cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Louis Braille
Primeros años
thumb|thumb|Llugar de nacencia de Louis Braille en Coupvray Braille nació en Coupvray, un pequeñu pueblu asitiáu a unos 30 quilómetros al este de París. Él y los sos trés hermanos mayores –Monique Catherine Josephine Braille (n. 1793), Louis-Simon Braille (n. 1795), y Marie Céline Braille (n. 1797) – vivíen cola so madre, Monique, y el so padre, Simon-René, en tres hectárees de tierra y unos viñeos nel campu. La familia Braille foi una familia humilde, tradicionalmente dedicada a la talabartería. Louis foi'l fíu menor d'una familia formada por padres yá mayores y hermanos tamién mayores. Tou ello determinó un marcu familiar bien especial, sobremanera al tratase d'un neñu que perdió la vista a bien temprana edá. Ye posible, pos, qu'esi calter bonable, templáu, persistente, sollerte y observador deber en gran parte a esi marcu familiar que siempres tuvo tan presente nos primeros años de la so infancia. A pesar de ser una familia con poca formación cultural y d'escasos recursos demostraron tener una gran tenacidá y maña por que Louis desenvolviérase tal que lo faíen los otros neños a la so edá. Nun dexa de ser notable'l fechu de que, daes les circunstancies, nun tomara una actitú sobre-proteutora ante'l so fíu por cuenta de la discapacidá.
Simón-René, el padre de Louis, enseñólu a lleer por aciu taches de llapiceru coles que formaba les lletres sobre una madera o sobre un cachu de cueru. Louis percorría eses marques colos sos deos hasta aprender lletres y pallabres enteres. En 1818 los Braille unviaron al so fíu a la escuela de la villa cola mesma naturalidá que lo fixeron colos sos otros trés fíos. A pesar de que primeramente'l so aprendizaxe fora por aciu tresmisión oral, el maestru de la escuela Antonie Bécheret sosprender al reparar que Louis pudiera tener una actitú tan predispuesta escontra l'aprendizaxe. Nos sos primeros años d'estudiante llogró una beca pa ingresar nel Institutu Nacional pa Mozos Ciegos de París que-y dexó entamar los sos estudios, yá que la so familia nun tenía recursos pa faese cargu de los gastos. A partir d'entós, empezaría un llargu camín tantu d'alumnu como de profesor naquel institutu.
La discapacidá visual del mozu Louis Braille
Nel añu 1812, Louis cuntaba con tan solu trés años d'edá, y mientres xugaba nel taller del so padre tratando d'asonsaña-y, coyó un tranchete qu'esti utilizaba pal so trabayu y trató de cortar una correa con tal mala suerte qu'un pequeñu accidente del cual nun se tien conocencia exacta (un pedacito de cueru que pudo saltalu al güeyu o bien la punta de la ferramienta) mancó-y el güeyu derechu. La inflamación acabó per estropiar tamién el güeyu esquierdu, provocando una ceguera irreversible debida a una oftalmía simpática. Si dicha inflamación nun ye tratada a tiempu, la reacción autoinmune que se provoca nel güeyu estropiáu acaba afectando al contralateral pudiendo causar una ceguera irreversible en dambos güeyos. Teniendo presente'l contestu y tamién la situación económica, yera práuticamente imposible que nun acabara afectando a dambos güeyos y por eso Louis quedó con esta discapacidá a los cinco años d'edá.
Gotthold Ephraim Lessing
Gotthold Ephraim Lessing foi'l poeta alemán más importante de la ilustración. Con sos drames y ensayos teóricos tuvo una influyencia significativa na evolución de la lliteratura alemana.
Louis Braille
La discapacidá visual del mozu Louis Braille
Hai que tener presente que cuando la ceguera produz antes de los cinco o seis años d'edá, el neñu nun caltién práuticamente nenguna imaxe visual clara, nin siquier l'alcordanza de la cara de los sos familiares o'l llugar onde trescurrió la so infancia. Amás, el mesmu cara pierde parte de la so movilidá espresiva que surde como un efeutu natural de la imitación bonal de los neños n'edaes tempranes. Por cuenta de esto, esisten delles descripciones qu'inda se caltienen nes cualos dellos profesores de la Institución de Ciegos de París describir como una persona pocu espresiva. Evidentemente, so esta apariencia esterior por cuenta de la precocidá de la so ceguera, esistía una persona con unes grandes cualidaes qu'adulces se diríen afayando mientres la so estancia nel Institutu.
L'Institutu Nacional pa Mozos Ciegos
Primeramente, la Institución Real de Mozos Ciegos de París taba constituyida por distintos edificios que na so mayor parte taben vieyos y realmente pocu acondicionaos pa recibir estudiantes. Nesos edificios un centenar de mozos estudiantes con discapacidá visual, amás del personal de serviciu, teníen que vivir y trabayar nuna casa na cual había una capiya, una biblioteca, una imprenta, unes aules pa les clases de preséu y un salón pa los exercicios públicos; amás de les habitaciones de los alumnos qu'ende moraben como internaos. El comedor de los alumnos yera una galería con una escalera a cada estremu y el taller principal (el telar) yera un patiu cubiertu, colo cual quitábase de lluz a los pisos baxos allegantes. Los talleres restantes dixebrar con una simple balaustrada y les habitaciones daben unes con otres. Tamién había un cuartu de bañu que dexaba entever unes pésimes condiciones hixéniques, amás que solíen bañase solamente una vegada al mes. Ello ye que los mesmos informes de los médicos d'aquella dómina ilústrennos una realidá d'apariencia alloñada pero cierta. Nuna de les intervenciones de Pierre Henri menta unu de los informes realizaos por un médicu'l 14 de mayu de 1838, y diz asina: «Ayeri fui a visitar l'establecimientu de Mozos Ciegos y puedo aseguravos que nun hai la menor desaxeración na descripción d'aquel llugar [...] yá que, verdaderamente, nun hai descripción que pueda davos idea d'aquel local estrechu, infecto y tenebrosu; d'aquellos pasiellos partíos en dos pa faer verdaderos cuchitriles qu'ellí llamen talleres o clases; d'aquelles innumberables escaleres trabancoses y foroñoses que, lloñe de tar preparaes pa desgraciaos que namái pueden emponese pol tactu, paecen un retu llanzáu a la ceguera d'aquellos neños [...].» Y otres considerancies de los mesmos alumnos que lleguen a completar esti testimoniu:
«Güei día los ciegos nun pueden formase una idea exacta de les munches humildaciones d'esti xéneru polos cualos yera precisu pasar naquella dómina en que los videntes encargaos de la nuesa educación, inoraben entá hasta qué puntu puede llegar la nuesa maña, polo que nos esixíen coses bien cimeres a les qu'un ciegu, por espertu que sía, puede prauticar».
En resume, son éstes les condiciones nes que vivieron el mozu estudiante y los sos compañeros mientres más de 15 años. La instalación de la escuela, sicasí, treslladar nel añu 1843 a un nuevu edificiu de París y les condiciones ameyoraron, pero posiblemente l'estáu de salú de Louis Braille y l'enfermedá de tuberculosis que lu acompañó dende temprana edá yá s'aniciaren nes vieyes instalaciones.
Heritage
Braille empezó a destacar primero como alumnu y dempués como maestru escurriendo coles mesmes el so sistema de llectura y escritura conocíu anguaño como sistema braille. Primeramente los estudiantes del Institutu aprendíen a lleer y a escribir por aciu el sistema de Valentin Haüy que consistía en predisponer les lletres en relieve, a pesar de qu'a la práutica fueren pocu estimaes pal tactu. A Louis, sicasí, esti sistema dexó-y lleer munchos de los llibros impresos que taben na biblioteca del Institutu. Tamién aprendió a escribir a llápiz col enfotu de podese comunicar colos videntes. Pa ello, emplegaba moldes que conteníen les lletres vacíes por que los sos cantos había qu'esmucir el llapiceru. Aprendió d'esi mesma manera matemática y xeografía. Nel casu de la notación musical, mientres munchos años prescindir del relieve pa incorporar la enseñanza musical por aciu la tresmisión oral y la so memorización.
Dende'l so ingresu demostró la so capacidá pa desenvolvese en distintes árees como: gramática, retórica, historia, xeometría, álxebra y sobremanera música, tantu en teoría como en práutica (aprendió a tocar l'órganu, violonchelu y el pianu). Nel institutu, enseñó más d'una materia y realizó dellos manuales d'historia y aritmética pa los sos alumnos. Ello ye que non solamente enseñó a ciegos sinón tamién a neños videntes yá que nesi momentu l'institutu almitía un determináu númberu de videntes a los que se-yos enseñaba gratuitamente en cuenta de una cierta cooperación que s'emprestaba a los mozos ciegos, como por casu ayudar a lleer, a redactar o emponelos al andar.
Braille tenía una gran capacidá reflexiva y metódica, yera cercanu colos sos alumnos y consiguía espertar el so interés, entendelos y aconseyalos nos momentos más difíciles. Posiblemente esta capacidá de síntesis derivar de los complicaos procedimientos d'escritura ya impresión, yá que tal que él mesmu dicía «hemos de procurar espresar el pensamientu col menor númberu posible de pallabres». ''
Los últimos años
thumb|Interior de la [[Ilesia de San Nicolás de los Campos (París)|ilesia de San Nicolás de los Campos de París, onde foi organista munchos años]] A partir de 1835 y por cuenta de los primeros síntomes de tuberculosis foise retirando progresivamente de les sos enseñances hasta quedar encargáu namái de les clases de música. Ello ye que l'oficiu mentáu qu'apaez nel so testamentu ye la de "profesor de música". Nel añu 1840 recibió clases de los meyores maestros: Mme. Van der Burch nel pianu; Bénazet pal violonchelu y Mangues pal órganu. Braille foi organista mientres munchos años na ilesia de San Nicolás de los Campos de París. Nel órganu, diz Cotalt, «la so execución yera exacta, brillosa y desenvuelta, y presentaba abondo bien l'aire de tola so persona».
Louis Braille morrió a la edá de 43 años de tuberculosis enfermedá que lu acompañara mientres enforma tiempu y que probablemente s'empecipiara por cuenta de les pésimes condiciones hixéniques esistentes nel primer Institutu de Mozos Ciegos. El funeral celebrar na capiya de la Institución Nacional y el so cuerpu foi treslladáu al so pueblu natal pa ser soterráu nel pequeñu campusantu de Coupray, al llau del so padre y la so hermana que morrieren años antes. El so ataúd depositóse ellí'l 10 de xineru de 1852. En 1952 los sos restos fueron treslladaos al Panteón de París. Solo les sos manes permanecieron soterraos en Coupray como un símbolu al sistema de llectura táctil qu'él inventó.
Sistema braille
En 1825 Luis Braille escurrió'l so sistema de puntos en relieve qu'apurría a les persones ciegues una ferramienta válido y eficaz pa lleer, escribir y facilitar l'accesu a la educación, la cultura y l'información.
Los oríxenes del sistema braille y el so espardimientu
thumb|El Sistema Barbier Mientres los primeros años del sieglu XIX esistía una gran esmolición por atopar un sistema de llectura que s'afixera a les necesidaes de les persones con discapacidá visuales.De fechu años antes, el sacerdote italianu Francesco Lana de Terzi nel so llibru Prodromo introdució un alfabetu nuevu d'invención propia pa la xente ciego, basáu en signos (guiones) que podíen ser reconocíos pol tactu.
Tamién Haüy yá tratara de solucionar esti problema reproduciendo les lletres n'alturrelieve, sicasí eso suponía una lenta y complicada xera. N'abril de 1821 Braille conoció'l sistema de Barbier. El so creador, Charles Barbier, siempres amosara un especial interés y una gran dedicación al estudiu y l'esperimentación de los sistemes de llectura y unu de los sos oxetivos primordiales yera ameyorar les comunicaciones del exércitu Francés mientres aquellos años. D'esa manera xeneró un códigu cifráu que llamó «escritura nocherniego» y que sirviría por que los oficiales en campaña pudieren redactar mensaxes encriptaos na escuridá y amás poder descifralos colos deos. left|thumb|190x190px|Comparanza ente'l sistema de Haüy, Barbier y Braille
Dicha escritura presenta una serie de virtúes que darréu seríen tomaes y desenvueltes nel sistema de Louis Braille. La primera ye l'empléu del puntu como l'elementu clave pa xenerar el códigu de llectura táctil (a diferencia del alturrelieve hasta agora emplegáu) y la segunda, ye'l fechu de que nun emplega la lletra común sinón que xenera otres representaciones. A pesar d'estes ventayes el sistema tamién tenía ciertos inconvenientes: nel sistema de Barbier nun se representa l'alfabetu sinón grupos de soníos de la llingua francesa. Amás, la base constaba d'un eleváu númberu de puntos qu'enzancaba una rápida llectura por aciu el tactu. La sonografía de Barbier emplegar nel institutu mientres escasos años hasta quedar práuticamente mueve pol sistema de Braille, a pesar de que primeramente esti postreru nun fuera aceptáu nel Institutu.
Posiblemente mientres l'añu 1825, los alumnos más avanzaos del Institutu qu'emplegaron entusiasmaos el sistema escurríu por Barbier, empezaron a cavilgar y aldericar alrodiu de posibles ameyoramientos d'esi nuevu sistema. Ye probable, pos, qu'ente toos trataren de perfeccionar la sonografía dau l'indiscutible interés que teníen. Esti interés nun consistía solamente n'aprender un sistema que-yos dexara entainar la so capacidá de llectura y escritura, sinón tamién consistía n'amosar lo que yeren capaces de realizar a una sociedá con tanto de prexuicios frente a la comunidá invidente. Estos alumnos teníen de tener el so alfabetu y posiblemente Braille foi'l mozu estudiante qu'acabó per atopar la fórmula que-y dexó perfeccionar ingeniosamente el sistema escurríu por Charles Barbier. A diferencia de Barbier, foi posiblemente'l fechu de que Braille fuera ciegu'l que dotaría a ésti d'una mayor «intuición psicolóxica» y trató de xenerar un signu fechu de puntos que pudiera formar una imaxe sol deu, convirtiendo en sintética la llectura táctil.
Particularidaes del sistema Braille
Antes de los 30 años, Louis escurriera un sistema que s'afaía perfectamente a les carauterístiques de la perceición táctil a nivel psicolóxicu, estructural y fisiolóxicu. El signu braille, compuestu por un máximu de seis puntos, afaise perfectamente a la yema del deu y esto produz que la persona poder aprender na so totalidá, tresmitíu como una imaxe al celebru. Esti sistema consta de 63 calteres formaos d'unu a seis puntos y que al ser impresos en relieve en papel dexen la llectura por aciu el tactu. Asina mesmu, los calteres qu'integren el sistema, que Braille publicó en 1829 y 1837, tán afechos a la notación musical, facilitando asina la so comprensión.
Primeramente'l sistema atopó una fuerte oposición ya inclusive se llegó a prohibir mientres munchos años naquel Institutu. Munchos maestros consideraron que dichu sistema, al ser distintu al emplegáu polos videntes, xeneraba aislamientu y segregación de cara al alumnáu discapacitao. Esta argumentación nun dexa de paecer en munches ocasiones una escusa pa xustificar que persones videntes (sobremanera profesores del Institutu) nun emplegaren el so tiempu n'aprender un códigu totalmente distintu de la escritura convencional. Ello ye que fueron les persones ciegues les que defendieron ya impulsaron el sistema, ensin batura a duldes los más indicaos pa decidir sobre esta cuestión.
Hai munches anécdotes que sobrevivieron a aquellos años nos cualos prohibióse'l sistema. Por casu munchos alumnos y dellos profesores ciegos del Institutu emplegar de forma clandestina escribiendo cartes y copiando testos que depués seríen amosaos a los demás y asina socesivamente. D'esa manera y 1844, gracies a la presión exercida per parte d'esos grupos y coincidiendo cola inauguración del nuevu edificiu del Institutu nel Boulevard des Invalides de París, el direutor reivindicó'l sistema realizando un homenaxe al so inventor. En 1853, un añu dempués de la muerte de Braille, el sistema foi aceptáu oficialmente poles Instituciones y por tantu'l so autor nunca aportó a reconocíu oficialmente mientres vivía.
El sistema Braille, aniciáu en Francia, utilizó munchos símbolos correspondientes a les 64 combinaciones de los seis puntos pa representar acentos especiales correspondientes al francés. Al emplegase n'otros idiomes, les combinaciones de puntos braille camuden de significáu. Por casu, el puntu final y el signu de mayúscula camuden del español al inglés. Coles mesmes, Braille y el so amigu Pierre Foucault llegaron a desenvolver una máquina d'escribir por que fuera entá más fácil la producción de testos en Braille: el ratígrafo.
La música y el sistema de notación musical en Braille
thumb|Partitura en notación musical en braille La música tuvo un especial llugar na vida de Louis Braille. Mientres tola so vida dedicar a dar clases de música y tamién foi un instrumentista notable. Coles mesmes, escurrió un sistema de notación musical en braille (Signografía Musical Braille, anguaño conocíu como musicografía) pa persones con discapacidá visual y estudió tamién les posibles formes de comunicación ente la escritura musical en tinta y en relieve col enfotu de que pudieren ser emplegaos ya intercambiaos de forma recíproca ente persones videntes y discapacitaes. Tenemos De tener presente que mientres la década del sieglu XVIII ya inclusive principios del XIX yera habitual identificar la ceguera cola mendicidad, cosa que provocó que mientres munchos años esaniciárase la enseñanza musical de los programes escolares pa evitar el so parentescu.
Homenaxes
En 1952, un sieglu dempués de la so muerte, los sos restos fueron treslladaos a la capital francés y soterrar nel Panteón de París.
Bélxica ya Italia emitieron dos tales monedes conmemorativas de 2 euros en 2009 pa celebrar el 200º aniversariu de la so nacencia.
Villanueva de Aézcoa
Villanueva de Aézcoa o Villanueva de Aezkoa (n'euskera: Hiriberri y oficialmente Hiriberri/Villanueva de Aezkoa) ye un conceyu de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na merindad de Sangüesa, na contorna d'Auñamendi, nel valle de Aézcoa y a 54 km de la capital de la comunidá, Pamplona. La so población n' foi de habitantes (INE). El so términu municipal, tien una superficie de 21,64 km² y una densidá de población de hab/km².
Topónimu
La primer mención escrita d'esta población ye de 1366. Apaez mentada nel Llibru de Fueos de Navarra col nome Ireberri. En 1427 apaez col so nome romance, Villanueva. Dambos nomes tienen un significáu equivalente n'euskera y castellán.
Los nomes del tipu Villanueva, o'l so equivalente n'euskera Hiriberri suelen designar pueblos de nueva factura debíos a repoblaciones o reagrupamientos de población. Curiosamente la Villanueva asitiada nel Valle de Aézcoa, a pesar del so nome, pasa por ser una de les llocalidaes más antigües de dichu valle.
Históricamente recibió'l nome oficial de Villanueva nun teniendo l'apellativu de Aézcoa más qu'un calter coloquial pa estremalo d'otres llocalidaes homónimes. El 31 de xineru de 1989 tomó la denominación oficial bilíngüe de Hiriberri / Villanueva de Aezkoa. Hiriberri ye la forma n'euskera normativu del dialeutal ireberri. Pal nome en castellán del pueblu, optar por añedir l'apellativu de Aézcoa, pero utilizando'l nome del valle n'euskera (Aezkoa), surdiendo asina un nome híbridu.
Xentiliciu
El xentiliciu de los sos habitantes, que provién del euskera, ye hiriberritarra, común pa homes y muyeres.
Según el Vocabulario Navarro de José María Iribarren, los habitantes d'esti conceyu reciben el llamatu de cipotes.
Tamién se-yos conoz como katedratikos, porque fabriquen unes pequeñes sielles de maderes que reciben el nome de katedras.
Xeografía
La población, vista dende'l Berrendi.|miniatura|derecha Forma parte del Valle de Aézcoa y asítiase na fastera suroccidental de la sierra de Abodi, nes faldes del monte Berrendi. El términu municipal baxa nuna llinia NO-SE, dende dicha sierra, faía'l valle formáu pol ríu Irati, unu de los más caudalosos de Navarra. Les estensiones de monte son considerables, siendo hayas y carbayos les especies más abondoses y destacaes.
Historia
Los rastros más antiguos de presencia humana nesti conceyu remontar al Neolíticu. Na sierra de Abodi, que dixebra los valles de Aézcoa y Salazar esiste una estación megalítica del mesmu nome, que la so parte más occidental enfusar dientro del términu municipal de Villanueva. Nel visu del monte Berrendi a 1412 m d'altitú atopa'l Dolmen de Gibelea, que marca'l puntu más occidental de dicha estación dolménica. Componer d'un pequeñu ya inapreciable túmulu cubiertu de yerba. Nel so interior una gran llosa semienterrada y elevada escontra'l sur acovez varia piedres pequeñes. Esti dolmen foi afayáu en 1960 por Tomás López Selles.
Separada de la sierra de Abodi pola collada de Zelane atópase'l monte Ugaibel onde s'atopa otru dolmen, el de Ugaibel. Ye un túmulu d'unos 12.00 m de diámetru y de 1.10 m d'altu, tou de piedres y cubiertu de yerba de la que sobresalen numberoses piedres. Nel centru tien un cráter nel qu'asomen dalguna piedres de tamañu mayor. Nun presenta llosa dalguna perteneciente a la cámara.
La hestoria de Villanueva corrió pareya a la del valle nel que s'asitia, el Valle de Aézcoa, siendo unu de los 8 llugares o pueblos que tradicionalmente componer. Como tol restu del Valle de Aézcoa, Villanueva perteneció al realengu de la Corona Navarra. Los habitantes del valle pagaben pecha de manera conxunta al rei. Los aezcoanos yeren montañeses con una cultura, tradiciones ya idioma propios (el dialeutu aezcoano del euskera). Anque hai noticies y rexistros históricos sobre'l valle dende sieglos antes, lo cierto ye que'l pueblu de Villanueva nun apaez mentáu nel rexistru históricu hasta 1366, cuando ye mentada per primer vegada nel Llibru de Fueos de Navarra. Por ello y por cuenta del so nome (Villanueva) créese que foi una fundación posterior a otros pueblos del valle. En 1462, el rei Xuan II de Navarra favorez a tola Aézcoa col privilexu coleutivu de franquicia y fidalguía.
En 1845, coles reforma lliberal y la llei municipal, producióse la disgegración del Valle de Aézcoa como unidá alministrativa y creáronse 9 conceyos independientes nel valle, siendo Villanueva de Aézcoa unu d'ellos.
La población vive dedicada a los llabores agrícoles y ganaderes.
Alministración municipal
L'alministración política realízase al traviés d'un conceyu de xestión democrática que los sos componentes escoyer cada cuatro años por sufraxu universal dende les primeres eleiciones municipales tres la reinstauración de la democracia n'España, en 1979. El censu eleutoral ta compuestu polos residentes mayoría d'edá mayores de 18 años empadronaos nel conceyu, yá sían de nacionalidá española o de cualquier país miembru de la Unión Europea. Según lo dispuesto na Llei Orgánica del Réxime Eleutoral Xeneral, qu'establez el númberu de conceyales elegibles en función de la población del conceyu, la corporación municipal ta formada por 5 conceyales. La sede del Conceyu de Vilanueva de Aézcoa ta asitiada na cai San Salvador, e/n de la llocalidá.
Alcaldes
Estos son los últimos alcaldes de Villanueva de Aézcoa:
Evolución de la delda viva
El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial.
Ente los años 2008 a 2014 esti conceyu nun tuvo delda viva.
Demografía
Hasta 1981 denominábase Villanueva.
Cultura
Esta foi una de les últimes llocalidaes onde se faló'l navarru, variante dialeutal del castellán bien influyida pol vascuenciu, al igual que'l gascón transpirenaico y emparentada col navarroaragonés, dialeutu altoaragonés.
Fiestes
N'honor de l'Asunción. Festexar nel mes de mayu.
Lleendes
Cúntase que na antigüedá yera un conceyu onde habitaben bruxes, ello ye qu'inda ye visitada la zona na que se diz que vivíen, "la era de les bruxes" nel monte Petxuberro. Dende esi llugar pueden vese la mayoría de los pueblos del Valle de Aézcoa.
El Cruceru de Arrese ye un cruceru que data de 1645 al que-y falta la cruz. La lleenda diz que nesi llugar los llobos mataron a la fía del señor de Arrese, anque otros cunten que foi raptada por Gaueko, l'espíritu de la nueche.
Estructura isostática
Una estructura ye isóstática cuando ta n'equilibriu estable y les ecuaciones clásiques de la Estática son suficientes pal determín de toles fuercies interiores o reacciones, esto ye, les sumes de fuercies y de momentos tienen de ser cero.
Aquella estructura que nun seya isostática ye hiperestática.
Ortigueira (Mouguías)
Ortigueira ye un llugar de la parroquia de Mouguías, nel conceyu asturianu de Cuaña.
Menelik II
thumb|Ménélik II
Menelik II foi emperador d'Etiopía (nomada n'aquel entós Abisinia). Ñacíu n'Ankober, na actual Etiopía en 1844 y muertu n'Adís Abeba, ciudá fundada por él mesmu, en 1913. Foi negus de Soa, na Etiopía central, y emperador d'Etiopía dende 1889 a 1909. Menelik II tresformó'l país a magar d'una riestra d'estaos semiindependientes nuna nación xunía.
Yera herederu al tronu de Soa tres la muerte del so pá, el príncipe Hailu Malkot, en 1855, pero foi lleváu a la corte del emperador Teodoru II d'Abisinia, el mesmu que venciera al so pá, y que-y daría a una de les sos fíes por muyer. Conquista Soa y se proclama rei d'esti tarritoriu, al cualu medra anexonando otros, como los del pueblu galla.
Posteriormente defendió l'autonomía de Soa xunto al emperador Xuan IV d'Abisinia, a quien socedió en 1889 tres munchos intentos gracies a l'aida d'Italia. Esi mesmu añu anexonó los reinos septentrionales de Tigré y Amhara y robló con Italia'l polémicu tratáu d'Uccialli, cuya torna al italianu incluyía una cláusula pola qu'aceutaba'l protectoráu italianu, lo cualo Menelik II nun sabía.
En cuantes supo de los términos n'italianu del alcuerdu, refugólu, lo cualo nun sentó demasiao bien a los italianos, que dalgún tiempu más sero, en 1894, invadieron Abisinia provocando la primer guerra ente dambes naciones. Los italianos camentaben algamar una fácil victoria, como en cualesquier otru país africanu, pero foron vencíos na batalla d'Adua en 1896 y nesi mesmu añu Etiopía proclamóse vencedora. Robló entós un nuevu tratáu con Italia, nel cuálu Etiopía ganaba la so reconocencia comu país dixebráu ya Italia la colonia d'Eritrea. Abisinia consolidó la so independencia en 1906, añu nel qu'algamó la primer reconocencia internacional.
En 1886 fundó Addis Abeba, y aplicó una política de modernización militar, económica y cultural que permitió afitar les bases d'un estáu modernu. Nesti procesu cabe destacar el so intentu d'abolir l'comerciu d'esclavos, el recorte de poder y privilexos de la nobleza feudal del país y l'apertura del comerciu con Djibouti, colonia francesa, gracies al permisu que dio a los franceses pa construyir un ferrocarril. A magar de 1903, cuándu sofrió un ataque d'apoplexía, la so salú encomenzó a deteriorase y, dos años más sero, nomó socesor al so fíu Liy Yassu, dexando de ser emperador en 1909. Morrió en 1913 na so capital, Addis Abeba.
Ortigueira (Galicia)
Ortigueira ye un conceyu de la provincia d'A Coruña (Galicia, España). Tien una población de.
Claravis mondetoura
La tortolita pechimorada (Claravis mondetoura) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae. Ye nativu d'América Central y América del Sur, incluyendo Bolivia, Colombia, Costa Rica, Ecuador, El Salvador, Guatemala, Hondures, Méxicu, Panamá, Perú y Venezuela. El so hábitat consiste de monte húmedu tropical y subtropical y carbes.
Subespecies
Estrémense les siguientes subespecies:
San Román (As Figueiras)
San Román ye una aldea de la parroquia d'As Figueiras nel conceyu asturianu de Castropol.
Alcuéntrase a 6,50 km de Castropol, la capital del conceyu, a un altor mediu de 0 msnm y tien una población de.
Essert (Territoriu de Belfort)
Essert ye una comuña francesa del departamentu de Territoriu de Belfort, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Idioma eslovacu
L'eslovacu (slovenčina) ye una llingua eslava occidental del grupu indoeuropéu con un númberu aproximáu de falantes de 6 millones (5 n'Eslovaquia y 1 nos Estaos Xuníos). Amás hai dellos falantes n'Hungría, Rumanía y na República Checa.
Dialeutos
L'eslovacu faláu tien tres grupos principales de dialeutos:
A Areneira
A Areneira ye una aldea de la parroquia de San Xuan nel conceyu asturianu de Castropol.
Alcuéntrase a 2,00 km de Castropol, la capital del conceyu, a un altor mediu de 70 msnm y tien una población de.
Amhara
Los amhara son un pueblu d'Etiopía. Exercieron la supremacía nel país col réxime de Meguistu Haile Mariam, hasta que foi derrocáu por una coalición de partíos dominaos pola etnia tigranya.
Gobiernu del Estáu
El partíu del gobiernu ye l'Ethiopian Peoples Revolutionary democratic Front.
L'All Amhara Peoples Organization (AAPO) paez ser una organización paragües tres la que s'oculten dellos grupos armaos: Ethiopian Unity Front apera nel norte de Shoa; l'Ethiopian Unity Patriotic Front o Ethiopian National Patriotic Front del Dr. Taye Woldesamayat quiciás gueta fondos pa l' adquisición d'armes. Sicasí nun s'informa de choques armaos en tarritoriu amhara nos caberos años, sobre tou na llinia que llenda con Sudán onde la violencia ye persistente: utilizada primeru polos monárquicos del EDU (Ethiopian Democratic Union) na so llucha escontra Meguistu Haile Mariam, llueu foi zona de combate pal EPRP marxista-leninista, quien a la so vegada foi ellimináu pol exércitu, ocupando entós estes posiciones fuercies del TPLF. El desplazamientu de persones que s'alcontraben ente la guerrilla y l'exércitu dio llugar al surdimientu de los Kefagne (Descontentos). Intentóse organizar a estos Kefagne nún Kefagne Patriotic Front, y al paecer formóse un conseyu de cinco antiguos xenerales del rexime de Menguistu pa dirixir esti frente, y produxéronse dellos choques haza 1993 pero dende 1994 nun se tien informáu d'actividá dala.
Gremial
Llámase gremial al pañu cuadráu del mesmu color que los ornamentos que se ponía sobre les rodilles l'obispu cuando taba sentáu al celebrar de pontifical. Anguaño, los obispos sólo lu usen con un sentíu práuticu: al usar oleu sagráu (p. ex. n'ordenaciones) tando sentaos, pa nun s'empuercar la casulla.
El gremial que güei ye privativu de los obispos, tamién foi utilizáu polos sacerdotes mos sieglos XIII y XIV y consistía nun pañu rectangular de llinu o seda según los casos. Dende'l sieglu XIV, llevóse nes procesiones pol sacerdote y los sos dos ministros, diáconu y subdiáconu a manera de frontal d'altar, llamándose entós delantal procesional, tovía utilizáu en dellos llugares y reflexáu n'abondes pintures y relieves.
Referencies
El conteníu d'esti artículu incorpora material d' Arqueología y bellas artes, de 1922, de Francisco Naval y Ayerbe, que s'atopa nel dominiu públicu.
Idioma chichewa
El chichewa ye l'idioma nacional oficial de Malawi.
El chichewa, tamién llamáu chinyanja, ye una de les llingües de la familia bantú, bien falaes nel centru y sur d'África. Fálase tamién en Mozambique, cuantimás nes provincies de Tete y Niassa, en Zambia (especialmente na Provincia Oriental), según en Zimbabue onde ye'l tercer idioma más faláu tres el shona y el ndebele. La zona central del chichewa formar Malawi, Zambia y Mozambique.
USS Maine (ACR-1)
thumb|USS Maine L'USS Maine (ACR-1) foi un acorazau pre-dreadnought de Segunda Clas de l'Armada de los Estaos Xuníos, foi entamau nel Astilleru Naval de Nueva York el 17 d'ochobre de 1888; botau el 18 de payares de 1889. Patrocinau pola Srta. Alicia Tracy Willnerding, nieta del Secretariu de Marina Benjamin Tracy.
La nueche del 15 de febreru, españó la proa del barcu, llanzando cuerpos y partes de la estructura, y fundiose aína, causando 266 víctimes.
Fortaleza Berdkunk
La Fortaleza Berdkunk (n'armeniu:Բերդկունք), conocida tamién col nome de Spitak Berd -Fortaleza Blanca-, Aghala o Ishkhanats Amorts), ye una antigua fortaleza armenia datada del sieglu X, asitiada nel cantu occidental de la población de Berdkunk na Provincia de Geghark'unik' d'Armenia.
Camín del castiellu atópense dos khachkars una del sieglu XII y la otra d'ente los sieglos XIV y XV. Con fecha 9 de xineru de 2003 aprobóse la llista de los monumentos históricos y culturales de la rexón Gegharkunik d'Armenia na que ta incluyida'l Castiellu de Berdkunk.
Tikoloshe
El Tikoloshe, Tokoloshe o Hili (proveniente del Xhosa, utyreeci ukujamaal) ye'l nome d'una criatura de la mitoloxía zulú.
Orixe
Na mitoloxía zulú créese que'l Tikoloshe ye una pequeña bisarma malvada, d'aspeutu peludo, que tien l'apariencia d'una especie d'encruz ente un felín, un zombi y un goblin, ye creáu por un xamán a partir d'un cadabre humanu. La creencia ta especialmente estendida en tol sur d'África, y más concretamente en Sudáfrica.
Lleenda
Tokolosh, Tikoloshe o Hill, ye'l nome dau poles tribus de Sudáfrica, Botswana y Zimbabwe, ye un espíritu de la naturaleza malina. Dizse que'l Tokoloshe ye creáu a partir de cadabres polos xamanes en busca de vengación, y nesi casu namái la persona maldita ye capaz de ver el Tokoloshe.
Anque ésta ye la descripción del Tokoloshe que ye tan frecuente anguaño, paez ser orixinalmente más bien una especie d'espíritu d'agua, antes de ser consideráu un zombi pequeñu.
Anguaño a esti ser descríbese-y como una criatura que s'asemeyaría a un monu pel so pelo y que sería'l tamañu d'un neñu pequeñu, que posería gran fuercia en rellación al so tamañu pequeñu. . Sicasí, sería capaz de camudar de forma y sumen al inxerir una piedra. El so pequeñu tamañu y la malevolencia paecen ser equivalentes a la nuesa cultura occidental al Gremlin. Sicasí, sería más exactu velo como un amiestu de carauterístiques ente un zombie, un gremlin y un poltergeist. Dizse qu'amás sería aficionáu a la cuayada y güevos frescos, que roba en tenaes d'aldegues remotes. Igualmente en ciertes descripciones, descríbese más paecíu a un osu de peluche qu'a un monu y tendría un reborde oseu que s'estiende dende la parte cimera del so craniu na so parte inferior del pescuezu, que-y dexaría acabar con un güe con un golpe de cabeza. Dacuando dizse qu'había un furacu na cabeza, creáu cola ayuda d'un cayáu de metal en caldia, y dos cuenques vacíes en llugar de güeyos. Otres versiones presentar como una criatura similar a cuerpu Grande o'l Yeti.
La so lleenda ye bien prevalente nes rexones onde se supón que vive, y con una gran importancia. Reparar de cutiu polos pastores que llenden los sos fataos a l'amanecida y polos neños, que se burllen de cutiu.
La esistencia d'esti ser, esmolez enforma a la población rural, yá que se-y atribúi munchos secuestros de neños, violaciones y matances de ganáu. Tamién muerde los deos de les persones que duermen, polo que ye habitual en delles árees, xubir les cames a dos metros con lladriyos por que tean fuera del algame del Tokoloshe. Según la lleenda Zulú, los que ven un Tokoloshe nunca lo deben revelar a naide, de lo contrario la criatura volverá apaecer pa vengase.
Aldianova
Aldianova ye una aldea de la parroquia de San Xuan nel conceyu asturianu de Castropol.
Alcuéntrase a 3,50 km de Castropol, la capital del conceyu, a un altor mediu de 43 msnm y tien una población de.
Estática (mecánica)
La Estática ye la rama de la Mecánica Clásica qu'analiza les cargues (fuercia, par / momentu) y estudia l'equilibriu de fuercies nos sistemes físicos n'equilibriu estáticu, esto ye, nun estáu nel que les posiciones relatives de los subsistemes nun varíen col tiempu. La primer llei de Newton implica que la rede de la fuercia y el par netu (tamién conocíu como momentu de fuercia) de cada organismu nel sistema ye igual a cero. D'esta llimitación puen derivase cantidaes como la carga o la presión. La rede de fuercies d'igual a cero conozse como la primer condición d'equilibriu, y el par netu igual a cero conozse como la segunda condición d'equilibriu.
Analís del equilibriu
thumb|280px|Esquema de fuercies y momentos nuna viga n'equilibrio. La estática apurre, mediante l'emplegu de la mecánica del sólidu ríxidu, solución a los problemes denominaos isostáticos. Nestos problemes, ye abondu plantegar les condiciones básiques d'equilibriu, que son:
Pal resolución de problemes hiperestáticos (aquellos nos que l'equilibriu pue algamase con distintes combinaciones d'esfuercios) ye necesariu considerar ecuaciones de compatibilidá. Diches ecuaciones adicionales de compatibilidá llogranse per aciu la introducción de deformaciones y tensiones internes asociaes a les deformaciones mediante los métodos de la mecánica de sólidos deformables, que ye una ampliación de la mecánica del sólidu ríxidu que, amás, da cuenta de la deformabilidad de los sólidos y los sos efeutos internos.
Esisten dellos métodos clásicos basaos na mecánica de sólidos deformables, como los teoremas de Castigliano o les fórmules de Navier-Bresse.
Suma de Fuercies
Cuando sobre un cuerpu o sólidu ríxidu actúen delles fuercies que s'apliquen nel mesmu puntu, el cálculu de la fuercia resultante resulta trivial: basta sumales vectorialmente y aplicar el vector resultante nel puntu común d'aplicación.
Aplicadures
La estática abarca l'estudiu del equilibriu tantu del conxuntu como de los sos partes constituyentes, incluyendo les porciones elementales de material.
Ún de los principales oxetivos de la estática ye'l llogru d'esfuercios cortantes, fuercia normal, de torción y momentu flector a lo llargo d'una pieza, que pue ser dende una viga d'una ponte, les pilastres d'un rascacielos,etc.
La so importancia mora en qu'una vegada trazaos les diagrames y llograes les sos ecuaciones, pue decidise'l material col que se va construyir, les dimensiones que tendrá de tener, llendes pa un usu seguru, etc., per aciu un analís de materiales. Por tanto, resulta d'aplicación n'inxeniería estructural, inxeniería mecánica, construcción, siempres que quiera construyise una estructura fixa. Pal analís d'una estructura en movimientu ye necesariu considerar l'aceleración de les partes y les fuercies resultantes.
L'estudiu de la Estática suel ser el primeru dientro del área de la inxeniería mecánica, por cuenta de que los procedimientos que se realicen suelen usase a lo llargo de los demás cursos d'inxeniería mecánica.
Dinar sudanés
El dinar sudanés foi la moneda oficial de Sudán hasta'l 10 de xineru de 2007. Ta dividida en 10 llibres sudaneses y cauna en 100 piastres. El dinar foi introducíu el 8 de xunetu de 1992 reemplazando a la llibra como unidá de bas. La moneda ta cotizada al dinar libiu n'alredor de 200 dinares sudaneses por un dinar libiu. A data de 13 de xineru de 2005, la tasa de cambéu taba en 255.950 dinares sudaneses por un dólar d'Estaos Xuníos o 336.173 por un euru.
Monedes en circulación:
Billetes en circulación:
Los billetes de 5, 10 y 25 dinares tán siendo removíos y reemplazaos por monedes. Esistíen billetes de 5, 10, 50 y 100 llibres circulando a la par colos billetes de dinares.
Robriguero
Robriguero ye un llugar de la parroquia de Tobes, nel conceyu asturianu d'El Valle Baḥu de Peñamellera.
Alcuéntrase a 4,5 km de Panes, la capital del conceyu, y tien una población de.
55 Pegasi
55 Pegasi (55 Peg) ye una estrella na constelación de Pegasu. De magnitú aparente +4,52, alcuéntrase a 329 ± 10 años lluz del Sistema Solar, d'alcuerdu al nuevu amenorgamientu de datos de paralax del satélite Hipparcos.
55 Pegasi ye una xigante colorada de tipu espectral M1III. Relluma con una lluminosidá 513 vegaes mayor que la lluminosidá solar y, yá que una parte importante de la so enerxía ye radiada como lluz infrarroxo, ye una estrella brillosa nesta rexón del espectru. Tien una baxa temperatura efectivo de 3899 ± 12 K —como correspuende a una xigante de les sos carauterístiques— y el so radiu ye 50 vegaes mayor que'l radiu solar, lo qu'equival a 0,23 UA. Si tuviera nel llugar del Sol, la so superficie estiéndese hasta la metá de la órbita de Mercuriu. Xira sobre si mesma con una velocidá de rotación proyeutada —llende inferior de la mesma— ente 3,8 y 5,0 km/s.
55 Pegasi puede ser una estrella variable, recibiendo la denominación de NSV 14428 nel «New Catalogue of Suspected Variable Stars». La variación del so rellumu, de 0,06 magnitúes, nun ta entá confirmada.
Antonio Rodríguez del Busto
Antonio Rodríguez del Busti foi un escritor y periodista español.
Biografía
En plena mocedá, llegó a la entós Confederación Arxentina. Treslladar a la ciudá de Córdoba, onde se casó con Jerónima Escuti Funes. Home d'espíritu apasionáu pola cultura y periodista d'acerada pluma, fizo fortuna. Al notar que la ciudá de Córdoba tendía a espandise a la zona qu'anguaño conforma'l barriu Alta Córdoba, mercó eses tierres. En 1886 formó una sociedá urbanizadora con Marcos N. Juárez y Ramón J. Cárcano y, dos años dempués, empezó la venta de terrenes.
Foi intendente de la ciudá de Córdoba ente'l 18 d'abril y el 12 de mayu de 1887. Escribió en publicaciones como El Moru Tarfe y El Xaspe, dirixió'l diariu L'Interior y, en 1890, fundó L'Alderique.
Nos llibros que publicó, analizó de manera aguda cuestiones históriques y de la so dómina. Finó'l 3 d'agostu de 1928.
Évette-Salbert
Tien una población de y una superficie de  km².
John Lindley
John Lindley foi un paleontólogu, naturalista y botánicu británicu.
Biografía
El so padre, George Lindley, que regenteaba un xardín-viveru, foi l'autor de A Guide to the Orchard and Kitchen Garden (Una guía pa güertos y xardinos).
A Ougueira
A Ougueira ye una casería de la parroquia de San Xuan nel conceyu asturianu de Castropol.
John Lindley
Biografía
Fai los sos estudios na Escuela de Gramática de Norwich y traduz, en 1819, siendo la so primer publicación, el Analyse du fruit (L'analís del frutu) del botánicu francés Louis Claude Marie Richard (1754-1821). Al añu siguiente 1820, publica la Monographia Rosarum onde describe nueves especies y que él mesmu ilustra.
A Ougueira
Alcuéntrase a 4,50 km de Castropol, la capital del conceyu, a un altor mediu de 0 msnm y tien una población de.
John Lindley
Biografía
Establezse pocu dempués en Londres onde trabaya como emplegáu para John Claudius Loudon (1783-1843) pa redactar les partes descriptives de Encyclopaedia of Plants (Enciclopedia de la Plantes). Mientres esti trabayu, que publica en 1829, vuélvese un convencíu de la superioridá del sistema natural d'Antoine Laurent de Jussieu (1748-1836) con rellación al sistema emplegáu por Carlos Linneo (1707-1778).
En 1829, Lindley llogra la cátedra de Botánica nel University College de Londres, yá que caltién hasta 1860. En 1822, ye nomáu secretariu de la Sociedá d'horticultura. Lindley ye gallardoniáu de la Royal Medal en 1857.
Lindley da conferencies a partir de 1831 na Royal Institution y a partir de 1836 nel Xardín Botánicu de Chelsea.
Antonio Rodríguez García
Antonio Rodríguez García, Antón, foi un escultor y pintor asturianu autodidacta que la so carrera ver atayada pola Guerra Civil. thumb|Antonio Rodríguez García, "Antón": fotografiáu xunto a la so obra "Al home bonu la casa Alba", 1932 [Tomada d'un panel a la entrada del Centru d'Escultura de Candás. Museo Antón (2018)].
Vida
Nació nel senu d'una familia humilde. En 1918 empecipió los sos estudios nes escuela pública de Candás.
En 1923, con doce años, empezó a trabayar nel Casino de Candás.
thumb|Estatua d'una muyer y el so fíu esperando'l regresu d'un marineru nel puertu de Candás. En 1925 remató los estudios dexando'l casino y empezó a trabayar de peón d'arbañil al pie del so padre.
En 1930 presentar con una obra n'escayola denominada "Arrapiezo dormíu" al V Certame Provincial del Trabayu, en La Felguera. Equí conoció al pintor asturianu Evaristo Valle, que yera miembru del xuráu. Gracies al pintor xixonés entró en contautu col empresariu Alfonso Albu, dueñu de conserves Albu, que lu acompañó a Madrid pa pone-y en contautu con José Francés.
En 1931 instalar en Madrid, asistiendo como alumnu a la Escuela Cimera de Belles Artes de San Fernando y a les clases de dibuxu del Círculu de Belles Artes. Nesi mesmu añu l'escultor Juan Cristóbal contratólu como ayudante nel so taller d'escultura. La so vida dende entós trescurrió ente Madrid y la so ciudá natal, ónde pasaba los branos.
En 1933 xunto con Alejandro Metallo creó'l so propiu estudiu
El día 2 d'agostu, ensin motivu aparente, pos nun participaba en política, foi deteníu por elementos republicanos del Frente Popular, zarrándo-y na ilesia de San Félix, que faía de cárcel. Prueba d'ello ye que na acta de detención roblada pol Delegáu de Guerra del Comité de Candás, los apartaos: Sindicáu en, Filiación política, Causa de la detención... figuren en blancu. Mientres cincuenta díes «Antón» permaneció recluyíu n'ilesia parroquial, tando ellí llegó a pintar en servilletas de papel hasta diecinueve retrato a llápiz de compañeros de prisión.
Con fecha de 21 de setiembre de 1936 foi puestu en llibertá condicional, «pa trabayar onde se-y diga». A pidimientu del Frente Popular riquióse-y pa trabayar nuna serrería de Candás. Nesi tiempu llabró una imaxe en madera de «La Milagrosa», «obligáu a quemar, dempués d'ayudar él mesmu a tresportala» al llugar onde foi xamuscada.
Darréu foi treslladáu al frente republicanu, siendo confináu nel campu de trabayu de Murias de Candamo, onde foi fusiláu el día 19 de mayu de 1937, «en desconocíes circunstancies, que quiciabes tuvieren que ver tamién cola so homosexualidá», cuando apenes tenía 26 años cumplíos. Foi asesináu «en plena actividá creadora, cola incógnita, yá pa siempres, de saber hasta ónde podríen evolucionar les sos escepcionales dotes artístiques».
Obra
La so obra ye escasa por cuenta del so fallecimientu prematuru a los 26 años según a la destrucción de la mayoría de les sos obres realizaes en Madrid.
Ente la so obres calteníes pueden atopase:
Momentu de fuercia
Na mecánica newtoniana, denomínase momentu d'una fuercia (respeutu d'un puntu dau) a una magnitú (pseudo)vectorial, llograda como productu vectorial del vector de posición del puntu d'aplicación de la fuercia con respuctu al puntu al cual tómase'l momentu pela fuercia, n´esi orde. Tamién se-y noma momentu dinámicu, cenciellamente momentu ya, inclusive, par.
Definición
thumb|220px|Definición de momentu d'una fuercia respeutu a un puntu. El momentu d'una fuercia F aplicada nun puntu P respeutu a un puntu O vien dau pol productu vectorial del vector pol vector fuercia, esto ye:
U Pela propia definición del productu vectorial, el momentu M, ye un vector perpendicular al planu determináu polos vectores F y r.
La definición de momentu s'aplica a otres magnitúes vectoriales. Asina, por casu, el momentu de la cantidá de movimientu o momentu llinial, P, ye'l momentu cinéticu o momentu angular, L, definíu como: El momentu de fuercia conduz a los conceutos de par, par de fuercies, par motor, etc.