cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Psychotria viridis
Estípules
Son estructures foliares, que cubren y protexen a les fueyes que vienen brotando y creciendo, depués cayen. Les estípules producir en pares, y la so forma ye distintiva de Psychotria viridis: de 5–25 × 4–12 mm, elíptiques, anguloses nel ápiz, de texura papilosa a membranácea, ciliaes (i.e., flequillosas) a lo llargo de los marxes cimeros, y longitudinamente en collarín o alaos, a lo llargo de la so metá. Ensin embrgo, la forma y tamañu de la estípula ye abondo variable ente distintes plantes, y tamién depende del estadiu de desenvolvimientu de la estípula, y otros factores como ser si'l tarmu que produz ye reproductivu o vexetativu.
Fueyes
thumb|Fueyes seques de Psychotria viridis Tien les fueyes opuestes (i.e., en pares a lo llargo de los tarmos), xeneralmente de 5–15 × 2–6 cm, elíptiques o con frecuencia más anchu penriba de la metá, usualmente abruptamente anguloses na base y nel ápiz, papilosas, llises o infrecuentemente con microscrópicos pelos nel viesu, con 5–10 pares de nervaduras secundaries, y nel viesu usualmente con foveolas (ver ítem siguiente). Les fueyes tán suspendíes sobre peciolos xeneralmente de 1–10 mm de llargu.
Foveolas
Les foveolas son pequeñes bolses nes fueyes más baxes, cerca de la unión de les nervaduras secundaries cola nervadura central. Funcionen como cubierta de diminutos invertebraos como ácaros que viven nes fueyes, y qu'aparentemente seríen simbióticos coles plantes, teniendo proteición neses estructures y comiendo fungos ya invertebraos herbívoros qu'estropiaríen les fueyes. Les foveolas (tamién llamaes domatia) estremar en Psychotria viridis y n'otres poques especies emparentaes: tienen xeneralmente 1,5–5 mm × 0,5–1 mm na punta
Estes foveolas varien en forma ente distintes plantes, y en númberu de fueyes individuales, y dacuando faltar de delles fueyes. Frecuentemente cada fueya desenvuelve siquier un par de foveolas, que pueden tar cerráu nel ápiz; les foveolas son más numberoses en fueyes de tarmos vexetativos que nos reproductivos.
Alcaloides
Psychotria vidris seca, contién cerca de 0,1–0,66% d'alcaloides; onde aproximao 99% ye dimetiltriptamina (DMT). Topáronse otros alcaloides: beta-carbolinas y MMT.
Taxonomía
Psychotria viridis describióse por Ruiz & Pav. y espublizóse en Flora Peruviana, et Chilensis 2: 61, t. 210, f. b. 1799.
Enllaces esternos
* http://www.tryptamind.com/psychotria_viridis.html Psychotria viridis chacruna, y l'ayahuasca
Boloña
Boloña (n'italianu Bologna, Bulåggna nel dialeutu boloñés) y en dalgunes ocasiones Boloña n'asturianu, ye una ciudá d'Italia, capital d'Emilia-Romaña (nel norte del país), allugada ente'l ríu Reno y el ríu Sàvena, cerca de los Apeninos. Ye una de les ciudaes históriques meyor conservaes y tien el segundu cascu antiguu medieval más grande d'Europa (dempués del de Venecia).
Ye nomada la Ciudá Berbeya pol color de los sos texaos y fachaes, y por ser ún de los exes centrales del Partíu Comunista Italianu y de la resistencia de los partisanos escontra los fascistes na Segunda Guerra Mundial. Tamién ye nomada Boloña la Docta pola so universidá, fundada nel 1088 (la más antigua de tou Occidente), y Boloña la Gorda pola so escelente cocina.
Historia
Foi fundada polos Etruscos, col nome de Felsina. Dempués, la ciudá convirtióse na colonia romana conocida como Bononia. Boloña la docta: la ciudá caltién la so fama de ciudá cultural dende'l tiempu de los romanos (Marcial nomóla la culta Bononia), cuando yera ún de los centros principales de la vía Emilia. Nel Renacimientu Boloña convirtióse nun centru de cultura y una de las mayores ciudaes de los Estaos Papales.
Boloña convirtióse nún de los centros de comerciu más importantes d'Italia. Parte de los impuestos cobraos a los mercaderes yeren usaos pa pagar los profesores de la so famosa universidá. Calcúlase que de los 800.000 habitantes de Boloña y del so área metropolitana, 100.000 yeren estudiantes d'esta importante ya histórica universidá.
Monumentos y llugares d'interés
Ente les visites más importantes en Boloña habemos destacar la Pinacoteca Nazionale, con una prestosa coleición d'obres maestres artístiques de l'Escola de Boloña, dende'l Renacimientu hasta la Contrarreforma; la Ilesia de San Estébanu (Les Siete Ilesies), San Domenico, San Giacomo Maggiore, el Teatru Comunale, San Petroniu, la Piazza Maggiore, el Real Colexu d'España, les tumbes de los glosadores, l'espeutacular Archiginnasio y una infinidá d'ilesies repartíes per tola ciudá. Y, sobre too, les sos 37 km de pórticos nel cascu antiguu (unos 50 km en tola ciudá), col Pórticu de San Luca, el más llargu del mundu (3.500 m de llonxitú y 666 arcaes, dende la Puerta de Zaragoza hasta la Ilesia de San Luca sobre'l Colle della Guardia, a 289 m/s.n.m., d'onde pue vese la llanura padana, el valle del Reno, la ciudá y los Apeninos.
Créese que la Universidá de Boloña ye la universidá más antigua del mundu occidental. Foi fundada nel 1088 y ente los sos alumnos atópense Dante Alighieri, Petrarca, Thomas Becket, Erasmu de Rotterdam y Nicolás Copérnico, asina como una riestra interminable de colexales españoles que, dende 1369 —cuando abrió les sos puertes el Real Colexu d'España— lleven faciendo les sos estudios ellí. Podemos destacar ente los más sobresalientes a Juan Ginés de Sepúlveda, Antonio de Nebrija, Antonio Agustín o San Pedro d'Arbués. u En Boloña'l 6 d'agostu de (1221), falleció Santu Domingu de Guzmán, ún de los más grandes defensores y propagadores de la Ilesia Católica. Foi canonizáu por Gregoriu IX en 1234. Los sos restos descansen na guapa basílica del conventu de Predicadores de Boloña, nuna guapísima y artística capiella.
Villes y palacios históricos
Palazzo d'Accursio (o Comunale)
Palazzo dell'Archiginnasio
Palazzo Baciocchi o di Giustizia
Palazzo dei Banchi
Palazzo Bevilacqua
Palazzo Fava
Palazzo Felicini - Fibbia (Calzolari)
Nampcel
Nampcel ye una comuña francesa del departamentu d'Oise, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Boloña
Villes y palacios históricos
Palazzo Ghisilardi - Fava
Nampcel
Tien una población de y una superficie de  km².
Boloña
Villes y palacios históricos
Casa di Giosuè Carducci
Palazzo Grassi
Palazzo Hercolani
Palazzo Magnani Salem
Palazzo Malvezzi de'Medici
Loggia dei Mercanti
Palazzo dei Notai
Palazzo Pepoli Campogrande
Palazzo del Podestà
Palazzo di Residenza della Cassa di Risparmio di Bologna
Palazzina della Viola
Villa Aldini
Villa Aldrovandi Mazzacorati
Villa Cassarini
Villa Gandolfi (o Pallavicini)
Villa Impero
Villa delle Rose
Villa Spada
Allugamientu
Boloña ta allugada nel centru d'Italia, siendo la capital de la rexón de Reyu-Emilia.
Deporte
La ciudá ye sede de dos de los meyores clubes italianos de baloncestu, el Virtus Bologna y el Fortitudo Bologna, que caltienen una fuerte rivalidá.
Nel fútbol ta'l Bologna FC, equipu de fútbol creáu nel 1909 y que tien de siete scudettos. Nel 2008 algamó la serie A.
Museos
Casa Carducci
Collezioni dell'Accademia Clementina e Belle Arti
Muséu Apistico
Muséu "Aldovrandi"
Muséu "C. Taruffi"
Muséu Cívicu Arqueolóxicu
Muséu Cívicu Medieval
Muséu degli Studenti e della Goliardia
Muséu dell'Istituto di Anatomia Umana Normale
Muséu delle Navi e delle Antiche Carte Geografiche
Muséu di antropologia
Muséu di Fisica
Muséu di Mineralogia e Petrogradia "L. Bombicci"
Muséu di S. Domenico
Muséu di S. Giuseppe
Muséu di S. Petronio
Muséu di S. Stefano
Muséu di Zoologia
Muséu Marsilianot
Muséu Mille Voci e Mille Suoni
Muséu Missionario d'Arte Cinese
Muséu Paleontoloxicu y Xeologicu "G. Cappellini"
Muséu Storico del Soldatino "M. Massacesi"
Muséu Storico Didattico della Tappezzeria
Specola e Muséu di Astronomia
Principales teatros de Boloña
Arena del Sole, dotáu de dos sales, con un repertoriu xeneralista popular y internacional.
Teatru Alemanni, el templu de la comedia dialeutal boloñesa.
Teatru delle Celebrazioni, con un cartel dedicáu a la comedia y la danza contemporáneo.
Teatru Comunale di Bologna.
Teatru Dehon.
Teatru Duse, teatru de prosa.
Teatru Testoni, dedicáu a los espectáculos pa neños y mozos.
Otros teatros y llugares d'espectáculu
Accademia Filarmonica.
Europauditorium.
Humusteater.
Teatru Manzoni, con un programa de ballet organizáu pol Teatru Comunale.
Teatru Medica Palace.
Teatru del Navile.
Teatru delle Moline.
Teatru Ridotto.
Teatri di vita, teatru-danza contemporáneo
Personaxes famosos
Francesco Albani (1578 - 1660), pintor
Alessandro Algardi (1595 – 1654), escultor
Amico Aspertini (1475 - 1552), pintor
Riccardo Bacchelli (1891 - 1985), escritor, periodista y críticu Giovanni Francesco Barbieri, El Guercino (1591 - 1666), pintor
Adriano Banchieri (1568 - 1634), organista, compositor, teóricu y poeta
Stefano Benni (1947), escritor
Giordano Berti (1959), escritor
Enzo Biagi (1920 - 2007), escritor y periodista
Ugo Buoncompagni, Gregoriu XIII (1502 - 1585), papa
Giosuè Carducci (1835 - 1907), poeta, premiu Nobel de Lliteratura nel 1906
Agostino Carracci (1557 - 1602), pintor
Annibale Carracci (1560 - 1609), pintor
Ludovico Carracci (1555 - 1619), pintor
Pietro Antonio Cataldi (1548 - 1626), matemáticu
Gino Cervi (1901 - 1974), actor
Lucio Dalla (1943 - 2012), cantautor
Gian Antonio Facchinetti, Inocenciu IX, (1519 - 1591), papa
Pietro Faccini (h. 1562 - 1602 ó 1614), pintor
Gianfranco Fini (1952), políticu
Aristotele Fioravanti (1415 - 1486), arquiteutu
Francesco Francia (1450 - 1518), pintor, orfebre y medayista
Domenico Gabrielli (1659 - 1690), compositor y violonchelista
Luigi Galvani (1737 - 1798), médicu, fisiólogu y físicu Vincenzo Ludovico Gotti (1664 - – 1742), teólogu
Guido Guinizelli (1230 - 1276), poeta
Irnerio (h. 1050 – h. 1130), xurista
Prospero Lorenzo Lambertini, Benitu XIV (1675 - 1758), papa
Alessandro Ludovisi, Gregoriu XV (1554 – 1623), papa
Marcello Malpighi (1628 - 1694), anatomista y biólogu
Guglielmo Marconi (1874 - 1937), científicu, premiu Nobel de Física nel 1909
Giovanni Battista Martini (1706 - 1784), músicu y teóricu
Gianni Morandi (1944), cantautor
Giorgio Morandi (1890 - 1964), pintor
Giovanni Battista Morgagni (1682 - 1771), científicu
Gianluca Pagliuca (1966), futbolista
Pier Paolo Pasolini (1922 - 1975), escritor y direutor de cine
Bartolomeo Passerotti (1529 - 1592), pintor
Guido Reni (1575 - 1642), pintor
Ottorino Respighi (1879 - 1936), compositor, direutor d'orquestra y musicólogu
Augusto Righi (1850 - 1920), científicu Angelo Schiavio (1905 – 1990), futbolista
Alfredo Testoni (1856 - 1931), escritor
Alberto Tomba (1966), esquiador
Rexón del Sahel
La Rexón del Sahel ye una de les 13 rexones alministratives de Burkina Fasu. Constituyida'l 2 de xunetu de 2001, tien una población de 837,420 habitantes (2002). La capital de la zona ye Dori. Cuatro provincies conformen la rexón: Oudalan, Sénon, Soum y Yagha.
Peseshet
Peseshet, que vivió mientres la Dinastía IV, considérase de cutiu, como la primer muyer médicu conocida del Antiguu Exiptu. Pero nun ye asina, enantes a ella vivió Merit Ptah. Peseshet tenía'l títulu, según el modelu de l'alministración real, de "supervisora (o superintendente) de les muyeres médicu", sicasí, anque ye lo más probable, nun se sabe a ciencia cierta, si ella mesma foi médicu.
Na mastaba del so fíu (otres versiones falen d'home), Ajethetep (o Ajethotep), en Guiza, atopóse la cercu de Peseshet. Tenía otros títulos como'l de "superintendente de les sacerdotises de la madre del rei" o "direutora de les sacerdotises", que yeren escoyíes pa los ritos de los funerales. Ye probable que se graduara como matrona na antigua escuela médica de Sais. A pesar de nun atopase nengún términu nel Antiguu Exiptu que se refiera a la obstetricia, tendría qu'esistir, por fuercia. Curiosamente, la Biblia hebrea, anque nun se considere una fonte totalmente fiable de los acontecimientos históricos anteriores al sieglu VII e. C., referir a les parteres nel Éxodu 1,15-16:
La hestoria de Peseshet xuega un papel clave na novela de 2009, Ciclu de nube de Roy ya Iris Johansen, que narra la hestoria d'un arqueólogu que busca les cures y tratamientos que, según la novela, Peseshet había descubiertu, y de un investigador que la so única esperanza de salvar a la so hermana puede tar nuna d'estes cures.
Muerte al amanecer
Muerte al amanecer ye una película peruana de 1977 que narra les caberes hores de vida d'un condergáu a morrer fusiláu, por violación y asesinatu d'un neñu. Ta basada nuna historia de la vida real, sobre'l famosu casu del "Monstru d'Armendariz".
Ingrid Bolsø Berdal
Ingrid Bolsø Berdal ye una actriz noruega de cine, televisión y teatru. Ye más conocida por interpretar a Jannicke na película noruega Fritt Vilt (2006) y a Zoe en Chernobyl Diaries.
Biografía
Ingrid Berdal empezó a estudiar música y cantu nel institutu y en graduándose siguió cola so educación musical na Universidá de Trondheim (NTNU), estudiando música de jazz ya interpretación mientres dos años. Treslladóse a Oslu, au foi aceutada na Academia Nacional d'Artes Dramátiques (KHIO), y au estudió actuación mientres trés años.
Nel so segundu añu na Academia Nacional interpretó'l papel de Sofía en Platonov (Chejov) y el d'Antígona n'Antígona (Sófocles). Nel so añu final interpretó'l papel de La Moza en The Name (John Fosse) y el de Hedda en Hedda Gabler (Henrik Ibsen).
Desque se graduó na KHIO, Berdal trabayó nel Teatru Noruegu d'Oslu. Tres el so primer añu nel teatru Ingrid recibió'l Premiu Hedda (Premiu del Teatru Noruegu) pol Meyor Debú del Añu. Mientres los sos años nel teatru interpretó roles n'obres clásiques y contemporánees, ente los que hai de solliñar Sasha n'Ivanov (Chejov), Shura en Llechi negro (Sigarev) y Yvonne en Yvonne, Princesa de Borgoña (Gombrowicz).
Nel añu 2014, interpretó a Atalanta, una muyer guerrera, na película Hércules.
Arriendes de la so actuación teatral, Berdal tamién trabayó n'obres de teatru radiofónicu, películes de cine y series de televisión. Ganó'l Premiu Amanda (El premiu de cine noruegu) a la Meyor Actriz pol so papel de Jannicke na película Fritt Vilt (Presa fría). Tamién foi nomada al premiu a la Meyor Actriz pol so papel en Fritt Vilt 2, dos años dempués.
Ingrid Bolsø Berdal presentó los Premios Amanda n'agostu de 2010, en directu na National TV (TV2). En xineru de 2011 presentó'l so monólogu Frøken Else (Teatru físicu) nel Teatru Noruegu, recibiendo bones crítiques.
Anguaño trabaya nel Teatru Nacional d'Oslu.
Lionychus maritimus
Distribución xeográfica
Distribúise pela metá sur d'Europa: España, Italia y Francia.
María Mayela Padilla Monge
María Mayela Padilla Monge ye una escritora, periodista, poeta y cantautora costumista costarricense. Ganadora del Premiu Nacional de Patrimoniu Cultural Emilia Prieto 2015, Costa Rica.
Biografía
Creció nuna facienda en San Ignacio de Acosta, en plena zona cafetalera de Costa Rica. Concluyó los sos estudios primarios na Escuela Cristóbal Colón d'esa llocalidá y llogró el so bachilleratu nel Llicéu de Acosta. Llogró una Llicenciatura n'Inxeniería Agronómica na Universidá de Costa Rica. D'esta universidá tamién se gradúa como Llicenciada en Periodismu. Llaborió na Contraloría Xeneral de la República, el Conservatoriu Castella y el Ministeriu d'Agricultura y Ganadería, específicamente nel Serviciu Fitosanitariu del Estáu
Producción lliteraria
El so primer llibru foi Cantares de elote tienru (1986), n'edición particular. Trátase d'una coleición de poesía qu'utiliza un llinguaxe rexonalista, mesmu del llabrador tico. El Ministeriu d'Educación encamentar como material d'interés cultural. Foi modificáu estructuralmente y na so presentación pa convertise en "Lleendes ticas y otres vainas", (2006), publicáu pola Editorial de la UNED.
Tamién escribió en prosa Polos triyos de la finca, n'edición particular (1995) y n'edición de la Editorial Costa Rica (2006). Trátase d'una serie d'hestories que l'autora vivió mientres la so infancia y parte de la so mocedá nuna facienda cafetalera de San Ignacio de Acosta.
Finalmente, apaeció nes principales llibreríes Dichos y refranes de los ticos (2003, 2005, 2007), coleición de dichos y refranes avezaos en Costa Rica qu'amás contién anécdotes, chistes, traballingües, cosadielles y otros.
Obra musical
María Mayela Padilla ye miembru de l'Asociación de Compositores y Autores Musicales de Costa Rica (ACAM). Esta asociación, nel añu 2002, incluyir na Galería del Compositor Costarricense.
Grabó dos LP y tres discos compactos con más de 50 temes orixinales, con ritmos y llinguaxe típicos de Costa Rica. Gran cantidá de grupos de bailles crearon coreografíes y baillaron les sos temes de corte folklórico:
Tocantes a música popular, el grupu Gavilueta grabó y popularizó dos de les sos temes: Queríu profesor ayeri artista-centroamericanos/21442-gavilueta-mi-querido-profesor.html AUDIU y Nueche lenta ayeri artista-centroamericanos/21049-gavilueta-nueche-lenta-1982-a.html AUDIU
Amás, Jenny Castillo grabó la tema Nun valía la pena. Col cantar El Güelu, interpretada pol vocalista Luis Fernando Esquivel, llogró'l cuartu llugar nel Festival OTI del Cantar a nivel nacional, en 1987.
Apaiciones en televisión
left | frame | Gilbert "El Bruxu" Capo, María Mayela y Olegario Mena.Siendo bien nuevu, apaeció nel Programa de Canal 13 El barberu de la villa (1981-1982) xunto al conocíu folclorista Zoilo Peñaranda (Fernando Fernández).
Darréu vióse-y nel espaciu llamáu El fogón de doña Chinda (1983-1990). En 1997 formó parte del repartu de Xentes y paisaxes, tresmitíu por Canal 7. Esti repartu participó tamién en 1999 nel programa La familia Mena Mora, tresmitíu pola Canal 6. Estos trés programes fueron dirixíos pol periodista y escritor costumista Miguel Salguero, y cuntaron cola participación de los conocíos artistes costarricenses Olegario Mena (Antonio Gutiérrez), Mincho Varela (Arturo Vargas, integrante del conocíu grupu Los Talolingas), Emeterio Viales (Juan Sandoval), Lorenzo (Lencho) Salazar, Gilberth (El Bruxu) Capo bruxu-capo.htm, Jorge Méndez (Puchito), Adolfo Montero (Gorgoyu) y otros. right| frame | Lorenzo "Lencho" Salazar y María Mayela Padilla.
Al pie de Salazar, M.ª Mayela participó nel microprograma típicu  Un momentico con Lencho Salazar (1995-2005), producíu por Canal 7.
Nel 2015 produció cola Canal 7, el microprograma El tramu de María Mayela, enfocáu nel rescate de costumes y tradiciones ticas.
Tamién tuvo participación en tresmisiones d'eventos populares en Costa Rica, como'l tope (desfile de caballeros colos sos caballos), les corríes de toros y el antroxu.
Igualmente hai filmado dellos comerciales nos qu'apurre'l so estilu bien personal pa espublizar el llinguaxe, l'acentu y los raigaños del llabrador costarricense.
Programes de radio
Empecipiar na radio nel programa Somos como Somos, producíu per Radio Nacional. Ellí diose a conocer con grabaciones de música típica y poesía. Tamién participó nel Programa Güipipía"' (berru popular del llabrador costarricense) ente 1989 y 1994. Produció colos sos compañeros del Ministeriu d'Agricultura y Ganadería el programa Mañanines na finca'' (1995-2008).
Premiu Nacional de Cultura
María Mayela foi galardornada pol Ministeriu de Cultura y Mocedá de Costa Rica, col "Premiu Nacional de Patrimoniu Cultural Inmaterial Emilia Prieto Tugores 2015". El Xuráu calificador considerar merecedora de dichu Premiu, unu de los más importantes que s'otorguen en Costa Rica nesi campu. Lo anterior, por "la so trayeutoria, de casi mediu sieglu, na divulgación y tresmisión de conocencies sobre les tradiciones orales del Valle Central; el so apurra en distintes actividaes a favor del Patrimoniu Cultural Inmaterial: autora y compositora de cantares sobre la tema de tradiciones llabradores, dende los sos años d'estudiante nel Llicéu de Acosta. Amás pola investigación, escoyeta y divulgación de cuentos y lleendes, fala rexonal y otres tradiciones orales publicaes nos sos llibros encamentaos pol Ministeriu d'Educación Pública. Pola promoción ya impulsu al desenvolvimientu de tradiciones y costumes de la cultura llabradora costarricense: comíes y bébores, fala rexonal, vistimienta, creencies y otros saberes rellacionaos cola naturaleza. Finalmente, pol espardimientu de tradiciones culturales en recitales de poesía y cantar, rellatu de cuentos y lleendes, dramatizaciones, apaiciones en radio, televisión, cine y redes sociales. María Mayela Padilla Monge ye una muyer polifacética, que supo integrar los saberes tradicionales de la vida llabradora a la so vida profesional como agrónoma y periodista".
Nanteuil-le-Haudouin
Nanteuil-le-Haudouin ye una comuña francesa del departamentu d'Oise, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Chela Cordero
Chela Cordero, que'l so nome verdaderu ye Zaira Cordero, foi una actriz de cine y teatru arxentina.
Biografía
Tuvo casada colos actores César Ratti primeru y Luis Sandrini, dempués.
En 1921 debutó nel teatru xunto con Luisa Vehil y llueu trabayó na compañía Muiño-Alippi, onde conoció a Luis Sandrini, y en 1937 entamó en cine nel filme ¡Segundos fuera! (película). En 1938 collaboró col so maríu d'esi momentu (Luis Sandrini) na fundación de la productora Corporación Cinematográfica Argentina que fizo dalgunes de les películes nes que dambos actuaron nos años posteriores.
Alloñada de l'actuación y casi escaecida, finó en Buenos Aires el 24 de marzu de 1982.
Gumiel de Mercado
Gumiel de Mercado ye una llocalidá y un conceyu asitiaos na provincia de Burgos, comunidá autónoma de Castiella y Lleón (España), contorna de La Ribera, partíu xudicial d'Aranda, conceyu del mesmu nome.
Xeografía
Asitiáu a 72 km. de la capital y a 14 km. de Aranda de Duero. Tien un área de 57,71 km², allugáu a 829 metros d'altor sobre'l nivel del mar, con una población de 382 habitantes (INE 2008) y una densidá de 6,62 hab/km². Vista de Gumiel col valle del [[Gromejón al fondu.|thumb|left]] Ta allugáu nuna zona arrodiada de pinares qu'antaño foi cabeza de señoríu. Bañar el ríu Gromejón. Nos testos medievales mentábase como'l "Gomel". Hasta'l sieglu XII constituyía un gran conceyu qu'entendía Sotillo de la Ribera y La Aguilera, los que tres numberosos pleitos fuéronse dixebrando.
El ríu que pasa pol pueblu ye'l ríu Gromejón, 45 km. dende Caleruega (que ye onde naz) hasta'l ríu Duero (que ye onde desagua).
Historia
A finales del sieglu XIII, la llocalidá foi señoríu de Don Juan Pérez de Guzmán.
Pueblu importante a lo llargo de la historia, apaez en distintos testos que, cuando Don Diego López de Haro casóse con Doña Violante, fía d'Alfonsu X, ésti vencer como dote. Más tarde pasó a la familia Avellaneda, a que la so descendiente Beatriz d'Avellaneda, mentó Diego de Sandoval nel so cancioneru.
L'antiguu señoríu que sobre esta villa exercieron los Sandoval y Rojas, duques de Lerma, vese reflexáu nes armes del so escudu. El cual ta partíu en pal: Primero, la banda negra de los Sandoval, qu'equí apaez terciada; Segundu, los cinco estrelles coloraes d'esti apellíu.
A lo cimero del cerratillo hubo un formosu castiellu del que namái queden les ruines, y sol so amparu afondáronse gran númberu de bodegues, dalgunes d'elles n'usu anguaño como merenderos y pa guardar el vinu de la tierra.
En tiempos caltuvo pleitos cola llocalidá de L'Aguilera pol dominiu de los molinos del cercanu ríu Gomejón, que perdió. Sicasí recibe les agües del regueru de la Salceda que sirvía nel so día de foso a la muralla.
Llugares d'interés
Ilesia [[arte góticu|gótica de Santa María.|thumb|right]] Nel pueblu sobresal la so plaza mayor a la que s'apuerta por dos puertes, restos de l'antigua muralla, "Carrasotillo" y "Carramonzón", asina llamaes pol so llocalización. Plaza de reciu estilu castellanu onde sobresal el palaciu del Conceyu, con amplies portalaes y balconajes, afatáu col escudu de los Enríquez.
Ente les sos cais y numberoses placetas hai delles cases de piedra con escudos d'armes que dan fe de la nobleza que vivió nesta población.
Na plaza que lleva'l so nome atopa la ilesia parroquial de Santa María, d'estilu góticu del sieglu XV, con tres naves. El retablu mayor ye de finales del sieglu XVII, con columnes salomóniques d'orde xigante, en que la so cai central atópase'l tabernáculo, el Calvariu y una imaxe sedente tardogótica de la Virxe col Neñu; flanquean esta efixe dos grandes llenzos con escenes marianes de la Coronación y de los Casamientos pintaos pol madrilanu Bartolomé Pérez de la Devesa, y otros llenzos pequeños de finales del sieglu XVII. Alrodiu de esta imaxe de la Virxe, cunta la lleenda-historia, que mientres los últimos díes de mayu de 1813, los soldaos franceses na so retirada del centru d'España, al pasu por Gumiel de Mercado, quixeron robar la imaxe de Santa María la Mayor pero ensin ésitu, yá que sollertáu'l pueblu afayáron-yos nel ríu yá que se-yos había quedáu apexáu'l carru al intentar crucialo y abandonar.
Economía
Viñeos en Gumiel de Mercado.|thumb|right Hasta va unos años celebrar en Gumiel, los xueves de cada selmana, mercaos de transaiciones de too xéneru, sacante de ganáu, a los que veníen feriantes de too tipu: pasiegos, espertos en teles, vendedores de caxigalines, boteros, etc en competencia colos de la población. Asitiar na plaza de San Pedro, sacante los de caciplos que se poníen na plazuela de la Cruz. Pol pueblu circulaben dende pela mañana pregoneros, qu'anunciaben les ufiertes de los comerciantes y los pidimientos de compres de vinos y granos.
Entiende gran estensión de terrén agrícola destináu principalmente a viñeos, ceberes y lleguminoses. Nestos últimos años algamó gran importancia de nuevu'l viñéu gracies a la denominación d'orixe "Ribera del Duero". Les temperatures estremes, xunto col calter caliar de los sos suelos y l'ausencia de riego, faen que'l vinu que se produz nestes tierres seya d'una calidá incuestionable. Destaca la bodega "Valduero", en que la so cueva criar vinu dende hai 400 años. Na actualidá los sos propietarios ampliaron les galeríes y presenten una producción yá considerable de 65 000 botelles añales, qu'esporten nun 32 % a países como Estaos Xuníos, Xapón, Taiwán, Corea, práuticamente toa Europa, salvu Italia, y a rincones de Suramérica.
Dientro del cascu urbanu hai numberoses industries y talleres de calter eminentemente familiar, fábriques d'embutíos "Mendive" y "La Desilla", dos talleres de carpintería, un taller d'ebanistería "Hercasa" y una tienda de muebles "La Gárgola", de recién apertura, según granxes de ganáu porcino y ovín...
Servicios
El pueblu cunta con bastantes servicios: secretaria, una oficina bancaria, sacerdote con cultu diariu, consultoriu médicu con serviciu de medicina y enfermería, farmacia, colexu públicu d'educación infantil y primaria, centru de xubilaos, chigres, un mesón, carnicería (con serviciu de panadería y frutería, según estancu y prensa).
Ociu y deportes
Nos últimos años dotóse al conceyu d'espacios d'ociu y deporte, como son les piscines municipales y la pista polideportiva, según ameyoróse el parque con xuegos infantiles.
Fiestes y costumes
Ermita [[arte góticu|gótica de San Juan, del sieglu XV, antigua ilesia parroquial del pueblu de Monzón.|thumb|right]] Les fiestes patronales son a primeros de setiembre, n'honor a La nuesa Señora la Virxe de la Mayor. Nes que se combinen los actos relixosos con animaes verbenes, competiciones deportives, comíes d'hermandá, xuegos infantiles y fueos artificiales. Tou ello allegráu cola sonadiella de les peñes locales.
En xunu celebren fiesta n'honor a San Juan, cola correspondiente foguera y la romería a la ermita cercana que lleva'l so nome, mientres la cual báillase, polos homes, animada xota acompañando en procesión al santu.
Amueses del folclor de la tierra son estes xotes:
N'agostu, gracies a la gran cantidá de braniantes, descendientes del pueblu, l'asociación cultural "El Duende" entama diversos cursos, xuegos y actividaes diverses, destinaes especialmente a la población infantil y xuvenil.
Finca Real Sitiu de la Ventosilla
Nel términu municipal atópase la finca "Real Sitiu de la Ventosilla" de gran importancia histórica y económica, onde esiste una magnífica esplotación agrícola industrial. Allugada nun ampliu llurdiu d'encines convertir n'abelugu preferíu d'aves, perdices, xabalinos y venaos. La suavidá y el prestu de los aires dictó, quiciabes, el nome de Ventosilla, que, pola calidá y bayura de pieces, resultó un cazadoriu preferíu pa reis y magnates. A lo llargo del tiempu los más significativos personaxes de la política, de la economía y de les artes, cazaron nestes paraxes.
La reina Isabel de Castiella, tan entrañablemente casada col pueblu arandino, corrió tres los venaos pola Ventosilla. Pero foi nos tiempos nos que perteneció a Don Francisco de Rojas y Sandoval, duque de Lerma, cuando algamó mayor rellumanza. El duque ufiertaba clamorosas caceríes al rei Felipe III y tola so corte. El mesmu Rubens allegó colos sos pinceles.
El duque llevantó una capiya por qu'acoyera un magníficu retablu de tables castellanes y formes gótiques, dedicáu a San Andrés executáu pol Maestru de San Nicolás, que presenta importantes pintures sobre tabla de formes tardogóticas de finales del sieglu XV o empiezos del XVI. El cual caltiénse na actual capiya llevantada nos años 50.
Ordenó depués construyir un palacete de piedra de sillería y de clara inspiración herreriana, que consta de dos plantes con amplies habitaciones a les que se llega por un ampliu zaguán y un patiu del qu'arrinca una escalera. Anguaño restaurándose y n'usu.
Ye tamién esti noble quien probablemente empecipió la colonización agrícola y ganadera de la finca, como demuestren escritos de la dómina.
Anguaño, en manes privaes, convirtióse nuna esplotación, na cual críase ganáu vacuno, ovín, perdices,..., caltiénse un cotu de caza, produzse lleche, hai una incipiente bodega "Real Sitiu de la Ventosilla", numberosos cultivos de cebera y viñeos.
Congresu de los Estaos Xuníos
Los miembros de la Cámara de Representantes son escoyíos pa un periodu de dos años en votación directa nún distritu del congresu. Estos establécense a lo llargo'l país en función de la población a partir de los datos de la Oficina del Censu, cola única condición de que cada estáu tenga polo menos un representante nel Congresu. No que cinca al Senáu, cada estáu, con independencia del so tamañu o población, escueye a dos senadores. Estos son escoyíos en cada estáu pa un mandatu de 6 años, y nun s'escueyen toos al tiempu: cada dos años renuévase un terciu del Senáu. Pa ser escoyíu como congresista hai que tener polo menos 25 años pa ser representante y 30 pa ser senador, hai que vivir nel estáu al que se intenta representar y hai que tener sío ciudadanu d'Estaos Xuníos polo menos 7 años pa ser representante y 9 pa ser senador.
El Congresu, creáu pola Consitución de los Estaos Xuníos, aconceyó por primer vegada en 1789, sustituyendo nes sos funciones llexislativas al Congresu de la Confederación. Magar que nun ye obligatoriu, na práctica, dende'l sieglu XIX, los miembros del Congresu pertenecen al Partíu Republicanu o al Partíu Demócrata, y ye perraru que pertenezcan a otru partíu estremáu o seyan independientes.
L'Artículu Primeru de la Constitución d'Estaos Xuníos establez que tolos poderes llexislativos del gobiernu federal recaen nel Congresu. Estos inclúin l'autoridá pa regular el comerciu interestatal ya internacional, la d'ellaborar lleis, la de crear cortes federales de rangu inferior al Tribunal Supremu, la de mantener les Fuercies Armaes y la de declarar la guerra. La Constitución inclúi amás una cláusula necesaria que-y da al Congresu'l poder de "faer toles lleis necesaries y mesmes pa executar poderes futuros"; ye la nomada Claúsula Elástica, que permite adaptar les competencies del Congresu a les nueves tecnoloxíes (enerxía nuclear, aviación, ciberespaciu).
El Senáu ye cuasi totalmente igual a la Cámara de Representantes en poder, y nun ye una "cámara de revisión" como les cámares altes de parllamentos bicamerales n'otros países. Sicasí, hai competencies esclusives de cada cámara: solamente'l Senáu puede aprobar o refugar a les persones designaes pol Presidente pa puestos nel poder executivo y xudicial. Tamién puede ratificar trataos, ente que les lleis rellacionaes colos impuestos tienen d'aniciase na Cámara al ser más representativa que'l Senáu.
Historia
El Congresu d'Estaos Xuníos deriva del Primer Congresu Continental, una xunta de representantes de dolce de los diecisiete colonies de Gran Bretaña en Norteamérica, na seronda de 1774. El 4 de xunetu de 1776, el Segundu Congresu Continental declaró les Trece Colonies del este de la mariña de Norteamérica (dende Xeorxa hasta Massachusetts del Norte o Maine), refiriéndose a sigo mesmos como "Los Estaos Xuníos d'América". So los Artículos de la Confederación, el Congresu yera un órganu unicameral onde cada estáu tenía igual representación, y nel cual cada estáu podría poner vetos en cuasi toles aiciones. La falta d'efectividá d'esti gobiernu federal fixo que'l Congresu convocara una Convención, que se celebró en 1787. Esta tenía como oxeto revisar los Artículos de la Confederación, terminó escribiendo una nueva constitución.
James Madison quería un Congresu bicameral: una cámara escoyida direutamente pol pueblu, y otra, superior, escoyida pola primera. Los estaos más pequeños, sicasí, queríen un sistema unicameral con representación equitativa. Finalmente llegóse a un compromisu; la Cámara de Representantes aproviría representación proporcional a la población, y el Senáu representación equitativa. Por que el Senáu caltuviera'l poder estatal, les llexislatures estatales, en vegada del pueblu escoyería a los senadores.
La dómina posterior a la guerra Civil tuvo marcada pol dominiu de los Republicanos nel Congresu. La Decimoséptima Enmienda (ratificada en 1913), dexaba'l derechu d'escoyer a los senadores al pueblu.
L'entamu del sieglu XX foi testigu del mayor lideralgu partidista tantu na Cámara como nel Senáu. Na Cámara de Representantes, el cargu de Presidente fíxose desaxeradamente poderosu. Los líderes del Senáu, yeren daqué menos poderosos; los senadores entá reteníen la mayoría de la so influencia. En particular, los presidentes de comités permanecieron fuertes tantu en dambes Cámares hasta les reformes de 1970.
Ente'l 4 de xineru de 2007 y el 3 de xineru de 2011 Nancy Patricia D'Alesandro Pelosi foi Presidenta de la Cámara de Representantes d'Estaos Xuníos. Ello convertir na primer muyer qu'ocupó dichu cargu.
Composición
La Cámara de Representantes componer de 435 miembros que representen a los 50 estaos. Los escaños partir ente los estaos en función de la so población, Cada estáu tien d'escoyer siquier un cargu. Los representantes son escoyíos polos votantes de la so circunscripción, conocida como Distritu Representativu. Cada estáu puede delimitar los sos distritos, suxetu a ciertos requisitos llegales; como por casu, tener una población similar. Los representantes sirven en periodos de dos años o bieniu.
El sistema eleutoral ye'l llamáu Escrutiniu mayoritariu uninominal: cada miembru del Congresu ye escoyíu nun distritu, que noma a solu cargu (Representante o Senador), resultando escoyíu aquel candidatu que llogre más votos, seya o non más de la metá de los votos válidos.
El Distritu de Columbia y los territorios de los Estaos Xuníos nun tán representaos nel Senáu, pos la Constitución nun establez representación nel Congresu pa los sos habitantes. Pa camudar esto, intentáronse enmiendes, cuantimás en favor del Distritu de Columbia, toes fallíes. Anguaño'l Distritu de Columbia y los territorios de Samoa Americana, Guam y les Islles Vírxenes Americanes tán representaes por un delegáu; mientres l'Estáu Llibre Acomuñáu de Puertu Ricu ye representáu por un Comisionado Residente escoyíu cada cuatro años. Los delegaos y el Comisionado Residente pueden participar nos alderiques y votar en Comités, pero nun tienen votu nos plenos de la Cámara. Los delegaos sirven por dos bienios y el Comisionado Residente por un cuatrieniu.
Xeneralmente, los partíos Demócrata y Republicanu escueyen a los sos candidatos n'eleiciones primaries. Los procesos d'eleición pa los partíos independientes varien d'estáu a estáu. Les eleiciones al Congresu son n'años pares, y celébrense el martes siguiente al primer llunes de payares. Cuando se producen vacantes celebren eleición especiales y nel casu del Senáu, el gobernador noma a un senador, hasta que se celebren eleiciones especiales.
Gumiel de Izán
Gumiel de Izán ye una llocalidá y un conceyu asitiáu na provincia de Burgos, comunidá autónoma de Castiella y Lleón (España), contorna de la Ribera, partíu xudicial d'Aranda de Duero, conceyu del mesmu nome.
Xeografía
El pueblu topar nun pequeñu altu ente los valles del Gromejón y Puentevilla. Asitiáu na autovía Madrid-Burgos, falta 12 km d'Aranda de Duero y 68 de Burgos capital.
El ríu Gromejón, pequeñu afluente del Duero, riega les sos tierres al par qu'otros pequeños subafluentes d'él, que nacen y desagüen dientro del mesmu términu. Cuenta coles mesmes con numberoses canales y acequias.
Nel conceyu puede reparase el típicu paisaxe de la Ribera del Duero: altes y cascayoses parameras, siguíu d'un onduláu campu apoderáu pola cebera y el viñéu según una fértil vega no fondero del valle.
En 2007, el prestixosu arquiteutu Norman Foster diseñó pa la llocalidá la so primer bodega pal grupu vinícola español Faustino, Bodegues Portia.
Clima
En Gumiel hai un clima de tipu mediterraneu continental(Köppen Csb), típicu de Castiella, de branos moderadamente calorosos y secos ya iviernos bien fríos por cuenta de la so elevada altitú (851 msnm). Los iviernos son bien fríos, con xelaes constantes y nevaes ocasionales. Los branos son secos y templaos, con mínimes prestoses (12-18 ºC) y máximes caloroses (28-33ºC), con esporádiques nubes vespertines. En primavera y seronda ye cuando se concentren la mayoría de les agües, más bien escases (unos 400 mm al añu).
Gromejón
El Gromejón ye un afluente del Duero, tien un llargor de 45 km y naz nel pueblu de Caleruega. Tien numberosos afluentes, ente los que destaca'l Puentevilla.
Nes marxes del ríu Gromejón llevantáronse importantes molinos fariñeros: la Granxa, el Suso, Vegarrasa, y unu, el de San Pedro, na redoma del monesteriu del mesmu nome, que suministró eletricidá a la población mientres la primer metá del sieglu XX. Na redoma del pueblu, nel calce del Puentevilla, esistió otru molín fariñeru, el de Malvecino, güei totalmente tresformáu en vivienda de recréu.
Historia
Gumiel de Izán tien un ricu pasáu que se remonta a lo menos a la dómina romana. Sobre l'orixe del topónimu hai dellos estudios ensin qu'hasta'l momentu pueda precisase si l'orixe ye romanu, godu o árabe.
La vía romana Clunia-Astúrica pasaba pol términu y de esi pasu quédennos entá dos pontes romanos de la dómina: el de San Pedro y el de San Antonio sobre'l ríu Gromejón.
El primer documentu históricu onde se cita Gumiel de Izán data del 1042. La influencia árabe en tola zona y en Gumiel de Izán foi bien importante hasta mediaos del sieglu XV. D'esta dómina quedaron dellos testimonios topográficos, interiores del Castillo, bodegues y galeríes, pero sobremanera quedaron restos na toponimia de numberoses paraxes. Lo más probable ye que Izán provenga del nome del primer señor de la villa escontra 1066.
Foi declarada Villa Real en 1326 pol rei Alfonsu XI el Xusticieru y confirmaos los sos privilexos pol so fíu'l rei Pedru I el Cruel, en 1335. El privilexu orixinal caltiénse entá y el so conteníu figura trescritu nel Llibru Magüetu» nel Archivu Históricu Municipal, al igual qu'otros escritos de gran interés, ye d'un valor incalculable. Gumiel de Izán taba totalmente cercada con cinco puertes d'accesu y tenía un torrexón o fortaleza con galeríes soterrañes. Ensin poder precisar l'orixe de la so construcción, sábese qu'en 1464 yá taba construyida esta fortaleza.
La villa perteneció a dellos señoríos: Ablanéu, Marqués de Santillana, condes de Ureña y ducáu de Osuna. Sábese que mientres el sieglu XVII los duques y Osuna allugaron a los reis en tránsitu nuna vivienda qu'inda se caltién na cai Real.
Nel so términu, y so la so xurisdicción, hubo delles aldegues y dos monesterios: el de San Llorienzo y el de San Pedro de Gumiel, esti postreru importante nucleu fundador de la orde cisterciense, nel que se celebró la primer parte del concilio Gumiel-Aranda, celebráu n'avientu de 1473.
Gumiel de Izán ta hermanáu con Dingé, pueblu de la Bretaña francesa, dende l'ańo 1987.
Demografía
A 1 de xineru de 2015 la población del conceyu xubía a 577 habitantes.
Economía
Pueblo eminentemente agrícola, cuenta tamién con una pequeña industria en desenvolvimientu y delles bodegues.
Vinu
La vide ye al día de güei el principal cultivu. La variedá predominante ye la tinta del país de la que se llogren vinos tintos y rosados dientro de la D. O. Ribera del Duero. Cola variedá albillo, n'otru tiempu abondosu y güei en regresión, y otres variedaes, siguen ellaborándose coles mesmes claretes de tipu tradicional, non acoyíos a la D. O., que pueden adquirise tantu a particulares como na bodega cooperativa L'Asunción de La nuesa Señora.
Dientro de lo que ye la cultura del vinu, hai que mentar l'interés etnográficu de les bodegues escavaes sol pueblu, según numberosos llagares asitiaos n'el mesmu cascu urbanu. La mayor parte d'estes bodegues provienen de finales de la Edá Media, principios de la Edá Moderna cuando'l comerciu del vinu tomó puxanza na Ribera. Los llagares calteníos son de fecha daqué posterior.
Otros cultivos
Cultívase amás bastante cebera, xirasol y daqué de remolacha, y otros cultivos de regadío nes vegues. Tamién se cultiven bastantes árboles frutales como zrezales, cirolares, pumares y perales.
Cuenta tamién con importantes montes de pinos y encines.
Ganadería
Tien una importante cabaña de ganáu ovín de la variedá oveya churra, qu'apurre afamáu lechazo, tamién protexíu por D.O.
Industria
Cunta con un pequeñu polígonu industrial y delles bodegues.
Comerciu y servicios
Esisten na llocalidá pequeños comercios d'alimentación, y de comerciu polo xeneral, que surten tamién a los pueblos d'alredor. Esiste oficina de farmacia y delles entidaes bancaries, especialmente les caxes d'aforros burgaleses, tienen oficina nesta llocalidá.
Amás cunta con grupu escolar comarcal, guardería, serviciu postal, centru médicu, asistencia social, biblioteca, ludoteca, ximnasiu, escuela de música...
Nel so polígonu industrial hai talleres mecánicos y gasolinera.
Hai serviciu regular d'autobuses con Aranda de Duero y Burgos.
Turismu
El conceyu cunta colos servicios acomuñaos del Centru d'Iniciatives Turístiques de la mancomunidá Ruta del Vinu-Afluente Rural. Tien un hotel-restorán, delles cases rurales, posada de turismu rural y un salón del prestixosu Mesón de la Villa destináu a celebraciones.
Gallardones
Los conceyos de Gumiel de Izán y Rabanera del Pinar, xunto col Mesón La Cueva de la capital, fueron los candidatos pola provincia de Burgos a los Premios de Turismu de Castiella y Lleón 2002 que concede la Conseyería d'Industria, Comerciu y Turismu del executivu autonómicu. Apocayá'l so mercáu medieval recibió'l premiu Renacimientu de la Ribera del Duero, que da l'asociación cultural La Olmera de Valcavado de Roa.