cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Quismondo
Quismondo nel Sieglu XVI: Les Rellaciones de Felipe II
El sieglu XVI acabó trágicamente, con una peste que s'arrobinó rápido pola Península y llegó a Maqueda el 27 de mayu de 1599 y a Novés y San Montés el 17 de xunu, polo que Quismondo resultó afeutáu nel intervalu d'eses feches.
Quismondo nel Sieglu XVII: crisis y villazgo
La peste solo foi'l preludiu d'un sieglu tráxicu, en 1646 La población quismondana amenorgárase a 70 vecinos (260 hab.), el rexistru más baxu de tola serie histórica. Esta crisis demográfica afectó d'igual manera a les llocalidaes próximes, siendo especialmente grave'l casu de Maqueda qu'a mediaos del sieglu XVII había perdíu más del 70% de la población que tenía a finales del sieglu XVI (anque non tol descensu demográficu foi causa de la peste). Son dellos los desencadenantes d'esta grave crisis: adversidaes climatolóxiques combinaes con plagues recurrentes que provocaron desastres agrarios y males colleches y que, de la mesma, favorecieron una medría nel númberu y l'intensidá d'epidemies a lo llargo del sieglu. A ello hai qu'añedir les frecuentes lleves que s'asoceden mientres esti sieglu pa faer frente a los distintos conflictos que tenía abiertos la monarquía, detrayendo brazos de l'agricultura ya incidiendo negativamente na natalidá y na mortalidá, a lo que s'añedir otru efeutu gafíu de l'actividá bélica: la imperiosa necesidá de llograr recursos económicos exerciendo una presión fiscal estraordinaria sobre les poblaciones.
Nesti ablayáu contestu social y económicu atópase la base de la intensificación de la relixosidá que se vive nel Quismondo del sieglu XVII: en 1632 fíxose'l Votu a San Roque, darréu'l 22 d'abril de 1637 fúndase nuevamente la Confrería de les Bendites Ánimes del Purgatoriu y en 1662 cuntábense cinco cofradía.
Quismondo convertir en villa
El 20 de marzu de 1640 el rei Felipe IV dio'l privilexu de villazgo a l'aldega de Quismondo eximiéndola de la xurisdicción de la villa de Maqueda. Pal llogru d'esti privilexu'l pueblu comprometer a pagar un altu costu: 7000 maravedinos por vecín, pero yera la manera de llibrase de «delles molesties y vexames que-y ye bultable y reciben de la dicha villa de Maqueda y de les xusticies d'ella y los sos ministros, y por otres causes que se-y significaron». Magar atopase sumíos nuna fonda crisis, la necesidá de llograr una mayor autonomía con al respective de la villa de Maqueda compensaba a los quismondanos del enorme desembolsu qu'ello-yos suponía, anque'l so pidimientu producir nun momentu favorable una y bones la monarquía topar na necesidá de llograr recursos económicos pa sufragar los distintos conflictu bélicos. Una vegada que Quismondo llogró'l villazgo el so alcalde ordinariu pudo xulgar en primer instancia xuicios civiles y criminales tocantes a la so xurisdicción, sicasí, salvo la primer instancia, les restantes siguíen ensin cambéu y les apelaciones siguíen viéndose pol correxidor o alcalde mayor nomáu pol so señor, el Duque de Maqueda, anque siempres podía recurrise n'última instancia a la xusticia del Rei.
Quismondo nel sieglu XVIII: recuperación y progresu
En 1682 Melchor Lorenzo introduz la industria del pañu nel vecín pueblu de Novés y en 1744 esta llocalidá cuntaba yá con 52 telares. Esta actividá en 1778 daba trabayu a más de 10 llugares de la redolada, ente los que s'atopaba Quismondo, y ocupaba a más de 1700 persones. Quismondo esperimenta un desenvolvimientu económicu como nun conociera en feches anteriores, gracies a ello la so población doblar ente 1717 y 1751, pasando de 80 vecinos (300 hab.) a 173 (650 hab.). Neses feches la so cabaña ganadera amóntase considerablemente, el ganáu lanar averar a les 4000 cabeces, que la so llana vender a Novés pa la so fábrica «pos equí nada se gastar», amás hai 900 gochos, 7 caballos, 73 mules y 121 pollinos. Sicasí les escases camperes colos que cuntaba'l conceyu nun dexaben alimentar a asemeyada cabaña y Quismondo vese envueltu en numberosos pleitos con instituciones y conceyos vecinos precisamente por cuestiones de camperes. Pela so parte l'agricultura, anque nun esperimenta nenguna innovación téunica mientres esti sieglu, sí se diversifica, añedir a la producción tradicional de ceberes, lleguminoses, aceitunes y miel.
A finales de sieglu Quismondo algama los 750 habitantes, con una población activa formada mayoritariamente por xornaleros (101), criaos (39) y llabradores (26).
Quismondo en sieglu XIX: probeza y desigualdá
La relativa prosperidá que vivió Quismondo nel sieglu XVIII sumió a principios del XIX col fundimientu de la industria testil de Novés, y la socesión de conflictos bélicos contribuyó a apinar el so empobrecimiento, tantu la Guerra de la Independencia como les Guerres Carlistes castigaron con especial intensidá la contorna de Torrijos, que, amás de saqueos, sufrió l'abandonu de los sos campos y l'imposición d'impuestos estraordinarios.
La economía de Quismondo siguió sofitándose nuna agricultura tradicional y de subsistencia, que difícilmente podía alimentar a una población que crecía y que pasara de los 950 habitantes de mediaos del XIX a los 1400 de 1900 y a los cerca de 2000 de 1930. Nenguna meyora traxo a Quismondo l'abolición del réxime señorial en 1837, d'ello solo beneficióse una minoría acomodada, la que podía adquirir los bienes de la Ilesia y de los conceyos que se puyaben al amparu de les desamortizaciones de Mendizábal y Madoz; desamortizaciones que, per otra parte, perxudicaron descomanadamente a xornaleros y pequeños llabradores al quitalos del ancestral accesu a la esplotación de bienes comunales. En Quismondo bienes de titularidá municipal son puyaos en 1859. Tampoco la desamortización modificó la estructura de la población activa, qu'en Quismondo siguió tando formada mayoritariamente por xornaleros y sirvientes (50%), pastores (15%) y llabradores (20%, na so mayoría pequeños propietarios), nin tampoco tresformó'l réxime de propiedá nin el sistema granible, una y bones los propietarios optaron más pola acaparación de tierres que por ameyorar la so productividá. De resultes d'esti procesu Quismondo ufierta una imaxe paupérrima a mediaos del sieglu XIX, onde había «200 cases d'escasa comodidá», y cuntaba con conceyu, cárcel, carnicería, tabierna y cuaya tou n'estáu bastante ruinosu», tamién tien una escuela dotada con fondos públicos a la qu'asisten 40 neños, una ilesia parroquial y «una ermita arruinada cola advocación de San Roque». El so términu constituyir tierra de llabor de mediana calidá que produz trigu, cebada, centenu, garbanzos y algarrobes y caltién ganáu lanar.
De la desamortización surdió una sociedá polarizada, antagónica y clasista: frente a una escasa minoría de propietarios patronos asitiábase una masa de probes, na so mayor parte analfabetos (en Quismondo lo yera'l 75% de la so población ), que la so tradicional resignación facilitó l'establecimientu d'una nueva forma de dependencia social: el caciquismu, venceyáu, na contorna de Torrijos, a los apellíos: Benayas, Fierro y Alarcón. El cacique exercía un control social y eleutoral al traviés d'una rede clientelar formada poles élites locales, de les que salíen les agrupaciones d'eleutores. Quismondo cuntaba con 12 eleutores en 1864, los que teníen mayores rentes y a los que se-yos otorgaba'l derechu al votu nun sistema eleutoral basáu nel sufraxu censitario, que tuvo vixente hasta l'añu 1890, anque'l caciquismu como sistema va perdurar hasta'l advenimiento de la II República.
Nun contestu de probeza, inxusticia y marxinación enraigonó nel interior peninsular el fenómenu conocíu como bandolerismo. Non pocos combatientes de les socesives guerres pasar a la delincuencia. Na primer metá del sieglu XIX los montes de Alamín van acovecer partíes de bandoleros reclutados nos pueblos de la contorna de Torrijos que van asaltar el corréu, la dilixencia o a los carreteros que transitaben pel Camín Real d'Estremadura, dacuando nes proximidaes de Quismondo. A parte del bandolerismo, n'el mesmu conceyu tamién se producen otros delitos contra la propiedá, pero nun ye esto la consecuencia más importante de la desigualdá y la probeza, el problema más grave foi de salú pública: la malnutrición y les escases condiciones hixéniques provocaron recurrentes pandemies, en redol a un centenar de quismondanos finaron pola mor del cólera, que'l so biltu más bederre producir nel añu 1885.
A pesar d'esta depresión social y les sos consecuencies nun se producieron movilizaciones populares de valumbu na rexón castellanu-manchega anque sí motinos y revueltes cuando s'apinaben los episodios de fames por desabastecimiento, pero a finales del sieglu XIX empezar a articular un fenómenu que va tener una enorme repercusión social nel sieglu siguiente: el asociacionismo. Va Ser la Ilesia católica la primer institución que potenció la creación de sindicatos mistos de patronos y obreros, modernizando l'actividá llaboral, pero col tiempu non pocos afiliaos católicos fuéronse pasando a los sindicatos socialistes. Yá a principios del sieglu XX empieza a remanecer ciertu baturiciu social y en 1904 lleguen la primeres reivindicaciones llaborales y salariales llabradores a la contorna de Torrijos, en Gerindote, San Martín de Montalbán, Santa Olalla y Fuensalida.
Monumentos y llugares d'interés
miniaturadeimagen|300x300px|Ilesia parroquial.
Fiestes patronales
Dende la fundación de la so parroquia, foi'l so titular Nuesa Señora de l'Asunción, celebrándose la so fiesta'l 15 d'agostu. Dende l'añu 1559 foi proclamáu copatrono San Roque (el so fiesta celebra'l 16 d'agostu), como agradecimientu por llibrar a la población d'una epidemia de peste bubónica.
Hai testimoniu de que nos primeros años del sieglu XVII les fiestes patronales de Quismondo celebrar con gran solemnidá no relixoso y con múltiples festexos populares, ente ellos, fueos artificiales y actuación de bandes de música, ya inclusive teatru.
El Tinaní
El Tinaní ye una antigua fiesta que se celebra cada Domingu de Resurreición. Cuatro nuevos y un neñu realicen una serie de ceremonies n'honor de Cristu Resucitáu y de la so Madre la Virxe María, siendo acompañaos pola música de la dulzaina castellana y doblar del tambor. La música interpreta dos melodíes, el "pasacalles", la qu'acompaña les ceremonies y el "baille de la bandera". Son melodíes sencielles y repetitives. Paez tratase de dos dances circulares pa ser baillaes. Estructuradas musicalmente de la dómina del Renacimientu.
Los personaxes que representen el Tinaní son: el "Abanderáu", el "Alcalde", el "Mochiller" y los "dos Alabarderos".
El "Abanderáu" ye'l mozu más fuerte del grupu. Lleva la Bandera y ta encargáu de "baillala" n'honor del Resucitáu. La bandera ye la colorada y gualda española, que lleva la imaxe del Cristu Resucitáu nel centru, bordáu.
El "Alcalde" ye'l personaxe principal. Estremar pol cayáu. Lleva'l Mochiller (el neñu) de la mano, realiza les ceremonies y reverencies del Tinaní.
Los "dos Alabarderos" que lleven alabardas de flores y campanielles. Tán encargaos de dar escolta al Alcalde y a la bandera.
Sablera d'El Pedreru
La sablera d'El Pedreru atopar nel conceyu asturianu de Castrillón, y pertenez a la llocalidá de Samartín de L'Aspra. El grau d'urbanización y d'ocupación son baxos y la so redolada ye rural. El llechu tien pequeñes zones de sables de granu mediu y de color escuru. Les baxaes piatonales son bien fáciles. Los graos d'urbanización y ocupación son bien baxos.
P'aportar a la sablera hai qu'alcontrar a los nucleos poblacionales más importantes de les sos proximidaes que nesti casu son Arnáu y Piedrasblancas y dende estes la llegada ye bien fácil pola cercanía. Realmente ye una cala bien utilizada polos pescadores aficionaos y la baxada facer por mediu d'unos pasos llabraos na roca que'l tiempu foi deteriorando. Esta sablera foi nel so día, cuando la fábrica de Arnao taba en puxanza, una sablera privada. La situación d'esta cala ye un privilexu respectos a los vientos yá que los cantiles que lu arrodien protexer talmente que sía con frecuencia la sablera más abellugada del vientu que les sos vecines de Arnao o Salinas. Sicasí, l'aguaxe ye enforma mayor y el mar suel tar más batíu que nes otres sableres cercanes. Nun tien nengún serviciu y les actividaes encamentaes son la pesca submarina y la recreativa a caña.
Villers-Cotterêts
Villers-Cotterêts ye una comuña francesa del departamentu d'Aisne, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Xarazu
El xarazu o pedriscu, ye una mena de precipitación que consiste en partícules irregulares de xelu. El xarazu produzse en tormentes intenses nes qu'hai gotes d'agua sobreenfriaes, ye dicir, entá líquides pero a temperatures per baxo del so puntu de conxelamientu (0º C). Esti fechu dase tanto en branu como n'iviernu, magar que'l fenómenu asocede nos díes de calorza.
L'agua frío necesita d'un niciu sólidu pa entamar el procesu de cristalización. Cuando estes gotes d'agua choquen con otres partícules xelaes o granos de polvu, cristalizen aína ya ensin dificultá. Nes torbonaes más intenses, pue producise precipitación xelada en forma de xarazu enforma grande, cuando ésti se forma nel senu de corrientes ascendentes fuertes. Nesti casu, la pella de xarazu pue caltenese más tiempu na atmósfera, teniendo mayor capacidá de xorrecimientu. Cuando dexa d'haber puxu hacia arriba, o el xarazu yá algama un tamañu consideráu, l'aire nun sofita'l pesu y el xarazu cái.
Símbolos meteorolóxicos:
Alberto Ferrera Carrillo
Biografía
Nació en Colima, Colima el 2 de marzu de 1920. Foi rector de la Universidá de Colima del 13 d'ochobre de 1973 al 2 d'ochobre de 1979, fecha en qu'asocedió la so muerte. Mientres la so xestión, la Federación d'Estudiantes Colimenses puxó por que'l titular de la rectoría fuera d'estraición universitaria dafechu, lo que lu ayudó decididamente. El 29 de xunu de 1979, el Lic. Ferrera Carrillo solicitó llicencia pa dixebrase de la rectoría por motivos de salú y delegóse la responsabilidá en favor del Lic. Humberto Silva Ochoa. Ferrera Carrillo, nun regresó a la rectoría yá que morrió'l 2 d'ochobre de 1979.
Xarazu
right|200px|thumb|Una pella de xarazu descomanadamente grande. Les boles o pelles de xarazu son davezu pequeñes, namái dalgunos milímetros de diámetru. Sicasí, de xemes en cuando orixínense pelles muncho mayores, de varios centímetros darréu que na circulación ciclónica de la tormenta, les pequeñes boles ascienden y descienden varies vegaes formándose delles capes de xelu, unes sobro otres. Según el so tamañu, pueden ser namái un engorriu, facer daños n'automóviles y cristales o inclusive matar persones. La pella de xarazu más pesao rexistrada cayó en Bangladex, en 1986, y pesaba 1 quilogramu. La pella de xarazu más grande que rexistrao cayó n'Aurora, Nebraska el 22 de xunu del 2003 y tenía un radiu de 17,8 cm.
Criocerinae
Los criocerinos (Criocerinae) son una subfamilia de coleópteros de la familia de los crisomélidos. Delles especies, como Crioceris asparagi son una plaga pa los espárragos.
Década del 2170 e.C.
Personaxes importantes
Una década enantes / Una década depués Sieglu: Sieglu XXIII e.C. - Sieglu XXII e.C. - Sieglu XXI e.C.)
Faryab
Faryab (Persa: فارياب) ye una provincia d'Afganistán, tando la so capital en Maymana.Ta asitiada nel norte'l país, con una superficie de 20.292 km². Cunta con 931.977 habitantes (2007). Otres ciudaes con cierto altor son: Andkhoy y Dawlat Abad.
Década del 2180 e.C.
Personaxes importantes
Una década enantes / Una década depués Sieglu: Sieglu XXIII e.C. - Sieglu XXII e.C. - Sieglu XXI e.C.)
Villers-Hélon
Villers-Hélon ye una comuña francesa del departamentu d'Aisne, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Villers-le-Sec (Aisne)
Villers-le-Sec ye una comuña francesa del departamentu d'Aisne, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Bruce Thomas
Bruce Thomas ye un actor d'Estaos Xuníos conocíu pol personaxe de Batman nuna serie d'anuncios pal OnStar, un modelu de General Motors que salió al aire los años 2001 y 2002.
Década del 2190 e.C.
Personaxes importantes
Una década enantes / Una década depués Sieglu: Sieglu XXIII e.C. - Sieglu XXII e.C. - Sieglu XXI e.C.)
Aeronautes saxatalis
Aeronautes saxatalis ye una especie d'ave apodiforme de la familia de los andarones (Apodidae). El so área de distribución inclúi América del Norte (Canadá, Estaos Xuníos y Méxicu) y América Central (Guatemala, El Salvador y Hondures).
Robledo del Mazo
Robledo del Mazo ye un conceyu español de la provincia de Toledo, na comunidá autónoma de Castiella-La Mancha.
Amás del nucleu de población del mesmu nome, el conceyu inclúi les pedaníes o anexos de Las Hunfrías, Robledillo, Navaltoril y Piedraescrita.
Xeografía
Esta llocalidá allugar na zona occidental de los Montes de Toledo, gociando d'una gran riqueza natural y paisaxística. El conceyu ta travesáu pol ríu Gévalo, en que'l so valle allugar la mayor parte de les pedaníes -Robledillo y Navaltoril atópense enclavaos sobre cuetos-. Otros cursos d'agua son el regueru del Prunu y la Gargüelu de les Llanches; esta última forma nel so descensu del monte hasta seis saltos d'agua, que reciben el nome de Les Chorreras y foi protexida pol gobiernu de Castiella-La Mancha, dientro del apartáu de flora amenazada, constituyéndose nuna "microrreserva natural" por cuntar con especies vexetales úniques nestes llatitúes y mesmes d'otros climes o de la dómina terciaria. L'altitú media d'esti conceyu ye d'unos 750 metros, algamar los 1150 en cumes como'l Risco de la Talaya o del Talayón.
Demografía
Magar cuntar con una estensión de 137 km² y la so población partida en cinco nucleos, la población censada ye de tan solo 476 habitantes, sufriendo esta zona un notable éxodu rural. Sicasí, cabo mentar qu'esti númberu multiplicar mientres les fines de selmana y los meses de branu.
Historia
Documentos del sieglu XVI recueyen la fundación d'esti caserío dos sieglos antes, por un grupu de vaqueros y colmeneros (apicultores) que mercaron a Talavera de la Reina una zona poblada d'encines y carbayos na que s'establecieron.
El toponímicu "del Mazo" provendría d'un artiluxu qu'estos primeros productores de miel escurrieron pa estornar a los osos qu'allegaben al reclamu del miel: este consistía nun gran mazu movíu pel agua d'un regueru que producía un fuerte soníu rítmicu.
Na pedanía de Piedraescrita, que paez ser más antigua que Carbayeda, allúgase un templu del sieglu XII y estilu mudéxar, la Ermita de La nuesa Señora de Piedraescrita. Cuenta con tres naves, con accesu pela cara norte y un ábside. Nel interior esiste azulejería renacentista talaverana, frescos románicos y barrocos, una pila bautismal posiblemente paleocristiana y un Cristu Crucificáu barrocu.
Maymana
Maymana (Persa: ميمنه) ye una ciudá d'Afganistán, allugada na provincia de Faryab, de la que ye capital. Asítiase nel norte'l país, averada a la frontera d'Uzbequistán, y a unos 400 km al noroeste de la capital afganistana Kabul. Cunta con 82.802 habitantes (2007). Ta a un altor de 877 m.
Villers-lès-Guise
Villers-lès-Guise ye una comuña francesa del departamentu d'Aisne, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Sablera d'El Picón
Les sablera d'El Picón atopar nel conceyu asturianu de Navia, España, y pertenez a la llocalidá de Santa Marina. La sablera tien forma rectillinia, un llargor d'unos 25-30 m y un anchor medio d'unos 10-12 m. La so redolada ye rural, con un grau d'urbanización mediu y una peligrosidá baxa. L'accesu piatonal ye d'unos quinientos m de llargor y el llechu ta compuestu de sables gruesos y escures.
Andkhoy
Andkhoy ye una ciudá nel norte d'Afganistán, na provincia Faryab. Ta asitiada a 316 m. d'altor. Cunta con 30.605 habitantes (2007).
Onda electromagnética
thumb|350px|Les ondes electromagnétiques son tresversales, nelles la direición de los campos llétricu y magnéticu son perpendiculares a la direición de propagación. Una onda electromagnética ye la forma de propagación de la radiación electromagnética a traviés del espaciu, y los sos aspeutos teóricos tán rellacionados cola solución en forma d'onda qu'almiten les ecuaciones de Maxwell. A desemeyanza de les ondes mecániques, les ondes electromagnétiques nun necesiten d'un mediu material pa propagase.
Procesu de propagación
Un campu llétricu que varía nel tiempu, producirá una corriente de desplazamientu que, según la llei d'Ampère-Maxwell, será fonte d'un campu magnéticu. Al empar, ésti últimu, al ser variante, producirá un campu llétricu, d'acordies a la Llei de Faraday. D'esta miente, dambos campos sofítense ún al otru. ESti procesu de propagación foi teorizáu por James Clerk Maxwell en 1865, y en 1885 Heinrich Rudolf Hertz deteutó esperimentalmente les ondes electromagnétiques.
Día Internacional de la Preservación de la Capa d'Ozonu
L'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes proclama'l 16 de setiembre Día Internacional de la Preservación de la Capa d'Ozonu.
Onda electromagnética
Ecuación d'ondes
Nún mediu isotrópicu, homoxéneu y constante; simbolizando la conductividá con σ, el campu llétricu con y el magnéticu con :
Les ecuaciones anteriores describen una onda con fautores d'atenuación dependientes de σ que se propaga a una velocidá. Cuando la onda se propaga nel vacíu σ = 0 y l'ecuación se reduz a la ecuación d'ondes común:
Día Internacional de la Preservación de la Capa d'Ozonu
Celebración
En 1994 l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes na Resolución 49/114 "proclama'l 16 de setiembre Día Internacional de la Preservación de la Capa d'Ozonu, en conmemoración del día en qu'en 1987 roblóse'l Protocolu de Montreal relativu a les sustances qu'escosen la capa d'ozonu, que se va celebrar a partir de 1995".
Zapatera (volcán)
Zapatera ye un volcán n'escudu que forma la Islla Zapatera nel Gran Llagu de Nicaragua o Cocibolca, na parte sur de Nicaragua.
Zamudio
L'anteiglesia de Zamudio ye un conceyu de la provincia de Vizcaya, País Vascu. Allugar na sub-contorna del Valle de Asúa (Gran Bilbao), cercana a Bilbao, conceyu del que formó parte dende 1966 hasta'l 1 de xineru de 1983.
Nél atopa'l Parque Teunolóxicu de Zamudio, conectáu a Bilbao por aciu la llinia d'autobús A3224 (Bilbao-Derio-Parque Teunolóxicu) de Bizkaibus y por aciu la llinia de tren del Valle de Asúa (Llinia 4) d'Euskotren (Deusto-Lezama).
El so principal nucleu ye'l barriu de Arteaga-San Martín, con una población de 2703 habitantes. Otros barrios menos poblaos son Gueldo, Aranolza-San Antolín y Ugaldeguren-San Mamés. Esisten terrenes de Zamudio chiscaos nel interior del términu de Derio.
Historia
left|thumb|200px|[[Torre Malpica o de Zamudio.]] Galindo Ordóñez fundó nel añu 930 la parroquia de San Martín y la torre de Arteaga-Jauregui o Zamudio. Y en el sieglu XIII la familia Ordoño edifica la torre de Olariaga. Zamudio foi un importante nuedu de comunicaciones yá que s'atopaba nel encruz de los caminos que xuníen Bilbao (villa que'l so principal accesu yera'l portal de Zamudio) con Bermeo al traviés de Mungia per un sitiu, y por otru Plencia y la marxe derecha de la ría col interior del señoríu al traviés de Larrabezúa.
Nel sieglu XIV llegó'l llinaxe de los Zamudio a ser unu de los más poderosos de Vizcaya, exerciendo'l so dominiu sobre bona parte de los valles de Salcedo y Orozko. Pero debíu a la repartida del patrimoniu ente los descendientes de dicha casa, la so poder amenorgó, nel momentu de mayor peligru por cuenta de les guerres banderizas, onde los Zamudio, y nesi momentu un nuevu Ordoño, ye activu participante, lluchando colos sos tradicionales enemigos, la casa de Furaca, con quien dende 1275 tienen enfrentamientos. Asina en 1409 Gómez González de Furaca quema la torre de Ordoño de Zamudio (presos Sancho Ortiz de Zamudio y la so muyer, María Alonsa de Mujika). En 1443 les Furaca amburaben los palacios de Martín de Arteaga y la torre de Olariaga. Rematando la crisis que diera llugar a les lluches ente llinaxes, los antiguos banderizos adquirieron una nueva posición social, venceyándose a puestos na alministración y l'exércitu, al empar que se faen rentistas. Esta nobleza rural nos sos enfrentamientos colos comerciantes mientres la matxinada de 1718, fizo que na anteiglesia de Zamudio produxérense diverses revueltes. thumb|200px|right|Palaciu de Larragoiti.
En 1966 Zamudio foi anexonáu a Bilbao xunto colos conceyos d'Erandio, Sondika, Loiu y Derio por decretu del 30 de marzu. El 1 de xineru de 1983 Loiu segregóse de Bilbao por decretu del 20 d'avientu de 1982, constituyéndose en conceyu independiente coles llendes territoriales de 1966.
Ríos d'España
Esti artículu trata sobre los ríos más llargos de España y quier recoyer, en forma de tabla, tolos ríos y afluentes de más de 100 km de llargor, amás de tolos principales primarios. Nesti artículu considérense los cursos d'agua pol so llargor, con independencia del nome que tengan los distintos tramos, anque n'España suelse caltener el nome dende la fonte a la boca (n'otros países, ye bien común que distintos tramos d'un mesmu ríu tengan nome distintu).
La hidrografía española estremar en cuencas. Tolos ríos que desagüen nun mesmu ríu principal pertenecen a la cuenca d'esi ríu, con independencia de la comunidá autónoma o provincies pola qu'escurran.
Alvertencies sobre la tabla
Na tabla siguiente inténtase identificar tolos ríos, anque pueden faltar dalgunos. La tabla recueye los siguientes datos y carauterístiques:
Na tabla, cada sangría equival a un orde: ríu primariu, afluente, subafluente, subafluente de 2º orde, etc. La primer columna ta avisiega cuando correspuende a ríos primarios, y si tien «(ex)» significa qu'esi ríu primariu drena al traviés d'otros países. Cuando'l llargor d'un ríu ta ente paréntesis y nuna llinia inferior, referir al llargor total del ríu, non al llargor en territoriu español, qu'inclúi los tramos fronterizos.
Cdc25
Cdc25 ye una enzima que, según la bioloxía celular y molecular, participa na regulación y coordinación del ciclu de división celular. Ye una fosfatasa que participa na activación del complexu CDK1/CycB, tamién conocíu como MPF (Maduration promoter factor). Esta activación ye necesaria pa que la célula entre na fase de mitosis dende la fase G2.
Cdc25 actúa esaniciando residuos fosforilaos de treonina y tirosina, lo cual ye riquíu pa la activación de MPF. Actívase por fosforilación mediada por CAK (CDK-activating kinase) y/o MPF.
La sobreespresión d'esta enzima trai un desequilibriu na regulación de la proliferación celular, polo que la Cdc25 ye considerada un proto-oncoxén.
Villers-Saint-Christophe
Villers-Saint-Christophe ye una comuña francesa del departamentu d'Aisne, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Oscar Isaac
Óscar Isaac (nacíu Óscar Isaac Hernández Estrada, )  ye un actor y cantante guatemalianu-estauxunidense. Ye conocíu polos sos papeles principales en Inside Llewyn Davis (2013), pola que recibió una nominación al Globu d'Oru, L'añu más violentu (2014) y Ex Machina (2015). Va Ser el protagonista de les películes Star Wars: Episode VII - The Force Awakens como Poe Dameron y X-Men: Apocalipsis como'l personaxe titular.
Carrera
thumb|derecha|Isaac actuando na [[Universidá Francisco Marroquín en febreru de 2015.]] Graduáu na prestixosa escuela Juilliard de Nueva York en 2005, el primer papel importante de Isaac foi'l de San Xosé en The Nativity Story en 2006, compartiendo'l so protagonismu cola nomada al Premiu Óscar Keisha Castle-Hughes. Tuvo pequeños papeles en películes como All About the Benjamins y en Che. Fixo una apaición televisiva en Law & Order: Criminal Intent. En teatru, participó en dos obres de William Shakespeare: Romeo y Julieta, faciendo de Romeo, y Los dos fidalgos de Verona nel Public Theater's "Shakespeare in the Park" de Nueva York.
Darréu participó en Red de mentires xunto a Leonardo Dicaprio y Russell Crowe y en Pu-239. En 2009 trabayó en Ágora, d'Alejandro Amenábar, unu de los sos papeles más ambiciosos, filme nel que compartió cartelu con Rachel Weisz y Max Minghella.
Participó na entrega de la historia de Robin Hood, dirixida por Ridley Scott y protagonizada por Russell Crowe, nesta producción fai'l papel del rei Juan d'Inglaterra, hermanu pequeñu de Ricardo Corazón de Lleón. Más tarde esi mesmu añu, interpretó a un guardia de seguridá na película W.E., que foi dirixida por Madonna y estrenada en setiembre de 2011. Nel mesmu mes, Isaac actuó nel drama criminal Drive. Tamién tuvo un papel en 10 Years, na qu'interpretó a un músicu. Interpretó'l so propiu cantar «Never Had» na película. «Never Had» y «You Ain't Goin Nowhere» fueron incluyíos na banda sonora de la película.
En 2012 participó en Cristiada, una película d'Andy García. Al pie de él, intervienen, ente otros, Eva Longoria y Peter O'Toole.
En 2013, Isaac protagonizó la película Inside Llewyn Davis, escrita y empobinada polos hermanos Coen. Isaac interpretó a un cantante de folk talentosu pero ensin ésitu nun drama ambientáu en Greenwich Village en 1961. La película ganó'l Gran Premiu nel Festival de Cannes 2013. Pol papel de Llewyn, Isaac recibió una nominación al Globu d'Oru al meyor actor nuna película musical o de comedia. Isaac coprotagonizó xunto a Jessica Chastain la película de J. C. Chandor L'añu más violentu (2014), sustituyendo al actor Javier Bardem.
En 2015, Isaac interpretó a Nathan na película de ciencia ficción Ex Machina. Va Ser miembru del repartu de Star Wars: Episode VII - The Force Awakens, prevista p'avientu de 2015. El primer tráiler de la película, estrenáu'l 28 de payares de 2014, reveló que'l so personaxe ye un pilotu d'un Nala-X, col nome del personaxe siendo anunciáu como Poe Dameron dos selmanes dempués.
El 24 de payares de 2014, Isaac foi anunciáu pa interpretar al villanu de los X-Men, Apocalipsis na próxima película X-Men: Apocalipsis, que va ser estrenada'l 27 de mayu de 2016.
Filmografía
thumb|150px|Isaac nel estrenu nel [[Festival de Cine de Londres de Inside Llewyn Davis n'ochobre de 2013.]]
Llingües tamanas
Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües tamanas son: ! rowspan=2| GLOSA ! colspan=2|Tama-Sungor ! colspan=2|Mararit ! rowspan=2| PROTO- TAMANO ! Tama !! Sungor !! Ibiri !! Abu Sharib La forma *tok y los sos derivaos paecen ser préstamos del sudánicu central.
Década del 2200 e.C.
Personaxes importantes
Una década enantes / Una década depués Sieglu: Sieglu XXIV e.C. - Sieglu XXIII e.C. - Sieglu XXII e.C.)
Década del 2210 e.C.
Personaxes importantes
Una década enantes / Una década depués Sieglu: Sieglu XXIV e.C. - Sieglu XXIII e.C. - Sieglu XXII e.C.)
Marina d'Augas Santas
Santa Marina foi una virxe y mártir d'Augas Santas, Galicia.
La so vida ta entemecida ente la realidá y la lleenda. Nació en Balcagia, l'actual Baiona de Pontevedra en Galicia (España), pel añu 119, siendo fía de Lucio Castelio Severu, gobernador romanu de Gallaecia y Lusitania y de la so esposa Calsia, quien da a lluz nun solu partu a nueve neñes mientres el so home ta fuera percorriendo los sos dominios. Asustada Calsia pol múltiple allumamientu y tarreciendo ser refugada por infidelidá conxugal decide desfacer de les criatures y se les encomienda a la so fiel servidora Sila, ordenar que sol mayor secretu afogar nel Ríu Miñor.
Sila, cristiana a carta cabal, lloñe de cometer tan horrible crime, dexar en casa de families amigues y les criatures fueron bautizaes por San Ovidio y criaes na fe cristiana.
Llegáu'l momentu tuvieron que comparecer ante'l so propiu padre acusaes de ser cristianes, que al saber que yeren les sos fíes convidar a qu'arrenuncien a Cristu en cuenta de poder vivir arrodiaes de los luxos y comodidaes propies de la so nacencia. Encarcelar tratando d'apavoriales pero llogren fuxir de les garres de la cárcel y esvalíxense. Toes elles, sicasí acabaríen siendo mártires cristianes.
La devoción popular asitia a les hermanes Llibrada, tamién llamada Liberata, y Mariña mártires na cruz a la edá de 20 años, el 18 de xineru del 139. Quiteria, otra de los nueve hermanes, finaría tamién martirizada, en Marjaliza.
La fiesta de Santa Liberata celébrase'l 20 de xunetu por ser la fecha en que se treslladaron les sos reliquies dende la ciudá de Sigüenza a la Baiona gallega nel añu 1515. La fiesta de Santa Mariña celébrase'l 18 de xunetu.
Mariña foi degollada y refundiada a un fornu, pero'l so cuerpu nunca se quemar. En cortándose-y la cabeza, ésta cutió'l suelu dando trés botes. D'esos trés llugares onde cutió la so cabeza esquitaron trés manantiales d'agua, otorgando asina'l nome d'Augas Santas al llugar. Del manantial d'Augas Santas sigui esquitando agua na actualidá y son miles los fieles qu'alleguen a beber estes agües milagroses a les que se-y atribúin poderes curatibles. Zurbarán representar afatiada como una gran señora.
Ye la patrona de los conceyos castellanos d'Escurial de la Sierra, El Collado, Villarcayo de Merindad de Castilla la Vieja, Castrillejo de la Olma, Magán, Fontihoyuelo, Cigales, Fernán Núñez y Rabé de las Calzadas. En Galicia esiste una gran devoción por esta santa y son munches les parroquies que veneren la so imaxe, como por casu Carracedo, nel conceyu de Caldas de Reis; siendo amás patrona de los conceyos de Teo, Xinzo de Limia, Cambados y As Nieves. N'Asturies ye patrona de l'aldega d'Andeyes miniaturadeimagen|Procesión de Santa Mariña peles cais de Cambados (Pontevedra).
Tratamientos alternativos usaos pal resfriáu común
Los resfriaos son causaos por virus y non por causa de moyase na agua o tar espuestu a golpes de fríu. Los síntomes d'un resfriáu suelen incluyir una secreción nasal, tusides, tos, respigos, conxestión nasal, picazón de gargüelu, enzancái pa dormir y dolor de cabeza. Magar un númberu de yerbes chines y otres plantes fueron indicaos pa solliviar los síntomes del resfriáu, incluyendo'l jengibre, l'ayu, l'hisopu, el barbasco, y otros, estudios científicos o bien nun se fixeron o fueron calificaos de inconclusos.
Otres ximistríes pa “encurtiar” los resfriaos, catarros y dolores de gargüelu inclúin el té de llimón, fervinchu preparáu con té negro, llimonada, aspirina y dos cuyaraes de miel. N'Arxentina y Uruguái esiste'l "mate de llimón", fervinchu preparáu con yerba mate y llimón rayáu o picáu (col so pulgu). En Méxicu y otros países prepara una sopa de pita o pollu o de pata de pita.
Propóleos respiratorios
La so complexa composición confier-y a lo propóleo capacidad antibacteriana, antimicótica y antiviral.
Antibacteriana: Ye una de les primeres propiedaes constataes. Múltiples estudios bacteriolóxicos in vivo ya in vitro confirmaron la so aición bacteriostática y bactericida. Ente los investigadores pioneros destáquense Kivalkina y Villanueva n'Europa y Rojas en Cuba (12 y 13). Los principales responsables d'esta propiedá son los flavonoides galangina y pinocembrina y derivaos de los ácidos benzoico, ferúlico y cafeico. L'efeutu antibacteriano reparar principalmente sobre los xermes gram positivos estafilococu doráu y streptococo beta hemolítico, pero numberoses bacteries gram negatives tamién son sensibles ente les que s'atopen delles cepes de Piociánico y Proteus.
Propiedá antiasmática El propóleu tratar d'un recursu terapéuticu capaz d'ameyorar a munchos pacientes con asma, ensin efeutos secundarios. Puede utilizase en xarabe o entemecíu con miel. El so emplegu dexa amenorgar o retirar otru tipu de medicación. Pueden utilizase solos o acomuñaos a la medicación convencional(broncodilatadores). L'efeutu positivu nesta patoloxía ye atribuyida a la so aición sobre'l sistema inmune, pero tamién pola so capacidá de tornar la lliberación de histamina y a la antiinflamatoria.
Huáng qí
El raigañu del Astragalus membranaceus utilizóse na medicina china tradicional pa reforzar el sistema inmunolóxicu y prevenir los resfriaos y el gripe y amenorgar la fatiga. Los estudios atoparon que'l A. membranaceus tien propiedaes antivirales, anque nun hubo ensayos clínicos que demuestren la eficacia d'esti raigañu contra los resfriaos nos seres humanos.
El huáng qí vien en presentaciones de té, en cápsules, o forma d'estractu nes tiendes naturistes o de raigañu secu en tiendes chines de yerbes y delles tiendes d'alimentos saludables. El raigañu secu pue ser malo d'atopar.
Los profesionales de la medicina china tradicional suelen encamentar el huáng qí pa prevenir los resfriaos en suxetos yá arimaos. Suelse encamentar una taza de sopa fervida con raigañu de huáng qí, usualmente más d'una vegada per selmana mientres la dómina del iviernu pa prevenir resfriaos.
El astrágalo tamién puede aumentar los efeutos de los diuréticos, antiagregantes plaquetarios como l'aspirina, el clopidogrel (Plavix®), ticlopidina (Ticlid®) y la warfarina (Coumadin®). Desconozse la seguridá del huáng qí nes muyeres embarazaes, neños o lactantes.
Echinacea
thumb|200px|[[Echinacea purpurea: La mayoría de los estudios que favorecen la efeutividá de la Y. purpurea nel resfriáu fueron pequeños y con diseñu débil. ]] La equinácea ye una planta d'usu común nos preparaos a base de plantes pal tratamientu del resfriáu común. Esiste dalguna evidencia de que los preparaos basaos nes partes aérees de la Echinacea purpurea quiciabes sían eficaces pal tratamientu tempranu de los resfriaos n'adultos, pero los resultaos nun son dafechu coherentes. Pue que esistan efeutos beneficiosos d'otros preparaos d'Echinacea, y con fines preventivos, pero nun fueron amosaos o retrucaos de manera independiente y rigorosa n'ensayos aleatorios. Un estudiu realizáu en 2007 atopó un beneficiu global de la equinácea pal resfriáu común.
Anque hubo estudios científicos la evaluación de la equinácea, la so efeutividá nun foi demostrada de manera convincente. Por casu, un estudiu revisáu por espertos clínicos y publicáu nel New England Journal of Medicine concluyó que los estractos de raigañu de Y. angustifolia, yá sía sola o combinada, nun tien efeutos clínicamente significativos sobre la infeición por rinovirus o na enfermedá clínica que resultaos de la mesma. Estudios recién aleatorizaos, doble ciegu, controlaos con placebo n'adultos nun demostraron un efeutu beneficiosu de la equinácea sobre la gravedá de los síntomes o la duración del resfriáu. Una revisión estructurada de 9 estudios controlaos con placebo suxure que la eficacia de la equinácea pal tratamientu de los resfriaos nun s'estableció. Pa llegar a la conclusión de qu'esiste dalguna evidencia de que la equinácea puede amenorgar tantu la duración o la gravedá del resfriáu común, precísense grandes estudios clínicos aleatorios y controlaos con placebo qu'en demuestren la efeutividá na prevención o efeutos beneficiosos terapéuticos n'adultos con catarros, o neños. Por tal razón la mayoría de les fontes autorizaes consideren que l'efeutu de la equinácea sobre'l resfriáu nun tán sofitaes por evidencia convincente.
Folio
L'ayu ye unu de les ximistríes más populares usaos en casos de resfriaos. Munches cultures tienen como ximistría, bien sía como ingrediente na sopa de pollu, bebida fecha a base d'ayu picáu crudu, o a cencielles comer l'ayu crudu.
Nun estudiu con 146 persones, los participantes recibieron un suplementu d'ayu o un placebo mientres 12 selmanes ente payares y febreru. Les persones que tomaron ayu tuvieron hasta un 50% menor riesgu de contraer un catarru. L'estudiu tamién atopó que l'ayu amenorga'l tiempu de recuperación nes persones que contraxeron un resfriáu. Precísense más investigaciones p'acotar estes resultancies.
L'ayu tien dellos efeutos secundarios y problemes de seguridá. El mal aliendu y golor corporal son seique los efeutos secundarios más comunes, sicasí, tamién se reportaron mareos, sudoración, dolor de cabeza, fiebre, respigos y secreción nasal. Los suplementos d'ayu tien d'evitase en persones con trestornos de la cuayamientu, dos selmanes enantes o dempués d'una ciruxía, o por aquellos que tomen melecines como la warfarina (Coumadin) o suplementos qu'afecten el cuayamientu sanguineu, como la vitamina E o'l ginkgo.
Vitamina C
thumb|200px|Les [[naranxa|naranxes contienen aproximao 50 mg de vitamina C por cada 100 gramos de la fruta ]] Les mega-dosis de Vitamina C (hasta 6 gramos diarios) acomuñáronse a la prevención de catarros por sieglos, incluyendo'l famosu partidariu Linus Pauling, quien escribió un best-seller sobre la vitamina C y el resfriáu común. Sicasí, nun se demostró beneficiu nuna población saludable na prevención nin el tratamientu del resfriáu común, anque podría ser beneficiosu en persones espuestes a periodos d'exerciciu físicu severu—como'l corredores de maratones—o ambientes fríos.
La falta evidencies sobre l'efeutu de la suplementación preventiva de la vitamina C sobre la incidencia del resfriáu común en poblaciones normales, refundia duldes sobre la utilidá d'esta práutica tan xeneralizada. Entá se precisen más ensayos terapéuticos pa resolver l'alderique, especialmente en neños que nun fueron incluyíos nestos ensayos. Les persones diagnosticaos d'enfermedá renal tienen d'evitar los suplementos de vitamina C.
Ye bien probable que la vitamina C en diverses plantes y frutes sía degraes al calecer o preparalas pola enerxía del fornu microondes.
Llimonada
El zusmiu de llimón ye una fonte rica de vitamina C y de la mesma forma que col zusmiu de naranxa, el so usu pa prevenir el resfrío nun ta demostráu. Sicasí, ye usualmente acomuñáu a un té nidio de yerbes o con miel. Ye probable que la llimonada caliente ayude a anidiar el gargüelu aspru y a amenorgar la inflamación orofaríngea.
Miel
El miel ye usada pa munches enfermedaes na cultura popular, incluyendo l'aliviu sintomáticu del resfriáu. Los catarros combatir en munchos países adulzando con miel al zusmiu de llimón o'l té de cebolla. Polo xeneral, la receta consiste en dos cucaharaes de miel, el zusmiu d'un llimón bien estrumíu (o mediu si'l llimón fora grande) y un deu d'agua caliente. La Organización Mundial de la Salú encamienta l'usu de miel pal aliviu de la tos en neños mayores d'un añu. Sicasí, el miel non amuesa mayores beneficios qu'otres melecines como'l dextrometorfano.
Suplementu de cinc
El cinc ye un oligomineral esencial pa siquier 200 enzimes nel cuerpu humano y animal y unu de los más abondosos nel cuerpu humanu, superáu como oligoelementu solo pol fierro. Alcuéntrase naturalmente n'alimentos como la carne, el fégadu, los mariscos (ostres y crustáceos) y los güevos. La cantidá diaria encamentada ye de 12 mg pa les muyeres y 15 mg pa los homes, una cantidá que s'atopa na mayoría de los suplementos multivitamínicos.
A pesar de la creencia popular de que'l cinc puede curar el resfriáu, la evidencia científica al respeutu ye revesosa.
Los preparaos de cinc, por casu, pueden ayudar a amenorgar la duración d'un resfriáu, y paecen protexer contra unu nes primeres 24 hores de la esposición a un virus del resfriáu.
Estudios amuesen que'l cinc usáu como axente terapéuticu amenorga la duración y l'intensidá de los síntomes del resfriáu nun 50%, principalmente la tos. Otros estudios comprobaron que tomando cinc, nun s'alteria'l cursu del resfriáu.
Les pastillas de cinc nun tienen de ser alministraes al llargu plazu, una y bones los suplementos de cinc por demás de 15 mg per día pueden interferir cola absorción de los minerales de cobre y la consecuente defectu de cobre. L'usu de cinc en aerosol nasal acomuñóse con perda del sentíu del olfatu.
Caldu de pollu
El caldu de pollu ye representativu de los remedios tradicionales pal resfriáu y foi sofitáu por munchos testimonios personales. Yá nel sieglu VII, Maimónides, el célebre físicu y filósofu, encamentaba'l caldu de pollu como tratamientu contra'l resfriáu común. En dellos estudios el caldu de pollu dio meyores resultaos contra la conxestión nasal que l'agua frío o caliente. Ye posible que'l caldu de pollu sollivie los síntomes del resfriáu, probablemente al tornar la migración de neutrófilos, lo cual pudiera tener un efeutu antiinflamatoriu.
Té de jengibre
El té de jengibre frescu tomáu dos vegaes al día ye otru remediu común indicáu pa los resfriaos y la tos. Suelse preparar con 1½ cuyarada de jengibre en cada taza d'agua utilizada pa la ellaboración del té. Pa preparar el jengibre, córtase'l raigañu en cachos pequeños y asítiase a ferver n'agua. Déxase esfrecer mientres tres minutos y cólase nun vasu. N'ocasiones añedir una cuyarada de miel y bébese el té caliente. Igualmente acostúmase añedir zusmiu de llimón, naranxa y otres yerbes en combinación col jengibre.
Ocra
Proveniente d'Etiopía y frecuente nos países mediterráneos, el Abelmoschus esculentus utilízase como ximistría pal resfriáu común. Llamáu comumnente ocra, gombo o bamia, les vaines de la planta son productores d'abondosa mucílagu (sustancia d'apariencia mucosa que da la so carauterística testura mafosa) emplegáu de cutiu como emoliente y ye una planta con bona fonte de vitamina B, acedu fólico, magnesiu, manganesu, potasiu y vitamina C.
Pa preparar ocra como ximistría pal resfriáu común, córtase aproximao 100 gramos de la planta y fiérvese en mediu llitru d'agua. El mucílagu tien de suministra-y a l'agua un rellumu aceitosu. Dacuando tómase ventaya de la inhalación del vapor, anque se refier que los vapores nun ayudar tanto como'l beber la fervinchu. Indícase tomar el preparáu dos vegaes al día, sola, con miel o na sopa de pollu.
Otros floritos
Otres yerbes que se suelen combinar inclúin una midida igual de Sambucus nigra (Sáuco), Mentha piperita (Menta) y Achillea millefolium (Milenrama) que s'añedir depués a una taza d'agua caliente, alministrada xustu enantes de dormir. De cutiu añedir al fervinchu miel, media cucharita de Capsicum minimum (tipu de ají diminutu),Cinnamomum zeylanicum (Canela) y jengibre. Otres fontes afirmen que la menta interactúa negativamente na aición homeopática d'estos remedios.