cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
La tierra y la sombra
Sinopsis
La so llegada terminara espertando vieyes pasiones y odios nel corazón d'Alicia, la so ex muyer, quien siempre negóse a abandonar la so propiedá a pesar de qu'una amenaza invisible percuerre aquellos pimpanos llaberintos de la caña, enllenándolo tou con signos de destrucción y muerte. Alfonso, al entender que tola so familia cuerre un gran riesgu, intentara averase a ellos enantes que sía demasiáu tarde, y va faer tou lo posible por tratar de salvalos, anque eso implique borrar toa buelga de la so esistencia.
La hestoria, la memoria y l'identidá de toos va tar a puntu de desapaecer baxo una paradóxica idea de progresu y namái un gran sacrificiu brindára-yos la oportunidá de reconciliase y entamar una nueva vida lloñe d'esi llugar u toles esperances paecen habese perdíu.
Estilu
El ritmu de la película, que tien relativamente pocu diálogu, ye descrita como llenta, pa reflexar meyor el pesu de l'atmósfera. La película cunta con elementos autobiográficos: rodada nel Valle del Cauca, a los pies de los Andes, d'u ye orixinariu l'escritor y direutor de la obra, toma la temática de l'ausencia, la desapaición y la separación de la familia. miniaturadeimagen|300x300px
Thlypopsis
Thlypopsis ye un xéneru d'ave de la familia Thraupidae. Ta integráu por 6 especies, les qu'habiten en montes y selves del centru y norte d'América del Sur. Son denominaes comúnmente como tangarás, fruteros, o zarceritos. 220px|thumb|left|[[Thlypopsis ornata (enriba), y Thlypopsis inornata (embaxo); ilustración realizada por Joseph Smit nel añu 1886.]] 250px|thumb|right|[[Provincia fitoxeográfica de les Yungas|Vexetación yungueña en Salta, nel noroeste de l'Arxentina; unu de los hábitats en que vive esti xéneru.]]
Distribución y hábitat
Esti xéneru distribúise dende'l norte de Colombia y Venezuela, por Ecuador, Perú, Bolivia, Paraguái y casi tol Brasil, hasta'l noroeste y nordeste de l'Arxentina, llegando pel sur hasta les riberes del ríu Paraná mediu, ya inclusive raramente más al sur, hasta'l delta inferior del ríu Paraná. Nun hai rexistros entá en llocalidaes d'Uruguái. Habiten en selves, montes, y arbustales húmedos, tantu d'enllanada como n'altitúes elevaes.
Taxonomía
Esti xéneru describióse orixinalmente por Jean Louis Cabanis nel añu 1851.
Especies
Esti xéneru subdividir en 6 especies:
Caleruela
Caleruela ye un conceyu español de la provincia de Toledo, na comunidá autónoma de Castiella-La Mancha.
Toponimia
El topónimu "Caleruela" indica la base xeográfica d'esti caserío al que se-y reconoz, como conceyu del estáu de Oropesa.
Xeografía
El conceyu asítiase nuna llanura na contorna de la Campana de Oropesa y llenda colos términos municipales de Herreruela de Oropesa, Torrico, Valdeverdeja y La Calzada de Oropesa, toos de Toledo.
Historia
La población fundir en 1566. Nuna rellación de finales del sieglu XVIII llámase-y "Carreruela", como ye conocíu na contorna.
A mediaos del sieglu XIX la so única industria yera un molín d'aceite. El presupuestu municipal yera de 3.000 reales que se cubrir cola recueya de yerba y abiyota de la devesa.
Política
Dende l'entamu de la democracia actual n'España, Caleruela foi gobernada por Don Vitaliano Rincón Suela, quien empezó na UCD (Unión de Centru y Democracia) hasta la so disolución. Ye cuando esti pasaría a formar parte del PSOE (Partíu Socialista Obreru Español)y ganando les eleiciones hasta'l 2007, morrió nel 2009 y asocedió-y nel cargu María Teresa González Rodríguez, actual alcaldesa, perteneciente al PSOE (Partíu Socialista Obreru Español), anque enantes foi miembru del PP (Partíu Popular).
Demografía
Na siguiente tabla amuésase la evolución del númberu d'habitantes ente 1996 y 2013 según datos del INE.
Monumentos y llugares d'interés
A destacar la Ilesia parroquial de San Xuan Evanxelista d'estilu platerescu, del sieglu XVI.
Chelidonia
Chelidonia foi una ermitaña benedictina.
Biografía
Nació en Cicolano, Italia, y recluyóse nos montes cerca de Subiaco, escoyendo como morada una cueva agora conocida como Marra Ferogna.
Chelidonia recibió'l so hábitu del Cardenal Cuno de Frascati.
Raimundo de Aguilers
Raimundo de Aguilers foi un cronista de la Primer Cruzada (1096-99). Viaxó col exércitu cruzáu provenzal, dirixíu pol conde Raimundo IV de Tolosa, hasta Xerusalén.
Recibió la so educación clerical nel monesteriu de Vézelay y non se documenta nada sobre él dempués del asediu y toma de Xerusalén en 1099. Como testigu de la Primer Cruzada, foi unu de los sos principales cronistes. La so descripción del sitiu y toma d'Antioquía (1097-98) ye posiblemente la única narración primaria y non secundaria.
La so obra, Historia Francorum qui ceperunt Iherusalem, foi traducida del llatín al francés modernu a empiezos del sieglu XIX pol eruditu francés François Guizot.
Malthinus armipes
Malthinus armipes ye una especie de coleópteru de la familia Cantharidae, xéneru Malthinus.
Distribución xeográfica
Distribúise per Europa.
Billie Burke
Mary William Ethelbert Appleton "Billie" Burke foi una actriz d'Estaos Xuníos. Ye conocida sobremanera pol so papel de Glinda (la bruxa bona del norte) na película ganadora del Óscar El magu de Oz (The Wizard of Oz, 1939).
Biografía
Provenía del vodevil, y de neña acompañó al so padre, payasu d'oficiu, nuna xira europea del so circu "Barnum y Bailey".
El mundu del circu averar más al mundu del espectáculu y vodevil, faciendo'l so debú teatral en Londres a los 18 años y convirtiéndose na reina de Broadway na ventena. El so primer debú cinematográficu foi Peggy(1916). Dos años enantes fugárase col productor y empresariu Florenz Ziegfield, col que se casó n'Hoboken (New Jersey). Tres la muerte del so home convirtióse nuna de les actrices de repartu más solicitaes collaborando en distintes películes.
Billie Burke morrió en Los Angeles por causes naturales a la edá de 85 años, en 1970.
Filmografía
thumb|Gloria's Romance (1916)
Pteroxygonum giraldii
Pteroxygonum giraldii ye una especie de planta fanerógama perteneciente a la familia Polygonaceae. Ye orixinaria de China. Ye la única especie del xéneru monotípicu Pteroxygonum.
Descripción
Son yerbes perennes. Tuberosas casi globoses, grandes, de 15 cm de diámetru. Tarmos escaladores, cilíndricos, de más de 3 m de llargu, simples, estriaos, glabros. Fueyes peciolaes, con peciolu de 3-7 cm, glabres, xeneralmente curvaes cerca de la base; fueya triangular o triangular-ovaes, 4-7 × 3-6 cm, pubescentes nel viesu, el fexe glabro, base anchamente cordada o hastada, poco marxe ciliáu, ápiz acumináu. Inflorescencia axilar, racemosa, de 2-5 cm; pedúnculu llargu, de normal más llargu que les fueyes; bráctees verdoses, estrechamente llanceolaes, de 4-6 mm. Pedicelo 5-8 mm, articulada debaxo de la metá. Periantu verdosu o blancu; tépalos elípticos, 3.5-4 mm. Estambres igualando periantu. Estilos connaos per debaxo de media; capitáu estigmes. Aquenios de color negru-marrón, ovoide, de 1 cm, trigonous, con nales a lo llargo de los ángulos, de 3 cuernos na base. Fl. xunu-agostu, fr. xunetu-setiembre.
Distribución y hábitat
Alcuéntrase nes carbes en valles, fasteres; a una altitú de 600-2000 metros en Gansu, Hebei, Henan, Hubei, Shaanxi, Shanxi, Sichuan.
Propiedaes
La planta contién el principiu activu annulatin que ye un O-metildo flavonol que s'atopa nos raigaños de P. giraldii.
Taxonomía
Pteroxygonum giraldii describióse por Dammer & Diels y espublizóse en Botanische Jahrbücher für Systematik, Pflanzengeschichte und Pflanzengeographie 36(5, Beibl. 82): 36. 1905.
Ismail Kadaré
Ismail Kadare, ye unu de los escritores albaneses de mayor sonadía internacional. El so apellíu suel apaecer escritu Kadaré, con una tilde procedente de l'adaptación a la fonética del idioma francés, pero inexistente n'albanés. Foi gallardoniáu col Premiu Booker Internacional y col Premiu Príncipe d'Asturies de les Lletres nel añu 2009.
Estudió Lletres na Universidá de Tirana, y depués nel Institutu Gorki de Moscú. En 1960, la ruptura cola Xunión Soviética oblígalu a tornar a Albania, onde entama una carrera de periodista. Entamó a escribir de bien mozu, a mediaos de los años 50.
Offoy (Oise)
Offoy ye una comuña francesa del departamentu d'Oise, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Chelan Simmons
Chelan Simmons ye una actriz canadiana, mas conocida polos sos papeles como Hillary en Kyle XY y como Ashley Freund en Final Destination 3.
Biografía
Nacida en Vancouver, Columbia Británica, empezó a actuar a la temprana edá d'ocho años, cuando consiguió'l so primer papel en It, película pa televisión basada na novela de Stephen King. Dende entós protagonizó filmes como Caved In, Monster Island (MTV), Dark Seas y Snakehead Terror (SyFy).
Depués trabayó en Dr. Dolittle 3 y en John Tucker Must Die (FOX), onde compartió pantalla con Jesse Matcalfe y Ashanti. Intervieno nos telefilmes Carrie, Ratz y The Susan Wilson Story y tuvo papeles destacaos nes series Now That (MTV), Smallville (WB) y Edgemont (CBC).
Foi artista convidada en The Collector y Wonderfalls. En 2007 tuvo un papel secundariu en Wind Chill, película producida por George Clooney y Steven Soderbergh.
Neue Deutsche Welle
Neue Deutsche Welle (NDW, "nueva fola alemana") ye'l nome d'un movimientu musical surdíu n'Alemaña ente 1976 y mediaos de los años '80.
Musicalmente derivaba del punk rock y el new wave y la totalidá de les sos lletres taben cantaes en idioma alemán, daqué novedosu na époco, pos inclusive n'Alemaña los cantantes internacionales escribían n'inglés. Dellos artistes de la NDW algamaron el éxito internacional, como Nena cola canción protesta 99 Luftballons, Peter Schilling con Major Tom (völlig losgelöst) y Trio con Da da da.
Marie Lebour
Marie Victoire Lebour foi una bióloga marina británica conocida pol so estudiu de los ciclos de vida de dellos animales marinos. Publicó más de 175 trabayos mientres la so llarga carrera.
Vida temprana y educación
Marie Lebour, fía de Emily y George Labour, nació en Woodburn, Northumberland el 20 d'agostu de 1876. El so padre yera profesor de xeoloxía y Marie acompañábalu regularmente nes sos espediciones recoyendo especímenes para les sos propies coleiciones. Asistió a la facultá de Armstrong y estudió arte. Darréu estudió na Universidá de Durham, onde se graduó en zooloxía: grau d'asociada en 1903, diplomatura en 1904, llicenciatura en 1907, y doctoráu en 1917.
Trayeutoria ya investigación
En 1900, antes d'empezar la so educación científica, Lebour empezó la so carrera d'investigación sobre moluscos terrestres y d'agua duce en Northumberland. Mientres estudiaba la so llicenciatura, Lebour formó parte del personal de la Universidá de Durham. De 1906 a 1909 foi demostradora nel Departamentu de Zooloxía de la Universidá de Leeds; de 1909 a 1915 tamién foi profesora axunta. La carrera d'investigación de Lebour foi realizada nel Laboratoria de l'Asociación de Bioloxía Marina en Plymouth na so totalidá, onde ingresó como emplegada en 1915. Foi parte del personal hasta 1946, y darréu convirtióse en personal honorario hasta 1964, cuando nun pudo siguir investigando por motivos de salú.
El so principal interés n'investigación foi la etapa llarval de los trematodes (un tipu de parásitu en moluscos) y los moluscos. Publicó más de 100 trabayos nesti ámbitu mientres la so carrera. Tamién trabayó con microplancton, y afayó siquier 28 nueves especies, que catalogó en dos llibros. Dempués de publicar estos llibros, Lebour utilizó l'acabante inventar desatrancador p'ameyorar l'estudiu de les etapes de güevu y bárabu de los eufausiáceos nel Atlánticu Norte, Antártida y Bermudes. Tamién publicó'l so trabayu sobre los güevos y los bárabos d'espadines y sardines. Coles mesmes investigó n'África Occidental. Xubilóse en 1946 a la edá de 70 años, pero siguió'l so trabayu de llaboratoriu y publicó hasta la edá de 88 años, cuando los sos problemes de visión torgar trabayar col microscopiu.
Malthinus axillaris
Malthinus axillaris ye una especie de coleópteru de la familia Cantharidae, xéneru Malthinus.
Distribución xeográfica
Ye una especie qu'integra la fauna d'Europa.
Crónica Demótica
La Crónica Demótica ye un documentu exipciu, en papiru, ellaboráu nos círculos sacerdotales ya intelectuales Ptolemaicos, a principios del sieglu II e.C., conteniendo argumentos contra los perses, fundamentalmente de Cambises II, Xerxes I, y Artaxerxes III (Bresciani, 1985).
Ta depositáu na Biblioteca Nacional de París, (Pap. Dem. nᵘ215).
El documentu consiste nuna serie de sentencies y oráculos estremaos en "tables", siguíu por paráfrasis exexétiques y profétiques de carís políticu. L'entamu, incluyendo les primeres columnes del testu y l'información narrativa pseudo-epigráfica perdióse pero, por documentos asemeyaos, pue ser reconstruyíu como sigue: Un profeta de la corte interpreta pal rei, probablemente Nectanebo I (c. 378-360 e.C. ), fundador de la dinastía XXX, los veredictos de los escuros oráculos descritos nes "tables".
Nestos aforismos hai alusiones a los acontecimientos históricu y dinásticu anteriores al reináu de Nectanebo I, y del so propiu reináu; tamién del futuru destín d'Exiptu, incluyendo la desastrosa llegada de los "Medos" (segunda dominación persa, 343-332 e.C. ), dempués la de los Griegos, y finalmente del advenimiento d'un rei indíxena que se remontaría contra los Griegos (probablemente Horunnefer, gobernante del Alto Exiptu de 205 a 186 e.C. ) (Bresciani, 1986).
A los conquistadores perses d'Exiptu llamar Medos (en xeroglíficu: Mdy, en demóticu: Mty, probablemente del araméu "Mdy").
Ognes (Oise)
Ognes ye una comuña francesa del departamentu d'Oise, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Chelisa Chester
Chelisa Chester ye una deportista australiana que compitió en yudu, ganadora de tres medayes nel Campeonatu d'Oceanía de Yudu ente los años 2002 y 2006.
María Medina
María Medina ye'l nome artísticu d'una cantante y guitarrista mexicana nacida en Mérida, Yucatán, el 19 de mayu de 1954, como Gladys Josefina Medina Hadad, ganadora del Festival OTI del Cantar en 1983, con una tema d'Amparo Rubín, Compás d'espera. En 1984 volvió ser premiada, entós cola Medaya Guty Cárdenas y pocu dempués con L'Heraldu a la Meyor Cantante del Añu.
Datos biográficos
A la edá de cinco años participó per primer vegada como cantante nun festival escolar de la so nativa Mérida, capital del estáu de Yucatán, en Méxicu. A los siete años d'edá viaxó a la ciudá de Méxicu pa concursar nun programa de Televisa llamáu Estrelles Infantiles.
En 1973 treslladar a la ciudá de Méxicu pa entamar la so carrera artística. En 1974 foi presentada profesionalmente por Pedro Vargas na entrega de Los Heraldos de Méxicu, ingresando nesi eventu al mundu artísticu como La Voz del Heraldu 1974.
A lo llargo de los sos casi cuarenta años de carrera artística participó en numberosos programes de televisión, concursos musicales y presentaciones individuales y coleutives, compartiendo creitos con cantantes mexicanos ya internacionales. En 1983 ganó'l primer llugar del certame nel Festival OTI y en 1984 ye gallardoniada cola Medaya Guty Cárdenas y L'Heraldu a la Meyor Cantante del Añu. Creó tamién una amplia discografía tantu en Méxicu como nel mundu artísticu hispanu parlante.
Thlypopsis inornata
Thlypopsis inornata, ye una especie del xéneru Thlypopsis, de la familia Thraupidae. Esta ave habita en montes y selves del noroeste d'América del Sur.
Distribución y hábitat
Esta especie distribúise nel estremu sureste d'Ecuador, nel estremu superior de la cuenca del ríu Marañón, cerca de Runfa, y nel sur de Zamora–Chinchipe. Tamién habita nel centru-norte de Perú, nel ríu Marañón mediu y superior, y altu ríu Huallaga - ríu Utcubamba, nel oeste d'Amazones y Cajamarca.
Taxonomía
Esta especie monotípica describióse orixinalmente por Władysław Taczanowski nel añu 1879, sol nome científicu de: Nemosia inornata. La so llocalidá tipu ye: «Tambillo, Cajamarca, Perú».
Forma una superespecie con Thlypopsis sordida.
Parrilla de salida
thumb|Parrilla de salida del [[Gran Premiu de los Estaos Xuníos de 2006.]] La parrilla de salida ye'l llugar señaláu nel que s'asitien los competidores nun circuitu de carreres enantes d'empezar una carrera. La parrilla de salida ta asitiada enantes de la llinia de salida del circuitu y ta compuesta por distintes llinies.
Joan Ramis
Joan Ramis i Ramis foi un escritor, historiador y abogáu español.
A pesar de qu'hasta práuticamente finales del sieglu XX ye práuticamente ignoráu nos manuales d'historia de la lliteratura catalana, ye la figura más importante del neoclasicismu lliterariu catalán. Menorca, qu'entós taba anexonada a Inglaterra, vivió'l Neoclasicismu intensamente y mientres la dominación británica, la economía menorquina foi próspera y la llingua y cultura propies de Menorca pudieron desenvolvese dafechu, al contrariu de los otros territorios de fala catalana. La posibilidá de viaxar y d'estudiar fora de la islla yera una realidá nun momentu en que'l comerciu y los negocios favorecíen les rellaciones con otres ciudaes y universidaes. Joan Ramis recibió una educación selecta qu'amplió con estudios de retórica y poética en Mallorca. Díxose qu'estudió derechu civil y canónicu en Avignon, pero lo más normal ye que, como tantos otros, namái fora a Avignon pa esaminase y, por tanto, estudiara por llibre allá na so tierra.
A partir de 1784 escribió sobremanera en castellán, anque yá lo fixera con anterioridá cuando tenía once años nes sos anónimes Delles fábules dispuestes en versu por que, ayudaes de la pintura de los falsos dioses, pueda la mocedá dase por xuegu a esti estudiu (Calatayud, 1757). Les obres d'esti periodu son más bien mediocres. Col so nome publicó La Alonsiada (1818), poema narrativu sobre la conquista de la isla, traducida darréu al catalán. Los estudios históricos, sicasí, tán fechos con gran rigor. Los más importantes son Antigüedaes céltiques de la islla de Menorca (1818) y Historia civil y política de Menorca (1819). La primera d'estes obres foi escrita al envís d'apurrir información sobre cultura celta y íbera, tema'l cual yera de gran interés na península. Agora bien, los estudios que realizó en dichu llibru yeren en realidá de dómina prehistórica, anque nun principiu se encasillaron como cultura celta.
Marie Louise Marguerite Belèze
Marie Louise Marguerite Belèze foi una botánica, taxónoma, y esploradora francesa.
De les sos estenses espediciones per Francia, recoyendo especímenes botánicos, solo abelúguense dalgunos nel Yerbariu d'Universidá d'Estrasburgo.
Conocida polos sos trabayos sobre la flora de la contorna de París, sobremanera na rexón occidental. Describió munches nueves formes de fanerógames y de criptógames.
Llibros
Inclúi supl. 1, 2 (xineru 1898) 2 (nov 1898) y 3. 509 p.
Tetisheri
Tetisheri foi una reina de la familia real exipcia de finales de la dinastía XVII y la matriarca de la XVIII. Yera esposa de Senajtenra Ahmose, madre de Seqenenra y de Kamose y güela d'Amosis I. Tetisheri participó na espulsión de los hicsos d'Exiptu y estableció un precedente de reina con poder, qu'antemanó a pergrandes muyeres descendientes sos como Ahhotep, Ahmose-Nefertari, Hatshepsut, Tiy o Nefertiti.
Biografía
thumb|left|[[Luneta de la cercu de Amosis n'honor de Tetisheri. Muséu d'El Cairu.]]
Tetisheri nació nuna familia plebeya, fía d'un xuez llamáu Tyenna y de una ama de casa de nome Neferu, y foi escoyida por Senajtenra pa ser la so esposa principal, dándo-y el títulu de Gran Esposa Real. Esti fechu yera bastante pocu habitual nel Antiguu Exiptu. Senajtenra concedió a Tetisheri munchos privilexos que nun tuvieren reines anteriores. Foi la primer reina en llevar la corona de la utre indicando que la posición d'esposa principal aportara a parte integral del poder faraónicu. Cuando'l so fíu Seqenenra llevantar contra los hicsos, Tetisheri ayudó y contribuyó a reclutar tropes. Seqenenra morrió en batalla, lo mesmo que'l so socesor, Kamose.
Ognolles
Tien una población de y una superficie de  km².
María Meleck Vivanco
María Meleck Vivanco foi una poeta surrealista arxentina.
Biografía
Llegó a Buenos Aires en 1943. Foi la única muyer nel primer movimientu surrealista arxentín que compiló Aldo Pellegrini.
Obres
Tien inéditos La Moneda Animal, Bañaos de Serenu, La mio Primitiva Crucia y Los regalos de la llocura.
Premios
Llibro d'Oru, (Perú), 1956; 2do. "Municipal de la Ciudá de Buenos Aires", 1978; 1ᵘ Premiu "Fundación pa la Poesía Arxentina", Bs. As. 1988; "Fondu Nacional de les Artes", Bs. As. 1991; Nominación per Arxentina en "UNICEF" (U.S.A), 1996; "Universidá de Lletres" de L'Habana, 1997; Fundación "Sociedá de Los Poetes Vivos", Bs. As. 1998.
Representó a la poesía arxentina nel "3er. Congresu Llatinoamericanu de Muyeres Escritores" na Universidá de Ottawa en 1978 y foi convidada al "Congresu Internacional del Surrealismu nel 3er Mileniu" Roma en 1999.
Manuel Enríquez Fernández
Manuel Enríquez Fernández foi un obreru, sindicalista y políticu asturianu.
Biografía
Anque nacíu nel conceyu asturianu de Taramundi, yera vecín de Pacios, nel conceyu gallegu de Lugo. Foi direutivu de la UXT d'A Pontenova, vicepresidente del Sindicatu de Mineros Sección Lugo-Pontenova en 1923 y presidente de l'Agrupación Socialista Obrera La Llucha d'A Pontenova en 1936. Foi conceyal del Conceyu de Vilaoudriz. Tres el golpe d'estáu del 18 de xunetu de 1936 foi deteníu'l 17 d'agostu. Foi xulgáu en Lugo por rebelión militar y condergáu a muerte. Foi executáu nesa mesma ciudá'l 29 d'abril de 1937 xunto a Emilio Timiraos Cervo, Eduardo Suárez García, Daniel Fernández López, Marcelino Alba Meicín, Antonio García Gómez, José María Gallo Gallo y Faustino Fernández Cartategui.
Malthinus balteatus
Malthinus balteatus ye una especie de coleópteru de la familia Cantharidae, xéneru Malthinus.
Distribución xeográfica
Ye una especie qu'integra la fauna d'Europa.
Albuertu n'Arxentina
miniaturadeimagen|450px| [[Llexislación sobre l'albuertu nel mundu
Nota: Na mayoría de los países y supuestos citaos, la intervención hai d'efeutuase antes de plazos establecíos.]]
El albuertu n'Arxentina, entendíu como interrupción voluntaria del embaranzu o albuertu inducíu, ye un delitu descritu nel Códigu Penal. Coles mesmes, dichu códigu establez casos especiales d'albuertu como albuerto non punible.
N'ochobre de 2007 el Ministeriu de Salú de Nación publicó una Guía téunica pa l'atención integral de los albuertos non punibles, dirimiendo dalgunos de los puntos de disputa sobre la forma d'interpretación del artículu 86 del Códigu Penal referíu a los albuertos non punibles.
En marzu de 2012 la Suprema Corte de Xusticia arxentina precisó que l'albuertu ye non punible en violaciones cometíes sobre cualquier persona con capacidá de xestar, indicó que nun ye necesariu recurrir a la xusticia pa la so realización y mandató a les provincies a ellaborar un protocolu d'interrupción llegal del embaranzu (ILE).
Un estudiu encargáu pol Ministeriu de Salú en 2005 y conducíu poles demógrafes Edith Pantelides y Silvia Mario concluyeron, usando dos métodos d'estimación distintes, que se producen añalmente ente 370.000 y 520.000 albuertos inducíos llegales y non llegales. Nel añu 2016 un informe de la Direición d'Estadístiques ya Información en Salú, dependiente del Ministeriu de Salú, refundió la cifra de 43 muertes de muyeres nesi añu por cuenta de tolos tipos d'albuertu, siendo la principal causa de mortalidá materna nel país según funcionarios, distintos medios y la Sociedá Arxentina de Medicina. Según el ministru de salú Adolfo Rubinstein, ye la primer causa de muerte materna nel país y añalmente rexístrense 50.000 internaciones n'establecimientos públicos por casos d'interrupción del embaranzu.
Numberoses organizaciones polítiques, científiques, feministes y de derechos humanos breguen históricamente pola llegalización plena del albuertu. En 2018 l'asuntu tomó estáu parllamentariu tres la habilitación a tratase la llei de llegalización nel Congresu Nacional. El 14 de xunu de 2018 la cámara de diputaos aprobó la media sanción de la llei con 129 votos a favor, 125 en contra y 1 astención.
Estatus llegal
El albuertu inducíu ta tipificado como delitu nos artículos 85, 86, 87 y 88 del Códigu Penal arxentín, que establecen distintes penes a quien participen d'una práutica albortiva, voluntaria o non. Sía comoquier sálvase de la considerancia delictiva a los albuertos que se realizaren como últimu recursu con cuenta de caltener la salú de la muyer o persona gestante, o bien l'embaranzu producióse como resultáu d'una violación, o abusu contra una persona con capacidá de xestar "fatu o llocu". El testu, qu'estrema ente la esistencia o non del consentimientu de la muyer o persona gestante, indica:
Historia de la llexislación del albuertu
En 1886 sanciónase'l primer Códigu Penal d'Arxentina. El mesmu penaliza l'albuertu en tolos casos. En 1903, el códigu ye reformáu per primer vegada y establez que los casos de tentativa d'albuertu nun sían punibles. Los casos de non punibilidad qu'anguaño s'atopen vixentes surden de la segunda reforma del códigu, sancionada nel añu 1921.
La Comisión de Códigos del Senáu arxentín qu'aprobó'l nuevu códigu taba integrada polos llexisladores Joaquín V. González, Enrique del Valle Iberlucea y Pedro A. Garro. Esta comisión esplicó que, no tocante al albuertu, basar nel testu del anteproyeutu penal suizu de 1916. Tamién entendió que la non punibilidad del albuertu terapéuticu nun precisaba esplicación; ente que, pa los casos d'atentáu contra'l pudor sobre muyeres con discapacidá mental, xustificar cola siguiente cita del abogáu y políticu español Luis Jiménez de Asúa referida al anteproyeutu suizu: "Ye la primer vegada qu'una llexislación va atrevese a legitimar l'albuertu con un fin eugenésico, pa evitar que d'una muyer fata o ayenada, o d'un incestu, naza un ser anormal o dexeneráu". Magar el testu helvéticu faía mención al casu del incestu, este quedó escluyíu del códigu arxentín.
En 1968, mientres el réxime de la autodenominada Revolución Arxentina, comandado por Juan Carlos Onganía, entra en vixencia'l Decreto Llei Nᵘ 17.567, que establecía la esceición del delitu si'l peligru pa la vida o la salú de la muyer o persona gestante fuera grave; o seya que non de violación, siempres qu'esti tuviera judicializáu, y col consentimientu d'un representante llegal si la muyer o persona gestante fuera menor, fata o allunada. Tres la llegada de la democracia en 1973, estos cambeos fueron dexaes ensin efeutu al traviés de la sanción de la Llei Nᵘ 20.509.
Nel añu 1976, mientres el autodenominado Procesu de Reorganización Nacional, sanciónase'l Decretu Llei Nᵘ 21.338, que reincorpora los cambeos realizaos nel decretu llei de Onganía. Sicasí, en 1984, yá en democracia, sanciónase la Llei Nᵘ 23.077, que retrotraye nuevamente la situación a sancionar en 1921.
En 1984 sanciónase la Llei Nᵘ 23.054, qu'aprueba la Convención Americana sobre Derechos Humanos, tratáu internacional que'l so testu declara que'l derechu a la vida esiste "polo xeneral, a partir del momentu de la concepción". Dende'l so reforma en 1994, la Constitución Nacional establez la xerarquía constitucional pa dichu tratáu nel so artículu 75, incisu 22º. La Corte Interamericana de Derechos Humanos (CIDH), el máximu tribunal qu'interpreta la Convención, definió que la llegalización del albuertu nun lu contradiz. miniaturadeimagen|342x342px| Provincies xuntaes al Protocolu Nacional. {{legend|#22B14C|Protocolos afechos al fallu de la Corte (10)}}{{Legend|#73d216|Regulaciones que cumplen parcialmente'l fallu (6)}}{{Legend|#cc0000|Nun hai protocolos que lu regulen (8)}}|alt=#73d216
En 1990 sanciónase la Llei Nᵘ 23.849, onde s'aprobó la Convención sobre los Derechos del Neñu. L'artículu 2 de la llei señala que, con rellación al artículu 1 de la Convención sobre los Derechos del Neñu, «la República Arxentina declara que'l mesmu tien d'interpretase nel sentíu que s'entiende por neñu tou ser humanu dende'l momentu de la so concepción y hasta los 18 años d'edá». El Comité de los Derechos del Neñu, l'organismu al cargu de la aplicación d'esta Convención, encamentó a l'Arxentina que garantice “l'accesu a servicios d'albuertu seguru y atención postaborto p'adolescentes.
Na reforma constitucional arxentina de 1994 ratificar nel artículu 75 distintos trataos internacionales y da-yos xerarquía constitucional. Ente ellos atopa la Convención Americana sobre Derechos Humanos (tamién llamáu Pactu de San José de Costa Rica) qu'establez que “toa persona tien derechu a que se respete la so vida” y que “esti derechu va tar protexíu pola llei y, polo xeneral, a partir del momentu de la concepción”. Falar de "polo xeneral" y non de forma esplícita dende la concepción pola voluntá de los constituyentes. L'ex presidente Raúl Alfonsín resumió na so esposición como convencional constituyente: “Tamos d'alcuerdu en votar afirmativamente esti proyeutu, que nun-y diz a la Llexislatura que penalice l'albuertu o que llibere cualquier posibilidá d'albuertu, sinón que se trata d'una iniciativa que podría tar perfeutamente venceyada a la llexislación d'un país qu'acepta l'albuertu, como ye Suecia, y tamién podría talo a la d'un país como Irlanda, que lo prohibe”.
En 1998, depués d'una entrevista col papa Xuan Pablo II na Ciudá del Vaticanu, el presidente arxentín Carlos Menem aprobó un decretu que declaró'l 25 de marzu el Día del Neñu por Nacer na Arxentina. Mientres la primer celebración, en 1999, el presidente afirmó que "l'Arxentina asitió ente les prioridaes de la so política esterior, un firme y decidida aición en defensa de la vida". Nesti contestu foi que Zulema Yoma, ex esposa del presidente, decidió cuntar nuna entrevista que se realizó un albuertu col sofitu de Carlos Menem.
Nel añu 2002, la Corte Suprema de Xusticia falló a favor de l'asociación civil antiaborto Portal de Belén, que denunciara al Ministeriu de Salú de la Nación por autorizar l'usu del fármacu Inmediat, una pastilla del día dempués. El fallu consistió na prohibición d'una marca y non de la fórmula o de los principios activos emplegaos na ellaboración de los anticonceutivos d'emerxencia. La doctrina antiaborto estricta de la Corte Suprema de Xusticia arxentina camudó cola incorporación en 2004 de la xueza Carmen Argibay con una posición a favor de la despenalización del albuertu. Esi mesmu añu, Ginés González García, Ministru de Salú del gobiernu de Néstor Kirchner, declaró'l so sofitu a la despenalización del albuertu. Darréu, el mesmu presidente Kirchner manifestó'l so refugu a la propuesta, pero señaló que "neso hai llibertá de conciencia".
En 2012, la Corte Suprema falló sobre'l casu FAL, una moza de 15 años que fuera violada pol so padrastru, nel qu'interpretó que l'artículu 86 del Códigu Penal de la Nación dexaba l'albuertu nos casos de violación y de peligru pa la salú o vida de la muyer o persona gestante. Nel so fallu, la Corte analizó los distintos trataos internacionales y nun atopó nengún que prohibiera l'albuertu nos casos previstos pol Códigu Penal.
La ONX encamienta al Estáu Arxentín garantizar accesu al albuertu
En marzu de 2010, nun exame realizáu pol Comité de Derechos Humanos de les Naciones Xuníes sobre l'Arxentina, esprésase, nel párrafu 13, "la so esmolición pola llexislación restrictiva del albuertu contenida nel artículu 86 del Códigu Penal, según pola inconsistente interpretación per parte de los tribunales de les causales de non punibilidad conteníes en dichu artículu. (Artículos 3 y 6 del Pactu)" y encamiéntase que "L'Estáu Parte tien de modificar la so llexislación de forma que la mesma ayude efeutivamente a les muyeres a evitar embaranzos ensin deseyar y que estes nun tengan que recurrir a albuertos clandestinos que podríen poner en peligru les sos vides. L'Estáu debe igualmente adoptar midíes pa la capacitación de xueces y personal de salú sobre l'algame del artículu 86 del Códigu Penal".
En xunu de 2010, nun exame realizáu pol Comité de los Derechos del Neñu de les Naciones Xuníes sobre l'Arxentina, encamiéntase-y al Estáu, nel párrafu 59, que, ente otros puntos, "Adopte midíes urxentes p'amenorgar la mortalidá materna rellacionaes col albuertusobremanera velando por que el oficiu médicu conoza y practique l'albuertu non punible, especialmente nel casu de les neñes y muyeres víctimes de violación, ensin intervención de los tribunales y a pidimientu d'elles" y que "Enmiende l'artículu 86 del Códigu Penal nel ámbitu nacional pa prevenir les disparidades na llexislación provincial vixente y na nueva no que respecta al albuertu llegal".
Mientres el so Exame Periódicu Universal de 2014, Arxentina comprometer a considerar una serie d'encamientos relativos al accesu de muyeres a derechos reproductivos nel país. Dalgunes de los encamientos fueron adoptar midíes por que nenguna muyer o neña seya sancionada penalmente por sometese a un albuertu, promulgar lleis que reconocieren a les muyeres accesu llegal a diversos servicios de salú reproductiva y garantizar l'accesu al albuertu llegal en condiciones d'igualdá en tol país.
Sentencia F.A.L.
La Corte esclarió que, sicasí que l'albuertu yá se realizara, configurábase unu de los supuestos d'esceición que, según la so xurisprudencia, autorizar a pronunciase. Esto teniendo en cuenta: a) que'l tiempu qu'implica'l trámite xudicial de cuestiones d'esta naturaleza entepasa'l que lleva'l so decurso natural, b) que yera necesariu'l dictáu d'un pronunciamientu que pudiera sirvir de guía pa la solución de futuros casos análogos y c) taba comprometida la responsabilidá internacional del Estáu Arxentín.
El votu mayoritariu, roblando polos xueces Lorenzetti, Highton de Nolasco, Fayt, Maqueda y Zaffaroni sentó trés regles clares.
La primera: que la Constitución y los trataos de derechos humanos non yá nun prohiben la realización d'esta clase d'albuertos sinón que, otra manera, torguen castigalos respectu de toa víctima d'una violación n'atención a los principios d'igualdá, dignidá de les persones y de llegalidá. D'esta miente, púnxose fin a la incertidume rellacionada col algame del artículu 86, incisu 2º, del Códigu Penal, en tantu delles instancies xudiciales entendieron qu'ésti namái s'aplica respectu de la víctima d'una violación que tuviera dalguna discapacidá mental, criteriu que llevaba a que la cuestión judicializar a lo llargo del país con resultaos adverses y, en dellos casos, con riesgu a la realización del albuertu o a la salú de la madre.
La segunda: que los médicos en nengún casu tienen de riquir autorización xudicial pa realizar esta clase d'albuertos, teniendo de practicalos riquiendo puramente la declaración xurada de la víctima, o del so representante llegal, na que manifieste que l'embaranzu ye la consecuencia d'una violación.
La tercera: que los xueces tienen la obligación de garantizar derechos y la so intervención nun puede convertise nuna torga pa exercelos, polo que tienen d'abstenese de judicializar l'accesu a estes intervenciones, les que queden puramente acutaes a lo que decidan la paciente y el so médicu.
Finalmente, al envís de faer efeutivu lo decidío y asegurar los derechos de les víctimes de violencia sexual, los xueces Lorenzetti, Highton de Nolasco, Fayt, Maqueda y Zaffaroni encamentaron a les autoridaes nacionales, provinciales y de la Ciudá Autónoma de Buenos Aires, a implementar y faer operativos, por aciu normes del más altu nivel, protocolos hospitalarios pa la concreta atención de los albuertos non punibles a los efeutos de remover toles barreres alministratives o fácticas al accesu a los servicios médicos y a disponer un fayadizu sistema que dexe al personal sanitario exercer el so derechu d'oxeción de conciencia ensin qu'ello se traduza en derivaciones o demorances que comprometan l'atención de la requirente del serviciu.
Convención Americana sobre Derechos Humanos avera del albuertu
La Corte Interamericana de Derechos Humanos (CIDH), el máximu tribunal qu'interpreta la Convención, definió que la llegalización del albuertu nun lu contradiz. L'abogada venezolana Lluz Patricia Mejía, relatora de la Comisión Interamericana de Derechos Humanos, afirma que dichu tratáu nun ye contrariu al albuertu, sinón que "cuando la Convención diz que'l derechu a la vida va tar protexíu a partir del momentu de la concepción, escláriase que ye 'polo xeneral'. Esto fixo asina por que los estaos que nel momentu de la sanción de la Convención teníen l'albuertu llegalizáu pudieren formar parte de la mesma".
Nel añu 2012, la Corte Interamericana de Derechos Humanos atayó les diferencies interpretatives nel fallu del casu "Artavia Murillo y otros ("fecundación in vitro") vs. Costa Rica", nel cual interpreta l'artículu 4 de la Convención Americana sobre Derechos Humanos. Nel párrafu 185, afírmase que "hai concepciones que ven nos óvulos fecundaos una vida humana plena. [...] Estes concepciones nun pueden xustificar que s'otorgue prevalencia a ciertu tipu de lliteratura científica al momentu d'interpretar l'algame del derechu a la vida consagráu na Convención Americana de Derechos Humanos, pos ello implicaría imponer un tipu de creencies específiques a otres persones que nun les comparten". Coles mesmes, nel párrafu 263, señala que "la Corte conclúi que l'oxetu y fin de la clausa 'polo xeneral' del artículu 4.1 de la Convención ye la de dexar, según correspuenda, un fayadizu balance ente derechos ya intereses en conflictu. Nel casu qu'ocupa l'atención de la Corte, basta señalar que dichu oxetu y fin implica que nun pueda alegase la proteición absoluta del embrión anulando otros derechos". Nel siguiente párrafu indica que "ye posible concluyir de les pallabres 'polo xeneral' que la proteición del derechu a la vida con arreglu a dicha disposición nun ye absoluta, sinón ye gradual y incremental según el so desarrollu, por cuenta de que nun constitúi un deber absolutu ya incondicional, sinón qu'implica entender la procedencia d'esceiciones a la regla xeneral".
Cambéu del Códigu Civil
El 1 d'agostu de 2015 entró en vixencia na Arxentina'l nuevu Códigu Civil y Comercial que nel so artículu 19 afirma “que la esistencia de la persona empieza cola concepción”. Esti artículu foi cuestionáu, porque puede poner llendes a un posible discutiniu del albuertu. Según Marisa Herrera, doctora en derechu ya investigadora del CONICET que formó parte de la redaición del Códigu Civil y Comercial de la Nación, l'albuertu ye compatible col mesmu.
Convención sobre los Derechos de les Persones con Discapacidá avera del albuertu
El borrador del comentariu xeneral del Comité de Derechos Humanos (CDH) sobre'l Pactu de Derechos Civiles y Políticos de 1996 diz: "Los Estaos partes tienen d'apurrir accesu seguru al albuertu pa protexer la vida y la salú de les muyeres embarazaes, y en situaciones nes que llevar un embaranzu a términu causaría dolor o sufrimientu sustancial a la muyer. especialmente cuando l'embaranzu ye el resultáu d'una violación o incestu o cuando'l fetu sufre un deterioru fatal ". Cuando'l Comité sobre los Derechos de les Persones con Discapacidá (CDPD) presentó les sos esmoliciones, dixo que'l CDH tendría d'esaniciar les pallabres, "sobremanera cuando l'embaranzu ye el resultáu d'una violación o incestu o cuando'l fetu sufre una torga fatal". Nun aldericó'l restu del pasaxe.
El G20 encamienta al Estáu Arxentín nun criminalizar l'albuertu
En 2018, nuna xunta del Women 20 (W20), el Grupu d'Afinidá venceyáu al G20 (grupu de los siete de los países más industrializaos y emerxentes) dio al gobiernu arxentín distintos encamientos pa llograr “una sociedá más sustentable, igualitaria y equitativa”, midíes que calificó como “el camín escontra'l plenu desarrollu económicu de les muyeres de l'Arxentina”, ente les que ta "Nun criminalizar l'albuertu".
Esti datu ye bien relevante una y bones el presidente de l'Arxentina, Mauricio Macri, el 30 de payares de 2017 asumió la presidencia protémpore del G20 y la Cume del G-20 de Buenos Aires va realizase'l 30 de payares y el 1 d'avientu de 2018 na ciudá de Buenos Aires (Arxentina). Va Ser el primer cume del G-20 que se va celebrar n'América del Sur. A esto súmase que'l 4 d'abril de 2018 dar a conocer l'arrenunciu a la so banca de la diputada de oficialista Susana Balbo pa presidir el foru de muyeres del G20, Women 20 (W20).
Tratamientu llexislativu de 2018
El proyeutu pola interrupción voluntariu del embaranzu foi presentáu séptima vegada'l 6 de marzu del 2018. La Cámara de Diputaos arxentina ta aldericándose l'albuertu en xuntes plenaries qu'empezaron el 10 d'abril y realícense los martes y los xueves, de 10 a 18 hores. Envalórase que pol Anexu de la Cámara baxa van pasar más de 1.000 espositores. El próximu 13 de xunu ta afitada la fecha pa la votación del proyeutu, nel qu'al 21 de mayu yá pasaron cerca de 700 espositores.
Proyeutu de llei de réxime d'interrupción voluntariu del embaranzu. Expte. 230-D-2018 (71 diputaos, encabeza Victoria Donda). Propón l'albuertu llibre como un derechu hasta la selmana 14 (Mes 3 d'embaranzu), y hasta el final del embaranzu en trés causales (violación, peligru pa la vida/salú física, psíquica y social de la madre, y malformaciones fetales graves). Inclúi l'albuertu nel Programa Médicu Obligatoriu (PMO). Magar ye la séptima vegada en doce años que se presenta, ye la primera que se va abrir l'alderique a tola sociedá y va tener tratamientu llexislativu. El proyeutu foi presentáu en coautoría por 4 diputadasde distintos espacios políticos: Victoria Donda (Llibres del Sur), Brenda Austin (UCR), Romina del Plá (Partíu Obreru - Frente d'Izquierda) y Mónica Macha (FPV). Dicha presentación foi acompañada una gran movilización nes cais.
Proyeutu de Llei d'Interrupción voluntaria del embaranzu
350px|right|thumb|Manifestantes na Plaza del Congresu a favor (derecha) y en contra (izquierda) de la sanción de la Llei d'[[Albuertu Llegal.]]
Diputaos
El primer númberu son los diputaos que votaron a favor, el segundu los diputaos totales de la provincia.]] La sesión na Cámara de Diputaos pa tratar el proyeutu sobre l'albuertu empezó'l 13 de xunu de 2018, cola presencia de marches a favor y en contra alredor del Congresu. Fueron mayoría quien sofiten la llegalización del albuertu, siendo decenes de miles de persones. La sesión empecipió minutos antes de les 11:30 del miércoles, con un quórum estrictu de 129 diputaos. L'alderique polo xeneral enllargóse por más de 23 hores y desaguó na votación de güei, a les 9:52, cuando na cortil había 256 diputaos presentes y un solu ausente. Depués siguió l'analís del articuláu, qu'estendió la sesión hasta les 10:45. El presidente de la comisión de Llexislación Xeneral, diputáu Daniel Lipovetzky, foi'l primer orador nel entamu de la sesión. Destacó'l "respetu y altor" col que se desenvolvieron les audiencies nes qu'espunxeron partidarios d'una y otra posición. Y adelantró na cortil la so postura favorable a la despenalización. Depués espunxo la titular de la comisión de Familia, Muyer, Niñez y Adolescencia, diputada Alejandra Martínez, quien tamién afitó posición en favor de nun penalizar la interrupción voluntaria del embaranzu. Con posiciones antagóniques, espunxeron dempués la presidenta de la comisión d'Aición Social y Salú Pública, diputada Carmen Polledo, y la titular de la comisión de Llexislación Penal, diputada Gabriela Burgos. Dempués de les esposiciones de los cuatro presidentes de les comisiones que dictaminaron sobre la iniciativa, abrióse la llista d'oradores na que s'anotaron más de cien diputaos de tolos bloques. El presidente del bloque del PRO, Nicolás Massot, argumentó en contra de la despenalización. Dende'l Frente pa la Victoria, el primer orador foi'l diputáu Daniel Filmus, quien antemanó la so postura favorable a la despenalización.
A la de los zarros de bloques, la diputada Graciela Camaño, en nome del Frente Renovador, felicitó “a los trés llexisladores de la Frente d'Izquierda y de los Trabayadores Izquierda, qu'honraron la so plataforma de campaña. Dende la política, cuando quier espolletase coles temes qu'apellen a la sociedá, namái-y la quebra. Y esa nun ye la nuesa misión. Debemos sí buscar el bien común de la xente”. Pela so parte, Pablo Yedlin, en representación del bloque Xusticialista, consideró que “tenemos de traer a la lluz al albuertu y sacalo de la clandestinidá”. “L'Estáu nun puede criminalizar a les muyeres nin abandonales”, alegó en defensa del proyeutu de llei. Dende'l Frente pa la Victoria-PJ, Agustín Rossi sostuvo que “el coleutivu de les muyeres marca una llucha xenuina na Arxentina, que nos apella a la política pa salir de la nuesa zona de confort y realizar los cambeos que la sociedá reclama”.El interbloque oficialista de Camudemos estremó'l so zarru ente Silvia Lospennato, a favor del proyeutu, y Marcela Campagnoli, en contra. Lospennato consideró que “pase lo que pase na votación, la sociedá yá nun ye la mesma”. “Tamos arguyoses de dar esti pasu. Miles de muyeres siguen esti alderique en tol país y apelláronnos col interés xenuinu de conquistar esti derechu”, amestó.
La sesión aprobó la media sanción de la llei con 129 votos a favor, 125 en contra, 1 astención.
Senadores
El 27 de xunu la Cámara Alta podríen dar ingresu formal, votación por aciu del cuerpu llexislativu, a la media sanción de la Llei d'Interrupción del Embaranzu Voluntariu. Al ser una sesión informativa y non ordinaria, significa que salvo un alcuerdu políticu qu'habilite una ordinaria, l'entamu del trámite llexislativu dilatar hasta'l miércoles 4 de xunetu. Miguel Ángel Pichetto, xefe del PJ Federal, yá anunció'l so votu positivu y agoró la sanción de la llei. Lo mesmo dixo'l formoseño Luis Naidenoff, xefe radical. Dientro de los senadores que s'espresen en contra del albuertu tán Federico Pinedo y Esteban Bullrich.