cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mogolistán
Xeografía
Una pallabra tardida en túrquico Alti-Shahr, que significa «Seis ciudaes», poner de moda mientres el gobiernu del señor de la guerra tayiko del sieglu XIX Yaqub Beg, que ye un términu imprecisu que fai referencia a ciertes ciudaes occidentales, entós ciudaes oasis musulmanes. Shoqan Walikhanov cree que yeren Yarkand, Kashgar, Hotan, Aksu, Uch-Tufpan y Yangi Hisar; dos definiciones d'Albert von Le Coq sustitúin Bachu (Maralbishi) por Uch-Turfan o Yecheng (Karghalik) por Aksu. Mientres el gobiernu de Yaqub, Turfán foi sustituyíu por Uch-Turfan, y otros informantes identifiquen siete, en llugar de seis ciudaes en Alti-shahr. Les fronteres del Alti-Shahr taben meyor definíes que les de Mogolistán, coles Tian Shan marcando la frontera nortiza, la cordal del Pamir, la occidental, y les Kunlun Shan, la meridional. La frontera oriental taba polo xeneral un pocu al este de Kucha.
El reinu budista en Beijiang centráu en redol a Turfán foi la única rexón onde les persones fueron identificaes como «güigures» dempués de les invasiones islámiques. L'área más amplia de Turfán taba confinada por Nanjiang, al oeste; les Tian Shan, al norte; les Kunlun Shan, al sur; y pol principáu d'Hami. En 1513 Hami convertir nuna dependencia de Turfán y asina permaneció hasta'l fin del gobiernu mogol. Como resultancia, los mogoles convertir en vecinos direutos de la China de los Ming. Anque'l términu «Uigurstán» utilizar pa faer referencia a la ciudá estáu de Turfán, el términu confundir nes fontes musulmanes col de Catay. Los kanes güigures convirtiérense voluntariamente en vasallos mongoles mientres el reináu de Genghis Khan, y como resultáu d'ello dexóse-yos caltener los sos territorios. Cuando l'Imperiu mongol foi estremáu na metá del sieglu XIII, la rexón de Xinjiang foi asignada a los Chagatayidas. El poder de la kanes güigures tornó amodo sol dominiu mongol hasta que'l postreru kan rexistráu convirtióse a encomalo al Islam na década de 1380 o 1390. Dempués del sieglu XV, paecen tar sometíos al gobiernu mogol direutu, y un kanato mogol independiente establecióse ellí a mediaos de sieglu. Dempués de la islamización de Turfán, el términu non-islámicu «güigur» sumiría hasta que'l líder de la China Nacionalista Sheng Shicai, siguiendo la política de la Xunión Soviética, reintroducir pa una población musulmana distinta en 1934.
Historia
thumb|300px|Mapa de los kanatos Chughatai
Los argumentos sobre la socesión del Imperiu mongol n'Asia resultaron na so rotura nel kanato de Chagatai, n'Asia Central, na dinastía Yuan (1279-1368), en China, nel Ilkhanato, en Persia, y na Horda d'Oru, en Rusia, que depués llibraron munches guerres destructives ente sigo. Dempués de que los chinos han xuniérense y espulsaren a los mongoles de China, estableciendo la dinastía Ming (1368-1644), los refuxaos mongoles Yuan, principalmente del clan de Borjigin, emigraron al oriental kanato de Chagatai. Estos mongoles aliar con nómades budistes, cristianos y rebalbos shamanistas de les árees del Issyk Kul y de Isi contra la kan de Chagatai Tarmashirin na década de 1330 na so conversión al Islam Esti kan y los sos herederos gobernaron una rexón de tribus nómades y habitantes d'oasis dende'l XIV hasta'l sieglu XVII. Mogolistán, que formara la porción oriental del kanato de Chagatai, independizar en 1347 sol chagatayida llamáu Tughlugh Timur. Nun hai una fecha aceptada pa la disolución del kanato de Chagatai, anque dellos historiadores marcar col ascensu de Tughlugh. Hubo poques hestories contemporánees de Mogolistán, en contraste cola bien documentada hestoria del imperiu timúrida, y la mayoría de les conocencies actuales sobre la rexón vien de la Tarikh-i-Rashidi.
Tughlugh Timur tamién se convirtió más tarde al Islam, que los sos conceutos d'ummah, ghazat (guerra santa) y jihad inspiraron la so expansionismo territorial en Transoxiana. La conversión tamién yera políticamente conveniente una y bones llomó a les caña de príncipes disidentes qu'asesinó como «paganos ya idólatres». La conversión ente la población xeneral foi lenta. Timur nomó al so fíu Ilyas Khoja, Khan, quien foi asesináu en 1368 por Qamar-ud-din Khan Dughlat. Esti contratiempu provocó un periodu de casi constantes guerres civiles, porque'l xefes de la tribu nun podíen aceptar que Qamar ud-din, un «plebeyu», pudiera aportar al tronu. La oposición a Qamar dientro de la so propia tribu Dughlat punxo en peligru la unidá del Mogolistán, hasta que Mirza Abu Bakr Dughlat tomó'l control de Kashgar.
Nel sieglu XIV Timur unvió siquier cinco expedición victorioses a Mogolistán, debilitando seriamente'l réxime de Qamar ud-Din. Los mogoles unviaren una súplica ensin ésitu al emperador chinu Hongwu pidiendo ayuda, una y bones Timur quixera tamién conquistar China. A pesar de que l'alianza militar nun resultó, la dinastía Ming abrió'l comerciu a les caravanes hasta Mogolistán, bien enriquecedor pa los gobernantes mogoles que recaldaben zakat (impuestu) nel codalosu comerciu de la ruta de la seda. Esti comerciu marcó l'empiezu d'una era d'intercambiu económicu y cultural con China, en cuenta de l'aceptación del estáu (que los Ming víen como tal) de estatus tributariu de los Ming. Mientres el sieglu XV los mogoles tuvieron que trepar con delles incursiones enemigues de oirates, timúridas y uzbecos. Yunus Khan (1462-1487) beneficiar de la debilidá de los sos vecinos y tomó Taxkent en 1482. Escontra'l final del reináu de Yunus, el so fíu Ahmad Alaq fundó un kanato separatista nel gran Turfán.
A mediaos del sieglu XVI, Mogolistán foi oxetu d'una creciente presión de los kirguises y cazacos. Anque los kanes mogoles fixeron tou lo posible pa caltener l'orde, col tiempu los kirguises y los cazacos convertir nes fuercies dominantes na rexón. A partir d'entós, los kanes mogoles llindar na so mayoría a la cuenca del Tarim. A finales del sieglu XVI y nel XVII, el poder nos mogoles pasó gradualmente a los kanes de los khojas que yeren influyentes líderes relixosos nel sieglu XVI de la orde sufi de Naqshbandi. Coles mesmes, los kirguises empezaron a enfusar tamién en Alti-Shahr. Los kanes fueron derrocaos, finalmente, nel sieglu XVII, poniendo fin a la dominación Chagatayida n'Asia Central, cuando Mogolistán foi invadida polos zungaros, otru pueblu mongol que tamién se convirtió totalmente al Islam.
Henicorhina leucophrys
Henicorhina leucophrys ye una especie d'ave de la familia Troglodytidae. Puede ser atopada en Bolivia, Colombia, Costa Rica, Ecuador, El Salvador, Guatemala, Hondures, Méxicu, Panamá, Perú y Venezuela. Los sos hábitats naturales son: rexones subtropicales o tropicales húmedes d'alta altitú.
Les Noës-près-Troyes
Les Noës-près-Troyes ye una comuña francesa del departamentu d'Aube, na rexón de Gran Este. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Sho Okubo
Sho Okubo (大久保 翔, ) ye un ex-futbolista xaponés.
Hortus Bogoriensis Descriptus
Hortus Bogoriensis Descriptus (embrivíu Hort. Bogor. Descr.) ye un llibru ilustráu con descripciones botániques escritu pol botánicu holandés, Justus Carl Hasskarl. Espublizóse n'Ámsterdam nel añu 1958 col nome de ''Hortus Bogoriensis Descriptus; sive, Retziae Editio Nova Aucta et Amendata. Pars Prima. Amstelodami''.
Bokmål
El bokmål (lliteralmente «llingua de llibru») ye l'estándar más común d'escritura del idioma noruegu, siendo'l nynorsk l'otru estándar. Ye utilizáu por ente'l 85 y 90% de la población y ye usáu comúnmente polos estudiantes estranxeros qu'aprienden noruegu.
Escritura y fala
derecha|miniaturadeimagen|283x283px|Mapa de les formes oficiales d'idiomes de los conceyos noruegos. El colloráu representa'l bokmål, l'azul el [[nynorsk y el gris les zones neutres.]] La primer ortografía del bokmål foi oficialmente adoptada en 1907 col nome de riksmål depués de tar en desenvolvimientu dende 1897. Foi una adautación del danés escritu, que fuera comúnmente usáu dende la unión con Dinamarca. Esta variante del noruegu yera falada principalmente pola élite urbana del país, especialmente n'Oslu. Cuando en 1923, el gran periódicu conservador Aftenposten adoptó la ortografía de 1907, la escritura danesa perdió práuticamente tol so usu en Noruega. El nome bokmål foi adoptáu oficialmente en 1929 dempués d'una propuesta de llamar a la llingua escrita «dano-noruega», propuesta refugada por un votu nel Storting.
A diferencia de la mayoría de les llingües estándar, nun esiste un estándar pal bokmål (nin pal nynorsk) faláu. Hai, sicasí, variedaes falaes de noruegu que son cuasi idéntiques o tán estrechamente rellacionaes col bokmål escritu. Pa Gjert Kristoffersen en La Fonoloxía del Noruegu, el bokmål ye la variedá más común ente la clase media urbana, especialmente na parte oriental del sur de Noruega, onde s'atopa la capital, Oslo.
Historia
Hasta alredor del añu 1300, l'idioma escritu de Noruega, el noruegu antiguu, yera esencialmente idénticu al nórdicu antiguu. La parte oral foi gradualmente estremándose en dialeutos rexonales y locales. Mientres Noruega permaneció como un reinu independiente, la llingua escrita caltúvose esencialmente constante.
En 1380 morrió'l rei Haakon VI de Noruega y Margarita I de Dinamarca asumió la rexencia, polo que Dinamarca y Noruega quedaron xuníes. Darréu xunióse tamién Suecia na llamada Unión de Kalmar, que duró hasta 1523. Pa empiezos del sieglu XVI, Noruega perdiera les sos instituciones polítiques separaes y, al dixebrase del reinu de Suecia, formó una unidá política llamada Dinamarca-Noruega, que se caltuvo hasta 1814, y na que Noruega se foi convirtiendo progresivamente nel miembru débil de la unión. Mientres esti periodu'l noruegu escritu foi reemplazáu pol danés, que foi usáu virtualmente en tolos documentos alministrativos.
Los noruegos empezaron a utilizar gradualmente'l danés na escritura, principalmente pola élite urbana n'ocasiones formales o oficiales. Anque'l danés nun se convirtió na llingua falada pola vasta mayoría de la población, pal añu 1814, cuando los llazos ente Noruega y Dinamarca yeren fuertes, un idioma vernáculu dano-noruegu, llamáu de davezu «fala educada diaria», convirtióse en llingua materna de parte d'esta élite urbana. Esta nueva variante idiomática dano-noruega yera similar al danés con pronunciación de noruegu del este, daqué de vocabulariu noruegu y una gramática simplificada. O como Kristoffersen lo espresó:
En 1814, Noruega foi entregada por Dinamarca a Suecia. Nesi momentu Noruega desafió a Suecia y los sos aliaos, declaró la so independencia y adoptó una constitución democrática. Anque obligada a sometese a una unión dinástica con Suecia, esti sentimientu independentista siguió creciendo, influyendo la evolución de la llingua en Noruega. Antiguos idiomes tradicionales fueron alicaos pol poeta patrióticu Henrik Arnold Wergeland (1808-1845), quien defendió una llingua escrita non danesa. Haugen indica que:
La más conservadora de los dos transiciones del idioma foi adelantrada pol llabor d'escritores como Peter Asbjørnsen y Jørgen Moe, el maestru qu'entamó la reforma llingüística Knud Knudsen y el so famosu discípulu Bjørnstjerne Bjørnson, como una más prudente norueguización por Henrik Ibsen. En particular, el trabayu de Knudsen na reforma llingüística a mediaos del sieglu XIX foi importante pa la ortografía de 1907 y la subsecuente reforma de 1917. Knudsen ye de cutiu llamáu «padre del bokmål».
Diferencies col dialeutu tradicional d'Oslo
Coloquialmente, l'estándar østnorsk ye davezu llamáu'l dialeutu d'Oslu. Sicasí, esto nun ye del tou correutu, darréu que l'østnorsk estándar nun ta confináu a Oslo y el dialeutu tradicional d'Oslu ye distintu al østnorsk' estándar. En realidá, munchos nativos d'Oslu pueden falar un sociolectu que va nuna escala dende'l dano-noruegu tradicional nun estremu hasta'l dialeutu d'Oslo nel otru estremu.
La siguiente tabla amuesa dellos casos importantes onde'l bokmål y el østnorsk estándar paécense más al danés que al dialeutu tradicional d'Oslu, según dellos exemplos de lo contrario. Les formes radicales que tán dexaes pero nun son bien usaes indíquense ente paréntesis.
Saint-Maximin (Isère)
Saint-Maximin ye una comuña francesa del departamentu d'Isère, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
17 de setiembre
Abreviatures
° : fecha de nacencia
† : fecha de la muerte
Hortus Botanicus Vindobonensis
Hortus Botanicus Vindobonensis (embrivíu Hort. Bot. Vindob.) ye un llibru con ilustraciones y descripciones botániques que foi escritu por Nikolaus Joseph von Jacquin y espublizáu en tres volúmenes nos años 1770 - 1776.
Escaldes-Engordany
Escaldes-Engordany ye una parroquia d'Andorra, la segunda en población dempués d'Andorra la Vieya. Asítiase en plenu centru del país, xusto na confluencia de los dos ríos Valira, y ta formada por dos nucleos urbanos importantes, que nos sos oríxenes atopábense separaos y bien estremaos.
Antigüedá
Tiénense bien pocos datos d'esta zona hasta la dómina medieval, magar se sabe que diversos puntos estratéxicos de los Valles tuvieron habitaos; unu d'ellos foi'l Antuix de Engordany. Tamién ye sabíu que Engordany yá taba habitáu alredor del sieglu I o II e.C.
Dómina medieval
De dómina medieval disponer de munchos más datos gracies a la documentación del monesteriu de Sant Sadurní de Tavèrnoles. Estos testos fálennos d'unos pequeños nucleos habitaos: Engordany, Els Vilars d'Engordany, el Fener y Engolasters. Yeren comunidaes pañadores, ganaderes y llabradores caracterizaes pol fuerte pesu de la tradición y que se caracterizaben económicamente, sobremanera, pol usu y la posesión comunal de la tierra.
En dellos documentos, yá nel sieglu XII, apaez citáu un grupu de “bonos homes”, probablemente'l xefes de cada casa, que s'axuntaben cuando yera necesariu tomar una decisión d'importancia pa la comunidá. Ente dichos xefes de casa, debieron bien llueu destacar unos representantes de la comunidá: los prohomes, personaxes dotaos de dalgún tipu de significación social y económica, y sobremanera, moral ente los vecinos.
Ente los sieglos XIV y XV, la situación de conflictu y presión señorial sobre les comunidaes de la zona podría dexar l'apaición de grupos d'artesanos cada vez más desvenceyaos del trabayu agrícola y ganaderu, centraos n'actividaes qu'hasta aquel momentu fueren consideraes como complementaries. Ente elles, na zona d'Engordany, sobresalió'l texíu de senciellos trapos de llana.
La esistencia d'agües termales, necesaries pa llavar y tiñir la llana, significó l'apaición y concentración d'una rudimentaria industria de trapos de llana nel nucleu de Caldes. El desenvolvimientu d'esta manufactura testil remató en 1604 cola constitución de la Confrería de Paraires (los paraires yeren les persones que se dedicaben a preparar la llana pa darréu ser texida) y Texedores de Sant Pere Màrtir y Sant Ivó (la ilesia d'Escaldes atopar na actualidá so la advocación de Sant Pere Màrtir).
Dómina moderna
A lo llargo de la dómina moderna, la ganadería y l'agricultura siguieron siendo les actividaes principales en Engordany, en cuantes que los habitantes d'Escaldes cuntaron tamién col trabayu de la llana, actividá que reforzó la crecedera del pueblu d'Escaldes, que siendo una pequeña aldega pasó a mediaos del sieglu XVIII a esperimentar una fuerte crecedera económica gracies a la manufactura testil y del fierro.
Pero'l gran cambéu producir mientres la década de 1930, cola construcción de la rede viaria, dómina que marcó tamién la evolución diverxente de Engordany (que caltuvo'l so calter agrícola y ganaderu tradicional; na actualidá básicamente residencial) y d'Escaldes (empobinada más escontra la esplotación turística de les sos agües termales y al turismu).
Debíu a la fuerte medría demográfica d'Escaldes-Engordany y a la voluntá d'ufiertar a tolos sos habitantes los servicios necesarios, el Comú d'Andorra foi dotando a los quarts (el d'Escaldes-Engordany y el d'Andorra la Vieya) d'una mayor autonomía. Esti fechu, xuníu a la voluntá del pueblu d'Escaldes-Engordany de convertise en parroquia, llevó al planteamientu ante los copríncipes de pidimientos a favor de l'autonomía yá nos años 1930.
Esti procesu remató'l 14 de xunu de 1978 cuando, por decretu de los copríncipes por división de la parroquia d'Andorra créase la d'Escaldes-Engordany, cola personalidá y atribuciones propies d'esta institución del Principáu, y polo tanto tamién la parroquia d'Andorra la Vieya.
Años 1980
La evolución d'Escaldes-Engordany a lo llargo del sieglu XX ta íntimamente amestáu al usu de l'agua caliente y a la construcción de los primeros hoteles-balnearios. Ente los años 1930 y 1940 vivióse'l cambéu más fondu, col gran desenvolvimientu comercial y la sustitución d'un turismu minoritariu qu'allegaba a Andorra a “tomar les agües” pola masificación del turismu comercial.
A lo llargo de la década de 1980 fuéronse plantegáu alternatives a esti desenvolvimientu económicu centráu, cuasi n'esclusiva, nel turismu comercial. Nel añu 1984 presentóse'l proyeutu de creación d'un centru termal y lúdico qu'aprovechara'l principal recursu natural de la zona, l'agua caliente, y plantegárase como elementu identificador y vertebrador d'un desenvolvimientu más diversificáu. Esti proyeutu materializar na inauguración, en 1994, del Centru Termolúdico Caldea.
Valores naturales de la parroquia
Otru de los grandes valores naturales d'Escaldes-Engordany ye'l Valle del Madriu, d'unes 4.247 hectárees d'estensión, nel que l'agua ye tamién un elementu central. Esti valle tien un gran interés, non solamente pol so patrimoniu natural (vexetación y fauna) sinón tamién pol so patrimoniu cultural, reflexu de la vida de monte dende dómina medieval (bordes, cabañes de pastor, construcciones de piedra seca, etc.).
Izquierda-Ezkerra
Izquierda-Ezkerra ye una coalición política española d'ámbitu navarru, formada primeramente por Izquierda Xunida de Navarra (IUN-NEB) y Batzarre en 2011.
Historia
Ente 2003 y 2010, Batzarre formó parte de la coalición Nafarroa Bai, abandonándola esi añu y aceptando en votación específica la ufierta d'Izquierda Xunida de Navarra pa conformar una nueva coalición eleutoral d'izquierda. El 29 de xineru de 2011 dieron a conocer que la marca eleutoral de la so coalición llevaría'l nome billingüe (en castellán y euskera) d'Izquierda-Ezkerra.
Les sos cabeza de llista al Parllamentu de Navarra, a l'alcaldía de Pamplona y a la de Tudela fueron, respeutivamente, José Miguel Nuin (IUN-NEB), Edurne Egino (independiente) y Milagros Rubio (Batzarre).
Finalmente, en llogrando 18.409 votos (5,7%), consiguieron trés representantes nel Parllamentu: dos miembros de IUN (José Miguel Nuin y María Luisa de Simón) y unu de Batzarre (Txema Mauleón). Nel Conceyu de Pamplona consiguieron un conceyal (Edurne Egino) y en Tudela consiguieron ser tercer fuercia, con cuatro conceyales.
El 27 d'agostu de 2011 anuncióse que la coalición caltendríase de cara a les eleiciones xenerales d'esi añu, llogrando un total de 18.224 votos (5,51%).
La coalición repitir pa los comicios de 2015, llogrando unes bones resultaos ente los que destacaríen les alcaldíes de Tudela y Castejón.
Partíu Popular de Navarra
El Partíu Popular de Navarra ye la organización territorial del Partíu Popular na Comunidá Foral de Navarra. Defínese como foralista, partidariu de caltener el réxime foral navarru dientro de la unidá d'España. El Partíu Popular en Navarra foi refundado n'ochobre de 2008 dempués de 17 años d'inesistencia d'organización política popular en Navarra, yá qu'en virtú d'un alcuerdu políticu robláu en 1991 la organización del partíu en Navarra fuera eslleida pa faer d'Unión del Pueblu Navarro el referente del PP na Comunidá Foral. Enantes esistiera una primitiva estructura política del PP en Navarra que, creada en 1989 como continuidá d'Alianza Popular cola unión d'esti partíu col Partíu Demócrata Popular y Partíu Lliberal, eslleir en 1991 pa integrase orgánicamente en Unión del Pueblu Navarro.
Fundación y disolución
El PP de Navarra celebró'l so primer congresu en febreru de 1990, siendo escoyíu como primer presidente Jaime Ignacio del Burgo col votu de 112 de los 650 afiliaos. Sustituyó asina a Ángel Ciprés, presidente d'Alianza Popular en Navarra, presidente del PP hasta que se constituyó la Xestora y Vicepresidente del PP hasta'l Pactu d'integración en UPN, a quien Jaime Ignacio del Burgo pidió porque ésti pidir. Na primer executiva taben, amás de Jaime Ignacio del Burgo y ente otros, José Ignacio López Borderías, Ángel Ciprés, Fernando Labarga y José Luis Sarría. La so sede tuvo na avenida de San Ignacio, esquina cola plaza Príncipe de Viana de Pamplona.
El Partíu Popular presentárase en coalición con Unión del Pueblu Navarro (UPN) na convocatoria d'eleiciones xenerales de 1989. En 1991 el Partíu Popular y UPN roblaron un pactu pol que'l PP en Navarra quedaba disueltu y los sos militantes integraos en UPN. De magar, Unión del Pueblu Navarro sería'l referente del Partíu Popular en Navarra, de forma que tolos sos representantes en Congresu y Senáu integrar nos grupos parllamentarios del Partíu Popular.
Refundación
N'ochobre de 2008 producióse la rotura del pactu ente UPN y PP, tres les desavenencies ente dambos partíos, reflexada na falta d'alcuerdu na votación de los presupuestos del Estáu pal 2009 nel Congresu de los Diputaos d'España, nel que UPN dio la instrucción d'abstenese. Nesta votación produció una división de los sos representantes. Unu de los diputaos, Carlos Salvador, siguió la directriz de UPN, ente que l'otru, Santiago Cervera, siguió les del Grupu Parllamentariu Popular votando en contra. Esto significó la espulsión d'esti postreru per parte de UPN, según que'l Partíu Popular primeramente suspendiera les rellaciones con UPN y darréu empecipiárase la refundación del partíu en Navarra. L'encargáu d'ésta ye'l que foi'l so fundador en Navarra, Jaime Ignacio del Burgo, que se dio de baxa de UPN el 28 d'ochobre y entrevistóse con Mariano Rajoy, líder del PP.
El primer cargu destacáu n'afiliase de nuevu al PP de Navarra foi'l senador José Cruz Pérez Lapazarán, que lo fixo'l 1 de payares. Otros responsables que se dieron de baxa de UPN el 3 de payares son l'únicu europarllamentariu Javier Pomés, el tamién senador José Ignacio Palacios, Ángel Ciprés alcalde de Javier y ex-presidente d'Alianza Popular y el diputáu Santiago Cervera, p'afiliase nesti partíu y formar parte de la xestora constituyente. Amás, dellos conceyales y otros cargos dieron el mesmu pasu. El senador Palacios va ser el coordinador de la comisión del PP, que va entamar el so congresu fundacional.
La declaración de los principios del PP de Navarra fíxose pública'l 7 de payares. Na mesma destaquen la inequívoca vocación española de Navarra, el considerar al Réxime Foral como fayadizu y que tien de tar harmonizáu cola Constitución, sofiten el Amejoramiento del Fueru, y abogen pola derogación de la disposición transitoria cuarta de la Constitución. va fomentase la cultura de Navarra nel so insertamientu nel conxuntu nacional español, incluyendo al euskera na zona vascófona. Tamién refuga cualquier negociación con ETA, y declárase con vocación europea.
Les primeres encuestes sobre intención de votu (payares de 2008) atribuyeron al Partíu Popular navarru un 9,1% de los votos, que se traduciríen en 5 escaños sobre los 50 del Parllamentu de Navarra. UPN perdería'l mesmu númberu de votos. Los meyores resultaos del PPN dar na Ribera y la contorna de Pamplona.
Rho Cygni
Rho Cygni (ρ Cyg / 73 Cygni / HD 205435) ye una estrella na constelación del Cisne de magnitú aparente +4,00. Anque nun tien nome propiu habitual, esta estrella, xunto a ζ Cygni y otres estrelles cercanes más tenues, yera conocida en China como Chay Foo, «l'almacén de carros». Alcuéntrase a 124 años lluz del Sistema Solar.
Rho Cygni ye una xigante mariella de tipu espectral G8III con una temperatura efectivo de 5078 K —otres fontes señalen una temperatura daqué cimera de 5114 - 5125 K—. Asemeyáu a la componente más brillosa de Capella (α Aurigae) o a Vindemiatrix (ε Virginis), ye menos lluminosa qu'éstes, siendo la so lluminosidá 40 vegaes mayor que la del Sol. Tien un diámetru 9,7 vegaes más grande que'l del Sol, cifra llograda a partir de la midida direuta del so diámetru angular correxida pol escurecimientu de llimbu —1,82 milisegundos d'arcu—. Xira sobre sigo mesma con una velocidá de rotación proyeutada de 4,26 km/s.
Marshall McLuhan
Herbert Marshall McLuhan foi un filósofu, eruditu y profesor canadianu.
Profesor de lliteratura inglesa, crítica lliteraria y teoría de la comunicación, McLuhan ye reconocíu como unu de los fundadores de los estudios sobre los medios, y pasó a la posteridá como unu de los grandes visionarios del presente y futura sociedá de la información. Escontra finales de la década de 1960 y principios de los 70, McLuhan acuñó'l términu aldega global pa describir la interconexón humana a escala global xenerada pelos medios electrónicos de comunicación. Ye famosa la so sentencia "el mediu ye'l mensaxe".
Biografía
Herbert Marshall McLuhan nació'l 21 de xunetu de 1911 en Edmonton, Alberta, Canadá, fíu d'Herbert Marshall y Elsie Hall. La familia McLuhan treslladóse a Winnipeg, Manitoba, mientres Marshall yera inda un neñu.
Tando en Winnipeg, McLuhan llogró un "BA"(Llicenciatura en lletres) y un "MA"(Máster) en llingua inglesa, na Universidá de Manitoba. McLuhan depués matriculóse na Universidá de Cambridge. Doctorar a los 31 años d'edá na Universidá de Cambridge, na so tesis doctoral analizó la obra del dramaturgu inglés Thomas Nashe. Ellí enseñaríalu a I. A. Richards y F. R. Leavis, y foi influyíu pol New Criticism. Destacar pola so maña física pa la ballesta, ganando dellos torneos internacionales ente 1935 y 1936. Ente 1936 y 1937, McLuhan enseñó como profesor axuntu na Universidá de Wisconsin.
El 30 de marzu de 1937, McLuhan remató la conversión a la fe católica, tres un llargu procesu. De siguío enseñó n'institutos cimeros católicos. Dende 1937 hasta 1944 enseñó inglés na Universidá de Saint Louis, onde se fixo amigu de Walter J. Ong (1912-2003), quien depués realizó un doctoráu sobre una tema respeuto del cual McLuhan llamára-y l'atención, y quien depués sería conocíu de la mesma como una autoridá de les comunicaciones y la teunoloxía.
Pensamientu
Mientres los años na Universidá de Saint Louis (1937-1944), McLuhan trabayó evidentemente en dos ambiciosos proyeutos: el so disertación doctoral y el so manuscritu que sería publicáu en 1951 como'l llibru de The Mechanical Bride, qu'incluyía namái una seleición representativa de los materiales que McLuhan preparara pa él.
El doctoráu de la Universidá de Cambridge, llográu en 1943, revisa la so disertación sobre la historia de les artes verbales (gramática, dialéutica, lóxica y retórica). McLuhan delles vegaes utiliza'l conceutu en llatín de trivium pa destacar un orde sistemáticu de la visión de ciertos periodos de la historia cultural d'Occidente. Suxure que la Edá Media, por casu, carauterizar en gran midida pol énfasis nel estudiu de la lóxica. La clave que llevó a la Renacencia nun foi'l redescubrimientu de testos antiguos, sinón más bien l'anovada importancia que se-y dio a la retórica y al llinguaxe percima del estudiu de la lóxica. Esti cambéu realizáu na Renacencia humanista foi un cambéu na énfasis dau non totalmente a la eliminación del arte verbal. La Edá Moderna carauterizar pol resurdimientu de la gramática como la so tema más sobresaliente.
McLuhan ye'l creador de numberosos conceutos güei bien populares alrodiu de los medios d'espardimientu masivu y la sociedá de la información, tales como la Galaxa Gutenberg, la L'Aldea global, la diferenciación ente medios fríos y calientes y la descripción de los medios de comunicación como estensiones de la persona.
¿Cuál yera'l particular enfoque de McLuhan? Esencialmente, podría dicise que nun tenía nengunu. L'aproximamientu de McLuhan a un determináu problema partía de negar un puntu fixu, yá que la comprensión rique siempres, pa él, un enfoque multidimensional. Con total llibertá, los sos escritos escarecen d'argumentaciones complexes o de tesis dalguna que se desenvuelva linealmente a lo llargo de les sos páxines.
Ye innegable que McLuhan foi, n'efeutu, un home llibre. La so llábana reza, con tipografía dixital:
La verdá va faenos llibres. (Cita bíblica: Veritas liberabit nos.)
Diarios y revistes recordar a la so muerte con calificativos como Místicu de l'Aldega Electrónica o El más hippie ente los académicos y el más académicu ente los hippies.
La perspeutiva de McLuhan al respeutive de los medios de comunicación social diose en llamar determinismu teunolóxicu. Anque ye probable ver nél, tamién, a un visionariu. N'efeutu, cuando McLuhan morrió, la televisión per cable entá nun yera una realidá mundial, los habitantes de la 'aldega global' entá poco sabíen sobre interactividad, y-books, multimedia, vídeoconferencias... pero la obra de McLuhan dexó un marcu teóricu que dexa estudiar y entender la naturaleza d'estos nuevos medios que revolucionaron la historia de la comunicación de la humanidá.
El pensamientu de McLuhan al respeutive de los medios de comunicación empecipiar a partir de les siguientes idees:
Nesta llinia, podría afirmase que vía nos medios más axentes de posibilidá que de concencia: asina, los medios podríen comparase con caminos y canales, primero que con obres de valor artísticu o modelos de conducta a siguir.
Ye habitual que pensemos que los medios nun son sinón fontes al traviés de les cualos recibimos información, pero la concepción de McLuhan yera que cualquier teunoloxía (tou mediu) ye una estensión del nuesu cuerpu, mente o ser. Los medios teunolóxicos son entendíos como ferramientes qu'estienden les habilidaes humanes, de la mesma qu'una bicicleta o un automóvil son una estensión de los nuesos pies... l'ordenador sería una estensión del nuesu sistema nerviosu central.
El mediu ye'l mensaxe
Según el mediu ye entendíu como una estensión del cuerpu humanu, el mensaxe nun podría llindase entós a cencielles a conteníu o información, porque d'esta forma escluyiríamos dalgunes de les carauterístiques más importantes de los medios: el so poder pa modificar el cursu y el funcionamientu de les rellaciones y les actividaes humanes. Al considerar el mediu como una de les carauterístiques primordiales del mensaxe, McLuhan afirmaba que si'l mediu camudaba, el mensaxe aburuyábase, ensin importar con cuanta fidelidá pase'l mensaxe d'un mediu a otru este invariablemente aburúyase por cuenta de los sesgos de los distintos medios.
Nesta llinia, McLuhan va definir el mensaxe d'un mediu como tou cambéu d'escala, ritmu o lletres qu'esi mediu provoque nes sociedaes o cultures. D'esta forma, el content convertir nuna ilusión o visión, nel sentíu de qu'ésti s'atopa amazcarando, como La Mázcara, el cambéu del mediu (la mediatización).thumb|left|240px
Mediu y mensaxe funcionen en pareya, comprometíos más o menos, yá que unu puede contener a otru: el telégrafu contién a la pallabra impresa, que contién de la mesma a la escritura, que contién al discursu... y asina, polo que'l conteníu convertir nel mensaxe del mediu continente.
Davezu nun notamos qu'esiste interacción ente los medios y, yá que'l so efeutu sobre nós, en tanta audiencia, sueli ser poderosu, el conteníu de cualquier mensaxe resulta menos importante que'l mediu en sí mesmu.
Los cuatro edaes. Una manera d'intentar sistematizar delles idees que caractericen el pensamientu de McLuhan ye realizar un curtiu percorríu pola historia de la comunicación, acordies cola concepción qu'ésti tenía de cada etapa.
La historia de la comunicación
Percuerre tres fases, según McLuhan:
L'aldega tribal
Ye posible que la fala empecipiárase hai unos 30 000 años, pero la comunicación escrito-alfabética tien tan solo unos cuatro milenios d'antigüedá. L'aldega tribal ye pos una aldega analfabeta y la so duración na tierra tendría la estensión d'unos 26 000 años.
Mientres tou esi tiempu, otros factores (innovaciones teunolóxiques dende'l fueu y los metales hasta los medios de tresporte y les armes) fixeron que l'home dexara de ser cazador y nómada p'aprender los secretos de l'agricultura y tresformase nun ser sedentariu. Apaecieron, pos, les aldegues estables, desenvolviéronse recursos defensivos, lo cual abrió'l pasu pa les primeres ciudaes y, más tarde, les civilizaciones, con tou lo qu'elles impliquen: la formación de clases, xerarquíes, estructures alministratives, etc. L'aldega tribal caracterízase porque va ser la pallabra oral l'únicu mediu de comunicación del que disponía l'home.
La pallabra oral como mediu de comunicación aguiyaba l'oyíu primero que la vista, arreyando sensorial y emocionalmente al oyente ya integrándolo asina al grupu de pertenencia (la cla, la tribu). Na aldega tribal, la única posibilidá de tresmitir esperiencies y atropales yera faciéndolo nun espaciu acutáu que taba representáu pola memoria del grupu yá que entá nun esistíen nin la historia nin les escueles nin la burocracia... los homes taben 'sensorialmente' integraos.
L'home alfabéticu-quirográfico
Esta era empecipiar cola invención de la escritura hasta l'espardimientu de la imprenta n'Europa, poro, esta etapa estender a lo llargo d'unos 3 500 años. Mientres esti periodu apaecen numberoses 'estensiones del home' nel campu de les máquines y ferramientes. Pero va apaecer tamién la escritura alfabética que puede ser considerada'l primer mediu capaz de recoyer, caltener y tresmitir les esperiencies humanes, amenorgando la función nemónica de los individuos, el pesu dogmáticu de los proverbios ya inclusive l'autoridá de los vieyos, qu'hasta entós yeren los depositarios de la historia y la tradición, cargando cola función de tresmitiles a les élites alministratives relixoses y fiscales.
L'alfabetu concretar nuna perspeutiva sensorial-visual y tien una clara función analíticu-llinial, n'efeutu la linealidad ye una carauterística predominante de la vista si comparar con otros sentíos como l'oyíu, el gustu y el tactu.
McLuhan va dicir qu'esto deriva nuna disociación ente la sensibilidá interior del home alfabetizado. McLuhan va ver, amás, que la disolución de la familia y la cla escontra sociedaes más abiertes ye una consecuencia mediata de l'alfabetización, nel sentíu qu'ésta fai posible la homogeneización ente les cultures, la uniformidá de los individuos ante les lleis escrites y, particularmente, la revolución que la escritura xeneró nel pensamientu griegu que marcó'l pasu de lo 'xavaz' escontra la filosofía y la ciencia.
La galaxa Gutenberg o la L'Aldea Global
Na introducción a The Gutemberg Galaxy, McLuhan diz que la pallabra "ambiente" fuera preferible pa describir el periodu pero depués cavilga: El términu galaxa espresa perfectamente al conxuntu simultáneo y recíproco de diversos factores non direutamente rellacionaos ente sigo.
Esti periodu entiende los casi cuatro sieglos que van dende l'espardimientu de la imprenta na Europa de la modernidá hasta les primeres décades del sieglu XIX, cuando'l telégrafu camudaría pa siempres la historia de la comunicación humana.
Nel mundu occidental, solo una tercer parte de la historia foi tipográfica, anque, a éstes la rellación ente esta etapa y l'anterior ye interdependiente. Pa McLuhan, la civilización ye equiparable a la cultura de la escritura, cultura que, según la so opinión, va competir cola cultura electrónica. Va Reparar, amás, qu'ente que la escritura manuscrito destacaba la consolancia y la torpeza de la irritación especializada mesmes del signu visual, na páxina impresa, va predominar la linealidad y la repetitividad.
McLuhan estrema la historia en cuatro fases:
Medios fríos y calientes
La definición de los datos tresmitíos al traviés d'un mediu, y el grau de participación de les audiencies pa completar al mediu, son los dos criterios fundamentales que propunxo McLuhan pa estremar medios fríos y calientes. Pa él, l'alta definición ye l'estáu del ser bien abastecíu de datos. Nesti sentíu, una fotografía ye una alta definición y una caricatura ye una definición baxa pola senciellu razón de qu'apurre bien poca información visual. La revista llatinoamericana de comunicación Chasqui, fai referencia a un apartáu nel cual McLuhan esplica claramente esta diferencia: "El teléfonu ye un mediu fríu o un mediu de definición baxa por cuenta de que dase al escuchu una cantidá mezquina d'información, y la fala ye un mediu fríu de definición baxa, por cuenta de que ye bien pocu lo que se da y enforma lo que l'oyente tien que completar (…) los medios templaos son de poco o baxa participación, ente que los fríos son d'alta participación por que'l públicu completar". (McLuhan, 1977: 47).
La Galaxa Marconi o l'Aldega Cósmica
McLuhan dixo que'l ciclu históricu ente los medios-mensaxes y l'home usuariu, conclúi na actual Galaxa Marconi, carauterizada pel mediu televisivu.
En resume, hai una referencia de fechu (anque probablemente intuitiva) a trés distintos órdenes d'innovaciones teunolóxiques:
Servomecanismos
Estensiones del cuerpu. Hombre máquina. Home rueda. Home arma. El ser humanu estiéndese. El sistema puede ser mecánicu. Servomecanismos al serviciu del home. El términu utilizáu por Marshall McLuhan referir a los mecanismos que l'home utilizó al traviés del tiempu. Cualesquier de les nueses estensiones resulta de les nueves escales d'estensiones o nueves teunoloxíes.
Unu de los exemplos utilizaos ye la lluz llétrico: información pura: «Na edá llétrica llevamos a tola humanidá como la nuesa piel».
«Asitiando los nuesos cuerpos físicos nel centru de los nuesos sistemes nerviosos ampliaos cola ayuda de los medios electrónicos, empecipiamos una dinámica pola cual toles categoríes anteriores, que son meres estensiones del nuesu cuerpu, incluyíes les ciudaes, van poder traducise en sistemes d'información.»
McLuhan alude al mitu griegu de Narcisu que confundió'l so reflexu na agua con otra persona: «Esta estensión so sensibilizó les sos perceiciones hasta que se convirtió nel servomecanismo de la so propia imaxe estendida o repitida».
Poro, si pensamos qu'una rueda ye una estensión de les piernes, la realidá virtual, la revolución dixital ¿Ye acasu una estensión del nuesu celebru? ¿De la nuesa sensibilidá? La metáfora de Narcisu nel mundu de les redes dixitales, paez una visión d'un futuru que yá llegó.
Tricholaema leucomelas
Tricholaema leucomelas ye una especie d'ave piciforme perteneciente a la familia Lybiidae que vive nel sur d'África.
Descripción
Tien la cabeza llistada en blancu y negru, cola frente colorada y un llurdiu mariellu enriba de los güeyos y el gargüelu negru. Les partes inferiores del so cuerpu son blanques y les cimeres llistaes en color pardu escuru y mariellu claro.
Distribución y hábitat
Habita principalmente na sabana semiárida, amás d'en los yerbazales y zones de fynbos y campos de cultivu. Cola introducción de vexetación forana, especialmente especies del xéneru Acacia d'Australia, en rexones fronterices a la so área de distribución orixinal fíxose posible que la especie espandir a zones onde enantes ensin habitar.
Atópase n'Angola, Botsuana, Lesothu, Mozambique, Namibia, Sudáfrica, Suazilandia, Zambia y Zimbabue.
Comportamientu
Como otros barbudos, el barbudu pío orada buecos nos árboles podres pa crear cuévanos p'añerar, de forma similar a los picatueros. La fema pon nellos de dos a cuatro güevos ente agostu y abril, dambos sexos encargar de guaralos.
Nogent-en-Othe
Nogent-en-Othe ye una comuña francesa del departamentu d'Aube, na rexón de Gran Este. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Dactylorhiza maculata
thumb|Detalle de la flor. thumb|Ilustración de Flora Batava
El ye una especie d'orquídees, del xéneru Dactylorhiza, de la subfamilia Orchidoideae de la familia de les Orchidaceae estrechamente rellacionaes col xéneru Orchis. Distribúise per toa Europa, llegando al Noroeste d'África y por Siberia. Son de vezos terrestres y tienen tubérculos.
Hábitat
Estes orquídees atópense distribuyíes a lo llargo de la zona subartica y la parte templada del hemisferiu Norte: dende Europa, hasta Siberia y pel noroeste d'África. Desenvolver con preferencia en zones pantanoses
Descripción
Tienen de 5 a 12 grandes fueyes de oblongo-ovoides a elípticu-llanceolaes, motudes de color púrpura. Desenvuelven un tarmu llargu qu'algama un altor de 70-90 cm. Les fueyes de la parte cimera son más pequeñes que les fueyes más baxes del tarmu.
Florien na primavera tardida ó en principios de branu. La inflorescencia, cilíndrica, comparada col llargor de la planta ye más bien curtia. Siendo un recímanu compactu con unes 25-50 flores. Estes desenvuélvense a partir d'unos brotos axilares. Los colores predominantes son rosaos, motudos con llurdios más escuros formando un dibuxu con llinies y llixos na parte central superior del labelo.
El so sistema de polinización de normal entomógamo, pero al tar desprovistes de néctar tienen que recurrir al mesmu mecanismu d'atraición que presenten otres orquídees, como ye'l casu del xéneru Orchis, que p'atraer a los polinizadores les flores tienen qu'adquirir l'apariencia de flores nectaríferas. thumb|Flores
Taxonomía
maculata: epítetu llatín que significa "enllordiada, con mácula" thumb Hai munches especies que se fertilicen de forma cruciada, dando llugar a una enorme cantidá de variaciones que compliquen la so clasificación.
Especie tipu: Orchis avesiga Karelin & Kir. 1842 = Dactylorhiza avesiga (Kar. & Kir.) Nevski 1937.
Híbridos
Nota: nothosubspecies = una subespecie híbrida; nothovarietas = subvariedá.
Rho Coronae Borealis
Rho Coronae Borealis (ρ CrB / 15 Coronae Borealis) ye una estrella na constelación de Corona Boreal de magnitú aparente +5,40. Visualmente ta asitiada al norte de ι Coronae Borealis y al nordeste de θ Coronae Borealis y Alphecca (α Coronae Borealis).
Saint-Michel-de-Saint-Geoirs
Saint-Michel-de-Saint-Geoirs ye una comuña francesa del departamentu d'Isère, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Rho Coronae Borealis
Distante 56,8 años lluz del Sistema Solar, Rho Coronae Borealis ye una nana mariella análoga al Sol de tipu espectral G0V y 5855 K de temperatura. De masa práuticamente igual a la masa solar y con un radiu un 35% más grande que'l radiu solar, tien una lluminosidá equivalente a 1,70 soles. El so metalicidá, basada na bayura de fierro, ye aproximao 2/3 de la de la nuesa estrella. Amuesa una actividá de cromosférica relativamente baxa y ye una estrella de lenta rotación, completando un xiru n'aproximao 20 díes; esti valor ye llixeramente inferior al del Sol —25,4 díes—. Piénsase que Rho Coronae Borealis ta cerca del final de la so etapa como estrella de la secuencia principal. Ello concuerda cola so edá envalorada, en redol a 11.000 millones d'años.
Saint-Michel-de-Saint-Geoirs
Tien una población de y una superficie de  km².
Rho Coronae Borealis
Rho Coronae Borealis tien un discu circumestelar de polvu que puede ser similar en composición al Cinturón de Kuiper del Sistema Solar, pudiendo estendese hasta 85 UA de la estrella.
Sistema planetariu
En 1997 anuncióse'l descubrimientu d'un planeta estrasolar, denomináu Rho Coronae Borealis b, con siquier la masa de Xúpiter, orbitando mui cerca de la estrella —apenes a 0,22 UA, daqué más de la metá de la distancia ente Mercuriu y el Sol— con un periodu orbital de 39,85 díes. Propúnxose la presencia d'un segundu planeta más masivu —Rho Coronae Borealis c— nuna órbita esterior. Sicasí, analís astrométricos posteriores suxuren que'l primer planeta podría tener una masa enforma mayor que la primeramente calculada, en redol a 115 vegaes la masa de Xúpiter, nun siendo nesti casu un planeta sinón una tenue nana colorada acompañante.
Idioma dene suliné
El dené (ᑌᓀᓱᒼᕄᓀ, dëne sųłiné, dene suliné, dene soun’liné o chipewyan) ye l'idioma faláu polos chipewyan, pueblu de la parte central de Canadá. Forma parte de la familia atabascana y polo tanto rellacionáu col idioma navajo. El chipewyan o dene suline tien unos 12.000 falantes en Canadá, mayoritariamente en Saskatchewan, Alberta y Territorios del Noroeste, pero namái tien la condición d'idioma oficial nos Territorios del Noroeste xunto a otros ocho idiomes aboríxenes: cree, dogrib, gwich'in, inuktitut, inuinnaqtun, inuvialuktun, slave norte y slave sur.
Consonantes
La velar fricativa ye anguaño uvular.
Vocales
El chipewyan tien vocales de 6 carauterístiques distintes:
La mayor parte de les vocales pueden estremase en
De resultes, el chipewyan tien 18 fonemes vocales:
El chipewyan tamién tien 9 diptongos orales y nasales de la forma vocal +.
Tonu
El chipewyan tien dos tonos:
Enllaces esternos
(n'inglés)
Comapedrosa
El Comapedrosa, escritu tamién Coma Pedrosa, ye'l picu más altu del Principáu d'Andorra. Ta alcontráu nel noroeste d'esti pequeñu país y tien una altitú de 2942 msnm. El pueblu más cercanu ye Arinsal, na parroquia de La Massana.
Ye popular ente los alpinistes, el so ascensu ye téunicamente senciellu, anque cansosu. Dende Arinsal hasta Camp de Refuge (650 m de xubida) considérase moderáu ente que los postreros 862 m considérense difíciles. Nes fasteres atopen dellos llagos de monte, especialmente los Llagos de Baiau, que s'atopen na fasteres occidentales.
Llingües hlai
Les llingües hlai son una caña primaria de les llingües tai-kadai falaes nos montes del centru y de la isla de Hainan en China. Estes llingües inclúin el cun, que los sos falantes son étnicamente distintos. Una cuarta parte de los falantes de llingües hlai son monollingües. Nenguna de les llingües hlai tuvo un sistema d'escritura establecíu hasta la década de 1950, cuando s'adoptó pa la so escritura'l alfabetu llatín pal idioma Hai. Esisten unos 750 000 falantes de llingües hlai, la mayor parte de los falantes de llingües hlai son étnicamente li.
Clasificación interna
Norquest (2007) clasifica les llingües hlai como sigue. Les llingües individuales realzar en negrina.
310 e.C.
Nacencies
Calímacu. Poeta y eruditu alexandrín.