una comuña francesa del departamentu d'Oise, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Historia d'Armenia
right|thumb|350px|Actual [[Escudu d'Armenia, resume de gran parte de la so historia. Nos cuarteles del escudu figuren los escudos de cuatro dinastíes históriques: Bagrátida, nel primer cuartel; Artáxida, nel segundu; Arsácida, nel tercer cuartel y, nel cuartu'l de la dinastía Rubénida.]] La historia d'Armenia empecipiar coles cultures neolítica del sur d'El Cáucasu, tales como la cultura Shulaveri-Shomu, siguíu de les cultures Kura-Araxes y Trialeti na llamada edá del bronce.
La Edá del Fierro duró dende'l sieglu IX hasta'l 585 e.C. col Reinu de Urartu, cuando foi sustituyíu pola dinastía Oróntida. Tres el dominiu del imperiu persa y del imperiu macedoniu, la Dinastía Artáxida dio orixe al Reinu d'Armenia nel añu 190 e.C. Esti reinu tuvo la so máxima influencia mientres el reináu de Tigranes II, antes de cayer sol dominiu romanu.
La llamada Gran Armenia foi más tarde estremada ente l'Imperiu otomanu y l'Imperiu rusu. A finales del sieglu XIX y principios del XX los armenios sufrieron un xenocidiu per parte de los otomanos. Como resultancia, 1,5 millones d'armenios fueron asesinaos, y el restu de los armenios occidentales esvalixar per tol mundu al traviés de Siria y El Líbanu.
L'actual Armenia, que'l so territoriu actual correspuende a gran parte d'Armenia oriental, llogró la independencia una vegada más en 1918, col establecimientu de la República Democrática d'Armenia, y depués en 1991, cola República d'Armenia.
Oríxenes
L'idioma armeniu ye una caña aisllada del grupu llingüísticu indoeuropéu. Si, na mayoría de los idiomes, la pallabra "armenios" utilizar pa describir a estes persones, los armenios denominar a sí mesmos "Hai" (en alfabetu armeniu: "Հայ" en plural: "Hayer," Հայեր"). Esti nome paez provenir del héroe nacional epónimu Haïk. Amás, "Armenia" ye escritu "Հայաստան" n'armeniu, y pronúnciase "Hayastán". D'alcuerdu a la tradición armenia, Haïk ye fíu de Torgom (Bet Togarma na Biblia), fíu de Gomer (Cimerios), fíu de Jafet, que ye un fíu de Noé, y los armenios habitaron la rexón al pie del monte Ararat, dempués del Diluviu.
Prehistoria
El altiplanu armeniu amuesa buelgues d'asentamientu de la dómina neolítica. Los arqueólogos referir a la cultura Shulaveri-Shomu de la rexón de Transcaucasia central como la primer cultura conocida na zona, fechada aproximao ente'l 6000 y el 4000 e.C.
Edá del Bronce
Otra cultura primitiva foi llamada la cultura Kura-Araxes, asignada al periodu (IV mileniu e.C. - sieglu XXII e.C.), y más tarde desenvuelta na cultura Trialeti (sieglu XXII e.C.- sieglu XV e.C.).
Ente los años 1500 y 1200 e.C., la cultura Hayasa-Azzi esistía na metá occidental de l'Altiplanicie armenia, con frecuentes enfrentamientos col Imperiu hitita. Ente'l 1200 e.C. y l'añu 800 e.C., la mayor parte d'Armenia foi xunida so una confederación de reinos, que les fontes asiries llamaron Nairi ("tierra de los ríos", n'asiriu).
Edá del Fierro
thumb|250px|left|El reinu d'[[Urartu na dómina de Sardur II nel añu 743 e.C. ]]
El Reinu de Urartu florió n'El Cáucasu y la parte oriental Asia Menor ente'l sieglu XIX e.C. y el 585 e.C.  nel Altiplanu Armeniu. El fundador del Reinu de Urartu, Arame, xunió tolos principaos del altiplanu armeniu y apurrióse a sigo mesmu'l títulu de «Rei de Reyes», títulu tradicional de los reis urartios. Los urartios establecieron la so soberanía sobre la totalidá de Taron y Vaspurakan. El principal rival de Urartu foi'l Imperiu neo-asiriu.
Mientres el reináu de Sardur I (834-828 e.C. ), Urartu convirtiérase nun estáu fuerte y entamao, ya impónense impuestos a les tribus vecines. Sardur fixo de la ciudá de Tushpa (la moderna Van) capital de Urartu. El so fíu, Ishpuini, estendió les fronteres del estáu polo que depués sería conocida como la zona de Tigranocerta y Urmia. El rei Menua (810-785 e.C. ) estendió'l territoriu urartiano escontra'l norte, escontra los campos d'Araratian. Dexó más de 90 inscripciones utilizando la escritura cuneiforme mesopotámica escrites na llingua urartiana. Otru rei, Argishti I conquistó Latakia a los hitites, y llegó a Biblos, Fenicia, construyendo Erebuni nel añu 782 e.C. usando los prisioneros de guerra.
L'Imperiu Asiriu invadió más tarde Urartu, nel añu 612 e.C., y fíxose cargu de la capital, Van, escontra 585 e.C. Esti fechu terminó de manera efectiva la soberanía d'Urartu.
Antigüedá
Dempués de la cayida d'Urartu, el Reinu d'Armenia foi gobernáu pola dinastía Oróntida, que gobierna l'estáu ente los años 585 y 190 e.C. So esta dinastía, Armenia foi unes vegaes un reinu independiente, y otres una satrapía del Imperiu persa.
Dinastía Artáxida
Dempués de la destrucción del Imperiu seléucida, un estáu griegu helenísticu socesor d'Alejandro'l Grande de curtia duración, foi fundáu un estáu armeniu de corte helenísticu en 190 e.C. Los primeros reis fueron artáxidas, dinastía fundada por Artaxias I (190 e.C. /189 e.C.  - 160 e.C. /159 e.C. ). Coles mesmes, creóse un reinu estremo ya independiente n'Occidente, conocíu como Armenia Inferior, ente que'l principal reinu adquirió'l nome de la Gran Armenia.
Colos nuevos reis empecipióse un programa d'espansión que diba llegar a la so cenit un sieglu más tarde. Les sos alquisiciones son rellataes pol historiador griegu Estrabón: Zariadris conquistó Acilisene y tol territoriu alredor de Antitauros», esto ye, posiblemente'l distritu de Muzur al oeste del ríu Éufrates. Artaxias tomó tierres de los medos, los íberos, y los sirios. De siguío, tuvo enfrentamientos colos habitantes del Ponto, la Siria Seléucida y Capadocia. Foi incluyíu nel tratáu que siguió a la victoria d'un grupu de reis anatolios sobre Farnaces I del Ponto 181 e.C., que perdió tolos sos territorios nel oeste. Artaxias foi un monarca ambiciosu con gran influencia na política internacional de la dómina.
Nel so cenit, ente'l 95 y l'añu 66 e.C., la Gran Armenia estendió'l so imperiu sobre partes de la rexón d'El Cáucasu y la zona qu'agora ye Turquía oriental y central, amás del noroeste d'Irán, Palestina, Siria y El Líbanu, que formen el llamáu segundu imperiu armeniu. Por un tiempu, Armenia foi unu de los estaos más poderosos nel Oriente romanu.
L'enfrentamientu cola república Romana yera inevitable, y los armenios perdieron la guerra nel 66 e.C., pero calteniendo la so soberanía. El rei Tigranes II el Grande siguió gobernando Armenia como aliáu de Roma, hasta la so muerte nel 55 e.C. Más tarde, nel añu 1, Armenia permanez sol control romanu hasta l'establecimientu de la dinastía arsácida.
Mientres l'alianza con Roma, el pueblu armeniu adoptó idees polítiques, filosófiques y relixoses occidentales. Según Estrabón, tol mundu n'Armenia fala «el mesmu idioma».
Dinastía arsácida d'Armenia
thumb|230px|left|Moneda emitida pa celebrar la victoria de [[Lucio Vero Arménico contra Vologases IV de Partia na guerra d'Armenia.]]
Armenia, pola so posición xeográfica, ye de cutiu un focu de la discordia ente Roma y Partia. Ello ye que los partos apoderaron Armenia ente los años 37 y 47, cuando los romanos retomaron el control del reinu.
So la soberanía del emperador Nerón, los romanos entamaron una campaña (55-63) contra l'Imperiu parto, qu'invadiera'l reinu aliáu d'Armenia. Dempués de conquistar (añu 60) y de nuevu perder Armenia dos años dempués, los romanos unviaron lexón XV Apollinaris dende Panonia a Gneo Domicio Corbulón, mandáu de Siria. Corbulo, coles lexones XV Apollinaris, III Gallica, V Macedonica, X Fretensis y XXII, invadió los territorios de Vologases I de Partia, que devolvió'l reinu armeniu a Tiridates, fundador de la dinastía arsácida.
Otra campaña foi dirixida pol emperador Lucio Vero ente los años 162 y 165, dempués de que Vologases IV de Partia invadiera Armenia ya instalara al so fiscal xeneral nel tronu. Pa compensar l'amenaza parta, Vero establecer pol este. El so exércitu llogró importantes victories y retomaron la capital. Sohaemus, un ciudadanu romanu d'ascendencia armenia, foi instaláu como'l nuevu rei d'Armenia, súbditu de Roma.
L'Imperiu sasánida persa ocupó Armenia nel 252 y caltener nel so poder hasta la reconquista romana del 287. Un sieglu dempués, nel añu 387, el reinu estremar ente l'Imperiu romanu Oriental y el persa. L'Armenia occidental convirtióse rápido nuna provincia del Imperiu romanu, sol nome d'Armenia Menor. L'Armenia oriental va siguir siendo un reinu de Persia hasta'l 428, cuando la nobleza local derrocó al rei, y los sasánidas instalaron un gobernador nel so llugar.
Según la tradición, la Ilesia Apostólica Armenia foi creada por dos de los dolce apóstoles de Xesús, Judas Tadeo y Bartolomé, que predicaron el cristianismu n'Armenia ente los años 40 y 60 d. C. Ente'l sieglu I y l'IV, la Ilesia armenia foi dirixida polos llamaos patriarques.
Cristianización so la dinastía Arsácida
thumb|right|[[Mosaicu na ilesia de Pammacaristos d'Istambul que representa a san Gregorio'l iluminador.]]
En 301, Armenia convertir na primer nación qu'adoptó'l cristianismu como relixón d'estáu. Establecióse una ilesia qu'entá esiste con independencia de la católica y les ilesies ortodoxes d'oriente, al refugar el Concilio de Calcedonia nel añu 451. La Ilesia Apostólica Armenia ye una parte de la comunión Ortodoxa Oriental, que nun tien de confundir se cola ortodoxa bizantina.
El primer Catholicos de la ilesia armenia foi San Gregorio'l Iluminador que, en siendo escorríu por causa de les sos creencies pol rei paganu d'Armenia, y exiliáu nun pozu de Khor Virap, llogró'l títulu de «Iluminador», al evanxelizar toa Armenia, empezando pol rei que lo condergara.
Mientres los periodos históricos de perda d'identidá territorial, la Ilesia armenia foi la encargada de caltener y protexer la so identidá única.
Nel sieglu V, el Xa sasánida Yazdegerd II trató de venceyar a la cristiana Armenia al restu del imperiu por aciu la imposición de la relixón zoroástrica. Los armenios remontáronse empuestos por Vartan Mamikonian. Yazdegerd unvió'l so enorme exércitu a Armenia, onde s'enfrentó na batalla de Avarayr con unos 66.000 rebeldes armenios, na so mayoría llabradores. Mamikonian morrió nel campu de batalla provocando l'esbarrumbe de la moral armenia, ensin nenguna posibilidá contra un exércitu compuestu por ente 180.000 y 220.000 soldaos, incluyendo inmortales y elefantes de guerra.
A pesar de ser una derrota militar, la batalla de Avarayr y la posterior guerra de guerrilles n'Armenia finalmente desaguaron nel Tratáu de Nvarsak (484), que garantiza la llibertá relixosa a los armenios.
Edá Media
thumb|right|L'emperador bizantín d'orixe armeniu [[Heraclio someter al sasánida Cosroes II, esmalte procedente d'una cruz, 1160-1170.]]
Bizanciu y Armenia bagrátida
En 591, el gran guerreru y emperador bizantín Mauricio ganó a los perses y recuperó gran parte del territoriu d'Armenia pal imperiu. La conquista foi completada pol emperador Heraclio nel 629.
En 645, los exércitos árabes del Califatu atacaron el país, que cayó ante la supremacía militar musulmana. Armenia, que n'otros momentos atopar so control persa y bizantín, pasó en gran midida'l poder de los Califes, qu'establecieron un emiratu na rexón.
Sicasí, inda hai partes d'Armenia y un gran númberu d'armenios so xurisdicción imperial. Esta población consiguió un terrible poder nel imperiu. L'emperador Heraclio (610-641) yera d'orixe armeniu, como foi l'emperador Filípico (711-713). Sicasí, l'emperador Basilio I, que tomó'l tronu bizantín en 867, foi'l primeru de lo que se considera la dinastía armenia, que reflexa la influencia de los armenios nel Estáu romanu oriental. N'efeutu, magar esistieron munchos grupos llingüísticu y racial distintos dientro del Imperiu bizantín, namái a los armenios déxase-yos caltener una cultura distinta. thumb|right|Estandarte de la [[dinastía Bagrátida.]] Evolucionando escontra un reinu feudal nel sieglu IX, la dinastía Bagrátida llevó a Armenia a una curtia renovación cultural, política y económicu. L'Armenia bagrátida foi reconocida como un reinu soberanu poles dos grandes potencies de la rexón: Bagdag nel 885 y Constantinopla nel 886. Ani, la nueva capital d'Armenia, foi construyida nel apoxéu del reinu y rematada nel añu 964. Tenía una población averada de 200.000 habitantes y conocíase-y como la «ciudá de les 1001 ilesies». Cola construcción de Ani, Armenia convertir nuna nación próspero y poblao, qu'exerz influencia política y económica sobre los estaos y les naciones circundantes. Sicasí, Armenia sigue siendo un estáu débil, establecíu precariamente ente dos imperios rivales, el bizantín y el califatu abasí. La so esistencia depende d'estos dos estaos, qu'utilicen l'Armenia bagrátida como un «estáu d'amortiguación», y de la mesma capacidá d'Armenia pa ser lo suficientemente fuerte y caltener esta condición.
Anque la dinastía de los nativos bagrátidas foi fundada so circunstancies favorables, el sistema feudal debilitó'l país al erosionar la llealtá del pueblu y los nobles al gobiernu central. Debilitada internamente, Armenia demostró ser una víctima fácil pa los bizantinos, qu'en 1045 prindaron Ani. Los turcos selyúcides, lideraos por Alp Arslan, de la mesma, tomaron la ciudá en 1064.
En 1071, dempués de la derrota de les fuercies bizantines per parte de los turcos selyúcides na batalla de Manzikert, los turcos prindaron el restu de la Gran Armenia y gran parte d'Anatolia. Terminara la supremacía cristiana d'Armenia pal próximu mileniu, cola esceición d'un periodu de finales del sieglu XII y principios del XIII, cuando'l poder musulmano na Gran Armenia tien qu'enfrentase col resurdimientu de monarquía de Xeorxa. Munchos nobles locales armenios (nakharars) xunieron los sos esfuercios colos xeorxanos, que conduciríen a la lliberación de delles zones nel norte d'Armenia, que fueron rexíes, en virtú de l'autoridá de la corona de Xeorxa, polos Zacharids/Mkhargrdzeli, una destacada familia noble Armeno-xeorxana.
Reinu armeniu de Cilicia
thumb|right|El rei [[Lleón II de Cilicia cola so esposa y los sos cinco fíos (1272).]]
Pa escapar de la muerte o la servidume a manes de los qu'asesinaren al so pariente, Gagik II, rei d'Ani, un armeniu llamáu Roupen, con dalgunos de los sos paisanos entraron nos gargüelos de los montes Taurus y, de siguío, en Tarsu de Cilicia. El gobernador bizantín del llugar dio-yos abellugu y asina, dende alredor del 1080 al 1375, el focu de nacionalismu armenio treslladar al sur, formando'l Reinu Armeniu de Cilicia.
Dempués de que los miembros de la primer Cruzada apaecieren n'Asia Menor, los armenios caltuvieron una estrecha cooperación colos estaos cristianos por que la Cruzada europea trunfara nel sureste d'Asia Menor, hasta que foi conquistada polos estaos musulmanes. El conde Balduino, quien col restu de los cruzaos foi pasando al traviés d'Asia Menor con destín a Xerusalén, foi recibíu como un salvador por Thoros de Edesa, un gobernante armeniu de fe ortodoxa griega. Al ser los cruzaos contrarios a los selyúcides y a los bizantinos, los armenios collaboraron cola cruzada. Cuando Thoros foi asesináu, Balduino convertir nel primer gobernante del reinu cruciáu d'Edesa. Paez que los armenios yeren favorables al gobiernu de Balduino y de los cruzaos polo xeneral, y dalgunos d'ellos combatieron xunto a los cristianos n'Europa. Cuando se tomó Antioquía (1097), Constantino, fíu de Roupen, recibió de los cruzaos el títulu de barón.
thumb|right|Los caballeros [[cruzaes|cruciaos de San Juan de Xerusalén restauren oficialmente'l cristianismu n'Armenia (1347). Oleu de Henri Delaborde (1844).]] La fallida tercer cruzada y otros eventos dexaron a Cilicia como la única presencia cristiana importante n'Oriente mediu. Los grandes poderes, como Bizanciu, el Sacru Imperiu romanu, el Papáu, ya inclusive el Califatu abasí compitieron por ganar influencia nel estáu y entaináronse por ser los primeres en reconocer a Leo II, príncipe d'Armenia menor, como'l lexítimu rei. Como resultáu d'ello, dióse-y una corona tantu per parte del Sacru Imperiu como de Bizanciu. Los representantes de tola cristiandá y una serie d'estaos musulmanes asistieron a la coronación, lo que sorraya la importancia de que l'estáu de Cilicia ganara col tiempu.
L'autoridá armenia permaneció en contautu colos cruzaos, que cuntaron cola so ayuda en delles cruzaes. Cilicia espolletó significativamente baxu mandatu armeniu y convirtióse na última muerte de la condición d'Estáu medieval armeniu. Cilicia caltuvo siempres una identidá claramente armenia, empezando polos reis de los reis, que se coronoban col nome de «Rei de Cilicia de los armenios».
Na Armenia menor, la cultura armenia taba n'íntimu contautu cola cultura europea de los cruzaos y cola cultura helénica de Cilicia. Como les families católiques estendieron la so influencia sobre Cilicia, el Papa propúnxose xunir a los armeniu al catolicismu. Esta situación estremó'l reinu ente los sos habitantes, unos a favor de los católicos y otros pro Ilesia apostólica.
La soberanía d'Armenia duró hasta l'añu 1375, cuando los mamelucos d'Exiptu, beneficiándose de la inestabilidá política na Armenia Menor, invadir y destruyeron.
Periodu Tempranu Modernu
thumb|350px|L'[[Armenia persa ente los años 387 y 591.]]
Imperiu Safávida
Por cuenta de la so importancia estratéxica, el territoriu d'Armenia foi bien apostáu y pasó constantemente ente'l dominiu persa y otomanu. Mientres les guerres turcu-perses, ente 1513 y 1737, Yereván, camudó de manes catorce vegaes.
En 1604, el xa Abbas I llevó a cabu una campaña de tierra quemada contra los otomanos nel valle d'Ararat. L'antiguu pueblu armeniu de Julfa, na provincia de Najicheván, foi tomáu a empiezos de la invasión. Dende ellí Abbas unvió al so exércitu al traviés de la llanura siguiendo una cuidadosa estratexa que-y dexaba avanzar en retirada cuando la ocasión esixir, pos taba decidíu a nun arriesgar la so empresa nuna confrontación direuta coles poderoses fuercies enemigues.
Mientres el asediu de Kars, el shah enterar de la llegada d'un gran exércitu otomanu, al mandu de Djghazadé Sinan Pasha. Dio la orde de retirada, pero pa negar l'enemigu la posibilidá de reabastecimiento propiu, ordenó la destrucción de la mayor parte de les ciudaes y granxes armenies de la llanura. Amás, ordenó que la población armenia retirar col exércitu persa. Más de 300.000 persones fueron rexuntaes a la vera del ríu Ares. Los que trataron d'aguantase a la deportación en masa fueron executaos nel actu. El shah ordenara la destrucción de la única ponte, de cuenta que los exiliaos forzosos viéronse obligaos a cruciar les agües a nadu, onde morrieron una gran cantidá d'ellos afogaos o arrastraos poles corrientes, antes de llegar a la ribera opuesta. Esto foi namái l'empiezu del so calvariu. Un testigu ocular, el padre de Guyan, describe la difícil situación de los refuxaos d'esta miente:
Incapaz de caltener el so exércitu na llanura afarada, Sinan Pasha foi obligáu a envernar en Van. Los exércitos qu'unvió na busca del shah en 1605 fueron derrotaos, y en 1606 Abbas recuperara tol territoriu que perdió frente a los turcos a principios del so reináu. La táctica de tierra quemada funcionara, anque a un costu tarrecible pal pueblu armeniu. De los 300.000 deportaos calcúlase que menos de la metá sobrevivió a la marcha d'Isfahán. Nos territorios conquistaos Abbas estableció'l kanato de Yereván, un principáu musulmán sol dominiu del Imperiu safávida. Los armenios formaron menos del 20% de la so población, como resultáu de la deportación de gran parte de la población armenia de Ararat el valle y la rexón circundante en 1605.
Imperiu rusu
thumb|right|[[Ivan Paskevich, gobernador rusu d'Armenia.]]
Arriendes de la guerra Rusu-Persa (1826-1828), territorios de l'Armenia histórica, so control persa, centraos en Yereván y el llagu Sevan, incorporar a Rusia. En virtú de la llei de Rusia, l'área que correspuende aproximao al territoriu armeniu de los tiempos modernos llamóse "provincia de Yereván". Los súbditos armenios del Imperiu rusu vivieron nuna relativa seguridá, en comparanza colos sos parientes otomanos, anque los enfrentamientos colos tártaros y los curdos yeren frecuentes hasta principios del sieglu XX.
Mientres el sieglu XIX y principios del XX, los rusos escurrieron un ambiciosu plan pa siguir la so espansión na tierra d'Armenia, con cuenta de llegar a les templaes agües del Mediterraneu. Esto causó un nuevu conflictu ente los imperios rusu y otomanu, que finalmente remataron na guerra Ruso-Turca (1828-1829). Como remortines de la guerra, l'Imperiu otomanu dexó una pequeña parte de la tradicional patria armenia al Imperiu rusu. A esta zona conocer como Armenia oriental, ente que l'Armenia occidental permaneció so soberanía otomana.
Armenia occidental
Mehmed II conquistó Constantinopla a los bizantinos en 1453, y convertir na capital del Imperiu otomanu. Mehmed y los sos socesores utilicen los sistemes relixosos de les sos nacionalidaes súbdites como métodu de control de la población, polo que los sultanes otomanos favorecieron l'establecimientu d'un patriarca armeniu en Constantinopla. Los armenios de Constantinopla crecieron en númberu, y fueron respetaos, si non completos, miembros de la sociedá otomana.
L'Imperiu otomanu gobernó d'alcuerdu a la llei islámica. Como tal, los "non creyentes", como los cristianos y los xudíos, teníen que pagar más impuestos pa cumplir cola so condición de dhimmi. Ente que los armenios de Constantinopla beneficiar del sofitu del Sultán, los qu'habiten el territoriu históricu d'Armenia nunca lo fixeron. Fueron maltrataos polos pachás o beys locales y tuvieron que pagar más impuestos, impuestos poles tribus curdes. Los armenios, xunto con otros cristianos otomanos, tuvieron que tresferir al Sultán dalgunos de los sos fíos varones sanos, que se convertiríen en jenízaros, los feroces guerreros utilizaes mientres l'Imperiu otomanu nes campañes d'Europa.
El movimientu de lliberación nacional armeniu
El movimientu de lliberación nacional armeniu foi l'esfuerciu armeniu pa lliberar a la patria histórica d'Armenia oriental de la Transcaucasia y l'Asia Menor de los rusos y otomanos y restablecer un estáu armeniu independiente. El movimientu de lliberación nacional de los pueblos balcánicos y l'inmediata intervención de les potencies europees na cuestión oriental tuvo un poderosu efeutu sobre l'hasta entós reprimíu movimientu nacional armeniu nel Imperiu otomanu y contribuyó al desenvolvimientu d'una ideoloxía de lliberación nacional. El movimientu nacional d'Armenia, amás de los sos héroes individuales, ye una actividá entamada en redol a trés partes representaes del pueblu armeniu, el Partíu Social Demócrata Hunchakian, Armenakan y la Federación Revolucionaria Armenia, que foi'l más influyente ente los trés. Aquellos armenios que nun sofitaron les aspiraciones de lliberación nacional o se declararon neutrales fueron denominaos chezoks.
En 1839, la situación de los armenios otomanos ameyoró llixeramente, dempués de que Abdul Mejid I llevara a cabu importantes reformes nos sos territorios. Sicasí, sultanes posteriores, como Abdul Hamid II detuvieron les reformes y llevaron a cabu violentes matances, agora conocíes como masacres hamidianas (1894-1896).