cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Girl group
La espresión anglosaxona girl group úsase tamién nel so sentíu más estrictu nos países de fala inglesa pa denotar la fola de grupos de cantantes femenines de pop d'Estaos Xuníos que floriaron a finales de los años 50 y principios de los 60, ente'l cayente del primer rock and roll y la invasión británica, munchos de los cualos taben influyíos pol doo wop.
Los grupos formaos por moces, nos cualos dalgún miembru toca dalgún preséu, son consideraos un fenómenu por separáu. Estos grupos son llamaos dacuando girl bands (en castellán: 'bandes de moces'), pa estremalos, magar esta terminoloxía nun ye universalmente siguida, y estes bandes n'ocasiones son llamaes tamién girl group.
Cola llegada de la industria musical y les emisores de radio, el númberu de grupos de moces aumentó. Nos primeros años de la década de los 60 los grupos de cantantes femenines aumentaron como la espluma, con 750 grupos distintos editando cantares que llegaron a les llistes d'ésitos tantu nos Estaos Xuníos como nel Reinu Xuníu dende 1960 a 1966. Solo The Supremes celebraron 12 senciellos nᵘ1 na llista Billboard Hot 100 mientres el gruesu de la fola y mientres la mayor parte de la invasión británica, andando a la tema inclusive con The Beatles en popularidá.
En dómines posteriores, la plantía de los grupos de moces aplicar a la música discu, R&B comtemporáneo y formatos basaos nel country, según al pop. Una más globalizada industria de la música vio la estrema popularidá de la música pop empobinada al baille empobinada poles grandes discográfiques. Esta apaición, dirixida polos Estaos Xuníos, el Reinu Xuníu y Xapón, produció bandes d'estremada popularidá, con 8 grupos debutando tres 1990 nes llistes y vendiendo más de 15 millones de copies físiques de los sos discos. Amás, dende finales de la primera década de 2000, Corea del Sur tuvo un impautu significativu, con 8 de los 10 grupos con mayor ventes dixitales del mundu orixinaries d'esi país.
Empiezos
Unu de los primeros grupos de moces fueron Hamilton Sisters and Fordyce, un tríu d'Estaos Xuníos que fizo xires esitoses nel Reinu Xuníu y n'otros llugares d'Europa en 1927, grabando y apaeciendo na BBC Radio - fixeron conciertos de forma estensa por grandes teatros y locales de variedaes nos Estaos Xuníos y, más tarde, camudáronse'l nome artísticu a Three X Sisters. Les moces tuvieron xuntes dende 1923 hasta los primeres años 40, siendo conocíes poles sos harmoníes zarraes, según por el so estilu barbershop y novedosu, y tuvieron ciertu ésitu nes emisores de radios de los años 30.
The Boswell Sisters, que se convirtieron n'unu de los grupos vocales más famosos ente 1926 y 1930, tuvieron más de 20 ésitos.
The Andrews Sisters empezaron en 1937 como un grupu tributo a The Boswell Sisters y siguieron grabando y actuando dende los los 40 hasta finales de los 60, llogrando más ventes de discos, más ésitos Billboard Hot 100, más multiventas y más apaiciones en películes que cualesquier otru grupu de moces hasta la fecha.
1955–1966: la fola de los grupos de moces
Sía que non, fueron The Chantels col so cantar de 1958 Maybe les que se convirtieron en posiblemente, la primera y verdadera encarnación del soníu d'un grupu de moces. L'amiestu de doo wop negru, rock and roll y pop blancu yera curiosa pa l'audiencia adolescente y creció de los escándalos de la payola y los efeutos sociales de la música rock. L'ésitu de The Chantels y otros grupos foi siguíu por un enorme medría nos grupos de moces con distintes habilidaes y esperiencia, coles típiques etiquetes de xéneru, racialmente segregaes pola industria musical, pal rhythm and blues y el pop apaeciendo adulces. El grupu consideráu como'l primeru en tener un ésitu sosteníu nel xéneru de los girl groups fueron The Shirelles, que llegaron per primer vegada al nᵘ1 nel Top 40 con Tonight's the Night y, en 1961 convertir nel primer grupu de moces n'algamar el nᵘ1 del Billboard Hot 100 con Will You Love Me Tomorrow, escritu polos compositores Gerry Goffin y Carole King del Edificiu Brill. The Shirelles consolidaron el so ésitu con cinco éxito más ente'l Top 10, particularmente col so ésitu nᵘ1 Soldier Boy, mientres los dos años y mediu siguientes.
La tema Please Mr. Postman de The Marvelettes convertir nuna importante indicación de la integración racial de la música popular, yá que yera'l primer cantar nᵘ1 nos Estaos Xuníos de la discográfica afroamericana Tamla/Motown. El sellu sería autor intelectual de munchos grupos de moces importantes, incluyendo a Martha and the Vandellas, The Velvelettes y The Supremes. 200px|thumbnail|left|Portada de Please Mr. Postman. Otru compositores y productores nos EE.XX. y el Reinu Xuníu rápido reconocieron el potencial d'esti nuevu enfoque y reclutaron grupos formaos (o, en dellos casos, creando grupos nuevos) pa grabar los sos cantares col estilu girl group.
Phil Spector (figura crucial nos grupos de moces d'estos años), reclutó a The Crystals, The Blossoms y The Ronettes, mientres Goffin y King escribieron dos ésitos pa The Cookies.
Jerry Leiber y Mike Stoller, per otru llau, fomentaron a The Exciters, The Dixie Cups y The Shangri-Les.
The Paris Sisters tuvieron ésitu dende 1961, especialmente con I Love How You Love Me, hasta 1964. The Sensations, The Chiffons, The Angels y The Orlons (tres la salida de Stephen Caldwell en 1964) fueron famoses a principios de los 60. A principios de seronda de 1963, el grupu d'un solu ésitu The Jaynetts, con Sally Go 'Round the Roses, consiguió un misteriosu soníu distintu a cualesquier otru grupu de moces. En xineru de 1964, otru grupu d'un solu ésitu llamáu The Murmaids llevó Popsicles and Icicles de David Gates al nᵘ3. The Carefrees con We Love You Beatles llegaron al Top 40 n'abril, y The Jewels con Opportunity tuvieron un pequeñu ésitu n'avientu.
1970–1990: cambeos nos formatos y los xéneros
thumbnail|right|Labelle, aproximao en 1975. De 1971 a 1974 los únicos ésitos de grupos de moces puros que llegaron al Top 10 fueron Want Ads de Honey Cone y When Will I See You Again de The Three Degrees (que teníen los sos raigaños nos 60). Patti LaBelle and The Bluebelles foi un girl group d'Estaos Xuníos de los 60 que la so imaxe ayudó a refaer la so productor, Vicki Wickham, a principios de los 70, renombrando el grupu a LaBelle y emburriándoles en direición al glam rock. LaBelle fueron el primer grupu de moces n'evitar los traxes a xuegu y les coreografíes idéntiques, vistiendo en cuenta de eso, estravagantes traxes espaciales y tocaos de plumes. Más tarde, mientres la dómina dorada de la música discu, llegaríen grupos como First Choice, Silver Convention, The Emotions, etc.
A finales de los 70, ya influyíu pola música discu, surdió l'estilu musical Hi-NRG, con grupos como Odyssey, Sister Sledge, Mary Jane Girls, Belle Epoque, Frantique, Baccara, etc.
R&B d'Estaos Xuníos y hip hop
Col ascensu del new jack swing, el hip hop y el R&B contemporaneu, los grupos de moces d'Estaos Xuníos como En Vogue, Exposé y Sweet Sensation tuvieron senciellos que llegaron al nᵘ1 nes llistes d'ésitos. Grupos d'estos xéneros, como SWV, Xscape, 702, Total, Zhane y Blaque, llograron tener dalgún cantar nes llistes tantu nel Billboard Hot 100 como na llista d'ésitos d'Estaos Xuníos de R&B. De toes formes, TLC y Destiny's Child (xunto con solistes como Whitney Houston, Mariah Carey y los sos contrapartidas masculines como Boyz II Men y R. Kelly), marcaron l'empiezu nuna yera onde'l R&B contemporaneu convertir n'aceptáu pol mercáu global. L'álbum de TLC de 1994, CrazySexyCool, vendió 23 millones de copies. Destiny's Child vendió más de 60 millones de discos en xunto.
La segunda invasión británica
thumb|Spice Girls convirtiéronse nel girl group con meyores ventes de tolos tiempos. Ente la dominación d'Estaos Xuníos de la escena de los grupos de moces, les britániques Spice Girls camudaron tornar y tuvieron nueve senciellos nᵘ1 n'EE.XX. y nel so país. Con conciertos d'entraes escoses, publicidá, con mercáu mundial de 80 millones de copies vendíes, l'álbum más vendíu en tola historia por un grupu femenín y una película, Spice Girls convertir nel ésitu comercial más grande nel Reinu Xuníu dende The Beatles.
El movimientu cultural qu'empecipiaron Spice Girls produció otros grupos similares, qu'inclúin el grupu británicu-canadiense All Saints, les irlandeses B*Witched y Eternal, qu'algamaron distintos niveles d'ésitu.
En 1999, Andy McCluskey, unu de los componentes d'OMD, famosa banda de synth pop bien conocida pola so mítica cantar de 1980 «Enola Gay», creó Atomic Kitten, un tríu femenín que tuvo trés senciellos nel nᵘ1 británicu:
Atomic Kitten tamién algamó'l nᵘ1 nel so país nes llistes de ventes d'álbumes:
Al empiezu del sieglu XXI, los grupos de moces del Reinu Xuníu fueron abondo populares mientres la so primer década, coles temes Sound of the Underground de Girls Aloud y Round Round de Sugababes cosideradas como dos grandes ésitos, acreditáu pola remodelación de la música pop británica de los años 2000.
L'ésitu de Sugababes y Girls Aloud inspiraron a otros grupos, como The Saturdays, StooShe y Little Mix. El cuartetu británicu de R&B contemporaneu Little Mix convertir nel segundu grupu de moces británicu, tres Spice Girls, en tener dos álbumes nel Top 10 d'Estaos Xuníos, según ser el primer girl group británicu en pasar la so primer selmana nel Top 5. Son conocíes por ser el meyor grupu de moces de la so dómina y el so álbum Get Weird, llegó al 2ᵘ llugar nes llistes de ventes.
Llinia
Les llinies nel planu
Dau un planu, una socesión de puntos fecha con cualesquier criteriu define un llugar xeométricu del planu
Llinies nel espaciu
Dau un espaciu tridimensional, una llinia nel espaciu ye'l llugar xeométricu d'una socesión continua de puntos fecha con cualesquier criteriu.
Girl group
L'apaición de los grupos de moces asiáticos
thumb|Momoiro Clover Z nuna de les sos actuaciones.
thumb|right|El grupu coreanu Girls' Generation. A pesar que los grupos de chiques focalizados en dance pop n'Asia remanecieron en los 90, paralelamente a los sos contrapartidas britániques, los grupos de moces asiáticos caltuviéronse como formatos esitosos hasta 2010. Los grupos de los años 90 probaron una fórmula esitosa de bailles altamente coreografiados en sincronía de llabios.
En Xapón (segundu mayor mercáu de la industria musical), los grupos de moces de pop xaponés encabecen la llista Oricon de ventes.
Grupos como Speed, Morning Musume, AKB48 y Momoiro Clover Z surdieron ente los años 90 y los primeres compases del sieglu XXI.
Speed vendió un total de 20 millones de copies en trés años solu nel so país.
AKB48, en mayu de 2013, tuvo la posición d'artistes femenines con meyores ventes (por númberu de senciellos vendíos), según les estadístiques de Oricon, con unos 22 millones de senciellos.
Momoiro Clover Z son conocíes poles sos actuaciones innovadores. Amás, según les encuestes de 2013 y 2014 yeren el grupu de moces xaponés más popular. El grupu ye conocíu poles sos actuaciones enerxétiques, incorporando elementos de balé, ximnasia y películes d'aición. Magar les voces de les moces nun son demasiáu estables cuando se combinen colos bailles intensos, nunca usaron sincronía de llabios.
En 2009, la fola coreana (tamién llamada Hallyu) y, dientro d'ella, el pop coreanu, tuvieron una significativa medría dientro de la industria del entretenimientu, cola so influencia, rompiendo les fronteres d'Asia y espandiéndose por Oriente Mediu, África del Norte, Europa y América. Los grupos de moces son unu de les pilastres de la fola coreana, con ventes millonaries d'álbumes.
Girls' Generation y 2NE1 son llargamente reconocíes como los dos meyores grupos de moces de Corea del Sur. Otros grupos surcoreanos populares podríen ser: Sistar, A Pink, Girl's Day, F(x), 4minute, KARA, Miss A, Wonder Girls, T-ara, After School, ente otres. Estos grupos coreanos son particularmente efeutivos tocantes a ventes dixitales de música, con siete grupos coreanos incluyíos ente los 10 primeros nes llistes de meyores ventes dixitales. La influencia de los grupos de moces orixinales de los Estaos Xuníos nun se perdieron nesta era d'artistes, onde munchos adoptaron influencies visuales de los sos conceutos retro, como l'ésitu internacional de 2008 Nobody de Wonder Girls.
En 2010, Blush formóse orixinalmente por cinco miembros de Filipines, India, Ḥong Kong, Corea del Sur y Xapón, convirtiéndose nel primer grupu asiáticu en llegar col so álbum debú al Top 3 d'una llista Billboard n'EE.XX. Formar a partir d'un programa de telerrealidad llamáu Project Lotus: The Search for Blush.
L'exemplu español: Les Ketchup
A pesar que los grupos de moces ye un fenómenu netamente anglosaxón y asiáticu, tamién n'otros llugares abondaron esti tipu de grupos.
Como mayor esponente podemos citar a les españoles Les Ketchup, grupu formáu por cuatro hermanes y que'l so mayor ésitu, Aserejé, algamó'l nᵘ1 en más de 20 países y vendiendo más de 7 millones de senciellos en tol mundu. La tema foi compuestu por Manuel Ruiz Queco basándose, pa faer l'estribillu, na primer estrofa del cantar Rapper's Delight (1979), del tríu de hip hop d'Estaos Xuníos The Sugarhill Gang. La tema Rapper's Delight ta xeneralmente considerada como'l primer cantar en popularizar el hip hop nos Estaos Xuníos y nel restu del mundu. El cantar ta clasificada pola revista Rolling Stone nel nᵘ248 de la so llista The 500 Greatest Songs of All Time y nel nᵘ2 del 100 Greatest Hip-Hop Songs de la cadena de televisión musical d'Estaos Xuníos VH1.
Les Ketchup, tres l'ésitu de la tema, participó nel Festival del Cantar d'Eurovisión 2006, algamando'l ventenu primer puestu. Esi mesmu añu, el grupu eslleióse.
Campylopterus falcatus
El colibrí lazulita (Campylopterus falcatus), ye una especie d'ave apodiforme de la familia Trochilidae que vive en Suramérica.
Royon
Royon ye una comuña francesa del departamentu de Pas-de-Calais, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Larraona
Larraona ye un conceyu de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na merindad de Estella, na contorna d'Estella Oriental y a 74 km de la capital de la comunidá, Pamplona. La so población nel foi de  habitantes (INE).
Primeramente adscrita a la zona non vascófona pola Llei Foral 18/1986, en xunu de 2017 el Parllamentu navarru aprobó'l pasu de Larraona a la Zona mista de Navarra por aciu la Llei foral 9/2017.
Hylodes ornatus
Hylodes ornatus ye una especie de ránidos de la familia Leptodactylidae.
Distribución xeográfica
Ye endémica de Brasil.
Estáu de caltenimientu
Alcuéntrase amenazada d'estinción pola perda del so hábitat natural.
Faéu
Col nome de Faéu podemos referinos a:
12 Hydrae
12 Hydrae (12 Hya / D Hydrae / HD 74918) ye una estrella na constelación d'Hidra. Anque güei nun tien nome propiu, na astronomía china yera conocida como Tianji —anque delles fontes asignen esti títulu a λ Velorum—, que representaba un asesor que decidía si los animales yeren lo bastante vieyos pa ser sacrificaos. De magnitú aparente +4,32, alcuéntrase a 244 años lluz del Sistema Solar.
12 Hydrae ye una xigante mariella de tipu espectral G8III con una temperatura efectivo ente 5012 y 5063 K. Ye 79 vegaes más lluminosa que'l Sol y tien un diámetru 12 vegaes más grande que'l diámetru solar; el so tamañu ye comparable al d'otres estrelles xigantes similares como Vindemiatrix (ε Virgnis) o β Lacertae.
12 Hydrae exhibe un conteníu metálico inferior a la solar: diverses fontes asígnen-y un índiz de metalicidá [Fe/H] ente -0,14 y -0,30. Tampoco hai claru consensu tocantes a la so edá; un estudiu indica una edá de 400 millones d'años ente qu'otru alza esta cifra hasta los 670 millones d'años. Con una masa envalorada de 2,8 mases solares, ye una estrella del discu finu al igual que'l Sol.
12 Hydrae puede tener una compañera estelar, formando una binaria astrométrica de llargu periodu. La posible acompañante tien magnitú +13,7 y la separación actual ente dambes estrelles ye de 25 segundos d'arcu.
Ricardo de la Cierva
Agregáu d'Historia Contemporánea d'España ya Iberoamérica, catedráticu d'Historia Moderna y Contemporánea pola Universidá d'Alcalá de Henares (fasta 1997) y Ministru de Cultura en 1980.
Rei d'Italia
Reyes Xermánicos
Dempués de la cayida de Rómulo Augusto en 476, el líder de los hérulos Odoacru yera llamáu dux Italiae (gobernante d'Italia) pol emperador Zenón (emperador). Más tarde se autoproclamaba rex Italiae (rei d'Italia), anque siempres se presentaba como un oficial del gobiernu oriental.
En 493, el líder ostrogodu Teodoricu'l Grande ganó a Odoacru, y empezaba la Dinastía Amala de reis d'Italia. El poder ostrogodo acabó cola muerte de Teya (552), cuando Italia foi reconquistada pol Imperiu bizantín.
Ostrogodos
El Reinu Ostrogodu foi conquistáu pol Imperiu bizantín, empecipiando l'acoso Justiniano I a partir de 535.
Lombardos
Cuniberto (688 - 700)
Reyes Francos (781-963)
Pipino d'Italia, tercer fíu de Carlomagno, ye coronáu rei d'Italia pol papa Adriano I en 781. Reinaba nel norte d'Italia, ente qu'Italia central convertir nos Estaos Pontificios.
Ente 888 y 961, había de normal más d'un solicitante al tronu d'Italia, inclusive más d'un Emperador.
Etapa Napoleónica (1805-1814)
En 1805 Napoleón Bonaparte tresforma la república d'Italia en Reinu d'Italia, autoproclamándose rei d'Italia y nomando al so fíu adoptivu, Eugène de Beauharnais como virréi. Esti reinu foi eslleíu tres l'abdicación de Napoleón en 1814 de resultes de les derrotes sufiertes nes guerres Napoleóniques.
Ver: Primer Imperiu Francés.
Reinu d'Italia (1861-1946)
thumb|70px|Escudu d'Armes de la Casa de Saboya. En 1849, Víctor Manuel II foi coronáu como Rei de Cerdeña y Duque de Saboya. Foi esti monarca quien en liderando la Unificación de la mayor parte de la península, consiguió ser coronáu Rei d'Italia en 1861. El so nietu Víctor Manuel III abdicó en mayu de 1946 a favor del herederu de la Corona, Humberto II, quien gobernó hasta xunu d'esi añu, cuando Italia foi proclamada república.
Dende 1861 hasta 1922, Italia foi una monarquía constitucional con un parllamentu escoyíu por aciu sufraxos acutaos (en 1913 celebróse'l primer sufraxu universal masculín).
En política esterior, el Reinu d'Italia foi mentanto escluyíu (por cuenta de la so tardida unificación) del repartida colonial d'África na Conferencia de Berlín. Llogra sicasí establecer delles débiles colonies n'Eritrea, Somalia, Etiopía, Libia, Albania y Tientsin (China).
Ver: Casa de Saboya - Unificación italiana - Giuseppe Garibaldi
Hylodes otavioi
Distribución xeográfica
Ye endémica de Brasil.
Estáu de caltenimientu
Alcuéntrase amenazada d'estinción pola perda del so hábitat natural.
Ruitz
Ruitz ye una comuña francesa del departamentu de Pas-de-Calais, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Llacín
Llacín ye una casería de la parroquia d'El Valle nel conceyu asturianu de Carreño.
Alcuéntrase a 6,50 km de Candás, la capital del conceyu, a un altor mediu de 53 msnm y tien una población de.
Ruisseauville
Ruisseauville ye una comuña francesa del departamentu de Pas-de-Calais, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
La Maquila
La Maquila ye una aldea de la parroquia d'El Valle nel conceyu asturianu de Carreño.
Alcuéntrase a 6,30 km de Candás, la capital del conceyu, a un altor mediu de 75 msnm y tien una población de.
Campylopterus hemileucurus
El Colibrí moráu (Campylopterus hemileucurus) ye una especie d'ave apodiforme de la familia Trochilidae. Ye nativu d'América Central y Méxicu. Tamién se-y conoz col nome de colibrí ales de sable.
Subespecies
Estrémense les siguientes subespecies:
Claude Gay
Claude Gay Mouret foi un naturalista ya historiador francés nacionalizáu chilenu que fizo los primeros estudios amplios de la flora, fauna, xeoloxía y xeografía de Chile.
Llista d'asteroides/601–700
... | Previu | Llista d'asteroides | Siguiente | ...
Fuercia
thumb|250px|descomposición de les fuercies, nún planu, y nun planu atenllaú Una fuercia (davezu simbolizada con F) ye una aición qu'anicia una perturbación na cantidá de movimientu o direición d'un cuerpu. El conceutu de fuercia descríbese na segunda Llei de Newton.
La unidá del SI pa la fuercia ye'l Newton (N), qu'equival a kg·m·s−2
Según la tercera llei de Newton, a cada fuercia correspuende-y otra d'idéntica magnitú y en sen opuestu. Esta llei conozse como llei d'aición-reaición.
Fuercia na mecánica newtoniana
Estes dos afirmaciones resúmense na Llei Fundamental de la Dinámica o Segunda Llei de Newton:
au \vec F representa la fuercia qu'autúa sobro'l cuerpu, m \, la so masa y \vec a la so aceleración. Midíes sobro un sistema inercial de referencia.
La fuercia, neto que l'aceleración, ye una magnitud vectorial, y represéntase matemáticamente per aciu d'un vector.
La fuercia de la Segunda Llei de Newton ye, poro, una suma vectorial.
A la fuercia resultante de la suma vectoria de toles fuercies qu'autuen sobro un cuerpu denómase-y fuercia neta. D'esta miente la segunda Llei de Newton podríemos espresala asina:
Un cuerpu en movimientu, y sobro'l que nun autúa nenguna fuercia neta, siguirá moviéndose en llinia reuta y a velocidá constante indefinidamente.
Unidaes de fuercia
Definir la fuercia a partir de la masa y l'aceleración, magnitúes nes que intervienen masa, llonxitú y tiempu, fai que seya una magnitú derivada. Esti fechu atiende a les evidencies que caltién la fisica d'anguaño, espresáu nel conceutu de Fuercies Fundamentales y vese espeyáu nel Sistema Internacional d'Unidaes.
Julie Manet
Julie Manet foi una pintora y coleicionista d'arte francés.
Nacida en París, foi la única fía de la pintora Berthe Morisot y el so maríu Eugène Manet, l'hermanu menor del pintor Édouard Manet. A lo llargo de la so mocedá Julie posó con frecuencia pa la so madre y otros artistes impresionistes.
Diariu
El so diariu, publicáu n'inglés como Growing up with the Impressionists apurre información detallada sobre la vida de pintores franceses, ente ellos Renoir, Degas, Monet, y Sisley, según el casu Dreyfus y la visita d'Estáu del zar Nicolás II en 1896.
Matrimoniu
El 31 de mayu de 1900, Julie casóse con Ernest Rouart, artista y fíu del pintor Henri Rouart. La boda, que tuvo llugar en Passy, foi una doble ceremonia na que la prima de Julie, Jeannie Gobillard, tamién se casó con Paul Valéry. Tuvieron trés fíos: Julien Rouart (1901), Clément Rouart (1906) y Denis Rouart (1908).
Saúl García
Saúl García Cabrero ye un.
Antonio Mingote
Ángel Antonio Mingote Barrachina foi un dibuxante, escritor, académicu de la llingua y periodista español.
Picu Aneto
L'Aneto ye'l picu más eleváu de los Pirineos, con una altitú de 3.404 msnm. Alcuéntrase asitiáu nel Parque Natural Posets-Maladeta, nel conceyu de Benasque, provincia de Huesca, comunidá autónoma d'Aragón, n'España.
Forma parte del macizu de la Maladeta y, asitiáu nel valle de Benasque, ta constituyíu per tarrenes paleozoicos de naturaleza granítica y materiales mesozoicos. Na so cara norte, a partir de los 2.810 m aproximao, afáyase'l mayor glaciar de los Pirineos, con unes 100 ha de superficie. Ta, al igual que munchos nel mundu, en franca regresión de resultes del cambéu climáticu. Calcúlase que nos caberos 100 años perdió más de la metada de la so superficie, y qu'en 30 o 40 años pue llegar a sumir.
Dina
La Dina ye la unidá de fuercia nel Sistema CGS. Defínese como la fuercia que, aplicao a la masa d'un gramu, comuníca-y una aceleración de 1 cm/s²; equival a 10-5 newton.
Exemplu: pa pescanciar una idea de la magnitú de la unidá, equival a la fuercia que tendría de facer un mosquitu mui pequeñu (de masa d'un gramu) p'algamar una velocidá de 1 cm/s nun segundu.
Imanol Rojo
Imanol Rojo ye un esquiador de fondu español que participó en dos Xuegos Olímpicos d'Iviernu, en 2014 y 2018.
Trayeutoria
Empezó a esquiar a los 5 años al pie del so hermanu mayor. A los 11 años yá competía col Alpín Uzturre Elkartea y a los 15 años entró nel equipu nacional d'esquí de fondu. En 2014 #convertir en campeón d'España de 15 km en modalidá clásica y llibre. El títulu #llibre #revalidar al añu siguiente en Linza y en 2016 en Candanchú. En 2017 axudicóse'l títulu nacional en Beret de 10 km en modalidá llibre, y tamién el títulu austriacu en esquiatlón.
A nivel internacional participó en 2009 y 2010 nel campeonatu del Mundu Júnior, ente qu'en 2011 y 2013 #facer nel campeonatu del Mundu sub-23, consiguiendo como meyor puestu un 31º en 2013 na modalidá d'esquiatlón. En 2014 participó en cuatro pruebes nos Xuegos Olímpicos d'Iviernu, llogrando'l so meyor puestu nos 50 km modalidá llibre. En 2018 abrió la presencia española nos Xuegos Olímpicos con un 49º puestu llográu en esquiatlón.
La so primer apaición na Copa del Mundu foi en 2012 en Gaellivare, onde participó en dos pruebes, siendo 23º na modalidá de relevos. El so meyor puestu na Copa del Mundu foi un 22º na modalidá por equipos en 2018, en Dresden, ya individualmente un 41º a finales de 2017 en Toblach na modalidá de 15 km estilu llibre. Tamién participó nel Campeonatu Mundial d'Esquí Nórdicu de 2013 en Val di Fiemme nes modalidaes d'esquiatlón y 15 km. Dos años más tarde, nel Campeonatu Mundial d'Esquí Nórdicu de 2015 celebráu en Falun, participó en tres modalidaes, llogrando como meyor posición un 53º en esquiatlón. Nel Campeonatu Mundial d'Esquí Nórdicu de 2017 volvió repitir en tres modalidaes y repitió como meyor posición el 53º puestu en esquiatlón.
Terremotu y tsunami de Xapón de 2011
Ye'l terremotu más potente sufiertu en Xapón hasta la fecha según el Grandes terremotos del mundu cuartu más potente del mundu de tolos terremotos midíos hasta la fecha. Dende 1973 la zona de subducción de la fuesa de Xapón esperimentó nueve eventos sísmicos de magnitú 7 o cimera. El mayor foi un terremotu asocedíu n'avientu de 1994 que tuvo una magnitú de 7,8, con epicentru a unos 260 km al norte del terremotu del 11 de marzu de 2011, que causó 3 muertos y unos 300 mancaos.
Hores dempués del terremotu y el so posterior tsunami, el volcán Karangetang nes Islles Célebes (Indonesia) entró n'erupción. La NASA con ayuda d'imáxenes satelitales pudo comprobar que'l movimientu telúricu pudo mover la Islla de Honshu aproximao 2,4 metros al este, y alterió la exa terrestre n'aproximao 10 centímetros. La violencia del terremotu, encurtió la duración de los díes en 1,8 microsegundos, según los estudios realizaos polos JPL de la NASA.
Terremotos y retruques
thumb|220px|[[Licuefacción del suelu, unu de los efeutos dexáu pol fuerte terremotu.]] El terremotu principal foi posterior a una llarga serie de terremotos previos, qu'empezaron con un temblón de 7,2 MW el día 9 de marzu de 2011, aproximao a 40 quilómetros de distancia d'onde se produció'l terremotu del 11 de marzu, y siguíu d'otros trés el mesmu día de la catástrofe qu'entepasaron los 6 MW d'intensidá. Un minutu antes del terremotu principal, el Sistema d'Alerta de Terremotos, conectáu a cerca de 1000 sismógrafos en Xapón, unvió una serie d'avisos a los distintos medios de comunicación xaponeses sollertando del peligru inminente. Créese que gracies a estes alertes pudieron salvase una gran cantidá de persones.
El epicentru del terremotu alcontrar nel océanu Pacíficu, a 130 quilómetros al este de Sendai, Honshu, a les 14:46 hora llocal. Asitiar a 373 quilómetros de Tokiu, capital de Xapón, d'alcuerdu al Serviciu Xeolóxicu de los Estaos Xuníos (USGS). Tres el Terremotu,otru seísmu de magnitú 7,0 rexistrar a les 15:06 hora llocal, de 7,4 a les 15:15 hora llocal y de 7,2 a les 15:26 hora llocal. Depués del terremotu inicial rexistráronse más de cien réplica con magnitúes cimeres a 4,5.
Nun principiu el USGS informó que la magnitú fuera 7,9 anque rápido modificóse a 8,8 y depués a 8,9, y darréu a una ente 9,0 y 9,2.
Esti terremotu producir na fuesa de Xapón, onde la placa del Pacíficu subduce so la placa de Ojotsk. Un terremotu d'esta magnitú polo xeneral tien un frente de rotura de siquier 480 quilómetros y rique d'una llarga llinia de falla relativamente recta. Por cuenta de que la llende ente plaques y la zona de subducción nesta rexón nun ye tan recta, ye polo que los terremotos nesta rexón espérase tengan magnitúes d'ente 8 y 8,5, por esto la magnitú d'esti terremotu foi una sorpresa pa dellos sismólogos. La rexón hipocéntrica d'esti terremotu estender dende la mariña de Iwate hasta les prefeutures fora de la mariña d'Ibaraki. L'Axencia Meteorolóxica de Xapón declaró qu'esti terremotu puede xenerar una rotura na falla dende Iwate a Ibaraki, con un llargor de 400 quilómetros y un anchu de 200 quilómetros. Señalóse que puede tener el mesmu mecanismu que'l d'otru gran terremotu asocedíu nel añu 869, que tamién causó un tsunami de gran tamañu.
El terremotu rexistró un máximu de 7 na Escala Sísmica Xaponesa en Kurihara, na prefeutura de Miyagi. Otros trés prefeutures más (Ibaraki, Fukushima y Tochigi) algamaron la escala 6. Estaciones sísmiques en Iwate, Gunma, Saitama y Chiba midieron temblones per debaxo de 6, ente qu'en Tokiu algamóse hasta 5.
Enerxía
El terremotu lliberó una cantidá d'enerxía superficial calculada en 1.9 ± 0.5×1017 joules, que s'estenó en forma de temblón y la enerxía que xeneró'l tsunami; esa enerxía ye casi'l doble comparada col terremotu de 9,1 del 2004 nel océanu Índicu. Si aprovechárase la enerxía superficial d'esti terremotu, podría abastecese a una ciudá del tamañu de Los Angeles mientres tou un añu. La enerxía total lliberada, tamién conocíu como'l "momentu sísmicu" (M0), foi de más 200.000 vegaes la enerxía de superficie y foi calculada pol USGS en 3.9×1022 joules, llixeramente menor que'l terremotu del 2004 nel océanu Índicu. Esto ye equivalente a 9320 gigatoneladas de TNT, o aproximao 600 millones de vegaes la enerxía de la bomba nuclear d'Hiroshima.
Tsunami
thumb|left|Imaxe de satélite de la [[NASA. Na imaxe cimera, los hinchentes provocaos pol tsunami, tomada'l 12 de marzu de 2011; na imaxe inferior, la llinia costera de Sendai, tomada'l 26 de febreru de 2011.]] thumb|250px|Tiempu envaloráu de llegada del tsunami a les mariñes d'América. thumb|250px|Pronósticu de distribución de la enerxía del maremotu producíu pol terremotu de Sendai 2011 emitíu por [[Alministración Nacional Oceánica y Atmosférica|NOAA.]]
Tres el terremotu xeneróse una alerta de tsunami pa la mariña pacífica de Xapón y otros países, incluyíos Nueva Zelanda, Australia, Rusia, Guam, Filipines, Indonesia, Papúa Nueva Guinea, Nauru, Ḥawai, Islles Marianes del Norte, Estaos Xuníos, Taiwán, América Central, Méxicu, Alaska, Canadá, amás en Suramérica, Colombia, Perú, Ecuador y Chile. L'alerta de tsunami emitida per Xapón foi la más grave na so escala local d'alerta, lo qu'implica que s'esperaba una fola de 10 metros d'altor. Finalmente una fola de 0,5 metros cutió la mariña norte de Xapón. L'axencia de noticies Kyodo informó qu'un tsunami de 4 metros d'altor cutiera la Prefeutura d'Iwate en Xapón. Reparóse una fola de 10 metros d'altor nel aeropuertu de Sendai, na Prefeutura de Miyagi, que quedó anubiertu, con foles que barrieron coches y edificios a midida que enfusábense en tierra.
A les 21:28 hores (HAST), el Serviciu Meteorolóxicu Nacional de los Estaos Xuníos emitió una alerta de maremotu hasta les 07:00 hores del día siguiente pa tou Ḥawai.
A les 23:33 hores (PST), el Serviciu Meteorolóxicu Nacional emitió un avisu de maremotu pa la mariña alaskeña dende la badea de Chignik hasta la Islla Attu, y vixilancia de maremotu pa tola mariña pacífica de Canadá y Estaos Xuníos dende la badea de Chignik a la frontera de California con Méxicu.
Depués del pasu del tsunami, nel estáu de California na mariña oeste d'EE. XX., declaróse tao d'emerxencia pa los cuatro condaos del norte afeutaos pol tsunami, que'l so impautu dexó numberoses estroces en puertos y sableres. El maremotu causó hinchentes en zones costeres de Ḥawai, según en puntos de los estaos d'Oregón y California. Unu de los llugares más afeutaos pol aguaxe foi la llocalidá de Crescent City, asitiada nuna badea del condáu de Del Norte conocida por ser vulnerable a los tsunamis. El so puertu quedó destruyíu pola marea y les embarcaciones sufrieron importantes daños, lo mesmo que dellos edificios.
En Ḥawai los habitantes de les zones fueron treslladaos a llugares seguros en centros comuñales y escueles, de la que los turistes en Waikiki fueron llevaos a pisos altos de los sos hoteles. En tantu, los caminos y les sableres viéronse vacíes cuando llegó'l tsunami. L'altor máximu de la fola del tsunami llegaría a los 3 quilómetros tierra adientro.
A la fin de la tarde d'esi día vienres dalgunos países centroamericanos como Panamá, Costa Rica, Guatemala, El Salvador y Hondures yá suspendieren l'avisu preventivu avera del tsunami, dempués de que les autoridaes constaren que l'efeutu del terremotu asiáticu llindóse a unes casi imperceptibles foles nes sos mariñes del Pacíficu. Mentanto en Nicaragua suspendióse l'alerta a les 21.00 hores (03.00 GMT del día siguiente), dempués de que les foles tamién llegaren ensin fuercia y nun se rexistrara nenguna situación anormal. En Colombia a pesar de nun rexistrar cambeos significativos na mariña, caltuvo l'alerta na mariña Pacífica per gran parte del día 12 de marzu, por cuenta de la posibilidá de qu'esistiera un fuerte aguaxe. thumb|left|En [[Pichilemu Chile, tolos botes de pesca fueron treslladaos a sectores más altos, al conocese l'alerta de tsunami.]] Les primeres foles que se rexistraron en Perú tuvieron ente 15 y 40 centímetros d'altor, magar lo cual les autoridaes señalaron que van caltener la vixilancia en previsión de que'l siguiente aguaxe pueda ser más intensu. Na islla de Pascua (Chile) foi una de les primeres llocalidaes en ser sollertaes y puestes alerta del maremotu, que con esmolición esperaron un escenariu similar al reparáu en Ḥawai. Un tren de cinco ola de pequeña altitú (50 centímetros) foi detectáu na nueche. A les 04:08 (hora llocal) cesó l'alerta de tsunami en Rapa Nui.
En Chile la llocalidá más perxudicada pol tsunami foi Puerto Viejo, en Caldera (Rexón d'Atacama), onde hubo unes 280 cases afeutaes, de les cualos 80 quedaron destruyíes y otres 200 con daños de diversa considerancia. A pesar d'ello, nun hubo víctimes.
En Dichato (Rexón del Bíu-Bíu, Chile), que foi afeutáu un añu antes col tsunami producíu pol terremotu de Chile de 2010, recibió un fuerte aguaxe con carauterístiques de tsunami. El fenómenu desamarróse aproximao a les 02:30 de la madrugada (hora llocal) con, siquier, un par de marexaes qu'ingresaron al pueblu, llegando hasta l'avenida principal. Una ventena de llanches ya inclusive un barcu quedaron espardíos en tierra depués de la xubida de marea provocada pol cataclismu qu'afectó a Xapón el vienres. El fenómenu, que nun s'esperaba, depués de conocese les mínimes medríes rexistraes n'otres llatitúes, causó llerza ente los residentes que nuevamente alicaron la velea del 27 de febreru de 2010.
Na llocalidá de Corrolada, el mar entró aproximao 100 metros, anque de forma lenta y ensin fuercia, afectando solamente un xardín infantil. En ciudaes como Coquimbo, l'aumentu del nivel de marea xeneró foles qu'impactaron el cantu costeru, principalmente los balnearios de Sablera Peñuelas y Sablera Changa. Na ciudá de Los Vilos, rexón de Coquimbo, llocalidá que nun sufrió daños mientres el terremotu de Chile de 2010, el mar enchir en siquier dos puntos de la costanera arrincando lletreros municipales y de la gobernación marítima. Magar la zona nun taba entendida nel plan d'emerxencia y l'autoridá non decretu midíes de resguardu especiales, la falta de turistes na zona evitó daños a les persones. Otres llocalidaes de Chile nun sufrieron mayores entueyos, anque en delles detectóse un aumentu del nivel del mar, y mientres hores rexistraron cambeos sópitos nel so nivel.
Afortunadamente, nun se rexistraron víctimes nin mancaos, una y bones el gobiernu dispunxera la evacuación de toles persones que tuvieren en sectores inundables.
Fundimientu del suelu
Científicos dixeron que la subsidencia ye permanente. Como resultancia, les comunidaes implicaes son agora más susceptibles a hinchentes mientres les marees altes.
Damnificados
thumb|Memories y plegaries sobre les ruines en Natori, nelles lléese "Rezu por que la to alma fuelgue en paz". L'Axencia de Policía Nacional xaponesa confirmó 15.893 muertes, 2.556 persones sumíes  y 6.152 mancaos  a lo llargo de 18 prefeutures de Xapón.
L'analís de los 13 135 cuerpos recuperaos pal 11 d'abril de 2011, reveló que'l 92.5 % de los finaos morrieron afogaos. Les víctimes mayores de 60 años fueron les más afeutaes.
thumb|upright|left|Vista aérea del Tsunami nel norte de Sendai.
Save the Children informó qu'alredor de 100 000 neños fueron desarraigados de les sos cases, y munchos fueron dixebraos de les sos families porque'l terremotu asocedió n'horariu escolar. 236 neños quedaron güérfanos pol desastre. El terremotu y tsunami mató 378 estudiantes primarios y secundarios, y dexó otros 158 sumíos. Una escuela primaria en Ishinomaki, prefeutura de Miyagi, la primaria de Okawa, perdió 74 de 108 estudiantes y 10 de 13 maestros y emplegaos.
El Ministeriu d'Esterior xaponés confirmó la muerte de 19 estranxeros. De nacionalidá estauxunidense, canadiense, china, nor y sur coreana, paquistanín, y filipina.
Los funerales xaponeses son de normal ellaboraos en ceremonies budistes y nellos realiza una cremación. Los miles de cuerpos entepasaron la capacidá disponible de crematorios y morgues, munches d'elles fueron estropiaes, lo que causó problemes pa realizar tantos funerales. Un solu crematoriu en Higashimatsushima, prefeutura de Miyagi, por casu, pudo realizar funerales pa 4 cuerpos per día, a pesar de ser riquíos munchos más. El gobiernu y los militares fueron forzaos a soterrar cuerpos en fueses comunes con ritos rudimentarios, pero prometióse-yos a los familiares que seríen cremados depués con una ceremonia apropiada.
Pal 27 de mayu de 2011, tres miembros de la Fuercia Terrestre de Autodefensa de Xapón morrieron mientres realizaben xeres en Tōhoku. Pal 16 d'avientu de 2011, reconociéronse 922 muertes indireutamente rellacionaes col terremotu, causaes pola dures condiciones de vida dempués del desastre.
Daños y efeutos en Xapón
190px|thumb|left|Quemes en [[Tokiu, a más de 350 quilómetros del epicentru del terremotu.]] thumb|Vista de [[Sendai (Miyagi)|Sendai, anubierta tres el terremotu y el posterior tsunami.]] 350px|thumb|Fukushima en llapaes tres el Tsunami El grau y estensión del dañu causáu pol terremotu y posterior tsunami foi enorme, cola mayor parte del dañu producíu pol tsunami. Videos de les ciudaes más afeutaes amuesen un pocu menos qu'una pila d'escombros, con nenguna parte de les estructures de pies. Envalórase que los costos del dañu xuben a los diez billones de dólares; semeyes satelitales antes y dempués del sucesu amuesen rexones afaraes por un inmensu dañu. A pesar de que Xapón invirtió billones de dólares en murios marinos anti-tsunami que bordien a lo menos 40 % de los sos 34 751 km de llinia costera y llevántense 12 metros d'altor, el tsunami a cencielles paso percima de los murios, derrumbando dalgunos na so marcha.
L'Axencia Policial Nacional xaponesa dixo'l 3 d'abril de 2011, que 45 700 construcciones fueron destruyíes y 144 300 fueron estropiaes pol tsunami y el terremotu. Los daños en construcciones inclúin 29 500 estructures na prefeutura de Miyagi, 12 500 na prefeutura d'Iwate y 2400 na prefeutura de Fukushima. Trescientos hospitales con 20 cames o más en Tohoku fueron estropiaos pol desastre, con 11 d'ellos siendo dafechu destruyíos. El terremotu y tsunami crearon un envaloráu de 24–25 millones de tonelaes d'escombros y refugayes en Xapón.
Envalórase que 230 000 automóviles y camiones fueron estropiaos o destruyíos nel desastre. Pa finales de mayu de 2011, residentes de les prefeutures de Iwate, Miyagi, y Fukushima des-rexistraron 15 000 vehículos, lo que significa que los dueños considerar non reparables o insalvables.
Lletricidá
thumb|200px|Un mapa de la rede llétrica de Xapón estremada colos sistemes de 50 [[Herciu|hertz y 60 hertz.]]
D'alcuerdu a Tōhoku Electric Power (TEP), alredor de 4,4 millones de cases quedaron ensin eletricidá nel nordeste de Xapón. Munchos reactores nucleares y plantes d'enerxía convencional quedaron fora de serviciu dempués del terremotu, amenorgando la capacidá total de TEPCO a 21 GW. Los Apagones rotativos empezaron el 14 de marzu pola escases producida pol terremotu. La Tokyo Electric Power Company (TEPCO), que de normal aprove aproximao 40 GW d'eletricidá, anunció que namái podría aprovir 30 GW. Esto debe a que'l 40 % de la eletricidá del área del gran Tokiu ye suministrada polos reactores de les prefeutures de Niigata y Fukushima. Los reactores de les plantes Fukushima Dai-ichi y Fukushima Dai-nin desconectáronse automáticamente de la rede cuando asocedió'l primer terremotu y fueron depués estropiaos pol tsunami. Los apagones rotativos de tres hores afectaron a les prefeutures de Tokiu, Kanagawa, esti de Shizuoka, Yamanashi, Chiba, Ibaraki, Saitama, Tochigi, y Gunma. Los amenorgamientos voluntarios d'eletricidá per parte de los consumidores del área de Kanto ayudó a amenorgar la duración prevista de los apagones.
thumb|left|Daños nes llinies de tresmisión
Tōhoku Electric Power (TEP) nun pudo aprovir enerxía a la rexón de Kanto, porque les plantes de TEP tamién fueron estropiaes pol terremotu. Kansai Electric Power Company (Kepco) nun pudo compartir eletricidá, porque'l sistema opera a 60 Hz, ente que TEPCO y TEP operen con un sistema de 50 Hz; esto debe al tempranu desenvolvimientu industrial en 1880 que dexó a Xapón ensin un sistema de rede unificáu. Col dañu de tantes plantes d'enerxía, pueden pasar años primero que Xapón vuelva tener los niveles anteriores al terremotu.
Nun esfuerciu por ayudar a solliviar la escasez, tres empreses del aceru na regíon de Kanto contribuyeron al sistema llétricu coneutando los sos xeneradores a la rede de TEPCO pa distribuyilo al públicu. Sumitomo Metal Industries apurrió 500 MW, JFE Steel 400 MW, y Nippon Steel 500 MW Los fabricantes d'automóviles y autopartes en Kanto y Tohoku alcordaron en mayu de 2011 operar les sos fábriques los sábados y domingos y cerrar xueves y vienres pa solliviar la escasez.
Plantes d'enerxía nuclear
El primer ministru de Xapón Naoto Kan informó que s'apagaren automáticamente les centrales nucleares d'Onagawa, Fukushima I y Fukushima II, y que nun se produció nenguna fuga radioactiva. En total, de les 51 centrales nucleares del país, paráronse 11 dempués del seísmu.
Central nuclear de Fukushima I ya II
Declaróse l'estáu d'emerxencia na central nuclear de Fukushima 1 de la empresa Tokyo Electric Power (TEPCO) por causa de la falla de los sistemes de refrigeración d'unu de los reactores, nun principiu sacupárense a los 3000 pobladores nun radiu de 3 km del reactor. Mientres la mañana del día 12 aumentar a 10 km, afectando a unes 45 000 persones, pero al producise una esplosión na central, les autoridaes decidieron aumentar el radiu a 20 km. El reactor ye esfrecíu por aciu la circulación d'agua al traviés del so combustible nuclear, detectóse una alta presión de vapor nel reactor alredor de 2 vegaes dexar. thumb|left|Un fallu nel sistema de refrigeración de dellos reactores de Fukushima I, provocaron una fusión del nucleu y fugues radiactives. El gobiernu xaponés realizó una evacuación masiva y declaró zona d'emerxencia na rexón. La empresa Tokyo Electric Power evalúa lliberar parte d'esti vapor p'amenorgar la presión nel reactor, esti vapor puede contener material radioactivo. Los niveles de radiación nel cuartu de control de la planta informáronse de ser 1000 vegaes percima de los niveles normales, y na puerta de la planta atoparon niveles 8 vegaes cimeres a los normales esistiendo la posibilidá d'una fusión del nucleu. Esto implicaría que'l nucleu, que contién material radioactivo, se derrita a grandes temperatures (1000 Celsius), corriendo'l riesgu de que la proteición destrúyase produciendo un escape radioactivu.
Na tarde del día 12 (11h UTC) producióse una esplosión na central que baltó parte del edificiu, y el radiu de prevención aumentar a 20 km, dempués de la esplosión les autoridaes confirmen que los niveles de radiación menguaron. Les autoridaes avisaron d'una posible segunda esplosión ya informaron que taben investigando la fusión ensin controlar nel interior de dos reactores.
Darréu les autoridaes dan una categoría de 4 nuna escala de 7 na Escala Internacional d'Accidentes Nucleares sacupando a más de 45 000 persones y empezando a distribuyir yodu, elementu eficaz en contra'l cáncer de tiroides deriváu de la peligrosa Radiación nuclear. Calificóse esti incidente como'l más grave dende'l accidente de Chernóbil. El llunes 11 d'abril, el gobiernu xaponés alzó'l nivel INES de 5 a 7, el mesmu que tuvo l'accidente de Chernóbil, y el más altu qu'esiste.