Sor_Juana_Inés_de_la_Cruz
Primero suaño
El “Primeru suañu”, como bien señala Octavio Paz, ye un poema únicu na poesía del Sieglu d'Oru, yá que hermana poesía y pensamientu nes sos espresiones más complexes sutiles y filosófiques, daqué non frecuente nel so tiempu. Alimentar de la meyor tradición mística y contemplativa del so tiempu pa dicir al llector que l'home, magar les sos munches llimitaciones, tien en sí la chispa (la “centella”, según Sor Juana) del intelectu, que participa de la divinidá. Esta tradición del pensamientu cristianu (la Patrística, el Pseudo Dionisio Areopagita, Nicolás de Cusa, etc.) considera la nueche como l'espaciu aparente pal acercamientu de l'alma cola divinidá. Les aves nocherniegues, como atributos de la diosa Minerva, acomuñada cola lluna triforme (polos sos trés cares visibles) y símbolu de la sabiduría circunspecta, simbolicen la sabiduría como atributu de la nueche (In nocte consilium), una de les temes más cares al pensamientu humanista, presente en Erasmu de Rotterdam y en tou un conxuntu d'esponentes d'esta idea na Renacencia y el Barrocu. Ye por ello que les aves nocherniegues son los símbolos que presiden lo que va ser el suañu de l'alma en busca de la conocencia del mundu creáu pola divinidá. Esto esplica que la nueche apaeza nel poema de Sor Juana como sinónimu de Harpócrates, el dios del silenciu prudente, quien, como aspeutu de la nueche, acompaña tácitamente la trayeutoria del suañu de l'alma hasta'l final. La nueche, por tanto, ye una aliada y non una enemiga, pos ye l'espaciu que va dar llugar a la revelación del suañu de l'alma. Les figures del venado (Acteón) el lleón y l'águila apaecen, primero, como los animales diurnos que se contraponen a les aves nocherniegues pa representar l'actu del dormir vixilante. Esto ye, representen la idea que-y interesa a Sor Juana destacar: el descansu nun tien d'ausentar se por entero de la conciencia intelectual, sinón ser un suañu vixilante y sollerte a les revelaciones de la sabiduría divina. Estos animales diurnos simbolicen tamién los trés sentíos esteriores más importantes: la vista, l'oyíu y l'olfatu, que permanecen inactivos mientres el suañu. Asina s'enllacen nel poema armónicamente les aves nocherniegues na so sabia vixilia, los animales diurnos nel so suañu vixilante, y el ser humanu, que'l so cuerpu (miembros corporales y sentíos esteriores) duerme físicamente mientres la so alma, consciente, ye lliberada temporalmente pa llanzase a l'aventura de la conocencia, que dase por dos víes: la intuitiva y la racional. Na primera, l'alma ye estelada pola contemplación instantánea de la totalidá de crear, pero ye incapaz de formar un conceutu d'esa totalidá fugazmente contemplada. Na vía racional, l'alma recupera l'usu de la so facultá razonante dempués de ser esllumada pol sol, pero atopa ineficaz el métodu humanu (que ye l'aristotélicu de los diez categoríes) pa entender los incontables misterios de la creación. En dambes víes l'alma fracasa nel so intentu, que sicasí se ve siempres anováu. solo l'espertar aparenta dar una tregua a esti suañu del deséu de conocencia que siempres tiende a algamar el misteriu de Dios, de la naturaleza qu'él creó y del home mesmu como “gonciu engarzadora” ente Dios y el mundu creáu.