cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xeografía del Reinu Xuníu
Río
Los ríos son más bien curtios, pero'l so caudal ye moderáu lo que dexa ciertu navegación. Tienen cierta importancia económica. El más llargu (354 km), y caudalosu del país ye'l ríu Severn, que naz en Gales y crucia tamién Inglaterra, desaguando depués nel océanu Atlánticu al traviés del so estuariu nel suroeste del país. Ye tamién el ríu más caudalosu d'Inglaterra. El so principal afluente ye'l ríu Tern. El segundu en llargor ye'l Támesis, ríu que ye'l más llargu d'Inglaterra, con 346 km, crucia Londres y desagua nel mar del Norte. El Swale, inglés, afluente del ríu Ure, que se convierte de la mesma nel ríu Ouse; onde'l Ouse xuntar col Trent en Trent Falls (Faxfleet) y crea un gran estuariu de marees, el Humber. Dende equí hasta'l mar del Norte, forma parte de les llendes ente'l Yorkshire del Este n'orellar norte y North Lincolnshire y North East Lincolnshire na vera meridional. Anque ye un estuariu dende'l puntu de vista de la so formación, munchos mapes describir como ríu Humber. Tamién destaquen dellos ríos escoceses que desagüen nel mar del Norte: el Tay, que con 188 km ye'l más llargu d'Escocia, desagua nel Fiordu de Tay); Spey (desagua nel Moray Firth), Tweed y el Dee. El ríu más llargu d'Irlanda del Norte ye'l Bann, que mide 122 km. El ríu más llargu de Gales ye'l Towy (en galés, Tywi), de 103 km.
Como resultáu de la so historia industrial, el Reinu Xuníu tien un ampliu sistema de canales, na so mayor parte construyida nos primeros años de la Revolución Industrial, antes de la puxanza de la competición polos ferrocarriles. El Reinu Xuníu tamién tien numberosos banzaos y banzaos p'almacenar agües pa consumu domésticu y usu industrial. La xeneración d'enerxía hidroeléctrica ye bastante llindada, apurriendo menos del 2% de la eletricidá británica, principalmente de les Tierres Altes Escoceses.
Llagos
Los llagos abonden n'Escocia, onde se llamen lochs, habiendo otra famosa rexón, el distritu de los Llagos nel nordeste d'Inglaterra. Los llagos más grandes del Reinu Xuníu, según los sos países, son:
El llagu más fondu del Reinu Xuníu ye Loch Morar con una fondura máxima de 309 metros. Loch Ness ye'l segundu, con 228 metros de fondura. El llagu más fondu d'Inglaterra ye Wast Water que baxa hasta los 79 metros.
Mariñes
300px|right|thumb|Pretensiones marítimes del Reinu Xuníu. El Reinu Xuníu tien un mariniega que mide alredor de 12.429 km. Les fuertes hendiduras de la mariña ayuda a asegurar que nenguna llocalización tea a más de 125 km d'agües de marea. Les mariñes son especialmente retayaes n'Escocia onde abonden los brazos de mar llargos y fondos, los firths y los lochs, fiordos asemeyaos a los escandinavos: Sleat, Lorn, Clyde, Solway Firth, badea de Morecambe, Cardigan, canal de Bristol, Dornach, Moray Firth, Firth of Forth y The Wash. Otres ensenaes de la mariña británica son: Badea de Carbis, badea de Lyme, estuariu del Támesis, estuariu del Humber y Firth of Tay. La xeoloxía del Reinu Xuníu ye tal qu'hai munchos cabos a lo llargo de la so mariña, ente los que los más notables son:
El Reinu Xuníu reclama la xurisdicción sobre la plataforma continental, tal como se define n'ordes de plataforma continental o acordies con llendes sobre los qu'hai alcuerdos, una zona de pesca esclusiva de 200 milles náutiques y un mar territorial de 12 milles náutiques.
En xunto, calcúlase que'l Reinu Xuníu inclúi cerca de 1.098 pequeñes islles, delles naturales y otres feches pol home, los crannógs, feches na Antigüedá con piedra y madera, a les que fueron añedir detritos naturales col tiempu. N'Escocia, especialmente hai una gran cantidá d'islles a lo llargo de les sos mariñes septentrional y occidental, formando los archipiélagos de les Hébrides, les Órcadas y les Shetland.
Lundy Orcadas Islla de Rathlin
Ente la islla de Gran Bretaña ya Irlanda atopen el canal del Norte y la canal de San Jorge que dan accesu al mar d'Irlanda. Más acantilada y recortada ye la mariña occidental que la oriental.
Clima
thumb|200px|Paisaxe galés. Pertenez al clima marítimo oceánicu y templáu. El clima británicu ye bien variable y puede pasar bien rápido d'un día frío y lluvioso a un día soleyeru en namái unes hores. Tamién varia abondo según l'altor y les rexones. Los contrastes débense sobremanera polos vientos oceánicos, qu'anidien les temperatures. Los vientos del suroeste prevalecen sobre la corriente del Atlánticu Norte, polo que'l rigor del clima modérase. Ta influyíu pola corriente del Golfu (The Gulf Stream).
El clima ye en términos xenerales templáu. Los iviernos son significativamente menos fríos que n'otros llugares d'una llatitú similar, como Polonia, por cuenta de esa influencia de la corriente del Golfu. A la inversa, el branu británicu destaca pol so calter inestable y frescu, en comparanza con Europa continental. Polo xeneral el sur ye más templáu que'l norte. La temperatura más alto rexistrada nel Reinu Xuníu fueron los 38,5 °C de Brogdale, cerca de Faversham, nel condáu de Kent, el 10 d'agostu de 2003. La más baxa fueron -27,2 °C rexistraos en Braemar nos montes Grampianos, Escocia, el 11 de febreru de 1895 y 10 de xineru de 1982 y Altnaharra, tamién n'Escocia, el 30 d'avientu de 1995.
Más de la metá de los díes ta borrinosu. La nubosidad ye estrema y la pluviosidá abondosa. La pluviosidá añal media varia de 3.000 mm nes Tierres Altes escoceses hasta 553 mm en Cambridge. Polo xeneral el sur ye más secu que'l norte. Escocia ye'l país más húmedu tolos meses del añu, sacante en mayu, xunu y avientu, nos que llueve más en Gales. El mes más lluviosu ye xineru, con 170,5 mm de media. Escocia ye tamién el país más borrinosu a lo llargo de too l'añu, amás de en xunu y xunetu, cuando hai más nubes n'Irlanda del Norte. El condáu d'Essex ye unu de los más secos del Reinu Xuníu, con una agua añal media d'alredor de 600 mm, anque ye típicu que llueva más de 100 díes al añu. En dellos años l'agua en Essex puede tar per debaxo de 450 mm, menos que l'agua medio añal en Xerusalén y Beirut. Son frecuentes les borrines nes ciudaes. Pueden producise fuertes vientos ya hinchentes, especialmente nel iviernu.
Mediu ambiente
El gran mugor de les islles favorez la crecedera de vegatación atlántica. Hai montes de carbayos y hayas hasta los 500 metros d'altitú. Conforme a la normativa de la Xunión Europea, el territoriu d'esti país pertenez a la rexón bioxeográfica atlántica. Destaquen nel so patrimoniu natural un bien mistu, patrimoniu de la Humanidá declaraos pola Unesco: San Kilda, y cuatro bienes naturales: Calzada y Mariña del Xigante, Islla de Henderson, Islles Gough y Inaccesible y el Mariniega de Dorset y del este de Devon. Cuenta con una decena d'acutes de la biosfera, ente elles Beinn Eighe. 1,274.323 hectárees tán protexíes como güelgues d'importancia internacional al amparu del Conveniu de Ramsar, en total, 168 sitios Ramsar.
El Reinu Xuníu cuanta con 11.595 árees protexíes que cubren 69.946 km² o'l 28.52% de la so superficie.
Tocantes a les temes medioambientales, hai de señalase que les emisiones de dióxidu de sulfuru de les centrales llétriques contribúin a la contaminación atmosférica. Dellos ríos tán contaminaos por residuos agrícoles. Les agües costeres atópense contaminaes debíu al arramáu d'un gran volume d'agües residuales nel mar.
Xeografía humana
La población del Reinu Xuníu calcular en 61.113.205 habitantes (xunetu de 2009), lo que da una densidá de 250,86 habitantes per quilómetru cuadráu. La población concentrar nun 90% nes ciudaes, lo que-y convierte nel país más urbanizáu del mundu.
Tocantes a los grupos étnicos, son mayoritariamente blancos (de los que son ingleses el 83,6%, escoceses 8,6%, galeses 4,9%, norirlandeses 2,9%) 92.1%, negros 2%, hindús 1,8%, pakistaníes 1,3%, mestizos 1,2%, otros 1,6% (censu de 2001). Los británicos deriven d'un amiestu que se produció a lo llargo de la historia por invasiones de celtes (cimbrios, galos), xermanos occidentales (anglos, saxones) y escandinavos. Mientres dellos sieglos los ingleses emigraron a les colonies de la so Imperiu, y esta perda de población foise compensando cola llegada a la metrópolis de persones provenientes d'estos paísessobremanera del sureste asiáticu, d'ende les minoríes pakistaníes ya hindús nel país.
La llingua oficial ye'l inglés, anque se fala galés pol 26% de la población de Gales y el gaélicu escocés falar alredor de 60.000 escoceses.
El 71,6% de la población ye cristiana, principalmente anglicana, anque tamién hai católicos, presbiterianos y metodistes. Hai un 2,7% de musulmanes, un 1% que profesa'l hinduismu y, siempres según el censu de 2001, un 1,6% d'otres creencies y 23,1% de creencies ensin especificar o nenguna.
La capital, Londres tien un área metropolitana que tien 12.875.000 habitantes, con una densidá de 1.130 habitantes per quilómetru cuadráu, la segunda área metropolitana d'Europa dempués de Moscú. Pero hai toa una serie de ciudaes importantes: Birmingham, Glasgow, Liverpool, Leeds, Sheffield, Edimburgu (capital d'Escocia), Bristol, Mánchester, Leicester, Coventry, Kingston upon Hull, Cardiff (capital de Gales, 292.150 hab.) y Belfast (capital d'Irlanda del Norte, 276.459 hab.).
Tradicionalmente, el Reinu Xuníu estremar en ciento dos condaos, de los que 46 son d'Inglaterra, 33 d'Escocia, 13 del País de Gales y 8 d'Irlanda del Norte.
Anglesey (cap. Llangefni), Breconshire (Brecknock), Caernarvonshire (Caernarvon), Cardiganshire (Aberystwyth), Carmarthenshire (Carmarthen), Denbighshire (Ruthin), Flintshire (Mold), Glamorgan (Cardiff), Merionethshire (Dolgellau), Monmouthshire (Newport), Montgomeryshire (Welshpool), Pembrokeshire (Haverfordwest), Radnorshire (Llandrindod Wells). thumb|left|240px|Ben Nevis, Escocia.
Aberdeen (cap. Aberdeen), Angus (Forfar), Argyll (Lochgilphead), Ayr (Ayr), Banff (Banff), Berwick (Duns), Bute (Rothesay), Caithness (Wick), Clackmannan (Alloa), Dumfries (Dumfries), Dunbarton (Dumbarton), East Lothian (Haddington), Fife (Cupar), Inverness (Inverness), Kincardine (Stonehaven), Kinross (Kinross), Kirkcudbright (Kirkcudbright), Lanark (Glasgow), Midlothian (Edimburgu), Moray (Elgin), Nairn (Nairn), Orkney (Kirkwall), Peebles (Peebles), Perth (Perth), Renfrew (Paisley), Ross and Cromarty (Dingwall), Roxburgh (Newtown St. Boswells), Selkirk (Selkirk), Shetland (Lerwick), Stirling (Stirling), Sutherland (Golspie), West Lothian (Linlithgow), Wigtown (Stranraer).
Antrim (cap. Belfast), Armagh (Armagh), Belfast (County Borough), Down (Downpatrick), Fermanagh (Enniskillen), Londonderry (Londonderry), Londonderry (-), Tyrone (Omagh). thumb|[[Silent Valley Reservoir, Condáu de Down.]]
Les divisiones alministratives son actuamente más complexes. N'Inglaterra hai 34 condaos two-tier (como, p.ex. Bedfordshire), 32 boroughs de Londres (p.e. Barking y Dagenham) y una City, la City of London o Greater London, 36 condaos metropolitanos (como Barnsley) y 46 autoridaes unitaries, por casu Blackpool.
Irlanda del Norte tuvo estremada tradicionalmente en seis condaos históricos, : Condáu de Antrim, Condáu de Armagh, Condáu de Down, Condáu de Fermanagh, Condáu de Londonderry y Condáu de Tyrone. Yá nun s'usen pal gobiernu llocal; en llugar d'ello hai 26 distritos d'Irlanda del Norte (district council areas) que tienen distintes estensiones xeográfiques, inclusive nel casu d'aquellos que'l so nome coincide col de los condaos. N'Escocia hai 32 autoridaes unitaries, como City of Edinburgh o Glasgow City. Y en Gales tamién hai 22 autoridaes unitaries, como Cardiff o Isle of Anglesey.
Xeografía económica
Los recursos naturales del país son: carbón (xacimientos apaecen en Yorkshire, Derbyshire, Nottinghamshire, Northumberland, Gales meridional y Escocia)::(Yorkshire, Durham, Escocia, Staffordshire y Gales),, petroleu (plataforma continental del mar del Norte), gas natural (Escocia), estañu, piedra caliar, fierro, sal, magre, plomu. Les cuenques hulleres de les Midlands entraron en clara regresión a mediaos de los años ochenta, cerrándose numberoses mines de carbón. Sicasí, les sos reserves de gas y petroleu tán tornando y el Reinu Xuníu pasó a ser importador netu d'enerxía nel añu 2005. En cuanto al usu del suelu, hai que señalar que'l 48,89% del terrén dedicar a camperes permanentes, ente que el 10% ta formáu por montes y arboláu (est 1993.). El regadíu ocupa 1.080 quilómetros cuadraos (est. 1993.).
Los mayores ingresos del Productu Interior Brutu son los proporcionaos pol sector serviciossobremanera la banca, el sector de los seguros y los negocios, apurriendo'l 75% del PIB (est. de 2009) y emplegando al 80,4% de la población activa (est. de 2006). La necesidá d'importar materies primes y d'esportar les sos manufactures fixeron de siempre del Reinu Xuníu unu de los líderes del comerciu mundial. N'esportaciones tien el puestu 9º (estimación de 2009: 351,300,000,000 dólares d'Estaos Xuníos), namái superáu, na Xunión Europea, por Alemaña (2º), Francia (5º), Países Baxos (6º) ya Italia (7º). Tocantes a les importaciones, ocupa'l 6º llugar (473,600,000,000 dólares, estimación de 2009), namái superáu, dientro de la Unión Europea, per Alemaña (2º) y Francia (4º).
L'agricultura ye intensiva, altamente mecanizada y bien eficiente según los estándares europeos, produciendo alredor del 60% de les necesidaes alimentarias con menos del 2% de la población activa (1,4%) y produz el 1,2% del PIB. Los mayores rendimientos llograr na llanura sureste. Prodúcense ceberes (cebada, trigu, avena), colza oleaxinosa, pataques y hortolices. Los camperes y prado permanentes (calculada nos ochenta en redol al 47% del territoriu) dexen el llendo de ganáu vacuno y oveyes, tamién hai aves de corrolada. A lo último, tien un importante sector pesqueru, siendo los puertos más destacaos Hull y Aberdeen.
La industria, que foi la base de la economía mientres más de dos sieglos, tien cada vez menos importancia. Anguaño namái contribúi al PIB nun 23,8% y ocupa al 18,2% de la población activa. Les industries producen maquinaria, equipamientu llétricu y electrónicu, ferroviariu, construcción naval, aviones, vehículos de motor y los sos partes, equipamientu electrónicu y de comunicaciones, metales, productos químicos, carbón, petroleu, papel y productos papeleros, alimentos procesaos, texíos, ropa y otros bienes de consumu.
Badarán
Badarán ye un conceyu de la comunidá autónoma de La Rioxa. Ta asitiáu a 37 km de Logroño, nel valle del ríu Cárdenas, a una altitú de 623 m sobre'l nivel del mar. Trátase d'un pueblu agrícola, nel que la mayoría de los sos habitantes dedícase a la vide, siguíu pol trigu y la cebada, ensin dexar de llau la güerta rioxana.
Hai delles bodegues, perseverando toes elles nes sos tradiciones. Toes elles ufierten venta al públicu con diversos vinos, dende los cosecheros, pasando polos Criances, Reserves, hasta vinos d'autor, amás de los blancos y claretes, conocíos na rexón.
Badarán ta asitiáu a 6 km de los Monesterios de San Millán de la Cogolla, trubiecu del castellán (Patrimoniu de la Humanidá). Atopar nun encruz de caminos nel corazón de la Rioja alta, en plena ruta del vinu y ruta de los monesterios. El conceyu ta arrodiáu de chopos y viñeos, col ríu Cárdenas como afluente del Najerilla. Cerca del pueblu atopa la Talaya, un montículo asitiáu na Carretera de Cordovin, dende onde s'acolumbra'l pueblu dende los altores, amás de tener una vista de 360° de tol valle y de dellos pueblos de La Rioxa Alta.
En dalgún de los sos caminos atópense vieyos guardaviñas que daten del sieglu XIX, y que yeren utilizaos como abellugu de los llabradores y de los animales que desenvolvíen el so trabayu en redol a la vide.
Historia del conceyu
220px|thumb|left|Términu municipal de Badarán.
Nel términu municipal de Badarán atopáronse restos prehistóricos que demuestren la esistencia de población mientres el Paleolíticu. Darréu, en tiempu de los romanos, tamién s'atoparon asentamientos.
Había tres aldees cercanes a Badarán llamaes Villagonzalo, Terrero y Villorquite. El 15 de mayu de 1326 los cuatro llugares xuniéronse y formaron l'actual conceyu de Badarán. El Privilexu de la unión foi solicitáu pol Abá de San Millán, Diego López, al rei Alfonsu XI de Castiella, que lo dio en Burgos.
Prehistoria y asentamientu romanu
La presencia humana en Badarán asítiase na Prehistoria. Los xacimientos que lu atestigüen son frutu de prospecciones sistemátiques, que non d'escavaciones, alcontraes nos términos de Entrematas, Arenas, L'Arenuca y Pedernales. Estos afayos amuesen l'analayar de homos cazadores con campamentos y árees de suministru siempres en movimientu, y formen parte d'una área mayor qu'entiende, amás de Badarán, un únicu conxuntu con Villar de Torre, Cañes y Cirueña. La datación ye del Paleolíticu Inferior: ta confirmada la presencia humana fai 250.000 años anque diverses evidencies dexen apuntar cronoloxíes más antigües hasta asitiales contemporánees a les de Atapuerca, hasta los 800.000 años d'antigüedá. N'unu o otru casu, les feches configuren los xacimientos más antiguos atopaos de La Rioxa. La bayura lítica ye apreciable, siendo los meyores conxuntos los de los periodos Achelense y Musteriense. Una bona amuesa de nucleos, raspadores, raederas, bifaces, puntes de fleches, etc. pueden contemplase na esposición permanente del Conceyu de Badarán.
Dalgunos de los talleres de xiles del entono de Badarán perduraron mientres el Mesolíticu (fai 10.000 años), el Neolíticu (5.000 años) y mientres la Edá de los Metales, por casu n'Arenas, mientres apaecíen otros (Cascayos, Los Cabos) llegando a los 700 e.C. Esta área convertir mientres esti tiempu en canteres de suministru y nun hubo asentamientos humanos. Tolos xacimientos fueron abandonaos mientres la Edá de los Metales.
La presencia humana nel Valle de San Millán onde circula'l ríu Cárdenas dende la Edá de los Metales paez continua. Pruebes de la presencia de xentes celtíberes son el ara votiva dedicada al dios Dercetio (montes Distercios, San Llorienzo) afayada ente Berceo y San Millán, les peses pa telar del xacimientu de Humede, típiques del pueblu Berón y l'epígrafe de l'ara dedicada a les Matres Apillarae que puede visitase en Badarán. Tamién s'atoparon pieces de monedes fruto del contautu de los naturales colos pueblos colonizadores.
La presencia romana ye clara ya importante na zona rioxana onde s'asitia Badarán, siendo Tricio el puntu de referencia. Agora bien, la importancia de la tierra de Badarán nel tiempu que Roma apoderó l'actual La Rioxa foi secundaria. Esto nun quitar por qu'en el términu municipal de Badarán alcontrárense numberosos restos de texas y lladriyos romanos, sillares y otros elementos arquiteutónicos, fragmentos de terra sigillata, moldes pa decorar cerámica, etc. qu'indiquen una siguida presencia romana a lo llargo de los sieglos, dende l'I d.C. hasta más allá del IV, bien ye ciertu que siempres venceyada a la cercana Tritium. D'esti tiempu lo más destacao ye'l xacimientu de Sobrevilla onde s'alcontraba una Villae y non d'entidá menor, termes incluyíes, dedicada a l'agricultura y más a l'alfarería a tenor de les escories y moldes qu'apaecieron. Nesta área tamién pueden atopase monedes de bronce de los sieglos III ya IV d. C. según cerámica con representación de dioses exipcios. L'actividá alfarera de calter romanu de la zona de Badarán, de too la redolada del valle del ríu Najerilla, enllargóse lo suficiente como por que se atopara una cerámica estampillada con una figura masculina con una orla alredor de la cabeza y la mano derecha cruciada sobre'l pechu que foi, con reserves, interpretada como la representación d'un santu, xuniendo asina, el mundu romanu col cristianu.
Etimoloxía
Nun bulda de 1199 pola que se concedíen privilexos al monesteriu de San Millán de la Cogolla yá apaecía nomada como Badaran. La terminación -ran fai pensar nun orixe xermánicu, sicasí pa González Bachiller el topónimu ye una forma tautolóxica vascu-románica: "valle d'Arán". Puesto que Galmés esplica Badalona a partir del protoindoeuropéu bad, "foso, fuexu", que n'ibéricu da étimos como ibatis, "ríu, agua", tien de tratase d'un foso que s'atopa nun valle.
Demografía
En 2010 la población xubía a 626 habitantes, 330 homes y 296 muyeres.
250px|thumb|Conceyu de Badarán.
Documental
thumb|Esta cámara [[Bolex de 16 mm "H16" Reflex ye una cámara popular de nivel d'entrada utilizáu nes escueles de cine]] El documental ye la espresión d'un aspeutu de la realidá, amosada en forma audiovisual. La organización y estructura d'imáxenes y soníos (testos y entrevistes), según el puntu de vista del autor, determina'l tipu de documental.
La secuencia cronolóxica de los materiales, el tratamientu de la figura del narrador, la naturaleza de los materiales —dafechu reales, recreaciones, imáxenes infográficas, etcétera— dan llugar a una variedá de formatos tan amplia na actualidá, que van dende'l documental puru hasta documentales de creación, pasando por modelos de reportaxes bien variaos, llegando al docudrama (formatu nel que los personaxes reales interpretar a sigo mesmos), llegando hasta'l documental falsu conocíu dacuando como Mockumentary.
Con frecuencia, los programes de ficción adopten una estructura y manera de narración bien cercanes al documental, y de la mesma, dellos documentales reproducen recursos propios de la creación d'obres de ficción.
Oríxenes: Louis Lumière y el cinematógrafu (antes de 1900)
Escontra 1899, dellos inventores taben na carrera por desenvolver nuevos aparatos pa prindar el movimientu a partir de fotografíes, ente los cualos atopábense l'estauxunidense Thomas Alva Edison y los franceses hermanos Lumière. Estos postreros consiguiríen el trunfu en 1895 col so aparatu: el "cinématographe" o cinematógrafu. Esta era portátil y pesaba tan solu cinco kilogramos, frente al xigantescu "kinetoscope" o quinetoscopio d'Edison, que riquía de dellos homes pa movelo d'un sitiu a otru y taba xeneralmente fondiáu al suelu nuna especie d'estudiu.
Estes distintes téuniques ufiertaron la posibilidá de tresportar fácilmente'l cinematógrafu a cualesquier parte, pudiendo retratar la realidá del mundu esterior. Amás esti aparatu ufiertaba otres carauterístiques bien curioses: con solo unos pequeños axustes podía tresformase en proyeutor y tamién en máquina d'impresión.
thumb|250px|Fotograma de La Sortie des usines Lumière à Lyon.
El mesmu Louis Lumière encarnaría la figura del mesíes del documental, non solo col so gran inventu, sinón tamién col primer filme documental, el planu secuencia La Sortie des usines Lumière à Lyon. Depués vendría la presentación pública del inventu onde Lumière proyeutó públicamente dichu filme nel salon indien du Grand Café de París el 28 d'avientu de 1895. Dempués d'esa presentación siguieron otres en distintos partes de Francia, creando una gran incertidume. Lumière non solo llindóse a presentar esti filme, sinón que realizaría otros, incluyendo a personalidaes importantes que veníen ver el so inventu y qu'ensin sabelo fueren prindaos pola lente de Lumière, pa dempués, con gran sorpresa, trate retrataos nos filmes a los qu'asistíen y allegaben.
Sicasí, los planes de Lumière nun se llindaben a estes demostraciones. Con gran visión y astucia dedicar a contratar y entrenar un pequeñu exércitu de viaxeros que s'encargaríen de llevar el so inventu a tolos rincones del planeta; persones que coles mesmes se fueron a documentar dichos llugares y a amosar dellos filmes yá realizaos por Lumière.
El so personal encargar de prindar filmes d'un solu planu, llamaos "películes d'actualidá", onde se retrataben momentos tales como la llegada de botes a un puertu, l'aproximamientu d'un tren, xente trabayando, etc. D'esta manera, esta etapa temprana de la nacencia del cine tuvo marcada pola moda d'amosar un eventu en curtios ralos, debíu principalmente a que les cámares solo podíen contener pequeñes cantidaes de filme, munchos d'ellos d'un minutu o menos de duración.
Sicasí, esti cine llamóse más palantre cine documentu porque si yera ciertu qu'amosaba imáxenes de la realidá, nun amosaba un puntu de vista claro d'ella nin intentaba una Kamasutra propia; yeren namái planos que taben acorde cola evolución nesi momentu del llinguaxe cinematográficu, eses filmaciones nun son documentales. El términu documental foi-y atribuyíu más palantre a John Grierson quien, amás de faer delles obres, teorizó sobre la tema.
Vértov y Flaherty: padres del documental
Si los hermanos Lumière fueron los encargaos de sentar les bases de la rellación del cine col mundu: mirando a lo que teníen más cerca, Dziga Vértov y Robert Flaherty fueron de los primeres n'adoptar el formatu naciente, y yá amenaciáu pola oxetividá, y defender la so esencia cinematográfica. Cada unu dende posiciones bien distintes, pero siempres alloñaos de lo qu'años más tarde s'identificaría como documental: el noticiario televisivu o reportaxes.
Dziga Vértov
Foi primero de too un artista y un esperimentador. Muncho primero de recayer nel cine, trabayó'l soníu, y la radio, esperimentando con colaxs sonoros, en busca d'un montaxe non necesariamente oxetivu nin realista. La so película más célebre, L'home de la cámara, parte de la idea de recoyer "la vida d'improviso", y supón una de los cumes de la cinematografía mundial pola so esperimentación formal, el so montaxe aceleráu y el so movimientu del planu y non dientro del planu, como venía siendo habitual. La película, rodada en distintes ciudaes, recrea un día na vida d'un camarógrafu que percuerre la ciudá en busca d'imáxenes. Amás de ser una de les primeres películes ensin intertítulos, ye la primera en desvelar el procesu de creación de la mesma película, al amosar a la montadora escoyendo, cortando y montando planos, poniendo de relieve que, tal que defendía Vértov, la oxetividá nun esiste, a lo menos nel cine. Promulgó la teoría del "cine güeyu", nel que la cámara amuesa lo que'l güeyu nun ve, pa lo cual esperimentó en delles ocasiones cola velocidá de la cinta y les posiciones de la cámara, escorriendo lo que'l güeyu nun podía ver.
Robert Flaherty
Consideráu unu de los padres del cine documental. La so primer película, Nanuk l'esquimu (1921), tuvo que rodala dos veces, en perdiendo tol material rodáu mientres años nuna quema nel llaboratoriu. Esti accidente abrió-y los güeyos, y decidió nun llindase a rexistrar la realidá, pa pasar a intervenir nella más viviegamente, creando, a partir de materiales reales, una narración complexa. Flaherty sentaba asina les bases d'un cine documental bien alloñáu de lo que darréu se vieno a considerar documental: el reportaxe televisivu. Les sos posteriores películes afondaron nesa forma de trabayar y de concebir el cine documental, más como una visión personal del autor que como una semeya oxetiva de la realidá.
Tipos de documental
thumb|200px|Esfir Shub, creadora de les películes de montaxe.
D'esta familia de documentales subyace otru grupu carauterísticu principalmente de la etapa contemporánea, y son los siguientes:
Documental de montaxe
Amás esiste la llamada película de montaxe, que correspuende a una película realizada por aciu el montaxe de material audiovisual yá esistente, xuníu pa producir un discursu distintu. La creadora d'esti tipu de documentales foi la direutora de cine y documentalista soviética Esfir Shub. Los sos primeros trabayos d'esti tipu fueron La cayida de los Romanov (1927), La gran ruta o El gran camín (1927) y La Rusia de Nicolás II y Tolstoi (1928). Shub nun grabó nenguna escena pa nenguna d'estos trés películes.
El documental güei: les posibilidaes de la rede
Les múltiples opciones qu'ufierten les nueves teunoloxíes pa producir y poner al algame del públicu esti tipu d'obres fixeron que'l xéneru del curtiumetraxe esperimentara una enorme crecedera nos últimos años. Al traviés de plataformes como YouTube, la sumida MSN Soapbox de Microsoft, Yahoo! Videu o Joost, los internautes pueden colgar los sos videos documentales y esfrutar de les obres d'otros usuarios.
En cuanto al visionado de documentales n'Internet, munchos d'éstos tán suxetos a derechos d'autor, polo que nun son d'accesu llibre, anque esisten munches opciones pa ver esti tipu de películes respetando les lleis de propiedá intelectual. Por casu, n'España, los internautes tienen la opción de visionar documentales de forma gratuita por aciu l'accesu a páxines especializaes en cine qu'ufierten delles películes (títulos clásicos y actuales) a los sos usuarios.
Festivales de cine documental
Magar que el cine nació documental, la supremacía taquillera de la ficción, el tracamundiu respeuto al xéneru, y l'apropiación del términu per parte de los reportaxes televisivos, apostraron al cine documental a una posición cuasi marxinal.
Los festivales fueron, y cada vez lo son más, la manera de caltener vivu'l xéneru. Amás, constitúin el principal puntu d'alcuentru ente direutores, aficionaos y públicu, si non l'únicu. Los festivales son en parte responsables (y reflexu tamién) del boom o moda documental que los medios de mases empeñar n'anunciar dende va unos años, y que nun ye sinón una mayor visibilidá d'un xéneru que siempres esistió.
Amuesa Internacional Documental de Bogotá, Colombia
Corina Porro
María Corina Porro Martínez, ye una política del Partíu Popular de Galicia. Na actualidá ye la presidenta del Conseyu Económicu y Social de Galicia. Foi alcaldesa de Vigo ente 2003 y 2007.
Trayeutoria
Estudio enfermería na Universidá de Santiago de Compostela y exerció el so oficiu nel hospital Xeral Cíes y na guardería infantil de Relfas, na parroquia viguesa de Sárdoma. En 1995 empieza la so carrera política como conceyal pol Partíu Popular nel Concello de Vigo (1995 -1999) cuando l'alcalde Manuel Pérez Álvarez (PP) llogró la mayoría absoluta en Vigo. En 1999, Manuel Fraga Iribarne, Presidente de la Xunta de Galicia, nomar Direutora Xeneral de Servicios Sociales de la Xunta de Galicia, cargu que obstentará hasta 2001 cuando apuerta al cargu de Conseyera d'Asuntos Sociales de la xunta de Galicia mientres un curtiu periodu de tiempu por cuenta de que conviértese n'Alcaldesa de la Cidade de Vigo a los seis meses de les eleiciones municipales al presentar y ganar una moción d'enfotu al entós Alcalde, Ventura Pérez Mariño (PSG-PSOE) colos sos socios de gobiernu del Bloque Nacionalista Galego. Esti fechu fai que tenga d'arrenunciar al so cargu de Conseyera d'Asuntos Sociales. En 2004, ye nomada Presidenta del Partíu Popular de Vigo nel IX Congresu Local. Mientres esta etapa Corina Porro compaxina'l so cargu d'Alcaldesa cola función de Senadora per designación nel periodu de 2004 a 2006.
Tres les eleiciones del 2007 pierde l'Alcaldía al nun llograr una mayoría abonda nin ser capaz d'atopar aliances con otros partíos. Vigo vuelve ser gobernada por una coalición socialista-nacionalista con mayoría absoluta. En 2008 vuelve ser Senadora pola provincia de Pontevedra, cargu al qu'arrenuncia en 2009 n'aceptando'l cargu de Presidencia de l'Autoridá Portuaria de Vigo por designación del Presidente de la Xunta de Galicia, Alberto Núñez Feijóo.
En 2011 arrenunciu al cargu pa presentase a les eleiciones municipales del 22 de mayu, siendo escoyida conceyal del Conceyu de Vigo, cargu al qu'arrenunció al igual que'l de presidenta del comité llocal de Vigo del Partíu Popular, al ser nomada'l 7 de xunetu del mesmu añu como presidenta del Conseyu Económico y Social de Galicia.
Garafía
Garafía ye un conceyu perteneciente a la islla de La Palma, provincia de Santa Cruz de Tenerife (Islles Canaries). miniaturadeimagen
Situación
miniaturadeimagen|Molín de Llano Negro (Garafía) Asitiáu nel noroeste d'esta islla ente dos caprichos de la naturaleza: los ribayos de Franceses (pel norte) atestando con Barloventu y el de Izcagua pel sur (que naz a los piés del Roque de los Muchachos), partiendo con Punta Gorda. La capital alministrativa, onde mora'l Conceyu, #denominar Santo Domingo y tien un llargor de mariña de 25,50 km. con cantiles d'increíble guapura pero bien pronunciaos y de mal accesu, a los que namái ye posible llegar a pié, esixendo un gran esfuerciu a aquelles persones ensin avezar a #caminada por terrenes abruptos. Eso sí, los sos paisaxes nun dexen a naide indiferente pol dosel de vexetación verde intensu que tupe esos cantiles y veres de los ribayos en contraste col azul del so cielu y de los sos mares bravíos; como exemplu a citar la bellísima Sablera de Bujarén en Santo Domingo, colos sos roques; ye'l Norte de La Palma: un llugar únicu, máxicu, ensin par. izquierda|miniaturadeimagen|Interior del Templu de la Virxe de La Lluz en Santo Domingo, cola so cubrición mudéxar
Clima
El so clima na zona costera ye nidia, con munchos díes airosos motiváu pola incidencia de los vientos alisios na zona, tando'l so mar bien picáu la mayor parte del tiempu. Na zona de medianías, bien estensa, la temperatura ye más fría. Nótase l'altitú nes fresques nueches de Roque del Faru, Hoya Grande o Llano Negro, dulcificándose el clima na midida que baxamos escontra'l sur por Catela, El Castiellu o Les Tricias. Ello lleva apareyáu, al pie de la bondá de les sos tierres, una agricultura de medianías bien rica y variada, siendo los principales cultivos les ceberes, frutales y tubérculos, esistiendo grandes zones de pacionales frescos y variaos que sirven d'atroxu de forraxe pa la crianza d'animales, principalmente la so cabaña de cabres, de que la so #lleche #llograr un quesu tienro artesanu de merecida fama pol color doráu de la so corteza y el so sabor, deriváu del tratamientu esmerado nel afumáu de los mesmos, lleváu a cabu polos maestros artesanos de la zona. Finalmente, atopamos el so cume camino del Roque de los Muchachos y los Andenes, na mesma aresta de La Caldera de Taburiente, con un clima desaxeradamente fríu, onde inclusive nieva pel hibiernu, siendo un contraste bien pintorescu ver el blancu de la nieve al pie de les piedres basáltiques negres o de tonos acolorataos d'esta zona. Cabo mentar l'aclimatación de la violeta de Garafía a esti clima estremu y los Tajinastes azules y roses que florien nos marxes del camín escontra'l cume.
Orografía
miniaturadeimagen|Estructura que, amodo de contrafuerte, sirve como soporte de Los Andenes y el Roque de Los Muchachos (Garafía) Nel so términu municipal atópase'l Roque de los Muchachos, el puntu más altu de la islla con 2.426 metros onde se topa emplazada la sede de los telescopios del Institutu Astrofísicu de Canaries (IAC) na islla de La Palma, que xunto coles instalaciones qu'esti Institutu tien en Tenerife (Izaña) conformen la rede ENO (European Northern Observatory integráu por más de sesenta organizaciones científiques de diecinueve estados), tando la so base alministrativa en La Llaguna, Tenerife. El Roque de los Muchachos, en cantu de la Caldera de Taburiente, dada'l so singular allugamientu, bañáu polos vientos alisios provenientes del Atlánticu, en réxime llaminar, ensin turbulencias y fríos, fáen-y unu de los llugares privilexaos del hemisferiu norte pa la observación astronómica. Equí atópase'l Gran Telescopiu de Canaries, GRAN TECAN, el mayor telescopiu d'óptica adaptativa del mundu (dica agora, 2017), con un diámetru de 10,4 metros y dotáu de preseos d'observación del campu fondo que s'anueven y ameyoren añu tres d'añu. Asina mesmu los Observatorios del Institutu d'Astrofísica de Canaries (IAC) formen parte de la rede d'Infraestructures Científiques y Téuniques Singulares (ICTS) d'España.
Naturaleza
miniaturadeimagen|Tajinaste Rosa en floriamientu, camín del Roque de los Muchachos, Garafía, La Palma. El conceyu de Garafía ye un monumentu a la Naturaleza. #Haber de tener en cuenta que nes sos 103 km² conxuntamente el Monumentu Natural de la Mariña de Hiscaguán, la Reserva Natural Especial de Guelguén y la reserva Natural Integral del Pinar de Garafía, son en total cuasi un terciu de tola superficie del conceyu. Ello denota l'altu compromisu y respetu a la naturaleza de les alministraciones públiques locales del conceyu de Garafía. A ello haise d'añedir la llamada promulgación de la Llei del Cielu, que s'encarga de regular y sirvir como proteutor de la calidá de los cielos de los cumes de Garafía (por estensión de tola islla) y que caltienen la posibilidá de que Garafía seya unu de los pocos paraísos del nuesu planeta pa faer ciencia de la grande al traviés de los Observatorios Astronómicos del Institutu d'Astrofísica de Canaries, felizmente publicada'l 3 de payares de 1988.
Población
Esti conceyu, que cuntaba en 1960 cuasi con 5.000 habitantes, sufrió fuertemente'l fenómenu de la emigración, yá que na actualidá nun supera los 1.700 habitantes, acordies con el INE (Institutu Nacional d'Estadística, xineru de 2012). Asitiáu na parte más abrupta de la Islla de La Palma, el desenvolvimientu de les comunicaciones llegó bien tarde, siendo la carretera de Les Blimales el finxu que provoca'l so paulatín despoblamientu y abandonu. Por cuenta de esti secular aislamientu, caltuvo'l so calter rural, natural y ecolóxicu, lo que fizo que tenga un gran potencial pal turismu rural, xuníu a un complexu conxuntu de caminos y senderos (antiguos caminos reales) que son una auténtica delicia pa los visitantes, muerte d'un pasáu importante y que cautiven a los prauticantes del senderismo polos sos encantos paisaxísticos naturales.
Población por nucleos
derecha|miniaturadeimagen|Barrios de Garafía
Demografía de Xipre
Población: 758.363 (Xunetu 2000 est.)
Garafía
Llano Negro
Al sur-esti del ribayu de la Hedra, barríu polos vientos alisios, frescos y húmedos, Llano Negro ye un valle fértil, que colinda escontra'l Sur con Hoya Grande, y al Norte col barriu de Santo Domingo y al sur-oeste con Cueva de l'Agua y Catela. La so riqueza deriva de tener agua propio (#nutrir de la galería d'El Cedru y de la Fuente La Negra), y riques y fecundes tierres productores de ceberes, frutales y una estensa y rica cabaña de ganáu (principalmente caprino). Xunto con Santo Domingo, capital alministrativa del conceyu, Llano Negro ye na actualidá'l barriu con más habitantes de Garafía, siendo, pola so situación xeográfica estratéxica, el nuedu de comunicaciones que vertebra la mayor parte del conceyu y pasu obligáu ente Roque del Faro, La Zarza, La Mata, y San Antonio pel este y pel norte col pagu de Santo Domingo y escontra el sur-oeste con Cueva de l'Agua y pel sur: Hoya Grande y Catela, siempres al traviés de la Carretera LP-1 y de la LP-112 que de la mesma enllaza pola mariña con Cueva d'Agua y Les Tricias cola LP-114. Foi un centru comercial relevante, quedando como muerte de la so poder económicu y capacidá granible'l molín de vientu, qu'entá otea l'horizonte col so velame la llegada de los vientos alisios, como puede trate na fotografía que s'axunta.
Demografía de Xipre
0-14 años: 23% (homes 91.075; muyeres 86.832)
15-64 años: 66% (homes 252.252; muyeres 247.464)
Garafía
Llano Negro
Llano Negro atopase nel mesmu llombu de Santo Domingo, y por eso yera la ruta más expeditiva pa faer llegar les sos producciones (principalmente agropecuaries), vía Lomo de La Ciudá, a Santa Cruz de La Palma, siendo una vía bien penosa y peligrosa (sobremanera pel hibiernu). Pero l'alternativa de faelo yera pela mar, que non por ello yera más segura, tando obligaos a partir nuna falúa dende l'abrigáu, recoyíu y puertu natural na ensenada d'El Roque de Santo Domingo, quedando a mercé de los alisios y la benevolencia de la mar pa dar la vuelta a la islla impulsada pelos bravos mares y vientos del norte y recalar, a la fin, en Santa Cruz. miniaturadeimagen|Templu de La nuesa Señora de La Lluz, Santo Domingo, Garafía
La Zarza y La Zarcita
Les estaciones rupestres de la Zarza y la Zarcita tán asitiaes nel términu municipal de Garafía, ente los pagos de La Mata y Llano Negro, ocupando la primera un ampliu caboco, mientres la segunda #allugar nel marxe esquierdu del ribayu de la Zarcita a poca distancia d'ella.
Demografía de Xipre
65 y más años: 11% (homes 35.149; muyeres 45.591) (2000 est.)
Tasa de crecimientu poblacional: 0,6% (2000 est.)
Garafía
San Antonio del Monte
Ye una zona de fonda devoción ente los garafianos, especialmente los indianos, que la so ermita ta reconstruyida dempués de quemase nos años 50 del sieglu pasáu nun valle axuntu a una pequeña elevación de 1.000 metros El Monte de San Antonio, como si paeciera que la ermita ye anterior a la formación geológia, arrodiada de vexetación de monteverde y un camín preciosu escontra Llano Negro qu'en primavera se bordia de violetes qu'al pie de el mugor de la zona formen una paraxa cuasi máxica.
Anguaño hai una zona d'acampada que cunta con servicios básicos pero namái se puede pernoctar mientres una nueche.La zona d'acampada allugase a escasa distancia de la minúscula ermita del mesmu nome, venceyada a una pelegrinación centenaria y que cada mes de xunu acueye una popular feria ganadera. L'área ta a mediu camín ente los dos acutes naturales del conceyu: la Reserva Espaciel de Guelguén (escontra la mariña) y el Pinar de Garafía (escontra'l monte).
Demografía de Xipre
Tasa de natalidá: 13,27 nacencies/1.000 habitantes (2000 est.)
Garafía
San Antonio del Monte
Y l accesu hasta la carretera de circunvalación (agora denominada LP-1 y con anterioridá C-830) ye posible llegar con tresporte públicu. Frente a la gasolinera del Plan Enerxéticu de Canaries (PECAN), parte una pista, de pocu más d'un quilómetru, que conduz hasta la escampada de la ermita. La zona d'acampada ta asitiada a unos 150 metros al noroeste del edificiu relixosu.
Demografía de Xipre
Tasa de mortandá: 7,68 muertes/1.000 habitantes (2000 est.)
Garafía
Monumentu Natural de la Mariña de Hiscaguán
miniaturadeimagen|Santo Domingo de Garafía La erosión marina esculpió unos espectaculares cantiles na mariña norte, que ye la parte xeolóxicamente más antigua de la islla. Nellos abelúguense dellos amenaciaos endemismos de la llamada flora rupícola (esto ye, la que vive nos riscos), amás de delles espectaculares amueses de tabaibales y cardonales.
Demografía de Xipre
Tasa neta de migración: 0,44 migrantes/1.000 habitantes (2000 est.)
Garafía
Monumentu Natural de la Mariña de Hiscaguán
Estremase ente los conceyos de Garafía y Puntagorda con una superficie total de 253,3 hectárees.
Demografía de Xipre
al ñacer: 1,05 homes/muyeres
Garafía
Reserva Natural Especial de Guelguén
L'interés ecolóxicu de la zona ye doble. Per una parte, caltién una importante amuesa de laurisilva (un monte húmedu especialmente vulnerable, que la so proteición motivó nel so día la primer declaración de Reserva de la Biosfera de la islla). Y por otra, nos sos cantiles costeros nidifican especies bien importantes de la nuesa avifauna, como la pardela cenicienta, de la que sirve d'abelugu pa delles escasísimas especies de flora de risco (lotus, siemprevivas, etc.).
Demografía de Xipre
menos de 15 años: 1,05 homes/muyeres
Garafía
Reserva Natural Especial de Guelguén
Estremase ente los conceyos de Barloventu y Garafía con una superficie total de 1074,4 hectárees.
Demografía de Xipre
15-64 años: 1,02 homes/muyeres
Garafía
Reserva Natural Integral del Pinar de Garafía
El pinu canariu (Pinus canariensis) ye unu de los protagonistes de la flora del archipiélagu. Esti pinar, allugáu na contorna noroeste de la islla, ye reconocíu como unu de los meyores de Canaries, a pesar de ser esplotáu en sieglos pasaos. Sicasí, tien de tenese en cuenta que la declaración de Reserva Integral implica l'absoluta prohibición de visitalo, salvu por visites científiques o educatives espresamente autorizaes.
Demografía de Xipre
65 y más años: 0,77 homes/muyeres
Garafía
Reserva Natural Integral del Pinar de Garafía
Estremase ente los conceyos Barloventu y Garafía con una superficie total de 984,1 hectárees.
Demografía de Xipre
total de la población: 1 homes/muyeres (2000 est.)
Garafía
Paisaxe Protexíu d'El Trabáu
Nesti espaciu protexíu ye tan importante la naturaleza como'l barriu garafiano del que toma'l so nome. Con menos de cien habitantes, esti nucleu de población atópase perfectamente integráu nel so mediu, nel que desenvuelve les sos actividaes económiques tradicionales (agricultura de secanu, ganadería caprina, etc.). Encajonado ente los impresionantes ribayos del Noroeste (Facundo al oeste y Los Homes al este), l'área cunta tamién con grabaos rupestres d'orixe prehispánicu.
Demografía de Xipre
Tasa de mortandá infantil: 8,07 muertes/1.000 ñacimientos vivos (2000 est.)
Garafía
Paisaxe Protexíu d'El Trabáu
Tien una superficie total de 221,9 hectárees.
Demografía de Xipre
Expectativa de vida al ñacer:
homes: 74,43 años
muyeres: 79,1 años (2000 est.)
Historia de Nixeria
thumb|250px|Imaxe de terracota de la Cultura Nok, (Muséu del [[Louvre)]] La pallabra Nixeria foi acuñada pola escritora británica Flora Shaw, pa dar nome a la colonia que'l so maríu, lord Frederick Lugard, ayudó a conquistar y entamar. Sicasí, la historia de Nixeria tien el so entamu muncho primero de la dómina colonial.
Prehistoria y primeres cultures
En tiempos prehistóricos, grupos de cazadores, pescadores, pastores y llabradores de color moricu fuéronse estendiendo progresivamente pola sabana nixeriana hasta la franxa de monte tropical. Les investigaciones arqueolóxiques atoparon evidencies de la presencia humana nel suroeste de l'actual Nixeria a lo menos 9000 años antes de la Era Cristiana
Cultura Nok
La primer cultura conocida que se desenvolvió en territoriu nixerianu ye la Cultura Nok, que florió ente los sieglos VI ya I e.C. na zona del ríu Benue.
Yoruba
thumb|Cabeza masculina de terracota de Cultura d'[[Ife, s. XII-XIV)]] thumb|Cabeza personaje Femenín Ifé Darréu, ente los sieglos X y XIV, una nueva cultura nixeriana creció en redol a Ife, ciudá sagrada del pueblu yoruba. Carauterístiques d'ella son unes belles cabeces humanes en latón y terracota, que les sos almirables faiciones recuerden les del arte griego del sieglu VI e.C. ; estes cabeces utilizar pal cultu de los antepasaos, cuantimás nes ceremonies relixoses, y tamién nes de circuncisión de los mozos.
Reinu de Nri
Tamién nel país ibo atopáronse oxetos de bronce y de cobre que denotan la esistencia d'una cultura avanzada ente los sieglos VIII y X; l'Estáu ibo más tempranu foi Nri, que surdió escontra'l 900 d. C.
Reinu de Benín
Amestáu a la tradición yoruba, surdió escontra'l sieglu XII el Reinu de Benín, al suroeste del delta del ríu Níxer, que'l so fundador foi, según paez, Eveka, príncipe procedente de Ife. D'ellí paez ser que tamién procedía la téunica que dexó'l surdimientu d'un arte estatuario en bronce bien estimable: cabeces de reis y reines, animales, so relieves qu'afataben la fachada de los palacios reales, etc.