cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cagliari
Colonia Fenicia y yera púnica
thumb|left|Necrópolis púnica de Tuvixeddu thumb|Moneda del Sardus Pater Babai, testimoniu del amiestu de cultures púnica y sarda Krly o Karel empezó como un almacén nel alredor del sieglu X cuando los fenicios empezaron a frecuentar el Golfu de los Ánxeles. El pasaxe del De Bello Gildonico de Claudiano, que describe, nel sieglu IV de nuesa yera, diz que Cagliari foi fundada pola poderosa Tiro, una ciudá del modernu El Líbanu, que nos primeros sieglos del primer mileniu antes de Cristu esperimentara'l so periodu más prósperu como potencia comercial ente l'Oriente y l'Occidente Mediterraneu, y tamién fundara la ciudá de Cartago. Foi la  talasocracia  de Tiro. El primer nucleu de la Cagliari fenicia paez que fuera cerca de la llaguna de Santa Gilla, pero adulces cada vez más, el centru treslladar escontra l'este hasta aproximao al puntu nel qu'anguaño esiste la Plaza de Carmelo (Piazza del Carmine ) .
Mientres la era púnica, a partir del final del sieglu VI, la ciudá tomó l'aspeutu d'un verdaderu centru urbanu y munchos templos habíense construyíu incluyendo'l templu dedicáu a la diosa Astarté, que taba cerca del puexu de San Elías. La ciudá tenía dos campusantos, unu nel noroeste, que ye la necrópolis de Tuvixeddu, considerada la más grande necrópolis púnica, y nel sureste asitiáu na llomba de Bonaria, ente que el Tophet, que fuera'l campusantu onde yeren depositaes les urnes de cremación de los ninos, atopar nuna rexón qu'agora se llama Campu Scipione-San Paolo.
Periodu romanu
thumb|los cientu escaleres, el [[Anfiteatru romanu de Cagliari.]] thumb| left |Mosaicu romanu de Orfeo, Cagliari (Muséu Arqueolóxicu de Turín). Convertida na principal ciudá de la islla, dafechu punicisada, Krly convirtióse romana nel añu 238 aC, cuando la Cerdeña foi ocupada pol exércitu de Sempronio Graco cola Córcega, dempués de la Primer Guerra Púnica. L'aspeutu de la ciudá nun paez camudar enforma mientres el primer periodu de la dominación romana. Nos sieglos siguientes, la Karalis romana caltuvo l'aspeutu de la ciudá púnica. A la muerte de César los ciudadanos permanecieron lleales al so fíu adoptivu Octavio Augusto, primero contra Sestu Pompeyo, de siguío, contra Marcu Antoniu. Tres la victoria d'Octavio, hubo un llargu periodu d'aselu políticu y la prosperidá económica.
Caralis (o Karales ) foi la capital de la provincia romana de Cerdeña y Córcega, y foi alzada a conceyu de resultes de la guerra civil ente Xuliu César y Pompeyo cuando César dio-y esi estatus a la fin pa estimar a la ciudá de la so llealtá mientres la guerra sangrienta. Tolos habitantes de Caralis llograron la ciudadanía romana y fueron inscritos na tribu Quirina. El territoriu de la ciudá incluyía la llanura del Campidano hasta Sanluri. thumb|right|Los armadores y comerciantes de Karalis, mosaicu en  [[Ostia (el puertu de l'antigua Roma )]] thumb | Les marismas, los recursos más antiguos Cagliari Caralis con aproximao 20.000 habitantes yera la ciudá más grande y poblada de la islla, según la más grande de la cuenca del Mediterraneu occidental primeru de la República, dempués del Imperiu Romanu. La ciudá cuntaba con importantes conexones per carretera coles principales ciudaes de la islla como Sulki pela carretera de la mariña occidental, y la que cruciaba'l valle del ríu Cixerri; el camín que percorría la mariña oriental hasta Olbia y Tibula y el camín que recurre lal moderna Carlo Felice, y, finalmente, per una carretera al traviés del centru de la islla pa coneutar la mariña norte La ciudá tamién taba fornida con un anfiteatru con una capacidá d'aproximao 10.000 espectadores, templos, cases y acueductos que suministraben l'agua, seique a partir de fontes de Domusnovas y CaputAquas, alredor d'Iglesias s. Pero yá los púnicos escavaron munches grandes cisternes na roca cola ciudá pa recoyer l'agua d'agua, que pueden vese anguaño en delles partes de la ciudá. Había a lo menos tres cementerios, unu que yera la mesma necrópolis púnica de Tuvixeddu, otru na zona alredor de la ilesia de San Lucifer, San Saturno y la llomba de Bonaria, y un terceru taba asitiáu nel actual Viale Regina Margherita, onde fueron soterraos los classiari, el destacamentu de la Flota Marina del Miseno, que taba allugáu na ciudá portuaria. A lo llargo de la carretera principal pa la ciudá de Turris, al pie de la necrópolis púnica construyóse una tumba a mausoléu, conocida como la cueva de la Vibora que Cassius Filipo dedicò a la so esposa Attilia Pomptilla y taba decorada con una impresionante carmina en griegu y llatín que tienen de considerase hasta agora como la primer obra lliteraria conocida de Cerdeña.
Ente les principales actividaes económiques tienen de mentase les mines de sal, la ente Caralis y Quartu (agora un parque natural,) y la de Santa Gilla, entá inda n'usu, y la so esportación a otres provincies del imperiu col granu, cueru (curtiduría atopáronse cerca del puertu) y otros productos de les mines de Cerdeña. Na dómina romana, cola bona alministración del prefeutu de la provincia, la ciudá caltuviérase les instituciones cartaxineses orixinales como los sufetes, los maxistraos que fueron escoyíos cada añu hasta cuando se-y concedió'l títulu de '' Municipum (conceyu). Nesta ocasión, según dellos investigadores, una moneda foi acuñada colos nomes de los dos últimos sufetes de la ciudá.
Pal historiador Floro, que vivió ente'l primera y segundu sieglu de nuesa yera, yá Caralis yera la ciudá de les ciudaes de Cerdeña mientres les guerres púniques, y pal xeógrafu Pomponio Mela, que vivió nel sieglu I, Caralis yá yera una ciudá bien antigua.
Asina Claudiano describe la ciudá de Caralis el sieglu IV de la nuesa era:
'' Ciudá posta frente a la Libia, fundada pola poderosa Tiro Caralis estender a lo llargo y llanza una pequeña pero robusta llomba nel centru ente les foles y fuertes vientos. Esto crea un puertu nel mediu del mar onde los vientos aselar nuna sele badea''
Claudiano describe Caralis como una ciudá " que s'estiende sobre un llargor considerable escontra'l puexu que sobresal nel mar, que crea un puertu, lo que dexa un bon anclaje pa los buques grandes, pero nun ye'l namái puertu bien protexíu por que la ciudá tien otru abellugu, un gran llagu o llaguna d'agua salao que ta cerca de la ciudá y ye llamáu'l llagu de Cagliari. El puexu axacente a la ciudá, que foi reparáu por Ptolomeo ({ { lang | grc | Κάραλις πόλις καὶ ἄκρα } } )ye la llomba del actuale Castello, pero'l Promontorium Caralitanum de Plinio nun puede ser otru que'l cabu, qu'agora se llama Capo Carbonara, que forma la llende oriental del Golfu de Cagliari y puntu del sureste de la islla entera. Una comunidá cristiana yá esistía en Cagliari nel sieglu III, y de equí a finales de sieglu, la ciudá tenía un obispu cristianu. Nel sieglu IV, l'obispu Lucifer de Cagliari que foi exiliáu por cuenta de la so oposición a la creencia d'Arian. Foi desterráu al desiertu de la Tebaida pol emperador Constancio.
Alta Edá Media
thumb|Pluteo de grifu y pegasu, Edá Media Bizantina. Muséu Nacional Arqueolóxicu de Cagliari Los romanos gobernaron la islla hasta mediaos del sieglu V, cuando foi ocupada polos Vándalos, quien tamién s'asitiaron nel norte d'África. En 534 AD Cerdeña foi conquistada polos romanos del Imperiu Romanu d'Oriente de Bizancio. Cerdeña sigue siendo una provincia bizantina, con Cagliari como la so capital hasta la conquista árabe de Sicilia, nel sieglu IX. Dempués d'eso, la comunicación con Constantinopla aportó a bien difícil, dexando una familia de gran algame, o meyor, una de les families más poderoses de la islla pa tomar el poder.
Cerdeña enfrentó los intentos árabes pa escalala y conquistala cuasi ensin ayuda, pero aun así estába entamada d'alcuerdu a la ideoloxía imperial de Bizancio. L'Estáu nun yera una propiedá personal del gobernante y la so familia, al igual que n'Europa occidental, pero yera una institución independiente, como lo foi mientres los imperios romano y bizantino, una república monárquica. Los Arcontes (ἄρχοντες) o en llatín judices (xueces), que gobernaron la islla dende'l sieglu IX o X hasta los principios del XI, pueden ser consideraos como verdaderos reis de toa Cerdeña (Κύριε βοήθε ιοῦ δού λού σου Tουρκοτουρίου ἅρχωντοσ Σαρδινίας καί τής δού ληςσου Γετιτ), ya inclusive si yeren vasallos nominales de los emperadores bizantinos, corrieron la islla. D'estos soberanos namái tenemos dos nomes: Turcoturiu y Salusiu ( και Tουρκοτουριου βασιλικου προτοσπαθαριου Σαλουσιου των ευγενεστατων άρχωντων ), que gobernaron ensin dulda nel sieglu X. Los Arcontes siempres escribieron en griegu o llatín, y unu de los primeros documentos de los Xueces de Cagliari, el so socesores direutos, foi escritu en llingua romana de Cerdeña, pero col alfabetu griegu.
Nel añu 705 o 706, los sarracenos del norte d'África (apocayá conquistada polos exércitos árabes ) acosó a la población de les ciudaes costeres. Hai bien poques noticies sobre la situación política en Cerdeña nos sieglos siguientes. Por cuenta de los ataques de los Sarracenos, la ciudá foi probablemente ocupada por un periodu curtiu y obligada a pagar la Yizia, l'impuestu a pagar polos pueblos conquistaos polos musulmanes. Les estructures defensives de la dómina bizantina probablemente fueron desmantelaes. Pero por cuenta de los problemes internos del mundu árabe, la ciudá volvió vivir llargos periodos de tranquilidá.
Hai noticies d'otru ataque sarracenu masivu nos años 1015-1016 de les Islles Baleares, dirixíu por Mujahid al- Amiri, pero l'intentu foi deteníu pol reinu bizantín de Cerdeña col sofitu de les flotes de les repúbliques marítimes de Pisa y Xénova, ciudaes llibres del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu. El papa Benedicto VIII cuntó cola ayuda de les repúbliques marítimes de Pisa y Xénova na llucha contra los árabes.
Pero la organización política de la islla dexó afarada. L'antiguu reinu estremar en cuatro reinos más pequeños, los Iudicatii en llatín, perfectamente entamaos iguales que lo anterior, pero agora, so la influencia del Papa y el Sacru Imperiu Romanu y la so ideoloxía política francu- romanu. Esta foi la causa de la llarga guerra ente los Xueces d'Arborea que pensaben que yeren reis y los reis (los d'Aragón) que creíen namái pa lluchar contra nobles rebalbos. La doctrina política bizantina finalmente morrió col últimu giudicato en 1410, cuando'l nuevu Reinu de Cerdeña y Córcega, derrotò el Xuez de Arborea na batalla de Sanluri y los sos derechos soberanos fueron vendíos pol últimu xuez. Esto asocedió namái unes décades antes de la conquista de Constantinopla polos turcos musulmanes y el descubrimientu del nuevu mundu. Arguméntase que, cola esceición de la República de Venecia, Cerdeña foi l'últimu país de direuta descendencia institucional política ya ideolóxica romana n'Europa occidental hasta 1410.
Sol imperiu de los Austria d'España
En 1535 recibió la visita del emperador Carlos V, que xusto nel puertu de la ciudá, axuntó una impresionante flota como oxetivu de conquistar Túnez.
La vida cultural yera vibrante, lloñe de ser provincial, perfectamente integrada nel ambiente cultural d'Europa de los Habsburgu: equí nacieron o vivieron personaxes célebres, como Segismundo Arquer eruditu, teólogu, xurista y xeógrafu, quien morrió na foguera de Toledo en cargos de ser simpatizante del luteranismu, los abogaos Juan Dexart Francis Bellit, Antonio Canales de Vega y Francis Aleo, el doctor Joan Porcell Thomas, l'historiador Giorgio Aleo, Dimas Serpi teólogu, Antonio Maria da Esterzili (autor de la primer obra de teatru en sardu campidanese), l'escritor Rodrigo Hunno Baeza, autor del "Caralis Panexíricu", un poema en llatín, cola que s'apondera la ciudá de Cagliari compuesta alredor de 1516, Jacinto de Arnal Bolea (autor de la primer novela asitiada en Cagliari), Juan Francisco Carmona, l'escritor ya historiador Salvatore Vidal, los poetes José Delitala Y Castelvi y José Vico Zatrillas, l'oficial políticu del Imperiu español Vincenzo Bacallar Y Sanna, Marqués de San Felipe. Esti postreru foi unu de los fundadores de la Real Academia Española y trabayó na redaición del primer diccionariu de la llingua castellana. Hubo tamién activa una famosa escuela de pintura conocida como "Stampace" del nome de la zona onde les tiendes taben, que tuvo los sos principales representantes en Cavaro Peter, el fíu de Michael, Peter Raxis Mainas los vieyos y Antíoco. En 1607 la Universidá foi establecida, foi creáu l'hospital públicu per primer vegada. Pero la decadencia del imperiu español qu'esperimentó na segunda metá del sieglu XVII, la ciudá y los disparos tamién fueren espuestos a la, porgrave epidemia de peste de 1656, de la que llegó la fiesta de Sant'Efisio, por promesa de la municipalidá, que se queda l'acontecimientu relixosu más importante de la islla.
Dempués de la Guerra de Socesión española, y dempués de delles vicisitúes, el Reinu de Cerdeña foi dau a la dinastía de los duques de Saboya. Los nuevos monarques, na so mayoría de fala italiana o de fala francesa, atopáronse mal colos sos nuevu Estáu y sobremanera cola so capital fondamente hispanizados. El Castellán siguía siendo la llingua d'usu del Estáu y el llinguaxe de la cultura a lo llargo de la primer metá del sieglu XVIII. Depués, gradualmente, foi introducida la llingua italiana, pero entá dellos documentos del principiu del sieglu XIX tán n'español. Dempués, col sieglu del nacionalismu, del Risorgimento italianu, tola cultura lliteraria española de Cerdeña foi lliteralmente borrada de la memoria de la comunidá. La mesma llingua sarda amenorgar a dialeutu. Namái apocayá la editorial local vuelve lliberar a los testos del periodu de los Austrias, y namái apocayá'l patrimoniu cultural sardu espresáu en llingua castellana en cerca de tres siglos, ta saliendo del olvidu, y que, más allá del valor lliterariu actual, ye la mayor parte de la cultura lliteraria y científica de la dómina, deliberadamente escaecíu según la ideoloxía nacionalista, italiana nesti casu.
Juan Francisco Carmona - HYMNO A CÀLLER Testu orixinal
En 1799, por cuenta de les guerres de Napoleón n'Italia, la casa de Saboya escapó de Turín y abellugóse per espaciu de cuasi quince años en Cagliari.
Idioma
L'idioma nativu de Cagliari, declaráu oficial xunto al italianu, ye la llingua sarda (sardu), una llingua romance, precisamente'l dialeutu campidanés (campidanesu) na so variante llocal (casteddaju).
La variante de Cagliari nel so rexistru altu tradicionalmente representó'l modelu llingüísticu de referencia pa tola zona sur de la islla, y la variante de social alta utilizada pola clase media nel dominiu campidanese nel so conxuntu, como modelu lliterariu de referencia pa escritores y poetes.
Esta llingua fálase cada vez menos poles nuevu xeneraciones na ciudá, yá que usen l'italianu por cuenta de la educación obligatoria y los medios de comunicación de mases. L'Italianu convirtióse cada vez más predominante nes rellaciones sociales, formales sinón tamién informales, apostrando'l sardu al papel de dialeutu sociolóxicu; los mozos de cutiu tienen namái competencia pasiva, por cuenta de la so rellación colos familiares d'edá avanzada qu'inda lo falen, yá que los sos padres tamién suelen falar namái italianu, o a cencielles falen una xíriga xuvenil mistu. Cerdeña, que s'estrema en dos macros-grupos dialeutales, nel norte (sardu logudoresu) y el sur (sardu campidanesu), carauterizar por un plural en -s similar al español, portugués y francés, y distintu del italianu y los artículos definíos derivaos de la IPSUM Llatina.
Les diferencies más importantes ente'l campidanés y el Logudorese son los artículos definíos plurales: campidanés común de xéneru ye contra Logudorese sos / sas, perda de l'antigua llatina oclusiva velar a oclusiva palatal: por casu Cena contra kena (cena); iotacismu, probablemente a partir del grieo bizantín, y asimilación a les vocales anteriores y posteriores zarraes frente a les vocales semicerradas orixinales: por casu cani contra canes (perru),gattus contra Gattos ( gatos), la preservación de los nexos llatinos QU y GU frente a la innovación como oclusiva billabial sorda o oclusiva billabial sonora: por casulingua frente limba (idioma);aqua contra abba (agua), non normal i prostesis antes de s preconsonantica como scala contra iscala (escalera) o scola contra iscola (escuela), pero prostesis periódica antes r, como Arrosa contra rosa (rosa).
Cagliari yera la capital de la provincia romana, y aceptó les innovaciones procedentes de Roma, Cartago, Costantinopolis, y probablemente reflexa dialeutos llatinos urbanos tardíos de les ciudaes centrales del sieglu quintu del imperiu. La llingua sarda ye tan distinta de cualesquier otra llingua romance que, anque había pocos desenvolvimientu lliterariu y poca considerancia social, ten de ser consideráu como un llinguaxe autónomu. Cerdeña ye una islla pequeña, la más remota de les islles mediterránees de cualquier continente, qu'históricamente tenía poca población, y estrémase en dellos cantones aisllaos, polo que l'idioma ta subdividíu en dos grupos de dialeutos el del norte y el del sur que s'estremen cuasi namái na fonética. Asina que dos modelos lliterarios y sociales desenvolvieron nel norte y el sur. Estos modelos crearon nun ye enforma, pero una lliteratura bien interesante.
Exemplu de dialeutu casteddaju de Efisiu Pintor Sirigu (1765-1814) Femu cassadori (Yo yera un cazador). 1. Femu cassadori, y tenemu scupetta Y mai una betta — emmu potziu cassai. 2. Ah! ita fortuna cust'orta appu tentu! Sendir'arziendi in d'una muntagnedda, Andendur'a cassa po divertimentu, Incontru passendiri una bettixedda Tanti bellixedda - sartiendi in sa rocca, Beni fatt'y conca - de corpus gratziosa; Fiat grandu cosa - la so ddi ponni avatu; M'aturu unu ratu - po dda cuntemplai. 3. Po da cuntemplai - m'aturu unu pagu Po dda biri sola sartiend'y gioghendi; M'arrimu al so truncu de unu bell'imbragu, Po el mio benni a tiru femu castiendi, Ma cunsiderendi - comenti pasciat, Mali'l mio pariat - el so dda tenni morta: Resolvu d'un 'orta - de non dda bociri, D'olemu sighiri - senz 'y dda sparai. 4. Dd' 'olemu sighiri - fìnzas aund'andàt Senz' 'y el mio dda perdi de vista un'istanti, A dognia parti issa si castiàt, Po chi cassadori non fessit ananti, Ma deu costanti - in cudd'idea mia Sighemu in sa bia - ch'issa caminàt Si si furriàt - deu m'acuamu, I attesu nd'andamu - po non m'osservai. 5. Po non m'osservai — de cussas altores, Y de un altu boscu plenu de ispinas, Deu dd'aspettamu in mesu a is planuras, Po dda ferri beni asutta de sa schina: Ma issa mischina - sa morti timendi, Andàt scartendi - cuddu logu claru, Po tenni reparu - de non essi bista, Caminendi encrespa - po non dda ciappai. 6. Caminendi encrespa - in cussu montixeddu, Y iscurta scurta senz' 'y si fidai; Ita fazzu deu, senza de cerbeddu: El so passu de pressi el mio pongu avantzai; A si furriai - benit al mio biri; Scappat a fuiri - coment' 'y unu lampu, Fuit del so campu - a mesu el so padenti, Senz 'y sciri comenti - dda podi incontrai. 7. Non sciemu cementi - prus dda podi biri Cun disisperu de s'anima mia; Si d'una parti dd' 'olemu sighiri, Mirendu s'arrastu, a bortas ddu perdiat; De tali genia - passu meda ratu; Sentendu el so fattu - de m'essi inclarau; Non perdu coidau - camminu de pressi, Penzendi ch'iat a essi - in logu 'y reposai. 8. Pentzendi, ch'iat a essi - comenti giai fìat, Asutt' 'y una matta dda biu discantzendu, Dda miru, y m'acattu chi prus non podiada Scampai de mei, mischina, currendu; Dda biu dormendu - cun grandu dulciura; Biu s’ermosura – el mio ndi parit mali, Chi corpu fatali - ddi trunchit sa vida: Senza de ferida - dd' 'olemu gosai. 9. Chi si est dormida - dda scidai in cust'ora... Miru cumpassivu, y ndi tengu piedadi, Custa betta mia dda riservu ancora, Biendu chi portat tanti giustedadi, Canzau giai m'at - ma est gratziosa, Non nci est mellus cosa - de dda biri gioghendu. Est lesta sartiendu - ye meda attrattiva; Chi a prusu m'attriva - non el mio fait plexeri; Giai ndi seu meri - non dd' 'ollu sparai.
Economía
thumb|center|800px|Puertu de Cagliari. thumb|right|Sede del Bancu di Sardegna. Según datos del 2010 del Ministeriu d'Economía italianu, los habitantes de Cagliari declararon un impuestu sobre l'ingresu personal per cápita del 127% de la media nacional, ente que el de toa Cerdeña fuera namái'l 81%. L'área metropolitanu, dixo'l 97% de la media nacional. Según Eurostat, l'área metropolitanu de Cagliari en 2009 tuvo un productu internu brutu añal per cápita de paridá de poder adquisitivu PPP de € 21699, esto ye, 92,4% de los datos de la Xunión Europea (27). Como de costume, los ingresos de la zona urbana son más altos que los de los barrios o les zones rurales, pero en casu de Cerdeña esti fenómenu ye particularmente agudu. Cagliari ye la capital de la Rexón Autónoma de Cerdeña. Ye'l so centru alministrativu y sede, lo mesmo que de les oficines rexonal y provincial de l'alministración central italiana. Cagliari ye tamién el principal centru comercial ya industrial de la islla, con munchos centros comerciales y fábriques dientro de les sos llendes metropolitanes.
Ye la sede principal d'operaciones del Bancu di Sardegna que pertenez al Grupu BPER y cotiza na Bolsa de Milán (BSRP), de la Banca di Cagliari y la Banca di Credito Sardu que pertenez al Grupu Intesa Sanpaolo.
L'área Macchiareddu-Grogastru ente Cagliari y Capoterra, xunto col puerto terminal internacional de contenedores en Giorgino ye una de les zones industriales más importantes de Cerdeña. Cagliari tamién tien unu de los mayores mercaos de pexe n'Italia con una gran variedá de pexes pa la venta pal públicu y el comerciu. El provisor de comunicaciones Tiscali tien la so sede na ciudá. Munches corporaciones multinacionales como Coca Cola, Heineken, Unilever, Bridgestone y Eni Group tienen fábriques na ciudá. Dientro del so área metropolitana atópase unu de los únicos seis supersitios de refinería de petroleu en toa Europa, la Saras SpA en Sarroch.
El turismu ye tamién una de les principales industries de la ciudá, anque'l so monumental sistema de defensa de la Edá Media y de la Edá Moderna, les sos ruines púnica, romanes y bizantines, nun tán afechiscamente evaluaos. Los cruceros de xira pol Mediterraneu suelen faer Cagliari una parada pa los pasaxeros y la ciudá ye un centru de tráficu a les sableres más cercanes de Villasimius, Chia, Apolace y Mariña Rei, y la sablera urbana del Poetto tamién. N'Apolace tamién ta l'importante sitiu arqueolóxicu de la ciudá púnica y romana de Nora. A tan solo 60 km podemos atopar la espresión más impresionante de la Cultura nurágica La so Nuraxi de Barumini, inscrita na llista de sitios del Patrimoniu de la Humanidá en 1997. La ciudá tien más de 300 restoranes y pizzerías y cuasi 250, incluyendo hoteles, B & B y cases de güéspedes.
Cagliari, con un permediu de renta per cápita de € 22,226, tien un nivel económicu comparable a la de les ciudaes italianes del norte y central.
Cultura
Cagliari ye'l llar de la Universidá de Cagliari, la mayor universidá pública de Cerdeña, fundada en 1607 por sellu papal y por decretu real de Felipe III d'España en 1620. Agora, dempués de la última reforma, cuenta con seis facultaes: Inxeniería y Arquiteutura, Medicina y Ciruxía, Ciencies Económiques, Xurídiques y Polítiques, Bioloxía y Farmacia, Estudios Humanísticos.
Toles facultaes científiques de la universidá, según l'hospital de la universidá, fueron treslladaes a una nueva ciudadela allugada nel conceyu de Monserrato. Nel centru de la ciudá sigue siendo'l polu d'Inxeniería y los polos humanísticos y, nel Castiellu, la sede del Rectoráu, nun palaciu del sieglu 18 con una biblioteca contemporánea de miles de llibros antiguos.
N'Apolace, na zona metropolitana de Cagliari instalóse la sede más importante de Polaris, el Parque Científico y Tecnolóxico de Cerdeña, que ye un sistema d'infraestructures y servicios avanzaos pa la innovación, el desenvolvimientu y la industrialización de la investigación. Con más de 60 empreses y centros d'investigación allugaos, Polaris ye unu de los mayores parques científicos italianos y ye la primera nel país por númberu d'empreses de bioteunoloxía establecíes.
Polaris centrar en tres árees: - Teunoloxíes d'información y comunicaciones; Bioteunoloxía: dende la biomedicina a la bioteunoloxía agroindustrial, unnear una hasta llegar a la bioinformática, la enerxía anovable.
Cagliari ye tamién la sede de la Pontificia Facultá Teolóxica de Cerdeña.
Cagliari yá yera un importante centru cultural y sobremanera thelogical na dómina romana tardida: equí nacieron San Lucifer, conocíu pola so apasionada oposición a arrianismu en defensa d'Ortodoxa y San Eusebio. Fulgencio de Ruspe, exiliáu a Cagliari polos Reyes arian Vandal con munchos otros obispos africanos, creó un monesteriu cerca de la yá famosa Basílica de San Saturnino de Cagliari, cerca d'una zona de campusantu Procul a strepitu civitatis, lloñe del clamor de la ciudá. Ye probable que cuasi dos de los trés Papes de Cerdeña, papa Eusebio y papa Hilario nacieron en Cagliari.
La vida en Cagliari, representóse por munchos escritores: a parte Claudiano, namái delles pallabres en llatín autors que sorraya'l so papel como la ciudá capital y más grande y más pobláu de Cerdeña. Na modernidá yera Rodrigo Hunno Baeza dedicáu al so pueblu un poema llatín didácticu, Caralis Panegyricus, a la fin del sieglu 16, Jacinto De Arnal Bolea publicáu en 1636, n'español, la primer novela ambientada en Cagliari titulada El Foresteru. David Herbert Lawrence nel so Mar y Cerdeña, escribió formoses pallabres sobre la ciudá, Giuseppe Dessì, Giulio Angioni, Giorgio Todde, y vívidamente por Sergio Atzeni, que creó munches de les sos noveles y cuentos, como fíu de Bakunin, na antigua y moderna Cagliari.
La Basílica de Bonaria en Cagliari da nome a Buenos Aires capital arxentina. L'español que fundó Buenos Aires visitó la ilesia de Bonaria y pidió ayuda a la María de Bonaria, a quien ta dedicada la ilesia. La ilesia ye frente al mar y foi presuntamente construyida onde un marineru aterrizó dempués de la María de Bonaria apaeció metanes una nube y guardar el marineru y el so barcu fundiérase.
Escluyendo l'anfiteatru de dómina romana, el primer teatru foi inauguráu en Cagliari en 1767, foi'l Teatru Zapata, que depués se convirtió nel Teatru Cívicu. Afaráu polos bombardeos en 1943, que foi apocayá restauráu, pero'l techu nun foi reconstruyíu, polo qu'anguaño hai un teatru nuna estructura particular d'un palaciu del sieglu 18 al campu. El Politeama Regina Margherita, inauguráu en 1859, foi destruyíu por una quema en 1942 y nunca se reconstruyó. La ciudá quedar ensin un verdaderu teatru hasta 1993, cuando la nueva ópera del Teatru Llíricu inauguróse, a pesar que la opera tuvo na ciudá, y en parte sigue teniendo, una tradición sólida. Foi namái apocayá anováu l'antiguu Teatru Massimo agora sede del Teatru Stabile de Cerdeña. La sopranu Giusy Devinu, que nació en Cagliari, apocayá finó.
Museos y galeríes
thumb | 250px | Muséu Arqueolóxicu de Cagliari "Cittadella dei Musei" Polu museale di Cagliari "Cittadella dei Musei" (Ciudadela de los Museos) con:
Otres galeríes:
Juan del Val
Juan Ángel del Val ye un escritor español. Trabayó como guionista, direutor, presentador y como productor de radiu y de televisión.
El 2019 ganó'l premiu Primavera cola so novela "Candela", onde esplica la hestoria d'una muyer de mediana edá que rexenta un chigre de barriu cola so güela y la so má. Tamién ye conocíu poles sos intervenciones nel programa de televisión El Hormiguero de collaborador de les conxustes.
En xineru de 2021 publica Delparaíso, una novela sobro los rellabicos d'una urbanización de luxu que-y asitia como unu de los autores de referencia según marca la publicación lliteraria Zenda.
Vida personal
Ta casáu con Nuria Roca y ye pá de trés fíos.
Arcos de las Salinas
miniaturadeimagen|Conceyu d'Arcos de las Salinas (Teruel) Arcos de las Salinas, ye una llocalidá y conceyu de la contorna Gúdar-Javalambre na provincia de Teruel, na Comunidá Autónoma d'Aragón, España. Tien un área de 112,99 km² con una población de 106 habitantes (INE 2016) y una densidá de 0,94 hab/km².
Conocida como «Archos» de les cróniques bajomedievales, el so nome deber a la esistencia d'unes salines qu'esisten agües embaxo del ríu Arcos, a cuasi 2 km de la población, direición oeste. Unes Salinas d'interior (sieglu XIII), formaes por un complexu catalogáu como Bien d'Interés Cultural dende 2010, un estraordinariu patrimoniu etnolóxicu que, anguaño atópase nun deficiente estáu de caltenimientu.
La so altitú ye de 1.081 metros sobre'l nivel del mar, y ta a 73 quilómetros de Teruel capital.
Asina, Arcos cunta con una serie d'aldegues y pueblos d'alredor; Las Dueñas, La Hoya de la Carrasca y La Higuera son dellos exemplos.
Atopándose nuna zona protexida como LIC (Llugar d'Interés Comuñal), cuenta con una gran riqueza de flora y de fauna.
A lo llargo del conceyu reparen arcos colos sos correspondientes portales, tou ello de la dómina, que güei día se restauraron. Anguaño'l conceyu atopar nuna deriva de recuperación de Patrimoniu arquiteutónicu, como exemplos, la Ilesia de la Inmaculada (apocayá restaurada) y l'Antiguu Conceyu, tamién restauráu, nel cuál sacáronse a la lluz, sillares de cisque con dellos sieglos d'antigüedá.
Diverses ermites partir pol términu municipal (San Juanico, Santa Quiteria, San Cristóbal y San Blas, San Roque, San Salvador). La so situación privilexada conforma un nucleu habitáu ensin contaminación acústica nin llumínica. Históricamente caracterizóse por una agricultura tradicional y autosuficiente, amás de la ganadería. Dispunxo de delles piscifactorias, anguaño, ensin actividá.
Cuntando con diversos caudales d'agua, destaquen el Ríu Arcos, y el Ríu Torrijano. Cunta Arcos con una piscina municipal y una nave municipal d'actos, celebraciones y fiestes.
Les sos fiestes son el 12 d'ochobre, dia del Pilar, amás de les romeríes n'honor a Santa Quiteria, San Juanico, la Madre de Dios de los Dolores y San Salvador, según San Cristóbal y San Blas. El día 15 d'agostu celebra'l día n'honor a la Madre de Dios d'Agostu.
Na actualidá, la población caltiénse constante, y disponse de servicios como Ambulatoriu, Escuela y Emerxencies.
Arcos de las Salinas, nos principios del sieglu XX cuntaba con más de 1.000 habitantes, güei día son 106 habitantes censaos a fecha de 2017.
Historia
Propiedá de la tierra: Siempres de realengu, por pertenecer a la comunidá aragonesa. Tuvo encuadrada na comunidá d'aldegues de Teruel el la Sesma del Campu de Sarrión, hasta la división provincial de 1833.
Observatoriu astronómicu
miniaturadeimagen|Sierra de Javalambre, Picu de la Utre y Observatoriu Astrofísicu de Javalambre Nel conceyu d'Arcos de las Salinas atopa'l Observatoriu Astrofísicu de Javalambre, asitiáu nel Picu de la Utre (1.900 m), en plena Sierra de Javalambre. Xuníu al observatoriu astronómicu construyóse'l Centru d'Espardimientu y Práutica de l'Astronomía denomináu «GALÁCTICA» (2014).
Lord Byron
George Gordon Byron, sestu barón de Byron foi un poeta inglés consideráu unu de los escritores más versátiles ya importantes del Romanticismu. Arreyar en revoluciones n'Italia y en Grecia, onde morrió por causa de la malaria na ciudá de Mesolongi.
La so fía, Ada Lovelace, contribuyó na invención de la máquina analítica xunto con Charles Babbage.
Familia
Byron foi fíu del capitán John «Mad Jack» Byron y de la segunda esposa d'ésti, lady Catherine Gordon. El so güelu foi John Byron, tamién llamáu «Foulweather» («Mal tiempu»), vicealmirante británicu que saleó per tol mundu. El so padre finó en 1791, a los trés años de vida de George, na llocalidá de Valenciennes (Francia), nuna pequeña residencia propiedá de la so hermana, onde fuxera tiempu tras de los sos acreedores y del tarrecible temperamentu de la so esposa. Na so estancia ellí, el padre caltuviera a delles amigues y esbardió al so antoxu lo que-y quedaba del dineru de la familia. Asina, a esa edá y en compañía de la so madre en Aberdeen, George heredó del so proxenitor pocu más que deldes y los gastos del so funeral. Sicasí, si l'heriedu material del padre foi pocu más qu'un disgustu pal fíu, nun puede dicise lo mesmo del heriedu espiritual, pos el mozu caltendría'l so amor pola guapura, el cultu a la galanería, y el so enclín escontra la vida llicenciosa. De la so madre, sicasí, heredaría'l ciñu qu'esta-y ufiertó, la so dulzura, pero tamién el so bederre temperamentu.
George nació con una pequeña deformidá nel pie derechu. Yera patihendido, lo que significa que tenía les dedes escontra adientro. Byron siempres apostó a que tal deformación fuera debida a la mojigatería de la so madre, quien refugara asistencia médica nel partu. Por esti problema, el so padre dixo qu'enxamás llegaría a andar. Pero'l pequeñu Byron, que tuvo que calzar un zapatu ortopédicu mientres tola infancia, remontar a la creencia del padre y aprendió a correr primero que a caminar, ya inda cuando anduvo coxu, presumía d'andar más rápidu que munchos. Nel futuru, al algamar la mocedá, les sos maneres y modales sirviríenlu p'azorronar la so coxera, faciéndola paecer un caminar excéntrico y coles mesmes distinguíu.
Tuvo que soportar munches burlles y refugos pola so deformidá, pero col tiempu aprendió a defendese so la máxima de que «cuando un miembru debilítase siempres hai otru que lo compensa». Pallabres a les que na so vida siempres fadría honor. Amás de la coxera espereció pol fríu, yá que los sos güesos siempres fueron fráxiles, daqué que lu causaba gran malestar.
Infancia
thumb|Retrato de Catherine Gordon, madre de Lord Byron. Por Thomas Stewardson. La rellación de los sos padres, que marcó a Byron de forma importante, podría definise como tempestuosa. Magar Byron enxamás pudo considerar al so padre como un auténticu amigu de la so madre, esta, a pesar de la so rensía polo ilícito de la vida del so home, volvióse murniu y inconsolable tres la so perda. Byron describiría la rellación que vivió cola so madre Catherine como una aventura de golpes y besos. Catherine llamaba con frecuencia al pequeñu Byron: coxu fistol o pequeñu diablu, mientres él llamar vieya o la vilba. Magar esta rellación d'amor-odio, Byron diría darréu que la so madre foi la única que lo entendiera.
Cuando cumplía la edá de nueve años, la so madre poner en manes d'una moza institutriz y enfermera escocesa, devota calvinista, moteyada Mary Gray, quien lo empecipió na llectura de la Biblia y nel sexu, yá que entós daquella, y magar lo curtiu de la so edá, tuvo les sos primeres rellaciones sexuales con ella. Al pie de ella pasó'l branu nel valle del Dee, nuna casa de campu cercano a Abergeldie, y contempló les aficiones alcohóliques y orgiásticas de Mary Gray. D'aquella dómina, amás del mundu que se-y afayó al traviés de la sexualidá cola moza Mary Gray, a quien guardaría pa siempres a fueu na so memoria, Byron recordó tamién la guapura de los montes septentrionales escoceses, que almiró mientres la so estancia, esplorando nos sos rellabicos a diariu nes sos continues escapaes y bien a pesar de la so latente coxera.
Byron nun guardó alcordanza amargosa d'aquelles primeres rellaciones sexuales y llectures relixoses, nin cuntó al respeutu que lu perxudicaren de manera dalguna. Contrariamente, afirmó que la esperiencia nel valle del Dee ayudólu a maurecer y entender de forma precoz el sentimientu de la murria.
thumb|250px|Abadía de Newstead.
Una vegada ellí, cola muerte del so tíu güelu, reconocióse-y la so aristocracia, y anque nunca-y tuvo escesivu apreciu al títulu que-y correspondía, la esperiencia fíxo-y ampliar los sos horizontes, y creyó crecer de golpe al imaxinase nun futuru na Cámara de los Lores. Vivieron madre, fíu y institutriz nel llugar, na acabante heredar Newstead Abbey ('abadía'), que, pa la so sorpresa, frente a les sos aspiraciones de nueva riqueza, taba cargada de deldes y en bien mala traza. La so madre contrató, pa xestión y alministración de bienes, al abogáu londinense Hanson, quien se fadría cargu de los asuntos familiares hasta que'l pequeñu George cuntara cola edá abonda. Byron recordaría gratamente qu'esta foi la meyor residencia que tuvo. Ellí conoció y namoróse de la so prima Mary Duff, quien lo refugó por ser un mozu bien nuevu pa ella. Esta situación, que lo dexó afaráu, animar a empezar a realizar les sos primeres composiciones.
Cabo dicir que'l tíu güelu de George pasara los últimos años de la so vida viviendo casi como un ermitañu, actitú que nun diba d'acorde colos años que vivió enantes a la so reclusión. D'esos años recuérdase que lo llamaben El Villanu, y que tamién los vivió d'una manera bastante llicenciosu. Dalgunes de los sos proezas fueron l'intentu d'asesinatu de la so esposa llanzándola a un llagu tres un discutiniu domésticu, o la muerte en duelu de William Charworth, d'Annesley Hall, tres un discutiniu al respeutu de los métodos pa la caza. D'esti home heredó George'l so títulu familiar, les sos deldes y la mesma espada cola que travesó al so rival.
El pequeñu Byron foi unviáu al colexu del doctor Glennie, en Dulwich. Ellí los sos estudios viéronse atayaos constantemente poles zunes de la so afeutada madre, quien de cutio atayaba la so estancia pa llevalo consigo mientres llargos periodos. Mientres esta dómina ye cuando Byron llee una de les sos obres predilectes, Los mil y una nueches. Yá yera un vidueñu llector dende diba años.
Pero en 1801, gracies en parte a una pensión de trescientes llibres que recibiera la madre del nuevu per parte del rei, Byron foi almitíu n'Harrow, onde completaría los sos estudios primarios.
En 1802 tuvo la so primer traxedia amorosa, al morrese la so prima Margaret Parker, de la que tamién taba namoráu.
Mocedá
En 1805 treslladóse a la universidá de Cambridge. Equí, amás de ser un brillante estudiante, destacaría polos sos traxes estravagantes y la so vida llicencioso y gastiego; como nel colexu nun se dexaben perros nin gatos, él, amigu de los animales, decidió tener por mascota a un monu. Magar ello, ganóse'l nomatu de bon mozu y tuvo grandes amigos, como Lord Broghton, John Hobhouse, quien sería líder del Partíu lliberal. Foi bien aficionáu a escribir versos yá nesta dómina, y aprendió boxéu y esgrima, siendo un gran espertu en dambes artes de llucha, gracies a los sos amigos Jackson y Angelo. Dexaría la universidá por falta de dineru y camudaríase a la cai Picadilly 16 de Londres, onde foi amante d'una prostituta. Depués, yá ensin dineru, volvería cola so madre a Southwell y dedicaríase en cuerpu y alma a la poesía. Esi añu publicó'l so primer llibru de poesíes, intitulado Composiciones fugaces, gracies a una amiga so, Elisabeth Pigot, que pasólu en llimpiu los sos escritos y editar. Sicasí, el párrocu de la zona nun dexó que saliera a la venta y quemar, porque n'unu de los poemes salía mal parada una tal Mary.
En 1807 publicar na prestixosa revista Edinburgh Review el so llibru de poemes Hores d'ociu, qu'amenó desemeyaes opiniones. Ante la crítica siempres respondía de forma combativa o escribiendo una nueva obra. En 1809 ocupó un escañu na Cámara de los Lores, escribió la sátira Bardos ingleses y críticos escoceses y entamó un viaxe de dos años per diversu países d'Europa, empezando por España, onde-y cautivó la guapura de los españoles (escribió'l poema La moza de Cádiz) y tuvo una entrevista col Xeneral Castaños en plena Guerra de la independencia, viaxó tamién por Portugal, Albania, Malta y Grecia, onde travesó'l Helesponto a nadu, xunto col so amigu Hobhouse, y onde escribió les sátires Hints from Horace y La maldición de Minerva. Tamién tuvo en Turquía, onde intentó afayar Troya. Mientres estos viaxes tuvo delles rellaciones, tantu con muyeres como con homes. En 1811 morrieron la so madre y dos de los sos amigos en tan solo un mes, cosa qu'influyó enforma sobre'l so ánimu, yá que s'encegoló cola muerte. Nesta dómina abellugar nel so mediu hermana Augusta Leigh, calteniendo una rellación con ella, lo que provocó que se-y acusara por incestu (ella taba casada y na primavera de 1814 dio a lluz a la so tercer fía, Medora, rumoreándose que yera de Byron y non del so maríu)
Maduror
A partir d'esi añu 1816, empezaría una suerte de viaxes per casi toa Europa que nun acabaríen hasta la so muerte. En 1816 llegó a visitar Waterloo, llugar turísticu por excelencia naquella dómina, cuando tan solo diba un añu desque se celebrara ellí la famosa batalla.
Nel añu de 1816 treslladóse a Suiza y tuvo viviendo dalgún tiempu xunto a Percy Shelley, Mary Shelley y el so médicu personal (Byron foi bien propensu a les enfermedaes y foi otra de les causes de les sos depresiones), John William Polidori. Nuna tormentosa nueche de branu de 1816 axuntáronse los cuatro en Villa Diodati, propiedá de Byron, y decidieron escribir rellatos de terror dignu d'aquella nueche lúgubre. Inspiraos dambos na personalidá de Byron, Mary Shelley escribió Frankenstein y Polidori el so rellatu El Vampiru. Na so estancia suiza Byron redactó El prisioneru de Chillón, L'himnu a la guapura intelectual, El suañu y Estancies a Augusta.
Dende 1817 hasta 1822 tuvo viaxando por Italia, percorriendo ciudaes como Pisa, Xénova y Roma, onde tuvo una aventura con Margarita Cogni y vivió nel palaciu Nani-Mocenigo, residencia que foi casi un harén para él, frecuentando les conxustes de les condeses Benzoni y Albrizzi. En 1821 participó na revuelta de los Carbonarios en Rávena y se enroló nos movimientos contra'l Papa (publicó daquella la so obra crítica La profecía de Dante) y contra Austria. Tamién llegó a vivir un tiempu en Venecia, onde, según fanfarroneaba, tuviera 250 rellaciones sexuales con muyeres, y onde vivió cola condesa Teresa Guiccioli, acabante dixebrar del so vieyu home. Apasionar cola llectura del Fausto de Johann Wolfgang von Goethe, escritor a quien almiraba y con quien se cartió delles vegaes. Esta almiración yera recíproca, yá que Goethe escribió que Byron yera «el poeta del presente». A finales de 1821 escribió Manfredo, influyíu pol Fausto de Goethe y les paraxes montascoses de Suiza; acabó dellos cantares del so Don Juan y creó un periódicu con Percy Shelley llamáu El Lliberal. Lord Byron almiraba a los Xenerales Páez y Bolívar (a una goleta so llamar «Bolívar») y tuvo a puntu de enrolarse nunos de los tantos contratos que se faíen en Londres pa dir combatir na guerra d'independencia de Venezuela. De xuru Lord Byron conocía les fazañes d'estos embravecíos militares per boca de los espedicionarios que tornaben a Europa, polos sos escritos, narraciones o por comentarios de la prensa de la dómina.
N'abril de 1822 morrió la so fía illexítima Allegra (nacida de la so rellación con Claire Clairmont, hermanasca de Mary Shelley) cuando apenes cumpliera cinco años y a la que Byron tenía gran apreciu. Amás, mientres faía un viaxe al pie del so gran amigu Percy Shelley en goleta (la de Byron llamábase «Bolívar» y la de Shelley «Don Juan»), esti postreru morrió nun naufraxu asocedíu'l 8 de xunetu al pie del so amigu, el capitán Williams. En setiembre instalóse en Xénova, queriéndose dedicar a la política ensin ésitu.
Aventura en Grecia y muerte
250px|thumb|Byron nel so llechu de muerte, llenzu al oleu, 166 x 234,5 cm, realizáu por Joseph-Denis Odevaere en 1826, Groeninge Museum, [[Bruxes.]]
En marzu de 1823 designar miembru del Comité de Londres pa la independencia de Grecia, colando ellí en 1824 dende Xénova na goleta Hercules pa lluchar pola independencia del país, entós parte del Imperiu otomanu. Ellí escribió la so última composición A los mios trenta y seis años; dio 4.000 llibres y designóse-y un reximientu; contautó colos bandíos de Suliotas; foi recibíu como un héroe polos griegos, quien queríen faelo comandante, y entamó un ataque xunto col príncipe Alejandro Mavrocordatos, pero amurnióse llueu al afayar les reñedielles pol poder de los distintos grupos griegos. El 10 d'abril sufrió un ataque epilépticu y careció gravemente. Los médicos prescribiéron-y unes sangríes, a lo qu'él se negó. Díes dempués, galdíu pola enfermedá y llamándolos asesinos, dexó a los médicos saca-y tola sangre que deseyaren. El 16 d'abril prauticaron la primera ensin bon resultancia. A otru día realizaron otros dos. Morrió'l día 19 d'abril en Missolonghi, ensin cumplir el so suañu d'independencia griega. Testigos presenciales aseguraron que, en total, estrayxéren-y unos dos llitros de sangre, aproximao.
Goethe escribió, ante la noticia de la so muerte: «Fuelga en paz, amigu mio; el to corazón y la to vida fueron grandes y formosos».
Un suburbiu d'Atenes foi llamáu Vyronia nel so honor.
El so cuerpu foi treslladáu por Edward Trelawny, tamién implicáu na causa griega, y soterráu na Ilesia de Santa María Madalena de Hucknall, Nottinghamshire (cerca de Newstead Abbey), xunto a so madre. Na Abadía de Westminster, nel llamáu Rincón de los Poetes, solo alcuéntrase un monumentu conmemorativo inauguráu en 1969 por causa de qu'en la dómina de la muerte de Byron nun se dexó'l so enterramientu na abadía pola so dudosu moralidá. Abiertu'l so ataúd en 1938 comprobóse'l bon estáu xeneral del cuerpu primitivamente embalsamáu y lleváu originariamente a Inglaterra nuna cuba de coñá presentando namái les estremidaes signos de esqueletización. La so cara perfectamente caltenida conxeláu la so semblante nuna sele sorrisa reflexaba reconocibles les sos facciones afiguraes en docenes de cuadros y grabaos amosando'l so pelo un color abuxáu como única amuesa del pasu del tiempu.
Obra poética
thumb|Lord Byron. Byron foi un escritor prolíficu. En 1833 el so editor John Murray publicó 17 volúmenes sobre tola so obra, incluyendo la biografía de Thomas Moore. La so gran obra, Don Juan, un poema de 17 cantares, foi unu de los más importantes poemes llargos publicaos n'Inglaterra, dende El paraísu perdíu de John Milton. Don Juan influyó a nivel social, políticu, lliterariu ya ideolóxicu. Sirvió d'inspiración pa los autores victorianos.
Influyó n'el autores románticos del sieglu XIX, sobremanera polos sos héroes o antihéroes (vease: Héroe de Byron). Los sos personaxes presenten un idealizáu pero defectuosu calter que los sos atributos incluyíen:
Les obres Les pelegrinaciones de Childe Harold, Lara, Manfredo y Don Juan son claramente autobiográfiques.
Na España absolutista del rei Fernandu VII d'España y nuna América hispana que lluchaba pola so emancipación, la vida y obra de Byron tuvieron una gran influencia y sirvieron d'inspiración a los poetes del Romanticismu.
Foi un autor almiráu por munchos de los sos contemporáneos, como Goethe, Alphonse de Lamartine, Jan Potocki, y por otros de xeneraciones inmediates, como Edgar Allan Poe (quien basó munches de les sos Narraciones estraordinaries en personaxes de Byron), Gustavo Adolfo Bécquer, Mijaíl Lermontov, Alejandro Pushkin, José Mármol, Victor Hugo, Alexandre Dumas y Charles Nodier.