cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Giro d'Italia 1968
Esta edición del Giro traxo consigo la novedá de la etapa prólogu. Una curtia carrera de menos de seis quilómetros que s'apostó en 13 mangues de 10 corredores caúna (unu por equipu en cada serie). El motivu d'esti prólogu solu yera resolver quién llevaría la maglia rosa mientres la primer etapa, pos nun cuntaba pa la clasificación xeneral. El vencedor foi'l francés Charly Grosskost, que anecdóticamente tamién consiguiría vencer nel prólogu del Tour de Francia 1968. Ente los favoritos al trunfu final, cabo destacar a los italianos Adorni, Gimondi y Motta, toos bien conocedores de lo que ye ganar un Giro d'Italia, al belga Eddy Merckx y a los españoles Díaz, Gabica y Jiménez.
El belxicanu Eddy Merckx demostró les sos ganes de ganar la ronda italiana al vencer la primer etapa, al llegar unos metros antes del pelotón, en plenu sprint. Sicasí, perdería los lideralgu dos díes depués en favor de Dancelli. L'español José Antonio Momeñe consiguió la primer victoria española d'esta edición na 6ª etapa, con final en Alessandria, teniendo l'infortuniu, apenes dos díes depués, de tener qu'abandonar la prueba tres trate implicáu nuna multitudinaria cayida que se saldó con una quebra de cadril y de dos costielles y llixeru trauma cranial.
Julio Jiménez amosó los sos credenciales na primer etapa seria monte, la 9ª, alzándose col trunfu d'etapa, magar nun pudo alloñase de los meyores. La 10ª etapa foi la primera de los cuatro previstes con llegada n'alto. Foi la primera de los trés vegaes que se xubió'l Monte Grappa nel Giro d'Italia, y la única ocasión na que foi final d'etapa. Sicasí, nun hubo grandes diferencies ente los meyores, tou quedaba aplazáu hasta la 12ª etapa, etapa con final nes Tres Cima de Lavaredo, Visu Coppi d'esta edición, y qu'hubo de ser anulada en 1967 por culpa de los emburriones de los tifosi. Al pie de l'ascensión, había un grupu de 12 corredores escapaos que cuntaba con casi diez minutos de ventaya sobre'l pelotón. So unes condiciones climatolóxiques de fríu estremo, con agua ya inclusive nieve, el belga Merckx pasó al ataque y foi cazando ún por ún a tolos escapaos, hasta quedase dafechu solo, como vencedor de la etapa. Merckx recuperó aquel día la maglia rosa, que yá nun vencería. Na xeneral, el so compañeru d'equipu Adorni atopábase yá a más de tres minutos y mediu, en segunda posición. Otros favoritos como Gimondi o Jiménez asitiar a más de nueve minutos del líder, ente que Motta o Balmamion yá práuticamente dixeren adiós a les opciones de victoria, asitiaos a más d'once minutos del Caníbal.
L'as italianu Gimondi imponer na contrarreló de la 16ª etapa, pero aquel día yá yeren inalcanzables tantu'l líder belga como'l so compañeru d'equipu Adorni, segundu clasificáu. Julio Jiménez collechó'l so segundu trunfu d'etapa nel 18º día de carrera, en llegando escapáu a meta xunto a Mariano Díaz, segundu na etapa. Tamién taría cerca de la victoria d'etapa Luis Ocaña, que repitió la segunda posición na 19ª etapa. Les llegaes a Rocca di Cambéu y Block Haus cerraben el Giro y los fines d'etapa n'alto. Luis Pedro Santamarina facer col trunfu nel primeru d'ellos, rematando asina una escapada de más de 150 quilómetros en solitariu. Na tarrecida etapa del Block Haus, finalmente nun hubo grandes diferencies, siendo'l vencedor l'italianu Franco Bodrero.
Sí hubo, sicasí, diferencies na última etapa, na cual Julio Jiménez perdió dellos minutos, descolgándose dende la 6ª posición de la xeneral hasta la 10ª. Finalmente, Eddy Merckx axudicóse'l so primer Giro d'Italia, ganándose comparances col míticu Fausto Coppi pola superioridá cola que lo fixera. Coles mesmes, convertir nel primer ciclista en consiguir ganar la xeneral, el monte y la clasificación por puntos nuna mesma edición d'una Gran Vuelta, daqué que nun sería repitíu por nengún ciclista hasta los años 1990.
Pocos díes dempués del términu de la carrera, salió a la lluz el positivu de nueve corredores: los españoles Joaquín Galera y Mariano Díaz, los italianos Gimondi, Balmamion, Motta y Bodrero, el suizu Abt, el belga Van Schil y el francés Delisle. Balmamion foi esculpáu al demostrase que la sustancia inxerida nun fuera prohibida hasta pocos díes dempués de los controles. Nel casu de Gimondi, tres el contraanálisis demostróse que les melecines qu'alegaba tomar el ciclista italianu producíen les mesmes resultaos na orina que les anfetaminas, polo que tamién foi finalmente absueltu ensin pena.
Idioma svano
El svano o suano (tamién denomináu esvano, en svano: ლუშნუ ნინ, lušnu nin; en xeorxanu: სვანური ენა, svanuri ena) ye un idioma kartveliano faláu nel noroeste de Xeorxa.
Distribución xeográfica
L'idioma svano ye la llingua materna d'unos 30 000 svanos, que formen un subgrupu identificable ente los xeorxanos qu'habiten los montes de Svanetia, incluyendo los distritos de Mestia y Lenteji en Xeorxa, a lo llargo de los ríos Inguri, Tsjenistskali y Kodori. Dellos svanos viven en Abḥasia, y anque se desconoz el so númberu exactu, falar d'unos 2 500 individuos.
Charmoille (Altu Saona)
Charmoille ye una comuña francesa del departamentu d'Altu Saona, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Idioma svano
Distribución xeográfica
L'idioma ye usáu nel ámbitu familiar y na comunicación social informal. Nun tien estándar d'escritura nin estatus oficial, pos la mayoría de los sos falantes conocen tamién el xeorxanu, llingua oficial del país usada pa la lliteratura y el comerciu. Nun esiste enseñanza oficial en svano y el númberu de falantes amenórgase por cuenta de la dispersión de la población svana, aniciada poles dures condiciones económiques. L'idioma ta en peligru de desapaición debíu al llindáu númberu de persones que la falen y, d'alcuerdu a la UNESCO, ye una «llingua definitivamente amenazada».
Charmoille (Altu Saona)
Tien una población de y una superficie de  km².
Idioma svano
Historia
La población svana se autodenomina shwan-är, ente que l'idioma recibe'l nome de lushnu nin. De los cuatro idiomes caucásicos meridionales o kartvelianos, el esvano ye una de les variedaes más conservadores. Créese que'l svano dixebrar del restu nel segundu mileniu e. C. o antes, unos mil años antes de la ramificación del xeorxanu nos otros dos idiomes. Por ello, ye tamién el más estremáu del grupu, y nun ye intelixible pa los otros trés (xeorxanu, laz y mingreliano).
El svano, xunto col mingreliano, figura nos glosarios que Güldenstadt ellaboró en 1770. En 1864 publicar en Tblisi el llamáu Lushnu Anban, términu svano qu'alude al alfabetu nesta llingua. Dicha publicación recueye frases y pasaxes de los Evanxelios en svano, xeorxanu y rusu; l'alfabetu pal esvano, de base cirílica, foi'l diseñáu por Nizharadze nel so diccionariu rusu-svano de 1910.
L'alfabetu xeorxanu ye de bona adautación pa trescribir el svano. Este foi'l modelu siguíu pa la reproducción del material en svano nes escases obres especializaes publicaes na Rusia zarista para llingüistes y estudiosos del folclor. Darréu, na era soviética, namái taben autorizaes obres d'esta temática nestes llingües kartvelianas y, ello ye que mientres munchos años foi imposible editar un diccionariu svano-xeorxanu. Tampoco en tiempos recién les iniciatives pa otorgar al svano estatus lliterariu tuvieron una acoyida especialmente favorable. Namái, a partir de 1988, dellos periódicos llocales imprimieron dalgunu de los pocos testos folclóricos calteníos.
Dialeutos
L'idioma svano consta de cuatro dialeutos.
Los dialeutos alto y baxo, del bal de l'Alta Svanetia, utilizar na cuenca alta del ríu Inguri. El alto bal tien unos 15 000 falantes y tien como subdialeutos al ushgul, kala, ipar, mulakh, mestia, lenzer y latal. El so bal, con unos 12 000 falantes, cuenta colos subdialeutos del becho, tskhumar, etser, par, chubekhev y lakhamula.
Los dialeutos de Lashkh y Lent'ekhi son propios de la Baxa Svanetia y fálense na cuenca alta del ríu Tsjenisits'q'ali. Esti últimu dialeutu tien como subdialeutos al jeled, jopur, rtsjmelur y cholur.
Influencia d'otres llingües
La influencia del xeorxanu ye patente tantu nel svano como nes otres dos llingües kartvelianas non lliteraries —laz y mingreliano. Ciertu autores tamién s'inclinen pola influencia del circasiano sobre la llingua svana.
Fonoloxía
La llingua svana ye fonéticamente conservadora, reteniendo ciertes peculiaridaes del xeorxanu antiguu; estremar de les otres llingües kartvelianas polos sos sistema vocálicu, pos los cinco vocales básiques tienen valores curtios y llongures.
Consonantes
Como tolos idiomes de la familia caucásica meridional, el svano tien un gran númberu de consonantes. Retién la consonante y les semiconsonantes /w/ y /j/.
Vocales
El dialeutu del altu bal ye'l que más vocales ente toles llingües kartvelianas, amosando tantu les versiones curties como llargues de // más //, con un total de 18 vocales —compárese col xeorxanu, que tien solu cinco.
Les lletres en negrina son los estándar en tolos dialeutos.
Gramática
La morfoloxía del svano ye menos regular que la de les otres trés llingües emparentaes y tien una notable diferencia nes inflexones verbales. Nel svano tien qu'haber concordanza ente'l suxetu y l'oxetu, siendo una llingua ergativa. Esisten seis casos que les sos terminaciones varien considerablemente de dialeutu a dialeutu; a manera d'exemplu, la ergatividad señalar con -em nun dialeutu y con -d n'otros dos. Los verbos son determinaos pol so aspeutu, manera y forma.
Idioma xeorxanu
El xeorxanu (xeorxanu: ქართული Kartuli) ye la llingua oficial de Xeorxa. Fora d'esti país, fálase principalmente en Turquía y Rusia, con comunidaes más pequeñes nel vecín Azerbaixán, otres antigües repúbliques soviétiques ya Irán, siendo en total 4 240 000 les persones que falen esti idioma. Amás, ye la principal llingua escrita pa tolos grupos étnicos xeorxanos, inclusive pa los falantes de les otres llingües kartvelianas como'l svano, mingreliano y laz.
El xeorxanu utiliza un sistema d'escritura únicu, conocíu como alfabetu xeorxanu. Sicasí, al traviés de la historia utilizáronse tres alfabetos distintes, denominaos asomtavruli, nusjuri y mjedruli.
Distribución xeográfica
El xeorxanu ye la llingua materna de casi cuatro millones de xeorxanos, aproximao'l 70% de la población de Xeorxa. En Rusia falen xeorxanu 171 000 persones y unes 40 000 en Turquía (1983), ente que n'Irán pueden ser ente 1 000 y 10 000 les qu'empleguen esti idioma.
N'otres antigües repúbliques soviétiques, el xeorxanu ye emplegáu por 34 200 persones n'Ucraína, 16 300 persones n'Azerbaixán, 7 700 en Kazakstán y 4 100 n'Uzbequistán. Armenia y Turkmenistán tamién cunten con pequeñes comunidaes de fala xeorxana.
Historia
Créese que'l xeorxanu estremar del mingreliano y del laz hai unos 3000 años. Basándose nel grau del cambéu, dellos llingüistes como G. Klimov, T. Gamkrelidze y G. Machavariani plantegaron la posibilidá de que l'entamu del cambéu hubiera yá asocedíu nel segundu mileniu e. C. o más tempranu, estremando'l svano de les otres llingües. Los idiomes mingreliano y laz estremar del xeorxanu aproximao un mileniu más tarde. right|280px|thumb|Inscripción en xeorxanu en Bolnisi Sioni, [[494|494 d.C.]] La más antigua alusión al xeorxanu faláu pue ser un pasaxe del gramáticu romanu Marcu Cornelio Frontón nel sieglu II: Frontón imaxina a los iberianos (xeorxanos) dirixiéndose al emperador Marco Aurelio na so incomprensible llingua.
La evolución del xeorxanu escontra una llingua escrita foi una consecuencia de la conversión de la élite xeorxana al cristianismu a mediaos del sieglu IV. La nueva llingua lliteraria construyóse sobre una infraestructura cultural yá bien asitiada, apoderándose de les funciones, convenciones y estatus del araméu, la llingua lliteraria de la Xeorxa pagana y la nueva relixón nacional. Los primeros testos xeorxanos son inscripciones y palimpsestos dataos escontra'l sieglu V. La más antigua inscripción en xeorxanu, que data aproximao del 430, foi afayada na década de 1950 nes escavaciones d'un monesteriu xeorxanu nel desiertu de Xudea. Dientro de Xeorxa, la inscripción de mayor antigüedá (añu 494) atopar nuna ilesia en Bolnisi.
El primer diccionariu xeorxanu apaeció en 1716, ellaboráu por Sulkhan Saba Orbeliani, ente que la primer gramática nativa corrió al cargu de Zurab Shanshovani en 1737. Yá nel sieglu XX (1950-1964), l'Academia Xeorxana entamó la redaición de los ocho volúmenes que componen el Diccionariu esplicativu de la llingua xeorxana (ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონი).
Lliteratura
El xeorxanu tien una prolífica tradición lliteraria. El testu escritu más antiguu en xeorxanu qu'inda se caltién ye'l Martiriu de la reina Santa Shushanik (წამებაჲ წმიდისა შუშანიკისი დედოფლისაჲ, C'amebaj c'midisa Shushanik'isi dedoplisaj) escritu por Iakob Tsurtaveli ente 476 y 483. El primer manuscritu fecháu de los Evanxelios ye'l Manuscritu de Adysh (897). Mientres la edá d'oru» de Xeorxa —reináu de la reina Tamar (1184-1213)— compúnxose'l poema nacional épicu El caballeru na piel de tigre, considerada la obra magna de la lliteratura nesta llingua.
Dialeutos
Esisten siquier dieciocho dialeutos del xeorxanu, que inda caltienen carauterístiques úniques en términos de fonoloxía, morfoloxía, sintaxis y vocabulariu, anque virtualmente son dafechu intelixibles ente sigo. Sicasí, les otres llingües kartvelianas —mingreliano, svano y laz— namái son parcialmente intelixibles pa los falantes de xeorxanu estándar o de los diversos dialeutos xeorxanos.
Ente los dialeutos del xeorxanu qu'esisten en Xeorxa, na zona oeste del país, a lo llargo de la mariña del Mar Negru, utilícense'l guriano —al sur de Mingrelia— y el adzhariano o ach'llabren. Al interior parten con el imiretiano. Al norte d'esti postreru, asítiense los dialeutos noroccidentales: lechjumiano y escontra l'este'l rach'an. Ente los dialeutos del norte, el mojeviano averar a les estribaciones meridionales del Cáucasu ente que el mtiuletiano fálase darréu al sur. Ente los dialeutos nororientales destaquen el jevsuriano —nel área al este del mokeviano—, el pshaviano y, aislláu nos montes que dixebren Chechenia de Daguestán, el tush. El k'ajetiano ye'l dialeutu oriental, ente que la estensa rexón central, el dialeutu utilizáu ye'l kartliano, base de la llingua lliteraria moderna. Los dialeutos meridionales inclúin al dzhavajiano —al suroeste del kartliano— y el mesjiano.
Fora de Xeorxa pueden atopase otros dialeutos del xeorxanu como'l ingiloano, faláu na rexón azerbaixana de Katala, el imerjeviano, faláu al este de Turquía, y el fereydaniano, dialeutu utilizáu en Fereydan (Irán). Otra forma dialeutal conocida como qizlar-mozdokiano, güei en desusu, falar n'El Cáucasu norte de resultes d'emigrantes que, procedentes de Xeorxa oriental, instaláronse ellí nel sieglu XVIII.
A lo último, xudeoxeorxanu, llingua falada polos xudíos de Xeorxa, nun ye considerada por dellos autores una llingua separada, sinón solamente un dialeutu del xeorxanu. En gran midida comparte fonética, morfoloxía y sintaxis col xeorxanu, anque contién pallabres d'orixe hebréu y araméu.
Influencia d'otres llingües
El xeorxanu cunta con traces llingüístiques de tolos imperios que tuvieron presentes n'El Cáucasu. Tien elementos grecorromanos, perses, árabes, turcos y rusos, siendo los d'orixe persa y rusu los más significativos. Tamién s'identificaron elementos procedentes del otru llau del Cáucasu, como por casu muxa(j), «carbayu», d'orixe naj (Daguestán).
Alfabetu
L'alfabetu xeorxanu modernu tien 33 lletres. Anque nun principiu constaba de 38, delles lletres quedaron obsoletas. thumb|180px|Manuscritu en [[Nusjuri, sieglos XIII-XIV.]]
Historia del alfabetu
La forma más antigua del alfabetu xeorxanu, l'alfabetu asomtavruli («mayúscules»), foi creáu'l 412 e. C. por sacerdotes xeorxanos del cultu de Matra (Mithra de Persia). L'alfabetu asomtavruli sufrió reformes nel añu 284 e. C. feches pol rei Parnavaz I d'Iberia.
L'alfabetu asomtavruli ye tamién conocíu como mrgvlovani («arrondáu»). Entá güei caltiénense amueses d'esti alfabetu n'inscripciones monumentales, tales como les que s'atopen na ilesia xeorxana de Bolnisi Sioni cerca de Tblisi (de los sieglos IV o V). Inclusive s'atoparon amueses más antigües, que daten del sieglu III e. C. al sieglu III d. C., en Armaztsikhe (cerca de Mtskheta) y Nekresi (na rexón de Kakheti al Este de Xeorxa), en 1940 y dende 1995 hasta'l 2003 espediciones científiques realizaes por Simon Janashia (1900–1947) y Levan Chilashvili. Les inscripciones del Armaztsikhe fueron estudiaes por Pavle Ingorokva.
L'alfabetu nusjuri («minúscules») o kutjovani («cuadriculáu») apaeció nun principiu nel sieglu IX. Asomtavruli y nusjuri, conocíos como jutsuri (ხუცური, o «escritura eclesiástico»), fueron usaos pa escribir manuscritos relixosos, utilizando'l asomtavruli pa escribir les mayúscules.
L'alfabetu modernu, llamáu mjedruli (მხედრული, «secular» o «escritura de los caballeros»), apaeció per primer vegada nel sieglu X. Utilizar con fines non relixosos hasta'l sieglu XVIII, que foi cuando remplazó por completu al khutsuri. Los llingüistes qu'estudien xeorxanu cataloguen el so ortografía como fonémica.
Clasificación
thumb|350px|Grupos etnolingüísticos de la rexón del Cáucasu. El xeorxanu en naranxa, nel centru. El xeorxanu ye la más falada ente les llingües caucásiques del sur o kartvelianas, familia que tamién inclúi'l svano y el megreliano (falaes principalmente al noroeste de Xeorxa), según el laz (falada a lo llargo de la mariña del Mar Negru de Turquía, dende Trabzon hasta la frontera con Xeorxa). Los xeorxanos se autodenominan kartv-el-i, d'ende la designación utilizada pa referise a la familia llingüística y p'aludir a los grupos étnicos que falen dalguna d'estes llingües.
Fonoloxía
Onde hai trés consonantes nun mesmu puntu d'articulación l'orde ye: sorda, sonora, sorda eyectiva; onde hai dos (sacante l, r) l'orde ye: sorda, sonora. Nótese qu'en xeorxanu hai soníos similares que son distintos fonémicamente:
Gramática
El xeorxanu modernu tien cinco vocales y ventiocho consonantes, ente que l'antiguu tenía les mesmes vocales pero trenta consonantes. Nel sistema de consonantes, les oclusives y africaes son sonores, sordes y glotalizadas. Magar la mayor parte de los raigaños de les pallabres empiecen con una o dos consonantes, hai munches pallabres con grupos de consonantes na posición inicial; dalgunos d'estos grupos pueden constar d'hasta seis consonantes, como na voz prckvna, «pulgando».
L'acentu tónicu asítiase na primera sílaba en pallabres bisílabes pero en pallabres más llargues tiende a cayer na primera o na antepenúltima sílaba.
L'orde de les pallabres ye relativamente llibre, pudiendo ser suxetu-verbu-oxeto, suxetu-oxeto-verbu o oxetu-suxetu-verbu. Nun esiste xéneru gramatical; si precísase estremar ente sexos hai términos definíos que pueden añedir. El marcador pal plural constituyir col sufixu -eb- dempués del raigañu. Per otra parte, nun esiste artículu determináu. El numberal ert, «unu», pue ser usáu como artículu indetermináu.
El xeorxanu ye una llingua aglutinante na cual ciertos prefixos y sufixos xunir ente sigo col fin de construyir un verbu. En dellos casos, puede haber hasta ocho morfemes distintos nun verbu simultáneamente: por casu, en ageshenebinat, «vós habeis construyíu», el verbu puede ser subdividíu como a-g-y-shen-eb-in-a-t, onde cada morfema contribúi al significáu del tiempu verbal o a la persona que lleva a cabu l'acción. La conxugación verbal tamién exhibe polipersonalismo; un verbu puede incluyir morfemes qu'aluden tantu al suxetu como al oxetu.
En cuanto al sistema verbal, ésti ye por demás complexu, estremándose ente verbos estáticos o dinámicos, y transitivos o intransitivos, incluyendo nesta última categoría los verbos pasivos y medios.
Una carauterística notable del xeorxanu, que comparte coles otres llingües kartvelianas, ye la construcción ergativa de la frase. El suxetu d'un verbu transitivu marcar por un casu especial, ergativo, ente que'l casu del oxetu direutu ye'l mesmu que'l del suxetu nos verbos intransitivos: kac-i (nominativu) midis, «l'home va», pero kac-ma (ergativo) molda datv-i (nominativu), «l'home mató al osu».
Vocabulariu
El xeorxanu tien un ricu sistema de pallabres derivaes. A partir d'un raigañu, la adición de determinaos prefixos y sufixos dexa llograr diversos sustantivos y axetivos rellacionaos. Por casu, partiendo del raigañu -kartv-, pueden derivase los términos Kartveli, «persona de Xeorxa», Kartuli, «idioma xeorxanu» y Sakartvelo, «Xeorxa».
La mayoría de los apellíos xeorxanos terminen en -dze, «fíu» (Xeorxa occidental), -shvili, «neñu» (Xeorxa oriental), -ia (Xeorxa occidental, Samegrelo), -ani (Xeorxa occidental, Svaneti) o -uri (este de Xeorxa). La partícula -eli a la fin indica nobleza, equivalente al de francés o al von alemán.
El xeorxanu, al igual que'l vascu o'l francés, tien un sistema numbéricu vigesimal, basáu nun sistema de numberación de 20. Pa espresar un númberu mayor que 20 y menor que 100, primero enúnciase'l númberu como múltiplu de venti y depués añedir el númberu restante. Asina, el 93 esprésase como ოთხმოცდაცამეტი - otkh-m-ots-da-tsamet'i (lit. cuatro veces venti y trelce).
Espresiones útiles en xeorxanu
Ente paréntesis la pronunciación averada al español. (kh pronúnciase como la J del español, dzh pronúnciase como la J del inglés) გაგიმარჯოს (gaguimardzhos) – Hola (respuesta) გმადლობ (gmadlob) – Gracies მე ქართველი/ესპანელი ვარ (me kartveli/espaneli var) – Yo soi xeorxanu(a)/español(a)
Bisagorri
Bisagorri o Bisaúrri, n'aragonés, o Bisaurri, n'español, ye un conceyu español de la Ribagorza, na provincia d'Uesca, Aragón. Tien una población de.
En Bisaurri atópase la planta embotelladora qu'aprovecha les agües del manantial de Veri, en San Martín de Veri.
Angelica pubescens
Descripción
Ye una planta yerbácea perenne qu'algama los 1-2 m d'altores con fueyes tripinnaes de 1 m de llargor, los foliolos tienen 5-10 cm de llargu. Les flores son de color blancu y prodúcense nunes grandes umbeles.
Los tarmos nuevos y les fueyes son comestibles. Shishiudo confúndese, bien de cutiu, con Aralia cordata.
Propiedaes
Indicaciones: na Medicina tradicional china usar pa tratar problemes de reñón y vexiga. Dolor, agarrotamiento y calambres musculares y de tendones. Nun usar si hai insuficiencia de calor o ye una persona yin. Ente 3 y 9 g diarios.
Taxonomía
Angelica pubescens describióse por Carl Maximowicz y espublizóse en Bulletin de l'Academie Imperiale des Sciences de Saint-Pétersbourg xxiv. (1878) 34. Angelica: nome xenéricu que remanez del llatín pa "anxelical", en referencia a les propiedaes melecinales de la planta, que se diz que foi reveláu a un monxu por un ánxel que-y dixo que yera una cura pa una plaga.
Roberto Pompei
Roberto Fabián Pompei, más conocíu como Tito Pompei, ye un ex-futbolista y entrenador arxentín.
Chassey-lès-Montbozon
Chassey-lès-Montbozon ye una comuña francesa del departamentu d'Altu Saona, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Gerson Rodrigues
Gerson Rodrigues ye'l nome de:
Casuco
Juan Martínez Martínez (Lorca (Murcia) 26 de setiembre de 1955), popularmente conocíu como Casuco, ye un entrenador y ex-futbolista español. Xugaba como defensa, concretamente como llateral. Anguaño dirixe al Águilas FC.
Trayeutoria como xugador
Casuco xugaba de defensa central, formar na cantera del Real Madrid, anque nun llegó a xugar nel primer equipu y volvió a la so ciudá natal a xugar nel CF Lorca Deportiva. D'ellí pasó al Granada CF, depués al Elche CF y finalmente recaló nel Real Zaragoza, onde tuvo diez años y vivió la so meyor dómina como futbolista, aportando a capitán del equipu. Ganó una Copa del Rei y el troféu de meyor defensa d'un añu. Tres el so pasu pol club aragonés recaló nel Alcira. Volvió al CF Lorca Deportiva pa xugar la so última temporada antes de retirara.
En retirándose empezó la so trayeutoria como entrenador nel Águilas CF y fichó pol Lorca CF cuando se fundó.
En Lorca tien un campu de fútbol col so nome.
Trayeutoria como entrenador
En ochobre de 2010, firma pol CD Castellón a metá de temporada pa cubrir la destitución de Jordi Vinyals, cargu qu'exerció hasta'l branu de 2011. En marzu de 2012 convertir nel home d'enfotu de Jesús Jiménez, cabeza visible del grupu que xestiona'l CD Castellón, pa ocupar el cargu de direutor del área téunica del conxuntu castellonense y ser l'entrenador de cara a la 2012/13. Sicasí, la repentina marcha de Jiménez significó la so marcha al nun entrar nel proyeutu del nuevu presidente David Cruz.
Pel branu de 2013, ye contratáu pol Águilas CF. Dos años dempués, los nuevos dirigenes de la entidá prescindieron d'él.
Chassey-lès-Scey
Chassey-lès-Scey ye una comuña francesa del departamentu d'Altu Saona, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Erebia hispania
La Erebia hispania ye una especie de caparina de la familia de les Nymphalidae, que foi descrita orixinalmente por (Butler, 1868). Ye endémica de Sierra Nevada (España). En 1880, Oberthur describió una subespecie (erebia hispania rondoni) nos Pirineos, anque anguaño considérase como especie distinta. .
Descripción
Les ales anteriores son de color marrón-castañal na so anverso, con banda post-discal leonada, y ocelu negru. Les posteriores, escarecen de banda, esistiendo sicasí trés enllordies pocu perceptibles. Aviesu de les anteriores bien similar, anque con escames leonadas; nes posteriores, predomina el color gris cayuela, con llinies oecuras. La fema ye de paecencia tamaña, con un color más claru, y les llinies más escures.
Univoltina reproduzse una sola vegada al añu, con individuos adultos a partir d'empiezos de xunetu, hasta final d'agostu. La gata desenvuélvese bien rápido en primavera. Les crisálides formense en xunu y asítiense llixeramente soterraes.
Distribución y hábitat
Ye una especie endémica de Sierra Nevada (España), partida preferentemente peles fasteres y pastizales de gramínees, sobremanera a gran altor, ente los 2.000 y los 3.000 m d'altitú. Al preferir zones húmedes, suel atopase siempres na redolada de unos pacionales húmedos que representen unu de los ecosistemes más fráxiles y exclusivos de Sierra Nevada, conocíos como los borreguiles. Ye una especie bien retraída y bien esixente ecológicamente, a pesar de lo cual la so población paez abondo estable, anque con enclín a menguar nos últimos años.
Columba leuconota
thumb|Exemplar fotografiáu en [[Sikkim.]] Columba leuconota ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae.
Descripción
La especie tien una cabeza corita qu'oldea con pescuezu blancu y les partes inferiores blanques son escurecíes pol color gris ceniza nel abdome. L'envés ye gris parduzu con un llurdiu blancu nel llombu inferior. Les sos ales son de color gris maciu con tres franxes de color marrón. La so cola negra tien una franxa blanca nel mediu que s'estrecha y curva palantre pa terminar nuna punta con carauterístiques ultraperiféricas. Les aves nueves tienen cantos antes pálidos y estrechos nes plumes de les partes cimeres y les nales. El blancu de les partes inferiores escurecer con un color ante.
Taxonomía y sistemática
Reconócense dos subespecies:
Comportamientu y ecoloxía
Frecuenten fasteres predreses y valles secuestraos, inclusive hasta la llinia de nieve. Alimentar nos campos mientres el día, pero duermen nos cantiles. Polo xeneral son cobardes y cautelosos. Xuntes de 150 o más se producen pel hibiernu, frecuentemente en compañía del palombu rupestre (Columba rupestris) y en delles zones col palombu bravíu (Columba livia) tamién.
Nel branu, baxen a niveles más baxos y atópense en pareyes o en pequeñes bandaes. Reproducir en colonies. Asitien los niales nos resquiebros o cueves nos cantiles o les capes predreses. Los sos niales son estructures desordenaes y enxareyaes con palos, yerba, paya, plumes, etc. Los niales xeneralmente reutilícense cada añu con arreglos menores. Xeneralmente ponen dos güevos.
Aliméntase de les bagues, ceberes, cogollos, bulbos, granes y retueyos.
Arsénicu
L'arsénicu (del persa zarnikh, ‘oropimente mariellu’ o bien del griegu arsenikón, ‘masculín’) ye un elementu químicu de la tabla periódica que'l so símbolu ye As y el númberu atómicu ye 33. Na tabla periódica de los elementos alcuéntrase nel quintu grupu principal. L'arsénicu preséntase raramente sólidu, principalmente en forma de sulfuros. Pertenez a los metaloides, yá qu'amuesa propiedaes entemedies ente los metales y los non metales.
Carauterístiques principales
thumb|left|Arsénicu puru gris metálicu. L'arsénicu preséntase en tres estaos alotrópicos, gris o metálicu, mariellu y prietu. L'arsénicu gris metálicu (forma α) ye la forma estable en condiciones normales y tien estructura romboédrica, ye un bon conductor del calor pero probe conductor llétricu, la so densidá ye de 5,73 g/cm³, ye enxicosu y pierde'l llustre metálicu espuestu al aire.
L'arsénicu mariello (forma γ) llógrase cuando'l vapor d'arsénicu esfrezse bien rápido. Ye desaxeradamente volátil y más reactivu que l'arsénicu metálico y presenta fosforescencia a temperatura ambiente. El gas ta constituyíu por molécules tetraédriques d'As4 de forma análoga al fósforu y el sólidu formáu pola condensación del gas tien estructura cúbica, ye de testura xabonosa y tien una densidá averada de 1,97 g/cm³. Espuestu a la lluz o al calor revierte a la forma estable (gris). Tamién se denoma arsénicu mariello al oropimente, mineral de trisulfuru d'arsénicu.
Una tercer forma alotrópica, l'arsénicu prieto (forma β) d'estructura hexagonal y densidá 4,7 g/cm³, tien propiedaes entemedies ente les formes alotrópiques descrites y llógrase na descomposición térmica de l'arsina o bien esfreciendo amodo'l vapor d'arsénicu.
Toles formes alotrópiques sacante la gris escarecen de llustre metálicu y tienen bien baxa conductividá llétrica polo que l'elementu va portase como metal o non metal en función, básicamente, del so estáu d'agregamientu. Tamién vea metal pesao.
Ye un elementu químicu esencial pa la vida anque tanto l'arsénicu como los sos compuestos son desaxeradamente velenosos.
Alcuéntrase nel 2ᵁ grupu analíticu de cationes; precipita con H2S de color mariellu.
Rexón de Winnipeg Capital
Denominar Rexón Winnipeg Capital (n'inglés: Winnipeg Capital Region) al área metropolitana que contién a la ciudá de Winnipeg y los conceyos rurales, ciudaes y pueblos que lu arrodien. Atópase sobre'l valle del río Coloráu na porción centro-sur de la provincia de Manitoba, Canadá. Foi creada pa coordinar les polítiques d'usu del suelu y el desenvolvimientu económicu ente la ciudá de Winnipeg y los conceyos circundantes. Ye l'área más de mayor importancia económica y con mayor densidá de población de la provincia de Manitoba.
Sicasí, esisten otros conceyos que de manera non oficial dacuando son incluyíos como parte de la Rexón Capital, les ciudaes de Niverville y Teulon, los pueblos de Dunnottar y Garson, y la reserva india de Brokenhead 4.
Les llendes de la rexón de Winnipeg Capital devasen los del área metropolitana censal de Winnipeg (CMA), a la que toma na so totalidá cola esceición de Brokenhead 4. Los conceyos incluyíos na CMA son:
Universu observable
L'universu observable, horizonte del universu o horizonte cosmolóxicu constitúi la parte visible del universu total. Paez tener un espaciu-tiempu geométricamente planu. Tien un radiu de 1,37 x 1026 m, un volume de 1,09 x 1079 m³ y una masa de 9,27 x 1052 kg, polo que la densidá masa-enerxía equivalente ye de 8,46 x 10-27 kg/m³. La densidá media de los sos constituyentes primarios ye d'un 68,3 % d'enerxía escura, un 26,8 % de materia escuro fría y un 4,9% de materia ordinario, según datos recoyíos pola sonda Planck. Asina, la densidá de los átomos ta nel orde del nucleu d'hidróxenu senciellu pa cada cuatro metros cúbicos. La naturaleza de la enerxía escura y la materia escuro fría sigue siendo un misteriu. Anque se propunxeron distintos candidatos pa dambes coses (como partícules y fuercies yá esistentes o nueves, o cambeos de la relatividá xeneral) nun esiste confirmación esperimental sobre nenguna de les propuestes.
Diferencies ente universu total y universu observable
L'universu observable ye tan solo aquella pequeña parte que podemos detectar del universu total. L'universu observable o local, al tener una xeometría plana, supunxo qu'a lo menos l'universu total sía muncho más grande o, inclusive, ésti pueda ser de tamañu infinitu.
Tamañu aparente
Ye'l tamañu basáu solo nel percorríu de les ondes de lluz dende la so primer fonte d'emisión y correspuende a un radiu averáu de 13.700 millones d'años lluz. Ye un tamañu relativu pos provién del pasáu, d'estaos más trupos del universu y nun contempla l'estáu d'uniformidá o homoxeneidá de la densidá actual a otros puntos tres una posterior espansión del universu. 400px|miniaturadeimagen|Ilustración a escala logarítmica del universu observable col Sistema Solar nel centru, los planetes interiores, el [[cinturón d'asteroides, los planetes esteriores, el cinturón de Kuiper, la nube de Oort, Alfa Centauri, el brazu de Perseus, la Vía Láctea, Andrómeda y les galaxes cercanes, la telaraña cósmica de cúmulos galácticos, la radiación de fondu de microondes y l'afigura invisible del Big Bang nel cantu.]]
Verdadera distancia comóvil
La verdadera distancia comóvil al estremu del universu visible ye sobre 46.500 millones d'años lluz en toles direiciones dende la Tierra, asina l'Universu visible puede considerase como una esfera perfecta cola Tierra nel centru y un diámetru d'unos 93.000 millones d'años lluz/880.000 trillones de km (5.865 billones UA). Hai que notar que munches fontes publicaron una amplia variedá de cifres incorreutes pal tamañu del Universu visible, dende 13.700 hasta 180.000 millones d'años lluz. Anque la edá del universu sía de 13.700 millones d'años, la espansión producida debíu al Big Bang fai que l'universu más alloñáu observable alloñárase muncho más qu'esa distancia, a pesar de percorrer menos de 13.700 millones d'años lluz (1,37x10^10). thumb|center|400px|Imaxe qu'esplica la diferencia sobre'l datu de la edá del universu (1.37×1010 años lluz) en comparanza a la estimación sobre'l radiu real del universu observable (4.65×1010 años lluz). La esplicación de tal sería que al mirar la radiación de fondu y les galaxes más alloñaes reparar el pasáu con una mayor densidá de materia per centímetru cúbicu del universu.
Escala comparativa
Equivalentes a escala averada 1:1000000000000000, esto ye, un metro equival aproximao a un añu lluz. Por dicir daqué, molécula d'azucre ye a Tokiu como planeta Tierra ye a la Vía Láctea.
Filosofía de la historia
La filosofía de la historia ye la caña de la filosofía qu'estudia'l desenvolvimientu y les formes nes cualos los seres humanos crean la historia determinando los fechos clave qu'intervienen na so aportar.
En dellos casos, puede especular cola esistencia d'un fin o oxetivu teleolóxicu de la historia, esto ye, preguntar si esiste un propósitu, diseñu, principiu direutor o finalidá nel procesu de creación de la historia. N'otres pallabres, ¿qu'asocediera si determinaos fechos o los sos protagonistes nun esistieren o se desenvolvieren d'otra manera nun escenariu distintu? Pensemos, por casu, nel descubrimientu d'América, la Revolución Francesa, les campañes de Napoleón o cómo s'anició la guerra europea de 1914.
Les entrugues sobre les cualos trabaya la filosofía de la historia son tan diverses y complexes como los motivos que les provocaron. Dalgunes d'elles podríen ser: ¿Cuál ye'l suxetu propiu del estudiu del pasáu humanu? ¿Ye'l individuu? ¿Son les organizaciones sociales, la cultura, o acasu la especie humana por entero? Diendo entá más allá d'estes entrugues clásiques, dellos filósofos modernos introducieron un nuevu conceutu, sosteniendo que la historia dexó de ser l'estudiu d'unidaes, de fechos, pasando a ser l'estudiu d'una complexa totalidá, qu'entiende non yá les aiciones humanes pasaes y les sos consecuencies visibles, sinón qu'inclúi una tremera de factores nel so contestu, como les rellaciones humanes, les corrientes de pensamientu, les motivaciones particulares, y, seique'l factor más apocayá incorporáu y que más revolucionó esti campu de la filosofía, ye'l de los pensamientos, aiciones, rellaciones y motivaciones d'aquel individuu qu'escribe la historia, esto ye, del historiador. Como escribió Edward Hallett Carr nel so llibru ¿Qué ye la historia?:
Según otra concepción, la de R. G. Collingwood, por casu, precedíu tamién por Benedetto Croce, quien sostienen que'l pensamientu de los axentes históricos ye un conceutu fundamental de la investigación histórica, caben les entrugues:
Nun tien de confundir se la filosofía de la historia cola historiografía, que ye l'estudiu de les fontes d'onde se llogra la información histórica, nin cola historia de la filosofía, que ye l'estudiu del desenvolvimientu de la filosofía al traviés del tiempu.
Historia de la disciplina
thumb|Portada de [[Principios de ciencia nueva de Giambattista Vico.]] thumb|[[Xúpiter y Tetis. Obra de Jean Auguste Dominique Ingres. Tetis, tres la roxura d'Aquiles, clamia a Zeus por que ésti dexe que los troyanos adquieran ventaya. Les obres de Homero, como la Iliada, respuenden a un amiestu ente historia y mitu, na que la intervención divina ye parte de los fechos de los homes.]]
La filosofía de la historia nació nel s. XVIII. Tradicionalmente atribúyese-y a Voltaire que foi'l primeru n'acuñar el términu pa una obra escrita por él en 1765 y que robló como Ablaya Bazin. Sicasí, el términu foi utilizáu unos sieglos antes por Jean Bodin en Métodu pa la conocencia fácil de la historia, onde califica a Filón d'Alexandría como a un philosophitoricus (filósofu de la historia). Tamién s'almite que Giambattista Vico foi l'auténticu creador de la disciplina na so Principios de ciencia nueva.
Voltaire entendía por filosofía de la historia una disciplina crítica, polo que trata d'esplicar los acontecimientos pasaos per mediu de principios razonables con cuenta de "la lluz" de la razón esanicie tol fanatismu y les supersticiones irracionales qu'había na historia.
Nel s. XIX, Hegel dio-y un sentíu más ampliu a la filosofía de la historia y estremáu a lo considerao por Voltaire. Él foi'l primeru n'incorporar a la Universidá de Berlín esta disciplina. Pa Hegel la filosofía de la historia hai qu'entendela como una historia global o universal. El sentíu de la disciplina de la historia va sufrir un cambéu na escuela positivista con Leopold von Ranke. Pa él yeren el gobiernu de les lleis xenerales y universales que rixen el mundu y que tienen de ser rellataos pola historia como una ciencia empírica.
La respuesta a por qué nun surde antes del XVIII esta disciplina ye por cuenta de que los filósofos d'otres dómines centráronse n'otres cuestiones, na Antigua Grecia pola física, matemática, etc. Na Edá Media pola teoloxía y más tarde nes ciencies naturales y finalmente los filósofos sintieron la necesidá de cavilgar sobre la historia nel sieglu XVIII y que que'l so oxetu yera'l pasáu. Esta historia plantega una serie de problemes que s'estremen en cuatro apartaos:
La concepción de la filosofía de la historia ye indixebrable y depende de la concepción de la historia, y por tanto, la comprensión del oxetu ta condicionada pola interpretación que fai la filosofía de la historia. Tuvo una interpretación ilustrada, resultáu d'una concepción renacentista de la historia, que de la mesma ye'l precipitáu de fenómenos de l'Antigüedá y el Medievu.
Pa los griegos la historia ye la conocencia que se tresmite por aciu investigación, non por tresmisión perantigua, como'l mitu. Ye investigación, indagación, interrogatoriu d'un testigu ocular, y la resultancia de dichu interrogatoriu.
Ιστορ, ye un testigu árbitru que puede actuar como xuez y puede esclariar lo qu'asocedió. Ιστορεω, ye'l verbu que significa investigar, esplorar, polo que semánticamente significa indagación, y pasó el términu a la mayoría de les llingües occidentales a partir del llatín historiae.
Los romanos entendíen la historia igual que los griegos, como demuestra Tácito, qu'utilizó'l términu historiae cuando falaba de la dómina que'l mesmu viviera y les que son anteriores a él, y nun puede reparar personalmente. Les llapada Annales, polo que nun representaba la narración de fechu del pasáu. Na dómina romana se empleraron annales y cróniques.
Na Edá Media, historiae van ser los fechos sagraos espuestos na Biblia y la haxografía.
Nel Renacimientu establécense les bases pa ellaborar un tipu homoxéneu de lliteratura histórica que se-y puede llamar historia. Nesa dómina ye cuando la historia abrir a los sucesos del pasáu y surda el xerme de la historia científica.
A partir d'esi momentu desenvolveráse un criticismu ingente de la historia, sobremanera nel s. XVIII, onde se va entender la historia de dos formes: per un sitiu a los acontecimientos fechos pol home (res gestae); y la reconocencia mental d'estos, cognitio (res memoria). Pa ellos non yá esiste la realidá histórica sinón el conocencia o estudiu de dicha realidá, esto ye, la historia convertir en ciencia.
A partir d'esta doble concepción, la historia plantegó dos problemes a la filosofía: unu de tipu ontolóxicu y otru epistemolóxicu. La res gestae plantegó problemes ontolóxicos, pero si referímonos al segundu significáu, van ser de tipu epistemolóxicu.
Los de tipu epistemolóxicu, son los problemes plantegaos pola historia tocantes a una manera de ciencia. Un exemplu sería'l d'esclariar si la historia ye una conocencia inmediata o non. La conocencia histórica ye ideográficu. Les lleis de la naturaleza rixen tamién la historia. Tamién se crearon categoríes históriques y plantegábase qué tipu de verdá ye la verdá de la conocencia histórica.
La filosofía de la conocencia histórica va ocupar por tantu de la realidá histórica (res gestae) y l'historiografía (res memoria).
Calter históricu de la filosofía y calter filosóficu de la historia
El ser humanu ye un ser históricu en contraposición a los seres naturales, que nun tienen posibilidá de cambéu, son estáticos. Sicasí, el ser humanu ta faciéndose constantemente a sigo mesmu. Na midida que la filosofía tien un calter históricu quier dicir que ta determinada espaciu-temporalmente, ta siempres asitiada d'una forma determinada, plantegándo-y problemes que-y plantegen la sociedá na que vive y el so momentu históricu.
Los filósofos busquen soluciones a problemes concretos pero plantegen les respuestes con calter universal, por eso Platón, cuando s'enfrenta a la descomposición política d'Atenes, tres la muerte de Pericles, les tiraníes y la corrupción de la nueva democracia, y plantega una solución definitiva y universal, La República que ye utópica y teórica, ente que los políticos de la dómina lo que buscaben yeren soluciones al curtiu plazu, parches al problema, en llugar d'iguar dende los cimientos.
La historia pela so parte tamién tien un calter filosóficu, y precisa siempres una narración filosófica que complemente'l so sentíu. Va Haber, por tanto, historiadores idealistes y materialistes, hegelianos y marxistes, positivistes y hermenéuticos, etc. La filosofía de la historia va tan intrínseca a la historia como'l mesmu pensamientu del historiador, que va tener, quiera o nun quiera, una determinada perspeutiva filosófica que siempres ta actuando. Reparamos que filosofía y historia tán siempres en contautu íntimu.
Filosofía especulativa de la historia y filosofía crítica de la historia
Según el francés Raymond Aron la filosofía especulativa de la historia ocupar de los fechos y pretende ordenar de diverses formes y la filosofía crítica ye la historia concreta col fin de crear los conceutos que nos dexen entender la realidá histórica.
El filósofu español Ferrater Mora va llamar a la filosofía especulativa de la historia filosofía material de la historia y la filosofía crítica de la historia llamar filosofía formal de la historia.
Según Danton la filosofía sustantiva busca'l sentíu de la historia col fin d'entender y poder prever l'aportar históricu y la filosofía analítica aplica la reflexón filosófica de la historia, esto ye, la historiografía. Pa consiguilo empléguense dos pautes:
La filosofía crítica de la historia arrenuncia a significar el fin últimu del ser históricu y llindar al analís críticu de los supuestos que subyacen nel trabayu de los historiadores. Los supuestos que subyacen a la conocencia histórica, p'afayar les posibilidaes d'una realidá de ciencia histórica y l'algame d'esti tipu de conocencia. Esta caña surde nel s. XIX a partir del refugu del idealismu d'Hegel, gracies a les aportaciones de Von Ranke y el siguidores de la escuela histórica alemana como Meineke Burkhardt, dientro de la corriente hermenéutica de Droysen y Dilthey que siguen Heidegger y l'escuela neokantiana de Wildelband y Rickert. Tamién se va formar parte d'esta filosofía crítica la Escuela de Frankfurt y la corriente de la filosofía analítica de la historia. Tamién se deben encuadrar dientro de la historia crítica a Danto, Hempel, Popper y a Dray.
Oxetu d'estudiu
En Poética, Aristóteles argumentara que la poesía ye cimera a la historia, yá que fala más de "lo que debe (o debería) ser verdá" que de "lo que ye verdá". Poro, los historiadores clásicos sienten el deséu d'anoblecer, o enguapecer, el mundu real. Heródoto o Plutarcu inventen llibremente los discursos de los personaxes históricos y escueyen les temes históriques con vistes al aprovechamientu moral del llector. Estos clásicos reconocen y almiten que la historia tien d'enseñar bonos exemplos a siguir. Dende la Dómina Clásica hasta'l renacencia, los historiadores alternen ente enfocar la historia dende una visión pedagóxica y llindase a los fechos, buscando reflexalos cola mayor imparcialidá posible. La historia compónse principalmente d'haxografíes, d'enaltecimientu de los reis o poesía épica que describe xestos heroicos como la Cantar de Roldán.