cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Petra
Edá Media
La conquista islámica de la rexón nos años 629 - 632 paez nun habese comenenciudu por Petra. La última mención de Petra atopar nun testu escritu por Anthenogenes, obispu de la ciudá, escontra'l final del sieglu V o l'empiezu del VI.
Conquistada polos árabes, que la so actuación sobre la ciudá nun se conoz, Petra, que gradualmente se baleró de los sos habitantes y convirtiérase nuna simple aldega nel añu 700, ye ocupada n'última instancia polos cruzaos antes de ser dafechu escaecida.
Mientres la Primer cruzada, la ciudá foi ocupada por Balduino de Boulogne del Reinu de Xerusalén y forma el segundu vasallaxe de la baronía d'Al-Karak nel Señoríu de Transjordania.
Mientres la dominación franca, construyéronse delles fortificaciones cruciaes nes fortaleces d'A el-Wu'ayrah y A el-Habis.
La ciudá sigue en manes de los cruzaos hasta l'añu 1187, cuando Saladín ganar na Batalla de Hattin y Al-Karak tomando posesión de la rexón.
Un pelegrín alemán llamáu Thetmar dixo pasar cerca de Petra en 1217 y el Sultán az-Zâhir Rukn ad-Din Baybars al-Bunduqdari crució la ciudá nel añu 1276.
Les ruines de Petra fueron oxetu d'interés mientres la Edá Media, atrayendo dellos visitantes que dexaron constancia de la so visita, como los sultanes Bibares d'Exiptu a principios el sieglu XIII.
Periodu modernu
thumb|[[Jean Louis Burckhardt (1784-1817) faíase llamar Sheikh Ibrahim.]]
Petra foi afayada pal mundu occidental en 1812 por Jean Louis Burckhardt (1784-1817), un viaxeru suizu amarutáu d'árabe, que se faía llamar Sheikh Ibrahim. Siguió la ruta ente Damascu y Exiptu, pasando por Xordania. Escuchó dicir que pela rodiada del pueblu de Wadi Musa, esistíen metanes una fortaleza natural, unes ruines estraordinaries. Nesta rexón, qu'entós pertenecía al Imperiu otomanu, resabiar de les persones que caciplaben nes antigüedaes consideraes como "obres de los infieles"; porque nesi momentu la situación política y relixosa yera tirante. Burckhardt presentóse como un pelegrín que deseyaba sacrificar una cabra al profeta Aarón, que la so balta, construyida nel sieglu XIII, suponíase que taba más allá de les ruines, na parte cimera de Jebel Haroun. Acompañáu del so guía, crució la ciudá antigua n'agostu de 1812, ensin poder por un momentu parase a tomar notes o dibuxos, pero consciente de la importancia de tales restos y del fechu de qu'eses ruines cercanes a Wadi Musa yeren les de Petra. Entusiasmáu, arrobinó la noticia ente los occidentales instalaos n'Oriente y n'Exiptu y espunxo les sos conclusiones nel llibru Travels in Syria and the Holy Land, que se va publicar en 1823, cinco años dempués de la so muerte.
Llevar a cabu otros intentos d'esploraciones de Petra, a pesar de la rocea de la xente.
En mayu de 1818 (seis años dempués de la espedición de Burckhardt), una docena de persones de Xerusalén, ente ellos John William Bankes, Giovanni Finati y el oficiales navales C. L. Irby y J. Mangles, llograron caltenese un par de díes na ciudá, pero les rivalidaes ente los xefes de les tribus obligar a abandonar antes de lo previsto.
A partir de 1828 empecipiáronse les verdaderes primeres misiones arqueolóxiques. Y dende 1830, l'asentamientu convertir nun llugar pa visitar, complementaes por pelegrinaciones relixoses y nuna fonte de beneficios pa munchu xefes de les tribus de la contorna.
Generalidad
thumb|upright=1.5|Planu de planta de la ilesia bizantina. I: Coru II: Atriu III: Bautisteriu IV: Mosaicos V: Pergaminos.
Nel so orixe, los nabateos yeren un pueblu nómada, les sos construcciones yeren simples tiendes de piel de cabra.
Dempués escavaron habitaciones bien sencielles na roca: con fachaes llises, con una puerta na parte inferior y unu o dos cortes en forma d'escalera. Trátase d'una adautación nabatea de les tumbes siries. Tando en constante contautu coles civilizaciones de la so redolada, fizo que s'inspiraren nos sos estilos, especialmente nel d'Alexandría.
Utilicen cada vez más namái les estructures decoratives, delles inspiraes na cultura aborixe: rosetas, animales de la rexón o d'otros llugares (elefantes, lleones, águiles...), escultures inspiraes na antigua Grecia (incluyíes les d'Aguamala que convertía al que la miraba en piedra), esfinxes, grifos… Les families más riques de la ciudá contrataben arquiteutos pa crear tumbes que contienen fachaes bien decoraes. Coles mesmes, decoraben l'interior de les sos cases con estuco, pintaes en colores brillosos.
Estrabón diz qu'en Petra les autoridaes Faíen pagar públicamente una multa a aquellos qu'amenorgaben les sos riqueces y daben honores a los que les aumentar; munches persones ostentaben les sos riqueces mandando construyir tumbes y monumentos pimpanos.
thumb|Detalle de columna con decoración en forma de cabeza d'elefante.
Los habitantes de Petra tamién construyeron munchos edificios con columnes, utilizaes dientro y fora de los sos edificios. Fora, les que sirvíen pa dixebrar los patios interiores y otres estructures y, nel interior, pa decorar y pa dixebrar les distintes habitaciones.
Mientres la ocupación romana, los romanos construyeron una cai recta, bordiada de pórticos con columnes, en direición escontra'l mercáu de la ciudá; antes toles cais siguíen les contornes del valle, la cai principal siguía'l cursu del Siq.
La mayoría de los edificios de Petra nun se construyeron sobre una rede de cais sinón na terraces naturales a lo llargo de les parés del valle, o escavaes na roca. Los asentamientos se emplazan cerca de les fontes y formáronse como senciellos campamentos tribales. En ez-Zantur, una área percima de la calzada romana, atopamos les buelgues d'una casa de piedra del sieglu I; nel mesmu llugar hai una rica villa construyida tamién nel sieglu I.
Nos llugares consideraos sagraos pa los nabateos, asitiaron piedres elevaes formando un conxuntu llamáu «baétryles», lliteralmente casa de Dios. Sirvíen pa indicar la presencia d'un dios. La entrada al Siq foi coronada por un gran arcu, del que namái queden les buelgues a un llau del cañón, por causa de los estragos de la erosión, de los Terremotos y de les hinchentees. A lo llargo de les parés hai pequeños nichos que contienen escultures de dioses. Una muralla, de la que queden bien pocos restos, protexía Petra y el so valle d'ataques enemigos.
Cabo señalar que la relativamente bonu caltenimientu de los monumentos deber a que, por tradición, los habitantes de les aldegues vecines han "calteníu" la ciudá hasta aproximao'l sieglu XIX.
Los principales monumentos
thumb|El [[Ayalga de Petra ye'l monumentu más fotografiáu de la ciudá.]] Alredor de Petra atópense tumbes escavaes na roca que presenten fachaes de tipu helenísticu incluyíu'l célebre Khazné y el monesteriu Deir. Tamién s'atopen venti roques llamaes jinns  que representen quiciabes a los dioses xixilando la ciudá.
El Siq tamién ye representáu de cutiu pel so llau misteriosu y monumental según la Khazneal-Firaun, cai central de Petra.
Hai un teatru que foi orixinalmente construyíu polos nabateos nel sieglu I, con una capacidá de 3000 espectadores, y depués foi ampliáu polos romanos nel 106 Y.C. a 8500 espectadores. Foi talláu mayormente na roca, pero la parte del prosceniu foi construyida con un amiestu de roca tallada y d'albañilería; tenía un orquesta semi-circular y graes en trés niveles superpuestos en forma de lluna creciente. El teatru foi afayáu en 1961 y sacáu a la lluz por un equipu d'arqueólogos americanos.
El Qasr al-Bint, foi unu de los principales templos de la ciudá y una de les poques estructures construyíes, en cuenta de tallada na roca. Destruyíu por un terremotu, foi reconstruyíu más tarde.
Munchos de los más grandes monumentos (el Khazneh, el teatru, Qasr al-Bint…) construyir mientres el reináu del rei Aretas IV Philopatris (del añu -9 al añu 40).
Cronoloxía
El exiptólogu John William Bankes, que permaneció unos díes ellí pa percorrer gran parte de la ciudá, llogró faer unes esquises. Les resultancies d'el so viaxe fixeron públicos el mesmu añu que salió'l llibru de Burckhardt, pero los bocetos permanecieron inéditos hasta'l final del sieglu XX.
Son los numberosos documentos, dibuxos y grabaos del arqueólogu francés Lleón de Laborde y Louis Mauricio Adolphe Linant de Bellefonds realizaos mientres la so misión en 1828 y compilados nel llibru Voyage de l'Arabie Pétrée del añu 1830, los que sientan les bases del mitu nabateo y atraen l'atención del mundu occidental escontra les ruines de Petra. Los dos socios y los dieciséis persones que los acompañaben acamparon cerca de les ruines, a pesar del mieu a la peste qu'afaraba l'aldega cercana de Wadi Moussa. Los sos descubrimientos, fechos mientres seis díes de trabayu, sirvieron pa faer el primer mapa de la ciudá cristiana.
thumb|La fachada del Deir o «Monesteriu», de 45 m d'altor.
Siguieron delles misiones arqueolóxiques, incluyíes les de los xeógrafos Gotthilf Heinrich von Schubert y de Jules Bertou en 1837, l'especialista n'estudios bíblicos Edward Robinson, la asirióloga Austen Henry Layard en 1840 y l'arqueólogu Honoré Teodorico Albert Luynes en 1864. Los primeros estudios centrar nes tumbes por ser más espectaculares qu'otres muertes. Los habitantes locales yeren contrarios a la investigación y nun dexaron una verdadera organización de les escavaciones.
En 1897, la Orde de los dominicos de la École biblique et archéologique française de Jérusalem fixo un inventariu de los monumentos de Petra.
En 1907, l'especialista nel mundu árabe Alois Musil publicó nel so trabayu cartográficu Arabia Petraea los resultaos d'una de les primeres espediciones científiques que se comprometió en faer un inventariu de tolos sitios de l'antigüedá visibles nesi momentu. En 1920, les midíes realizaes polos arqueólogos Rudolf Ernst Brünnow y Alfred von Domaszewski dexaron ellaborar un primer mapa precisu de Petra. Nun foi hasta 1924 cuando empezaron les verdaderes escavaciones científiques.
Les investigaciones nun se llindaron al sitiu de Petra. Charles Montagu Doughty afayó a cierta distancia otra ciudá nabatea, Hégra.
La primer intervención arqueolóxica llevar a cabu en 1929. Siguieron otres en 1935, 1937 y 1954. En 1958 la Escuela Británica d'Arqueoloxía empezó a escavar nel centru de la ciudá. De magar, los arqueólogos releváronse nel sitiu.
A partir de 1973, el Departamentu d'Antigüedaes de Xordania empecipió una collaboración con delles universidaes americanes pa la realización d'escavaciones. Los arqueólogos xordanos, franceses, suizos y estauxunidenses fixeron descubrimientos importantes mientres la postrera gran campaña d'escavaciones, que duró de 1993 al 2002. En 1998 un gran complexu d'estanques foi afayáu cerca del Gran Templu. Nel 2000 afayóse una rica villa nabatea fuera del Siq y nel 2003 atopáronse tumbes tallaes na roca per debaxo del Khazneh.
El relieve de la ciudá fai difícil l'accesu a delles zones, y l'erosión causaron munchos daños, de manera que los arqueólogos pidieron a un alpinista qu'esguilara un muriu pa llegar a una tumba, pero nun atopó más que los güesos, la tumba fuera escalada.
Nuna pequeña plataforma d'unu de los cantiles atopó un llugar reserváu pa ceremonies relixoses, onde tuvieron llugar probablemente los sacrificios d'animales que la so sangre pingó pola paré del cantil.
So la direición de la Autoridá d'Antigüedaes de Xordania, los científicos americanos de la Brown University de Providence afayaron les ruines del templu principal (Qasr al-Bint) nel centru de la ciudá según la contorna de la puerta de Temenos. Hasta'l momentu, namái l'unu per cientu de la superficie de la ciudá de Petra foi oxetu d'escavaciones arqueolóxiques.
Nel 2000, el Centru Nacional d'Investigación Científica (CNRS) siguió les escavaciones en Qasr al-Bint financiáu principalmente pol Ministeriu De Rellaciones Esteriores francés.
Escritura
thumb|Vistes panorámiques de Petra. Son les investigaciones sobre les inscripciones de Petra o de Hégra lo que dexó los mayores descubrimientos. Les roques de Petra tán cubiertes per cerca de 4.000 inscripciones, de les qu'un 80% son firmes, na so mayoría de pelegrinos relixosos pre-islámicos que dexaron les buelgues de la so piedá. Los nabateos que la mayoría de les vegaes escribieron en papiru y en piel, materiales que se destrúin rápido, nun tenemos otra opción más que l'estudiu de les inscripciones grabaes na piedra de Petra y n'otres partes d'Oriente Mediu onde l'alfabetu yera abondo común.
Foi en 1840, cuando'l científicu E. Beer descifró l'alfabetu, una forma particular d'escritura n'araméu, entemecida col árabe (que ye quiciabes l'orixe del estilu d'escritura d'esti postreru), y el francés Eugene-Melchior de Vogüé y William Henry Waddington completaron la investigación. Escritu de derecha a esquierda, l'alfabetu componer de ventidós consonantes, como dellos idiomes emparentaos con él, incluyíu'l hebréu, les vocales tienen de ser inferíes pol llector. Paez que l'estilu d'esta escritura de les roques, les sos lligadures y les sos curves, deriva de la d'una escritura en papiru creada polos escribes, y que esti estilu siguió dempués del grabáu de les inscripciones na roca con martiellu y cincel.
Los nabateos caltener en contautu permanente con otres grandes civilizaciones de la dómina y utilicen el griegu clásicu y llatín pa los sos documentos más importantes.
Los numismáticos fueron capaces d'identificar les monedes emitíes mientres aproximao dos sieglos polos nabateos, qu'asonsañaron la moneda griega.
Petra nes artes
En 1868, la "caravana de pintores francés", compuesta de Gérôme, Bonnat, Paul Lenoir, emponer-intérprete Mousali y el fotógrafu Goupil, trataron de retratar mientres el so viaxe al Sinaí, Fayoum y Petra, los bienes culturales de la ciudá, pero la resultancia foi decepcionante porque mientres dos díes, les agües enchentes nun-yos dexaron trabayar.
Tintín, un héroe de dibuxos animaos belga, visita Petra nel álbum Stock de coque.
Los productores de Hollywood, al traviés de películes como Indiana Jones and the Last Crusade, Mortal Kombat, la destrucción final y La torna de la momia aprovecharon pa faer los decoraos en Petra. El videoxuegu Call of Duty: Black Ops III basar na película de Indiana Jones pa llanzar un easter egg sobre'l deir de Petra.
Turismu
Viaxar a la ciudá de Petra en Xordania ye conocer unu de los grandes Patrimoniu de la Humanidá asina establecíu dende 1985, tamién consideráu una de los Siete Maravíes del Mundu dende l'añu 2007. La ciudá de Petra ye la que mayor ganancia de turismu da a Xordania y ye un destín maraviyosu pa tolos que gocien de reparar la historia antigua. Petra ye un destín imperdible y inconmensurable, al que namái se puede aportar travesando un pasadizo predresu. Identifícase especialmente poles sos construcciones llabraes na mesma roca, ente les que destaca'l Templu de los Lleones Alaos o l'Ayalga, onde se rodó parte de la película d'Indiana Jones and the Last Crusade.
Xeneralidaes
El turismu desenvolvióse en Petra dempués de la Primer Guerra Mundial. Enantes, la ciudá yera accesible namái a los turistes ya investigadores, xunto con guíes locales y escoltes armaes. Beduinos nómades que vivíen nes ruines de Petra en 1980 son agora los guíes turísticos o los comerciantes establecíos ellí.
Petra ye'l sitiu más visitáu de Xordania. Sicasí, el sector turísticu depende de la estabilidá económica y política de la zona: En 2003 cola guerra d'Iraq, hubo namái 160658 visitantes en Petra, y Xordania vio amenorgada la temporada turística 2002 y 2003. En comparanza, el sitiu de Jerash, el segundu llugar del país en númberu de visitantes, recibió 214550 visitantes en 2006, aproximao dos veces menos que n'años anteriores.
Antes d'entrar nel Siq, un centru turísticu qu'inclúi hoteles de luxu, establecióse a finales del sieglu XX (la capacidá de la ufierta de 23 hoteles partíos pel este de Petra, con 589 habitaciones).
El preciu de la entrada, y demás gastos, a esti sitiu ye particularmente eleváu pa los habitantes de los países en víes de desenvolvimientu. Esto debe a que la mayor parte de los turistes de Petra son estranxeros, especialmente d'Europa y d'América del Norte. El sitiu ye un verdaderu pulmón económicu pa Xordania.
L'arribación de moneda estranxera ye la causa de la migración de persones al sitiu de Petra y el pueblu de Gaia tuvo un gran desenvolvimientu demográficu.
Los beduinos y otros indíxenes ufierten a los turistes paseos en burru, caballu o camellu, pero esta práutica ye desanimada poles autoridaes del parque y l'Unesco por cuenta de que'l polvu llevantáu poles pisaes de los animales encuallar nos resquiebros y rincones del Siq y de les ruines, lo que produz daños.
Museos
thumb|El teatru romanu vistu de frente. Petra tien dos importantes museos. El primeru d'ellos, el muséu arqueolóxicu de Petra, ta asitiáu nuna antigua cueva nabatea na llomba de al-Habis. Presenta oxetos de distintos periodos, edomitas y romanos. Establecíu en 1963, la so coleición ta siendo sustituyida tres l'apertura del muséu nabateo. El segundu, inauguráu en 1994 ye'l muséu nabateo de Petra (Petra Nabataean Museum). Ayuda a tener información sobre la historia de Petra y los nabateos, sobre la xeoloxía de la rexón y presenta les escavaciones en dellos monumentos y llugares importantes.
Proteición del Patrimoniu
La falta de proteición de les plantes, la estensión de la vecina ciudá y el turismu n'aumentu anguaño son les mayores amenaces al caltenimientu de Petra. Per otra parte, los hinchentes y los terremotos acomuñaos a la erosión yá destruyeron munches muertes.
Con Quseir Amra y Um er-Rases, Petra ye unu de los trés sitios inscritos nel Llista del Patrimoniu Mundial de la Unesco. Esta inscripción con fecha 6 d'avientu de 1985, coles mesmes que la Quseir Amra. Ayudó a centralizar y coordinar los esfuercios del gobiernu xordanu y les axencies locales pa una meyor collaboración. El  Conseyu de Planificación de la Rexón de Petra (PRPC)sobremanera, coordina les actividaes de los distintos ministerios. El Petra National Trust (PNT) dirixe la proteición contra los hinchentes que causaron y siguen plantegando munchos problemes.
Dende 1991, la Unesco da ayuda financiera a Xordania nos trabayos de restauración de Petra. El tratamientu de les roques, especialmente diseñáu p'amenorgar la porosidá (electroforesis), fecha por Lletricidá de Francia (EDF) sirve pa caltener l'estáu de les muertes nabateos.
Fixéronse tamién dellos intentos de restauración con piedres artificiales con cuenta de que que los turistes nun atopen la ciudá nun estáu cada vez más deplorable.
Dende 1993, el sitiu y la contorna ye un Parque Nacional arqueolóxicos. Esto tendría d'ayudar pa controlar el fluxu de turismu y pa protexer meyor los restos de Petra, bien importante pa los xordanos y pal patrimoniu mundial. Sicasí, nun hai decisión de llindar el númberu de visitantes, lo que paez esencial pa garantizar la proteición del sitiu.
Petra na actualidá
thumb|Les ruines, los monumentos y la xeoloxía faen únicu'l llugar de Petra.
Fonte hidrotermal
thumb|250px|Fonte o respiraderu hidrotermal de la [[dorsal Atlántica.]] Una fonte hidrotermal, tamién traducíu dacuando como respiraderu hidrotermal o fumadera, fumadero o fumarola hidrotermal, ye una resquiebru o fumarola na superficie d'un planeta del cual flúi agua geotermalmente caliente. Les fontes hidrotermales atópense comúnmente en llugares que son volcánicamente activos onde'l magma ta relativamente cerca de la superficie del planeta. Les fontes hidrotermales son abondoses na Tierra porque ye xeolóxicamente activa y tien cantidaes grandes d'agua na so superficie. Los tipos comunes de la tierra inclúin les agües termales, les fumaroles y los géiseres.
Relativu a les dimensiones del mar fondu, les árees alredor de les fontes hidrotermales son biolóxicamente granibles, de cutiu agospiando comunidaes complexes alimentaes polos químicos disueltos nos fluyíos qu'emite. Les arquies quimiosintétiques conformen la base d'esta cadena alimenticia, sosteniendo diversos organismos, incluyendo viermes de tubu xigantes, amasueles, y camarones.
Carauterístiques físiques
L'agua que flúi de les fontes hidrotermales del fondu océanico consiste sobremanera en agua de mar conducida dientro del sistema hidrotérmico cerca un volcán al traviés de falles y de sedimentos porosos o estratos volcánicos, más un pocu d'agua magmático llanzada pola ascensión del magma. L'agua remanez d'una fonte hidrotermal a temperatures que s'estienden hasta los 400 °C, comparáu colos 2 °C de l'agua oceánico circundante. L'alta presión a estes fondures amplía perceptiblemente la distancia na cual l'agua sigue siendo líquida, evitando asina que esta fierva. L'agua a una fondura de 3.000 m y una temperatura de 407 °C ye supercrítica. Sicasí l'aumentu en salín emburria l'agua a la so puntu críticu.
Delles fontes hidrotermales formen chimenees cuasi cilíndriques. Estos fórmense de los minerales que tán eslleíos nel fluyíu qu'emite. Cuando l'agua sobrecalentada entra en contautu cola agua de mar cuasi conxelada, los minerales bastiar escontra fuera pa formar les partícules que-y amiesten altor a les chimenees. Dalgunes d'estes chimenees pueden algamar altores de 60 m.
Les etapes iniciales d'una chimenea de la fonte empiecen cola deposición del mineral anhidrita. Los sulfuros de cobre, fierro y cinc entós bástiense nes buraques de la chimenea, faciéndola menos porosa col tiempu. Rexistráronse crecederes de fontes nel orde de los 30 cm al día. Les chimenees qu'emiten una nubes negres llámense “fumaroles negres”, nomaos pa la tonalidá escura de les partícules qu'emiten. Les fumarolas negres emiten típicamente partícules con altos niveles de sulfuros metálicos. Les fontes qu'emiten minerales más llixeros tamién s'afayaron, y éstos nómense “fumarolas blanques”. Son típicamente más baxes en temperatura que fumarolas negros, y coles mesmes son deficientes en sulfuru d'hidróxenu, fierro y cobre, ente que son ricos en cinc.
Les fumarolas blanques y negres pueden coesistir nel mesmu campu hidrotermal, pero xeneralmente representen abertures proximales y distales a la zona principal de fluxu ascendente, respeutivamente.
Comunidaes biolóxiques
Tradicionalmente, la vida foi vista siempres dependiente de la enerxía proveniente del sol, pero los organismos d'agües fondes nun tienen accesu a la lluz solar, polo que dependen de los nutrientes que s'atopen nos depósitos de polvu y productos químicos de los fluyíos hidrotermales nel que viven. D'antiguo, los biólogos marinos suponíen qu'organismos de les fontes hidrotermales esistíen consumiendo la "agua" de detritus de los niveles cimeros del océanu. Esta teoría llindaba la vida submarina a la vida vexetal esistente na superficie, y poro, faciéndola tamién dependiente de la lluz solar. Si ésti fora l'únicu mecanismu pol cual llógrense los nutrientes y la enerxía necesaria pa la esistencia de vida no fondero del mar, les formes de vida seríen bien escases. Sicasí, demostróse que no fondero del mar circundante a les zones de respiraderos hidrotermales la densidá de microorganismos ye 10.000 a 100.000 vegaes mayor. Les comunidaes hidrotermales son capaces de sostener esa enormes cantidá d'organismos porque esisten procariotas quimiosintéticos qu'aprovechen los compuestos minerales qu'esisten en dicha área. L'agua que sale de los respiraderos hidrotermales ye rica en minerales disueltos, y ye compatible con una gran población de procariotas autótrofos. Estos procariotas utilicen compuestos d'azufresobremanera sulfuru d'hidróxenu, un químicu altamente tóxicu pa los organismos más conocíos, pa producir materia orgánico por aciu el procesu de quimiosíntesis.
L'ecosistema esistente ye dependiente de los respiraderos hidrotermales como la fonte primaria d'enerxía, que difier de la vida de la mayoría de la superficie de la Tierra que se basa na enerxía solar. Sicasí, anque de cutiu dizse qu'estes comunidaes esisten independientes de sol, dalgunos de los organismos en realidá sí dependen d'osíxenu producíu polos organismos fotosintéticos. Otres formes de vida más simples son anaerobies.
right|250px|thumb|Esquema del ecosistema a nivel de les fontes hidrotermales. Una especie de bacteria fototróficas atopóse que vive cerca d'una fumarola negra frente a les mariñes de Méxicu a una fondura de 2.500 metros (8.200 pies). A esa fondura, la lluz del sol ye incapaz de llegar. Estes bacteries, que forma parte de la familia Chlorobiaceae, utiliza la débil rellumada de la fumarola negra pa la fotosíntesis. Este ye'l primer organismu descubiertu na naturaleza que tien puramente otra fonte lluz que nun seya la lluz del sol pa la fotosíntesis.
Anque la vida ye bien escasa nestes fondures, les fumarolas negres son la exa de los ecosistemes. La lluz del sol ye inesistente, polo que munchos organismos –como arquies y extremófilos– converten el calor, el metanu y los compuestos d'azufre apurrida polos fumadores negru n'enerxía al traviés d'un procesu llamáu quimiosíntesis. Más formes de vida complexes, como les amasueles y viermes alimentar d'estos organismos. Los organismos de la base de la cadena alimentaria tamién depositen minerales na base de la fumarola negra, polo tanto completen el ciclu de vida.
Nueves y inusuales especies son constantemente afayaes nes zones vecines a les fumarolas negres. El vierme Pompeii foi atopáu na década de 1980, amás distintes especies de gastrópodos, como por casu el scaly-foot, que usa sulfuros de fierro (pirita y greigita) pa la esclerita dérmica, en vegada del carbonatu calciu qu'usen el restu d'especies d'esti xéneru. La presión estrema de los 2500 metros de fondura (aproximao 250 ATM) pue que xuegue un rol fundamental na estabilización del sulfuru de fierro pa propósitos biolóxicos. Esta armadura sirve de defensa en contra de les rádulas de los cascoxos predadores en dicha comunidá.
Antonio Masip
Antonio Alejandro Masip Hidalgo ye un políticu y abogáu asturianu. Foi alcalde d'Uviéu ente 1983 y 1987.
Biografía
Estudió derechu na Universidá de Deusto onde tamién fizo tres años d' Económiques.
De profesión ye abogáu dende l'añu 1972 compaxinándolo cola política dende l' añu 1982. Pertenez al PSOE.
Na política ocupó la Conseyería de Cultura y Deportes nel Primer Gobiernu Autónomu d'Asturies nel añu 1982. Nel 1983 foi nombrao alcade d'Uviéu, puestu onde tuvo hasta 1991. Diputáu na Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies dende 1983 hasta 1987. Dende l'añu 1997 hasta'l 2003 ye secretariu xeneral del SOMA-PSOE, anguaño ye miembru del Comité Federal. Dende xunetu del 2004 ye eurodiputáu pol Partíu Socialista Européu (PSE).
Obres
Ye autor de trabayos lliterarios y llibros como:
Frostia cornuta
Frostia cornuta ye una especie de coleópteru de la familia Cantharidae.
Distribución xeográfica
Alcuéntrase en Yunnan (China).
Larry Hankin
Primeros años
Hankin estudió actuación na Universidá de Siracusa.
Carrera
Ye conocíu polos sos papeles en programes de televisión como Friends (como "Sr. Heckles") y Seinfeld; como tamién nel so papel importante na película Escape from Alcatraz con Clint Eastwood. Tamién, interpretó un papel importante na película Billy Madison xunto a Adam Sandler. Tuvo un cameo en tres películes de John Hughes, Home Alone, Planes, Trains and Automobiles y She's Having a Baby, como tamién en papeles pequeños en The Sure Thing y Running Scared. En 1980, compartió una nominación de Premiu Óscar por Meyor Curtiumetraxe, Aición en Vivu pa Solly's Diner. . Tamién participó como homeless en Malcom. En Seinfeld, Hankin protagonizó a Tom Pepper, l'actor escoyíu como Kramer nel pilotu d'un programa de televisión, Jerry. Na vida real, tuvo que audicionar pal papel de Kramer cuando Seinfeld empezó la producción. Larry David primeramente sintió que Hankin afaíase más a la so idea del personaxe que sería en comparanza cola so inspiración de vida real, Kenny Kramer, pero Michael Richards finalmente llogró'l papel.
Apocayá apaeció na Temporada 3 de Breaking Bad como un propietariu d'un depósitu de chatarra.
Añu lluz
Equival aproximadamente a 9,46 x 1015 m (poco menos de diez billones de quilómetros), yá que la velocidá de la lluz nel vacíu ye de 299.792.458 m/s.
N'Astrofísica'l pársec ye anguaño la unidá preferida pa grandes distancies.
Tichey
Tichey ye una comuña francesa del departamentu de Côte-d'Or, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Til-Châtel
Til-Châtel ye una comuña francesa del departamentu de Côte-d'Or, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Rodrigo da Cunha
Rodrigo da Cunha y Silba foi un eclesiásticu, xurista canónicu, home d'estáu ya historiador portugués.
Doctoráu en derechu canónicu pola Universidá de Coímbra, foi socesivamente diputáu del Santu Oficiu, inquisidor en Lisboa, obispu de Portalegre, de Porto, arzobispu de Braga y de Lisboa. Partidariu de la independencia de Portugal, qu'hasta 1640 taba integráu na Monarquía Hispánica, da Cunha tuvo una participación destacada na proclamación como rei del duque Juan de Braganza, siendo miembru del conseyu.
Obres
Dexó escrites, en llatín y portugués, delles obres sobre derechu canónicu y historia eclesiástica:
Pansy craze
El pansy craze («llocura maruxu») foi un periodu nel que clubes nocherniegos gais y artistes (conocíos como pansy performers, «artistes maruxos») esperimentaron un surdimientu na cultura underground de los Estaos Xuníos. Nun sentíu laxo, el fenómenu producir ente les décades de 1910 y 1970 nes grandes árees metropolitanes del país, pero especialmente ente los años 1930 y 1933 en Manhattan.
Estilos d'actuación
Escontra finales de la década de 1920 —resalvando'l curtiu coqueteo de Broadway con temes homosexuales— la imaxe de los homosexuales ente'l públicu xeneral taba llindáu a diversos bailles d'amarutes nel Village y en Harlem. A principios de la década de 1930 producióse un nuevu desenvolvimientu nun contestu bien comercial, que llevó la subcultura gai de los enclaves del Greenwich Village y Harlem a los principales escenarios nel centru de Manhattan, una auténtica «llocura maruxu», que duró hasta la revocación de la Llei seca en 1933, cola eleición de Franklin D. Roosevelt como presidente. La novedá d'estos espectáculos maruxos» (pansy act) paez siguir la moda del espectáculu de negros», que s'estendiera enantes polos speakeasies y clubes mientres la mayor parte de los años 20. La Llei seca produció una insaciable interés por novedaes nos clubes nocherniegos (polo que'l periodu ye conocíu como la era del «tou vale», anything goes). Ye significativu que, tres la prohibición, esta tolerancia sumió. Cualquier representación positiva de personaxes gais nel cine, denominaos «malvaos sexuales», foi prohibida en Hollywood pol códigu Hays. L'actor Ray Bourbon foi deteníu en nnumerosas ocasiones por un espectáculu que sería insulsu dende un puntu de vista modernu. Escontra 1940, les lleis yeren tan estrictes, qu'inclusive Julian Eltinge, un travestí de fama internacional que fuera una gran estrella del teatru y el cine, con gran ésitu y aceptación, nun pudo consiguir un permisu del Departamentu de Policía de Los Ánxeles p'actuar vistíu de muyer nel so espectáculu, lo que-y obligó a actuar en esmoquin y señalar a los vistíos colgaos en perchas detrás d'él. Tres la relativa llibertá de los años 20 y 30, cada vez foi más difícil atopar trabayu pa los artistes gais.
Mientres les décades de 1920 y 30 apaeció una notable y visible presencia y subcultura gai y lésbica en delles ciudaes estauxunidenses. Polo xeneral, Nueva York marcaba la pauta, especialmente nos sos enclaves artísticos y bohemios del Greenwich Village y Harlem, según nos cabarés y speakeasies en redol al distritu de teatros de Broadway, con centru en Times Square. Ente que mientres el sieglu XIX acutárase l'actividá gai al barriu coloráu so les víes elevaes de Bowery, con una vida lésbica entá menos visible (na so mayor parte acutada a salones privaos pa les muyeres de les clases altes y a un númberu bastante llindáu de bailles pa les menos afortunaes), la prohibición dexó per primer vegada l'apaición de gais y lesbianes nun contestu que, polo xeneral, yera de clase media. La prohibición forzó l'amiestu de too tipu de persones, toos en busca de la mesma bébora illegal, y l'economía produció una cultura de llixera tolerancia, cuando non de «tou vale». Por cuenta de que la prohibición foi bastante mala pal negociu nes ciudaes cosmopólitas, puede especulase que los responsables públicos y Madison Avenue conspiraron pa crear el cultu de la sofisticación urbana» que taba percima del moralismu mezquino y anticuáu del movimientu pola templanza. Mientres los años 20 non yá apaecieron enclaves gais visibles y toleraos, sinón que tamién apaecieron dellos speakeasies y clubes rexentaos por gais y sobremanera lesbianes, precursores de los chigres gais puramente dichos. Amás, acomuñar a gais y lesbianes con una cierta renacencia cultural, con munchos artistes y escritores gais y lésbiques, talentu cultiváu nestos salones, tantu nel Village, en Harlem o n'Europa, en París y Berlín.
Paez que, según el públicu diba familiarizándose cola visibilidá gai y lésbica, foi precisamente esa mesma imaxe la qu'inspiró una reacción represiva. En 1923, l'asamblea llexislativa del Estáu de Nueva York prohibió la «lascivia» homosexual o'l cruising. Darréu, en 1927, producióse una reacción rápido y refecho contra una serie d'obres de Broadway. Munches teníen temes o personaxes gais, anque na so mayoría representaben la homosexualidá de forma negativa. Con obres como The Captive («El cautivu»), protagonizáu por Helen Menkin, Sex de Mae West y el so The Drag (nes sos pruebes fora de Broadway), l'asamblea llexislativa del Estáu de Nueva York introdució una enmienda nel códigu de obscenidad pública pa prohibir cualquier obra que «amosara o tratara cola tema de la dexeneración sexual o perversión sexual.» Cualquier teatru qu'amosara esi tipu d'espectáculu podía ser clausuráu per un añu. Quiciabes por causa de esta nueva censura oficial, les representaciones públiques d'homosexualidá nel escenariu producir en speakeasies y cabarés, anque naquellos de clase alta.
Gene Malin
El cambéu puede ilustrase de forma clara cola meteórica, anque curtiu ascensu de la carrera/fenómenu de Gene (Jean) Malin. Gene Malin, nacíu Victor Eugene James Malin en Brooklyn el 30 de xunu de 1908 nel senu d'una familia de trabayadores d'orixe polacu lituanu. Dellos columnistes notaron el so talentu y en 1930 (a los 22 años) Malin foi contratáu nel elegante «Club Abbey» de Louis Schwartz, ente les aveníes 46 y 8. Nesi momentu la carrera de Malin tomó un aldu inesperáu, yá que, a pesar de collaborar dacuando col popular travestí «Helen Morgan JR.», él mesmu nun se vistía de muyer. La gracia del so espectáculu consistía en que precisamente nun asonsañaba a una muyer, sinón qu'apaecía como un home gai. Apaecía nel escenariu y movíase ente'l públicu nun esmoquin, elegante, atélite, graciosu, el «maestru de ceremonies».
Josephine Siao
Josephine Siao-Fong Fong ye una actriz de cine y cantante hongkonesa, fíxose conocer como una actriz infantil cuando yera neña y a midida que foi creciendo, como actriz con esperiencia, hai ganando numberosos premios como Meyor Actriz nel Festival de Cine de Berlín 45 ª a nivel Internacional. Desque se retiró del mundu del espectáculu (en parte por cuenta de la so creciente sordera), convirtióse nuna escritora y una psicóloga, conocida pol so trabayu contra l'abusu infantil.
Pansy craze
Gene Malin
Malin convertir nel artista meyor pagáu de Broadway mientres dalgún tiempu. N'actuando como estrella en numberosos clubes de Nueva York, llevó'l so espectáculu a Boston y finalmente a la Costa Oeste. Mientres la so estancia en Hollywood participó en diverses películes, como Arizona to Broadway y Dancing Lady de Joan Crawford, davezu como'l personaxe tópicu del oficinista maruxu y amanerado. Malin morrió nuna estraña accidente d'automóvil cuando acababa de realizar la so última actuación nel «Ship Cafe» en Venice (California), morriendo a los 24 años. Anque'l so públicu probablemente ver como una rareza más, nel curtiu tiempu que duró la so carrera, Malin fizo historia.
Bert Savoy
Savoy foi'l primeru d'esti tipu d'espectáculu que foi acomuñáu na mente de l'audiencia con daquién abiertamente homosexual en tema y conteníu. La mayoría de los demás tresformistes, como'l internacionalmente conocíu Julian Eltinge, realizaben ellaboraes esplicaciones pa dar a conocer qu'aquello namái yera un artificiu. La carrera de Eltinge tuvo acompañada por una impresionante campaña de rellaciones públiques p'amosalo nuna serie d'actividaes viriles masculines» fuera del escenariu. Anque'l transformismo fuera dende siempres una parte importante del vodevil, nun yera realizada nin percibida como «gai» hasta l'apaición de Savoy, que yera puru camp, exuberante y escandalosu, tantu nel escenariu como fora d'él. Los dos númberos que dieron orixe a los latiguillos «You don't know the half of it dearie» («Nun sabes nin la metá queríu») y «You must come over» («Tienes que venir») fueron calteníos nuna rara grabación non musical de 1923 poco primero de la so muerte.
Bruz Fletcher
Bruz Fletcher foi otru artista que siguió la moda del pansy craze con una cierta malevolencia sofisticada y camp nes sos grabaciones. La so carrera desenvolver ente 1929 y 1940, acabando col so suicidiu en 1941 a los 34 años, probablemente por cuenta de una depresión por non poder atopar trabayu como un artista gai. Convertir nel maestru de la xíriga gai y del doble sentíu pa sobrevivir y tener ésitu nuna dómina desaxeradamente homófoba. Cantante, novelista, autor de teatru, el preferíu de los clubes sofisticaos de la década de 1930. El so legáu inclúi 3 álbumes de cantares codificadas de forma complexa y dos noveles. El so cantar más famosu, «Drunk with Love», foi adoptada por Frances Faye y convirtióse n'habitual nos chigres gais mientres les siguientes décades.
Josephine Siao
Carrera
La so primer apaición de la película de Siao foi a los seis años d'edá y convirtióse nuna de los mayores ídolos polos mozos de Hong Kong a finales de los años 1960, xunto cola frecuente co-estrella Connie Chan Po-chu. De vuelta na década de 1960, Josephine y los fans de Connie, caltuvieron una rivalidá. Les noticies de les sos fans, consiguieron engarradielles ente dambes artistes femenines, lo cual nun yera pocu común naquellos díes.
Pansy craze
Ray Bourbon
Esiste un ciertu misteriu arrodiando la vida de Ray (Rai) Bourbon, probablemente por cuenta de que él mesmu xeneraba numberoses hestories contradictories sobre sí mesmu. En diverses ocasiones afirmó nacer como «Hal Wadell» en Texarkana (Texas) en 1892, «Ramon Icarez» n'o cerca de Chihuahua (Texas) en 1898 y ser el fíu de Francisco José d'Austria y Luisa de Borbón. Posiblemente empezó la so carrera teatral en 1913 n'Inglaterra, tornando en 1917 a los EE.XX. y como Rai Bourbon paez que ganó un concursu de fotografía, lo que-y ganó un contratu con un estudiu. Darréu afirmaría qu'actuó en delles películes mudes.
Josephine Siao
Carrera
A diferencia de munches estrelles infantiles, Siao fixo una transición esitosa al estrellalgu adultu, convirtiéndose nuna de les actrices más prolífiques y populares de Hong Kong. Tamién foi una de los direutores (co-dirixendo con Leung Po-Chih 梁普智) y escritores de la película Jumping Ash (跳灰). Esta película foi considerada como un preludiu de la nueva fola na década de los años 1980 polos críticos de cine de Hong Kong.
Pansy craze
Ray Bourbon
Escontra mediaos de la década de 1920, Bourbon trabayaba con Bert Sherry de pareya nel vodevil «Bourbon and Sherry» y más tarde fixo una xira coles Martin Sisters. En 1932 trabayaba a tiempu completu como tresformista en clubes como Jimmy's Back Yard en Hollywood y Tait's en San Francisco, onde en mayu de 1933, mientres el so espectáculu «Boys Will Be Girls» («Los mozos van ser chiques»), la policía realizó una redada mientres se tresmitía en direutu per radio. Escontra finales de la década de 1930 y nos 40 foi la estrella nel Rendezvous en Los Ánxeles y protagonizó la so propia revista, «Don't call me madam» («Nun me llames señora»). El so «Insults of 1944» llamó l'atención de Mae West, que-y dio un papel na so producción de 1944 «Catherine was great» y en 1948 en «Diamond Lil». Nes décades de 1950 y 60 actuó en cientos de clubes a lo llargo y anchu d'EE.XX., publicando docenes d'álbumes. El fumos de Bourbon yera al empar vulgar ya intelectual, abiertamente gai y secretamente subversivu, permaneciendo vagu sobre la so propia sexualidá. Esisten evidencies de que tuvo rellaciones sexuales tantu con homes como con muyeres, tando casáu en dos causes y con a lo menos un fíu. Nes sos memories comenta la so atraición sexual y rellaciones con dambos sexos, pero nunca se denimina gai o bisexual.
Álvaro Uribe
Álvaro Uribe Vélez ye un abogáu y políticu colombianu, presidente de Colombia nos periodos 2002-2006 y 2006-2010. Uribe ye abogáu de la Universidá d'Antioquia y cursó estudios n'alministración, xerencia y negociación de conflictos na Escuela d'Estensión de la Universidá de Harvard; y ye miembru sénior asociáu del St Antony's College de la Universidá d'Oxford.
Desempeñó distintos cargos nes Empreses Públiques de Medellín, el Ministeriu de Trabayu y l'Aeronáutica Civil. Foi Alcalde de Medellín (1982), Senador de la República (1986-1994) y Gobernador d'Antioquia (1995-1997), siendo escoyíu presidente de la República de Colombia en 2002 y reelixíu en 2006.
D'enclín lliberal, pero disidente d'esti partíu, Uribe presentar a les eleiciones presidenciales de 2002, sofitáu pol movimientu Primero Colombia, llogrando imponese a los sos contendores col 54% de los votos al so favor. El so mandatu carauterizar pola llucha contra'l terrorismu y el narcotráficu so la política de seguridá democrática, un programa de gobiernu que foi financiáu en parte pol Plan Colombia y que recibió crítiques por sectores de la oposición y disidentes. Promovió la so reeleición y foi reelecto en 2006 en llogrando l'aprobación de la reforma constitucional de 2005, que dio vía llibre a la reeleición.
Mientres la so presidencia'l secuestru amenorgar de 2282 a 213 casos per añu y los homicidios menguaron de 29000 a 16000. La inflación yera de 7% en 2002, pasando a 2% a la fin del so mandatu. La tasa de desemplegu pasó de casi 16% a 11% y la inversión estranxera pasó de US$2 mil millones añales a US$7 mil millones nel mesmu periodu. El Productu internu brutu creció un permediu de 4.47% al añu y Colombia foi unu de solu 3 países que tuvieron crecedera económica positivu mientres la crisis mundial de 2008. Coles mesmes, el gobiernu de Uribe adelantró acercamientos de paz con distintes facciones del conflictu armáu en Colombia como'l ELN, les FARC y les AUC, tres los procesos anteriores al so gobiernu per parte de la Ilesia Católica y otros sectores de la Sociedá. D'éstos acercamientu xeneróse la desmovilización de grupos paramilitares qu'incluyó la Llei de Xusticia y Paz. Ente 2002 y 2010 se desmovilizaron cerca de 53810 miembros de grupos guerrilleros y paramilitares de manera coleutiva o individual.
Sicasí, el so gobiernu foi criticáu por diversu organizaciones por cuenta de presuntes violaciones a los derechos humanos. Tantu asina que la ONG Human Rights Watch encamentó al gobiernu d'Estaos Xuníos a espresar la so esmolición por esi mesma tema. Amás, delles persones cercanes a Uribe fueron encarcelaes y otres tienen procesos xudiciales, por casos como la Yidispolitica, onde se mercaron votos nel congresu p'aprobar la reeleición, Agru Ingresu Seguru, onde propietarios de tierres fraccionaron les sos predivos p'aportar a múltiples subsidios, y el de les "chuzadas" del DAS, onde s'interceptaron comunicaciones telefóniques y realizáronse siguimientos a opositores. Tamién se criticó que les redes d'informantes poníen en riesgu y conviertan a la población n'actores del conflictu; y en 2018, el Tribunal Cimeru d'Antioquia empecipió una investigación contra Álvaro Uribe pola so rellación coles masacres paramilitares y los sos nexos col paramilitarismo.
En política internacional sofitó la guerra contra'l terrorismu tal como la impulsó George W. Bush. A pesar de la oposición interna'l gobiernu sofitó diplomáticamente la Invasión d'Iraq de 2003. En terminando'l so mandatu presidencial, en 2014 foi escoyíu senador en llista zarrada por Centru Democráticu, partíu fundáu y lideráu por él. Nel 2016 foi'l principal líder de la campaña pol Non nel Plebiscitu sobre los alcuerdos de paz onde la campaña del Non ganó per un estrechu marxe.
Biografía
La so infancia trescurrió ente la ciudá y les finques de la so familia, asitiaes nel suroeste del departamentu d'Antioquia. Foi testigu de la participación de la so madre nel plebiscitu de 1957 polos derechos políticos de la muyer en Colombia, fechu que terminó cola eleición d'ella como Conceyal.
Nos años 1970 tuvo un curtiu novialgu con una futura adversaria política, Clara López.
Tien dos fíos cola so esposa Lina Moreno: Tomás (19 d'abril de 1981) y Jerónimo Alberto (16 de xunetu de 1983).
Estudios
Uribe graduar del colexu Jorge Carbayeda como'l meyor bachiller de la so clase. Tres la so graduación foi aceptáu na Universidá d'Antioquia, onde se graduó en Derechu en 1977, pasando a exercer como abogáu. Mientres la so estancia nesa universidá conoció al profesor Carlos Gaviria, figura importante pa él nos años posteriores.
En 1993, llogró un certificáu d'alministración y finances de la Escuela d'Estensión de la Universidá de Harvard n'Estaos Xuníos, recibiendo tamién daqué dempués un certificáu de “Negociación de Conflictos”. Ente 1998 y 1999 Uribe estudió nel St Antony's College (Oxford) n'Inglaterra, gracies a la beca Simón Bolívar del Conseyu Británicu y onde participó como Senior Associate Member (SAM).
Trayeutoria política
Uribe empezó la so vida pública nel Partíu Lliberal Colombianu xunto con Hernando Agudelo y Diego Calle. Los sos aliaos políticos primeramente trabayaron col direutoriu lliberal d'Antioquia, que yera presidíu por Bernardo Guerra y del que Uribe fixo parte. Tiempu dempués salió del direutoriu y volvióse disidente. Escontra 1985 fundó en Antioquia el movimientu rexonal conocíu como Sector Democráticu al pie del so primu Mario Uribe Escobar, movimientu que dempués se tresformó nel Partíu Colombia Democrática. Foi conceyal de Salgar Antioquia.
En 1976, Uribe foi xubíu a xefe de Bienes de les Empreses Públiques de Medellín, pa depués exercer como secretariu xeneral del Ministeriu del Trabayu ente 1977 y 1978. Depués vinieron otros nomamientos como'l de direutor de l'Aeronáutica Civil cuando Uribe tenía 28 años, cargu qu'ocupó ente xineru de 1980 y el 7 d'agostu de 1982.