cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Santuariu de La nuesa Señora de Contrueces
La construcción
Según el mesmu «Protocolu del escribán de Xixón, Nicolás García de Jove», llevar a cabu un alcuerdu ente'l capitán don Fernando Valdés, fíu de Pedro de Valdés, residente nel llugar de Roces, sarxentu mayor del Principáu, y los arbañiles Simontio, Domingo García y Solano, «vecinos desta villa y del llugar de Suessa, merindad de Trasmiera», alcuerdu que se robló'l 29 d'ochobre de 1645 y que consistía nun trueque de finques que teníen aproximao la mesma superficie: «tres díes de gües». La del capitán yera de meyor calidá y preciu que la del santuariu, polo que se deduz que'l capitán quixo faer un agasayo a esta institución relixosa. Coles mesmes, l'obispáu punxo'l so refrendo ensin dificultá una vegada que l'arcipreste diera'l so vistu bonu. En 1660 terminóse'l santuariu col remate del cabildru ya inauguróse el 24 de xunu d'esi mesmu añu. A Juan Chamorro, vecín de Caldones, débense les obres finales del cabildru, siendo él mesmu'l que realizó'l llosáu del edificiu, que caltiénse tal que lo realizó; non asina nel cabildru, pos les distintes obres de saneamientu qu'hubo que realizar deterioraron parte d'esta zona. Firma y da la escritura Felipe Rato Argüelles por fallecimientu del so predecesor. Tres años más tarde, en 1663, yá nun hai solamente un ermitañu, sinón tamién un capellán, Pedro Morán, nomáu pol obispáu.
El planu orixinal y primitivo de Güemes, que l'arquiteutu socesor Fernando de la Huerta respetó, ta robláu na so parte inferior por Domingo García Jilledo, Pedro Solano y Simontío. L'arbañil Pedro Solano finó en 1646 y la so esposa, María de Hontañón Velasco, emparentada cola familia Cevallos, dio poderes a Simontío y al nuevu canteru Francisco Solano por que prosiguieren les obres a cuenta del so home. El templu actual ye d'estilu barrocu popular, de 1762, según indica una inscripción qu'entá se caltién sobre'l pórticu d'entrada. La planta tien forma de cruz llatina con una nave única de tres tramo separaos por pilastres y arcos fajones y con dos capilla llaterales que se correspuenden colos brazos de la cruz llatina. Ta cubierta con una bóveda de mediu cañón. El templu tien el pórticu zarráu a los pies, coru n'altor, tamién a los pies, y una torre con óculos y vanos remataos superiormente por un arcu de mediu puntu.
=== Fondos pa la construcción del santuariu Pocos datos tiénense alrodiu de cuántos fueron los fondos necesarios y quién los aprovieron, pero una cosa paez segura, y ye que la mayor parte de los fondos teníen de provenir de los fieles devotos del santuariu y la so Virxe titular. Sí paez ser ciertu que los fondos colos que contribuyó'l conceyu debieron de ser escasos, sobremanera si comparar colos que faía llegar a la ilesia parroquial de San Pedro, cosa que fizo l'historiador Canal Sánchez-Pagín al esaminar el llibru d'alcuerdos» del propiu conceyu, onde vienen perbién detallaes les entraes y salíes de fondos. El conceyu de Xixón interesar nuna sesión en 1635 pola capiya —que pola fecha tratar de l'antigua capiya— y pol so estáu d'esta forma: «...otrosi cometer a los señores Diego de Llanos y Baltasar de Jove baxar a ver la ermita de N ª S ª de Contrueces, y vean les faltes qu'hai de que se faiga dalgún serviciu, y reparar».
En febreru de 1649, nos momentos en que les obres de la nueva capiya teníen de tar terminaes, hai una anotación d'otra donación que ta redactada nos siguientes términos: «Manda per descargu haber pagu al capitán don Fernando de Valdés, mayordomu que foi y ye de Nª Sª de Contrueces, pal edificiu y obra de la dicha ilesia de llimosna de 400 reales, que consta del alcuerdu que ta nel llibru d'actes del conceyu, en 12 de marzu de 1647. Amosó la carta de pagu».
Imaxe y retablu
thumb|250px|Imaxe de la Virxe thumb|left|250px|Retablu principal El retablu, de dimensiones considerables en rellación col conxuntu de la ilesia, tien trés calles y dos pisos y foi talláu en Talla de madera madero darréu dorada. Nel doráu tuvo d'emplegase enforma oru americano como contribución de los indianos que fixeron fortuna, al igual qu'asocede col altar mayor de la ilesia parroquial que se fixo en 1723 a cuenta de la llimosna y caudal qu'unviaron dende la Nueva España los fíos de vecinos desta villa».. Ta rematáu na parte cimera por un arcu que corona la capiya mayor. El sagrariu tien forma trapezoidal y ta realizáu en plata. La puerta ta decorada con una talla alegórica de l'Anunciación. Según los espertos el sagrariu puede ser anterior a la construcción del retablu. Este ye d'estilu barrocu con influencies churriguerescas calteniendo frescos los doraos orixinales.
La imaxe ye de madera tallao y pintada, con corona de plata y arrodiada d'ánxeles. Esta imaxe yá se veneraba nel sieglu XVI cuando taba na ilesia primitiva. Nel llau derechu, xunto a la Virxe, hai una imaxe de san Joaquín, el so padre, y al otru llau una del rei Fernando III el Santu, canonizáu en 1671, obres del escultor xixonés Luis Fernández de la Vega y de un gran valor artísticu. El motivu de que tea la imaxe del rei Fernando III vien de una orde de doña Mariana d'Austria, vilba de Felipe IV y madre de Carlos II na que manda que, en toles parroquies principales d'el so reinu espunxera la imaxe d'esti rei santu pa la pública devoción. Na parte cimera hai una gran figura de Santiago'l Mayor montáu a caballu y engardiendo contra los moros.
El Cristu y santa Apolonia
El templu tien dos capilla colaterales. Na de la derecha, qu'exerció les funciones de sacristía, hai dos talles de gran valor: santa Apolonia nuna d'elles y un Crucifixu realizáu nel sieglu XII que ye bien probable que tuviera presente nel santuariu dende la so construcción. Joaquín Manzanares, especialista na historia del arte rexonal, escribe: thumb|250px|Crucifixu d'igual antigüedá que'l santuariu. thumb|200px|left|Imaxe de [[santa Apolonia, patrona de los dentistes.]]
Y, por razones d'estilu, el mesmu Manzanares fecha'l de Santullano, el más artísticu, «... con toa probabilidá d'aciertu nel sieglu XIII». El Cristu de Contrueces debe de ser posterior polos detalles del perizonium o pañu de pureza, anoyáu a la derecha y pocu colgante. Ta menos anatomizado que'l Cristu uvieín de Santullano, pero tien una gran espresión divina na so cara. Escontra 1950 unes muyeres legues na materia anque con bien bona voluntá llavaron la imaxe con llexía, polo que les pintures deterioráronse descomanadamente. Dempués de 1971 foi repintado con pintura plástica moderna pa plasmu de los entendíos. Este ye'l Crucifixu que despide a la Virxe de Contrueces a la puerta del templu y espera a recibir a la Virxe del Rosariu cuando estos dos imáxenes procesionan en rogativas.
La imaxe de santa Apolonia ta fechada ente los sieglos XIV y XV y representar con unes tiñaces na manzorga y un llibru abiertu sobre la mano derecha como patrona de los dentistes, por ser l'abogada y intercesora de los que carecen dolor de mueles y dientes. La talla ye de madera, de pequeñu altor, non más de mediu metro incluyida la peana. Un sucesu revolucionó'l barriu y gran parte de Xixón en 1970 cuando foi robada de la so capiya y mientres quince díes nun se supo nada del so paradoriu, hasta que l'autor del robu, paez ser que represu, decidió devolvela.
Capiyes colaterales
thumb|left|Capiya llateral esquierda. thumb|Capiya llateral derecha. Hasta la renovación de la ilesia, que tuvo llugar ente 1792 y 1793, esistíen dos capilla, una en cada brazu del cruceru, a entrambos llaos del altar principal. Caúna de les capiyes tenía'l so retablu correspondiente, pero ambos yeren de menor calidá que'l principal. El que taba nel llau del Evanxeliu tenía la imaxe de san Miguel, y el del llau de la Epístola la de san Franciscu d'Asís. Entá se caltienen los dos imáxenes citaes nel muséu de la capiya, colos frontales correspondientes, los cueros repujados y los cordobanes o guardamecíes afataos con cueros y flores. El carpinteru que fizo estos retablos llaterales llamábase José de la Meana y la so fecha de construcción foi aproximao 1762. Fixo amás dos confesonarios de madera que taben decoraos con talles de pequeñes imáxenes y figures xeométriques.
Escudu de la pilastra
Na primera pilastra del llau esquierdu de la capiya y a unos trés metros d'altor hai un senciellu escudu «col cantu axedrezáu y trés faxes y bordura con xuegu de dames en dos órdenes, alternando'l color de gules y el blancu, como entá güei puede apreciase. Mide 36 cm d'altu por 30 cm d'anchu y ta un pocu convexu. Nun se pudo pescudar a qué familia pertenez, anque en xunto, el de la familia de Cevallos, d'orixe santanderín foi'l que más se paez a este». Plantegó dalguna disensión de criterios ente los especialistes, una y bones Gregorio Menéndez Valdés atribuyir a la so familia, escribiéndolo nos sos «Avisos»:
Los espertos n'historia heráldica como son Joaquín Manzanares, Canal Sánchez-Pagín y Sarandeses, decantar pola pertenencia a la familia cántabra de Cevallos, que tamién contribuyeron na construcción del templu.
Casa de les Novenes
Na actualidá, unos cuatro sieglos dempués de terminar la construcción de la ilesia y de la casa de novenes, resulta casi totalmente desconocida la función d'estes cases yá que nun esisten en casi nengún santuariu, nin siquier restos d'elles. La función d'estes casines yera eminentemente relixosa yá que daba albergue y descansu a pelegrinos que, o bien se dirixíen a esti santuariu, o faíen una parada nel so camín escontra otru. D'esta forma apurríase-yos non solamente albergue sinón tamién un llugar y un ambiente fayadizo onde meditar y rezar. Nun hai que confundila colos albergues o alberguerías qu'esistíen naquella dómina, asitiaes en llugares deshabitados y encruz de caminos, puertos de monte, etc. cola cuenta de dar agospiamientu y comida a viaxeros que pellí pasaben.
Tamién hai otros documentos del Conceyu de Xixón onde se mecionan la casina de novenes y otros asuntos rellacionaos con ella como ye un pidimientu d'Antonio de Barbáchano al citáu conceyu solicitando un permisu pa ocupar un baxu de la casina de novenes pa vender vinu.
Palaciu
thumb|250px|Palaciu frente al santuariu Frente a la ilesia alcuéntrase'l palaciu que l'obispu Pelayo I atribúi la so fundación al rei Alfonso III el Magno, como bastión defensivu pol so privilexáu allugamientu sobre la villa de Xixón. Utilizar nel sieglu XVI como «casa de novenes». Nel sieglu XVIII exerció la función de palaciu veraniegu del obispu d'Uviéu y tamién como seminariu. Anguaño allúguense nes dependencies del mesmu les aules de la etapa d'educación infantil del Colexu del Corazón de María de Xixón (CODEMA) rexíu pola Congregación de los Misioneros Fíos del Inmaculáu Corazón de María, popularmente conocíos como Claretianos, colo que'l palaciu sigue tando calteníu perfectamente.
Última remodelación
Mientres dellos años los Padres Claretianos realizaron meyores na capiya p'atoldala, torgando'l so deterioru. De forma oficial, esta foi rehabilitada parcialmente en 2001 pola Conseyería de Cultura del Principáu d'Asturies. Restauróse la cúpula del altar, que como yá s'indicó ye de gran guapura pictórica, y el retablu de madera que ta so la cúpula —que data del sieglu XVII—, que col pasu de los años sufriera serios deterioros. Tamién se restauró la imaxe de la Virxe de Contrueces y les de san Joaquín, san Fernando según la de Santiago Matamoros, na parte cimera del retablu.
Mayordomos del santuariu
Los nomamientos nun han tao exentos de discutinios y pleitos. Unu d'ellos, en 1668, contra la parroquia de Ceares y otru, daqué posterior, contra'l mesmu obispáu. El primeru tenía como motivu determinar cuál tendría de ser la procedencia de los mayordomos, defendiendo los vecinos de Ceares que teníen de ser d'esi pueblu por conocer meyor que los demás el santuariu y los sos problemes. El 11 d'ochobre de 1668 les actes municipales reflexen la cuestión nos siguientes términos:
El futuru mayordomu llamáu Antonio de la Espriella Jove fixo una salvedá a esti pleitu nel sentíu de que los costos a que dieren llugar fueren a cargu del mayordomu que fuera nomáu y non a «mariña de la república», cayendo la responsabilidá de la mayordomía sobre'l citáu Antonio de la Espriella. El segundu pleitu tener contra l'obispáu, una y bones la ereición d'un seminariu per parte del obispáu na Casa de novenes» de Contrueces traxo consigo situaciones cafiantes y desagradables a dambes partes, l'obispáu y la villa, una y bones la conducta del rector P. Alonso Castañeda fixo esperecer al obispu Juan García Avello mientres los últimos años de la so vida, y a la villa porque al faese cargu de la mayordomía del santuariu'l mesmu rector del seminariu, esta sintió que los sos derechos yeren amenorgaos.
L'asuntu yera'l siguiente: la mayordomía del santuariu tuvo en manes de la familia Menéndez Valdés dende 1724 hasta 1742 y la guerra empieza cuando l'obispu Manrique de Lara nomó mayordomu al sacerdote de Xixón Francisco Jove Huergo en 1755, presentando esti sacerdote documentos públicos y episcopales de tal manera que se fixo amu y señor de tol conxuntu del santuariu, capiya y casa de novenes. Asina, el conceyu vio conculcados los sos derechos per parte del obispáu. Pa recuperalos, el procurador xeneral síndicu de la villa» Toribio Zarracina redactó una solicitú al alcalde Tomás Menéndez Jove n'orde a que reivindicara los derechos de la villa que-yos fueren conculcados. P'aldericar el tema túvose una xunta municipal el 6 de febreru de 1755, que duró tol día, nomándose una comisión qu'investigara y estudiara l'asuntu. Como quiera que nes sesiones posteriores nun se faló más de la tema, supónse que'l conceyu someter a les decisiones episcopales. Sofita'l camientu anterior el que nel Llibru de fábrica de la capiya, qu'abarca'l periodu ente 1732 y 1832, consta que los obispos fixeron cargu de la casa de novenes, que la ampliaron y que la convirtieron en residencia de branu pa los mesmos, y que siguieron nomando mayordomos del santuariu ensin tener en cuenta la opinión de los rexidores de la villa. Esti Llibru de fábrica caltener nel Archivu Históricu Nacional.
Contrueces y Xovellanos
De los munchos fíos pernomaos de la villa de Xixón que visitaron el santuariu de Contrueces por devoción, turismu o otres razones, destaca Xovellanos, una y bones esti llugar yera'l so preferíu pa los sos paseos y meditaciones. Los sos suaños y alcordances cuando taba desterráu nel castiellu de Bellver en Mallorca diben escontra Contrueces, y dicía que: «...el santuariu marianu de Bonanova yera, por dicilo asina, como'l Begoña o'l Contrueces de los amoriantes mallorquinos».
Otra amuesa del ciñu de Xovellanos escontra'l santuariu de Contrueces ye la carta octava» empobinada a Antonio Ponz, onde recuerda los sos años xuveniles tan felices pasaos en Contrueces. Igual asocede cuando recuerda nos sos Diarios la dómina del so maduror, onde describe con muncho detalle'l día de campu que pasó en Contrueces colos sos amigos Llanos, Reconco, Sánchez, Carreño, Terreño y Blanco. Foi'l domingu 2 de xunu de 1793.
Fiestes, devociones, milagros y tradiciones
Hai una antigua costume, que vien de un pidimientu de intercesión a la Virxe, que tien llarga tradición: nel sieglu XVII la imaxe de la Virxe de Contrueces foi treslladada en procesión hasta la ilesia de San Pedro, patronu de la ciudá de Xixón, col enfotu de que la intercesión de la Virxe provocara l'entamu de les deseyaes y necesaries agües, yá que había una enllargada seca.
Esta primer procesión de pidimientu de les agües deseyaes convertir en tradición, en costume, polo que la Virxe del Rosario que taba na ilesia de San Pedro llevar en procesión al santuariu de Contrueces, ente que la Virxe de Contrueces procesionaba hasta la ilesia de San Pedro, na que permanecía nueve díes. Hai datos de la celebración d'esti costume hasta, a lo menos, el sieglu XVIII. Mientres los años que duraron les procesiones indicaes, sacar a la puerta del templu la talla del Cristu crucificáu esistente nel santuariu pa despidir a la Virxe de Contrueces y recibir de la mesma a la Virxe del Rosario.
La festividá principal celebrábase, al igual qu'en gran númberu de pueblos d'España, el 15 d'agostu, día que tamién se llama popularmente el día de la Virxe d'agostu». Dempués de la ceremonia relixosa llevar a cabu la ufrienda del ramu» y otros actos típicos asturianos, con gran asistencia de fieles. Hai constancia en distintos documentos nos que se cita la celebración de romeríes, pero non yá n'honor de la Virxe, sinón tamién de san Miguel y san Fernando. Amás de venerar a la Virxe y a los santos, los paisanos de la contorna allegaben pa realizar transaiciones de compra-venta d'animales llegando a tener gran importancia'l númberu d'estes operaciones mercantiles.
Sicasí, como la fiesta de la Virxe de Begoña diba coyendo puxanza por tar asitiada la so ermita nel centru de Xixón, la de Contrueces pasó a festexase'l domingu siguiente a la de la Virxe de Begoña. P'asitiar estos dos fiestes ensin desterciu d'una o otra, el conceyu de Xixón decidió'l 4 de xunetu de 1844 llevantar una acta del alcuerdu tomáu y que diz asina:
Sicasí, el discutiniu sigue, una y bones los vecinos de Contrueces caltienen les sos reivindicaciones centenaries alrodiu de que la Virxe de Contrueces ye la verdadera "patrona" de Xixón,(con al respective de San Pedro Apóstol, únicu patrón oficial de la villa) ensin aceptar un co-patronalgu, como contestación a otru nuevu pidimientu de los carmelites nel sentíu de que La nuesa Señora de Begoña tenía de ser la única patrona de la ciudá. Sía que non, esto reflexa'l fervor de los xixoneses pola Virxe María en cualesquier de les sos advocaciones.
Josep de Ribera
José de Ribera  foi un pintor y grabador español del sieglu XVII, que desenvolvió tola so carrera n'Italia y principalmente en Nápoles. Foi tamién conocíu col so nome italianizado Giuseppe Ribera y col llamatu Lo Spagnoletto («L'Españolín») por cuenta de la so baxa estatura y a que reivindicaba los sos oríxenes roblando les sos obres como «Jusepe de Ribera, español» (como nel so cuadru Apolo y Marsias) o «setabense» (de Xàtiva) o en delles obres indicando dambes coses al empar, siendo común que roblara como «Jusepe Ribera, español, setabense, partenope».
Ribera ye un pintor destacáu de la escuela española, magar la so obra fíxose íntegramente n'Italia y ello ye que nun se conocen exemplos seguros de los sos entamos n'España. Etiquetáu por llargu tiempu como un creador truculento y visiegu, mayormente por delles de les sos pintures de martirios, esti prexuiciu esleióse nes últimes décades gracies a múltiples esposiciones ya investigaciones, que lo reivindiquen como creador versátil y arteru colorista. Afayos recién ayudaron a reconstruyir la so primer producción n'Italia, etapa a la que'l Muséu del Prado dedicó una esposición en 2011.
Biografía
José de Ribera nació en Xàtiva en 1591, fíu de Simón de Ribera, zapateru d'oficiu, y de Margarita Cucó. Tuvo un hermanu llamáu Juan que tamién hubo de dedicase a la pintura, anque bien pocu saber d'él. Sábese bien pocu de la familia, pero supónse que les Ribera vivieron con relativa floxura económica; l'oficiu de zapateru yera envalorada yá que el calzáu yera una prenda de vistir de ciertu luxu naquella dómina. thumb|320px|[[Xuiciu de Salomón (Ribera)|Xuiciu de Salomón, 1609-1610. Galería Borghese, Roma. Esti oleu, enantes atribuyíu por Roberto Longhi a un presuntu Maestru del Xuiciu de Salomón» non identificáu, afayóse ser el primer cuadru documentáu de José de Ribera, cuando trabayaba en Roma con alredor de dieciocho o diecinueve años, a partir de les investigaciones de Gianni Papi en 2002. ]]
Ribera decidió colar a Italia, onde siguiría les buelgues de Caravaggio. Siendo entá adolescente empecipió'l so viaxe; primero al norte, a Cremona, Milán y a Parma, pa dir depués a Roma, onde l'artista conoció tanto la pintura clasicista de Reni y Ludovico Carracci como l'aspru tenebrismu que desenvolvíen los caravagistas holandeses residentes na ciudá. La recién identificación de delles de les sos obres xuveniles demuestra que Ribera foi unu de los primerísimos siguidores de Caravaggio; inclusive se conxeturó que pudo conoce-y personalmente, yá que'l so treslláu de Valencia a Italia hubo de ser dellos años antes de lo que los espertos creíen, posiblemente en 1606.
Acabara'l so viaxe, pero empezaba l'apoxéu del so arte. En pocos años, José de Ribera, al que llamaron lo Spagnoletto, adquirió fama europea, gracies en gran parte a los sos grabaos; sábese qu'inclusive Rembrandt tener.
L'usu del tenebrismu de Caravaggio foi'l so puntu fuerte, magar nel so maduror evolucionaría escontra un estilu más eclécticu y lluminosu. Empecipió una intensa producción que lo caltuvo alloñáu d'España, a onde nunca tornó, pero sintióse xuníu al so país gracies a que Nápoles yera un virreinatu español y puntu d'alcuentru ente dos cultures figuratives, la ibérica y l'italiana. Cúntase que cuando preguntaron a Ribera por qué nun tornaba al so país, él contestó: «En Nápoles siéntome bien apreciáu y pagu, polo que sigo l'adaxu tan conocíu: quien ta bien, que nun camude». Y esplicó: «El mio gran deséu ye volver a España, pero hombre sabios dixéronme qu'ellí se pierde'l respetu a los artistes cuando tán presentes, pos España ye madre amantísima pa los foresteros y madrasca cruel pa los sos fíos».
El sofitu de los virréis y d'otros altos cargos d'orixe español esplica que les sos obres llegaren a esgaya a Madrid; anguaño'l Muséu del Prado tien más de cuarenta cuadros sos. Yá en vida yera famosu na so tierra natal y prueba d'ello ye que Velázquez visitólu en Nápoles en 1630.
thumb|320px|[[Silenu bébedu (Ribera)|Silenu bébedu, 1626. Muséu de Capodimonte, Nápoles.]] La fusión d'influencies italianes y españoles dio llugar a obres como'l Silenu bébedu (1626, güei en Capodimonte) y El martiriu de san Andrés (1628, nel Muséu de Belles Artes de Budapest). Empezó entós la rivalidá ente Ribera y l'otru gran protagonista del sieglu XVII napolitanu, Massimo Stanzione.
En sieglos posteriores, l'apreciación del arte de Ribera viose condicionada por una lleenda negra que-y presentaba como un pintor aciago y desagradable, que pintaba obsesivamente temes de martirios con un verismo truculento. Un escritor afirmó que «Ribera papaba'l pincel nel sangre de los santos». Esta idea equivocada imponer nos sieglos XVIII y XIX, en parte por escritores estranxeros que nun conocieron tola so producción. En realidá, Ribera evolucionó del tenebrismu inicial a un estilu más lluminosu y colorista, con influencies de la Renacencia veneciana y de la escultura antigua, y supo afigurar con igual atino lo bello y lo tarrecible.
La so gama de colores esclariar na década de 1630, por influencia de Van Dyck, Guido Reni y otru pintores, y a pesar de serios problemes de salú na década siguiente, siguió produciendo obres importantes hasta la so muerte.
José de Ribera ta soterráu na ilesia de Santa María del Partu nel barriu Mergellina de Nápoles.
Etapes de la so obra
thumb|200px|[[Andrés l'Apóstol|San Andrés, escontra 1616.]] Los primeros años de Ribera permanecieron sumíos n'interrogantes pola falta de documentación sobre él y pola aparente desapaición de toles sos obres d'esa dómina. Pero na última década, dellos espertos consiguieron identificar como sos más de trenta pintures ensin roblar, qu'ayuden a reconstruyir la so mocedá somorguiada nel tenebrismu de Caravaggio, del qu'hubo de ser unu de los sos primeros difusores (Vease La negación de San Pedro).
La obra roblada más antigua que se-y conoz ye un San Jerónimo anguaño calteníu en Toronto, Canadá (Galería d'Arte d'Ontario); en roblar Ribera proclámase «académicu romanu». Pero a pesar de la inscripción, tal pintura foi aldericada polos espertos hasta fecha recién, pos difería abondo del estilu conocíu del maestru.
Les primeres obres xuveniles de Ribera aceptaes xeneralmente como autógrafas son cuatro óleos d'una serie de Los cinco sentíos (h. 1615), qu'agora se topen esvalixaos en cuatro coleiciones distintos: Museo Franz Mayer (Méxicu, D. F.), Muséu Norton Simon (Pasadena), Wadsworth Atheneum (Hartford, EE. XX.) y Coleición Juan Abelló (Madrid). Una gran pintura, La resurrección de Lázaro (h. 1616), foi adquirida pol Muséu del Prado en 2001, cuando la so autoría yera entá aldericada. Hai que mentar amás un Martiriu de san Lorenzo apocayá autentificado na Basílica del Pilar de Zaragoza y un raru exemplu de desnudu femenín, Susana y los vieyos (Madrid, propiedá privada). La Galería Borghese de Roma tien El xuiciu de Salomón, obra que s'atribuyía a un artista anónimu y que al asignase a Ribera, dexó indireutamente reatribuirle delles obres más. Perdióse un relevante cuadru de San Martín compartiendo la so capa col probe, pintáu en Parma, magar subsiste una copia d'él.
Década de 1620
thumb|left|200px|El Tactu, cuadru de la serie de Los sentíos ([[Muséu Norton Simon, Pasadena (Estaos Xuníos).]] thumb|right|230px|Martiriu de San Andrés, Muséu de Belles Artes de Budapest, 1628. Ente los años 1620 y 1626 apenes se fechen obres pictóriques, pero a esti periodu correspuenden la mayoría de los sos grabaos, téunica que cultivó con maestría.
Nesta dómina yá amuesa'l so gustu polos modelos de la vida cotidiana, d'axatada presencia, qu'plasma con pincelaes prietas y allindiadores de manera asemeyada a lo que faen caravagístas nórdicos, que exercen gran influencia nes sos obres pol so contautu en Roma. A partir de 1626, tiénense abondoses obres fechaes que dan testimoniu de la so maestría. La so pasta pictórico faise más trupa, modelada col pincel y sorrayada pola lluz con una casi obsesiva busca de la verdá material, táctil, de la realidá y el so relieve.
Ente los años 1626 y 1632 realizó obres más atayantes qu'amuesen la so fase más tenebrista. Son composiciones severes de grandes diagonales lluminoses qu'enllenen la superficie, sorrayando siempres la solemne monumentalidad del conxuntu con elementos de poderosa horizontalidá, como grueses llábanes de piedra o enormes tueros. Destaca la serie de "San Pedros" que pintó a lo llargo d'esos años.
En 1629 el duque de Alcalá, Fernando Afán de Ribera, ye'l nuevu virréi, y va ser el nuevu mecenes del pintor; a ésti encárga-y obres como La muyer barbuda (1631) o una serie de Filósofu, José de Ribera Filósofos, nos que dexa testimoniu del so naturalismu más radical: modelos d'una vulgaridá casi hiriente, traducíos con una verdá intensísima.
Década de 1630
thumb|200px|[[Arquímedes (Ribera)|Arquímedes (1630), Muséu del Prado.]]
La década de 1630 ye la más importante de Ribera, tantu pol apoxéu del so arte como pol so ésitu comercial. El pintor esclaria la so paleta so influencia de Van Dyck y la pintura veneciana del sieglu anterior, ensin rebaxar la calidá de dibuxu y la fidelidá naturalista. Una gran Inmaculada, pintada pal Conventu de les Agustinas de Salamanca, ye considerada una de les versiones más importantes de tal tema dientro de la pintura europea, y créese que Murillo tener en cuenta pa les sos populares versiones posteriores.
Les sos temes pictóriques son mayormente relixosos; l'artista plasma d'una forma bien esplícita ya intensamente emocional escenes de martirios como'l Martiriu de San Bartolomé (1644, MNAC de Barcelona) o'l Martiriu de San Felipe (1639; Muséu del Prado), según representaciones individuales de medies figures o de cuerpu enteru de los apóstoles (Apostolaos), especialmente los de San Pedro.
Sicasí, realizó tamién obres de calter profanu: figures de filósofos (Arquímedes, 1630, Muséu del Prado), temes mitolóxiques como'l Silenu bébedu del Muséu de Capodimonte de Nápoles de 1626 (ye'l so primer cuadru robláu y fecháu), representaciones alegóriques de los sentíos (Alegoría del tactu de 1632, Muséu del Prado, conocíu como L'escultor ciegu), unos pocos cuadros de paisaxe (dos identificáronse nel Palaciu de Monterrey de Salamanca) y delles semeyes como La muyer barbuda (Madalena Ventura col so home) (1631, Fundación Casa Ducal de Medinaceli, Hospital de Tavera, Toledo). thumb|200px|left|[[La muyer barbuda (Madalena Ventura col so home)|La muyer barbuda (Fundación Casa Ducal de Medinaceli, Casa de Medinaceli -depositáu nel Muséu del Prado-).]]
Década de 1640 y últimos años
La década de los 40, coles interrupciones debíes a la so enfermedá, acasu una trombosis (a pesar de la cual nun rompió l'actividá del taller), supunxo una serie d'obres d'un ciertu clasicismu na composición, ensin arrenunciar a la enerxía de ciertes cares individuales. Na so última obra tamién esperimenta de nuevu un cambéu estilísticu que-y devuelve en cierta midida a les composiciones tenebristas de la so primer etapa; les causes pudieron ser les sos desgraciaes circunstancies personales. Siguió siendo un artista d'ésitu comercial y prestíu, y foi maestru de Luca Giordano nel so taller napolitanu, influyendo nel so estilu.
La crisis económica qu'asocedió a la revuelta de Masaniello en Nápoles (1647) afectó a la producción pictórica de Ribera, quien amás se vería envueltu nun escándalu.
Pa encalorar la revuelta, allegaren a Nápoles les tropes españoles sol mandu de don Juan José d'Austria, fíu natural de Felipe IV. Ribera pintó una semeya de don Juan José a caballu (Palaciu Real de Madrid), que depués repitió en grabáu; foi'l postreru aguafuerte que produció, que n'ediciones tardíes foi modificáu pa da-y la identidá del rei Carlos II. Tamién s'atribuyía a Ribera un escudu del marqués de Tarifa, fechable escontra 1629-33, nel cual l'artista valencianu pudo grabar el anxelones de la parte cimera; sicasí, los últimos estudios tornen l'autoría.
Escontra 1647 producióse l'escándalu que solmenó la vieyera del artista: según cuenta la tradición, una de les fíes de Ribera, Margarita, foi seducida por don Juan José, una rellación ilícita tratándose d'una pareya ensin casar. Güei créese que la moza en cuestión nun yera fía de Ribera, sinón una sobrina, pero'l casu ye que tres la revuelta y les peripecies familiares, Ribera, enfermu, amenorga considerablemente'l so trabayu.
El so taller ve amenorgáu'l númberu d'oficiales, fuxíos de Nápoles por medrana a les represalies, y, sicasí, inda robla dalguna de les sos obres maestres el mesmu añu de la so muerte y da fin a ciclos largamente meditaos.
Son exemplos d'esti momentu La Inmaculada Concepción (1650, Muséu del Prado), San Jerónimo penitente (1652, Muséu del Prado) y una gran Sagrada Familia (Metropolitan Museum, Nueva York), que la so tenrura y riqueza de color sintonizan con Guido Reni.
Obres destacaes
thumb|Altar mayor del [[Conventu de les Agustinas ya Ilesia de la Purísima (Salamanca)|Conventu de les Agustinas de Salamanca. Nel centru, la Inmaculada Concepción.]]
thumb|320px|[[Martiriu de San Felipe (Ribera)|El martiriu de San Felipe, 1639 (Muséu del Prado).]]
thumb|250px|[[Madalena penitente, de José de Ribera (Muséu del Prado)|Madalena penitente, 1641 (Muséu del Prado).]]
Legáu
Pero la especial circunstancia de ser un estranxeru n'Italia fíxo-y ser vistu como una persona ayena a la so tradición y a los sos gustos. A la so llegada a Italia ta en tol so apoxéu la novedá caravaggesca, en tensión cola renovación romanu-boloñesa qu'alicaba'l gustu clasicista. Por esti motivu, adoptó'l tenebrismu que daben los flamencos y holandeses presentes en Roma, pero nun dexó de ver y asimilar daqué de les formes belles del mundu clasicista.
A lo llargo de les sos obres, podemos visualizar que Ribera nun va ser un pintor con un únicu rexistru, sinón que'l so llinguaxe va cinxise con almirable precisión a cada unu de los fechos acaecíos. Superando'l tenebrismu inicial, va volver a los intensos contrastes de lluz y de solombra cuando ciertos asuntos esixir o cuando la iconografía reclamar.
Podemos dicir que ye un creador estraordinariu yá que tien la capacidá de crear imáxenes palpitantes de pasión verdadera al serviciu d'una esaltación relixosa, que nun ye namái española, sinón de tola Contrarreforma católica y mediterránea; la so maestría colorista, que recueye tola opulencia sensual de Venecia y de Flandes, al empar que ye capaz d'alcordar les más refinaes games plantegaes del más recoyíu llirismu; y la so perenal capacidá de «inventor» de tipos humanísticos qu'empresten la so severa realidá a santos y filósofos antiguos con idéntica gravedá, faen d'él una de los cumes del so sieglu.
Nos últimos trenta años realizáronse estudios, colos cualos surdieron nueves esposiciones que fueron celebraes en 1992 en Nápoles, Madrid y Nueva York. Precedente d'ello foi la publicación, na serie Clasici dell´Arte, d'un catálogu casi completu de les pintures que se-y atribuyíen. Con ello púnxose a disposición de toos un enorme caudal d'obres que dexaben encetar l'estudiu d'esti gran artista y superar los prexuicios qu'aburuyaben la so valoración. Yá en 2011, una esposición en Madrid y Nápoles afiguró los últimos afayos sobre l'artista: la so etapa inicial n'Italia. Identificáronse como sos más de trenta óleos ensin roblar, que demuestren la so precoz maestría y asítien-y ente los primeros difusores del tenebrismu de Caravaggio.
Oye-Plage
Oye-Plage ye una comuña francesa del departamentu de Pas-de-Calais, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Gallipienzo
thumb|Vista xeneral de la parte nueva de Galipentzu Gallipienzo ye un conceyu de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na Merindad de Sangüesa, na contorna de Sangüesa y a 55 km de la capital de la comunidá, Pamplona. La so población n' foi de habitantes (INE).
Topónimu
Sobre l'orixe del nome de la villa esisten delles teoríes:
Una d'elles, la del filólogu y etimólogu Joan Corominas basada nuna etimoloxía propuesta por Schmoll da un orixe celta al nome y escribe lo siguiente defendiendo esta teoría:
Tamién el filólogu Patxi Salaberri recueye otres teoríes sobre l'orixe del nome axuntaes o escurríes por Massu Nitta que basaríen l'orixe del nome nes voces vasques gara o garai (alto) xunto con pendiz o pendoitz (cuesta pendiente) y phendaitz (peña apuntiada), anque tampoco refuga l'orixe romance del nome basáu na rellación coles voces llatines callis y pendius que vendría significar senderu o pendiente. D'esta forma l'historiador Braulio Vigón rellacionaría'l nome de la llocalidá navarra coles llocalidaes asturianes de Cruz de Pienzo, La Parea de Pienzo y Picu de Pienzo.
D'últimes Julio Caro Baroja tamién ellaboró otra teoría basada en que'l nome ye un compuestu de gari (trigu) y pentze (pradería).
El nome de la villa apaez en diversos documentos antiguos como: Galiipençu (1237, NEN); Galipenç, Galipenz (1191, 1193, 1197, s. XII-XV, 1139, 1147, NEN); Galipenço, Galipençu (1141, 1171, 1216, 1268, 1279, 1280, NEN); Galipenzo (1086, NEN); Gallipenz, Gallipenzo, Gallipenço, Gallipençum, Galylipenço, Guallipençum (1035?, 1161, 1185, 1171, 1191, 1193, 1207, NEN); Galipienço, Galipienzo (1084, 1193, 1193, 1201, NEN); Galipienço, Galipienzo Garsia O. de (1312, NEN); Gallipienço (1591, NEN); Gayllipienço, Gayllypienço (1366, NEN); Galliipinz, (1120, NEN).
Escudu
L'escudu d'armes de la villa de Galipienzo tien el siguiente blasón:
Asina figura pintáu nes vidreres del Palaciu de Navarra. Mientres la Edá Media usó un sellu consistente nun castiellu de tres torres, la central más alta y sobre ella un gallu posáu, símbolu de vixilancia. Esti animal, más que al so simbolismu obedez al raigañu del nome de la villa: Galli, como blasón parlante. Sicasí, el nome primitivu de la llocalidá foi'l de Garipenzu.
Situación
thumb|left|Situación del conceyu de Galipentzu en [[Navarra y na Merindad de Sangüesa.]] La villa de Gallipiezo ta asitiada na parte oriental de la Comunidá Foral de Navarra dientro de la rexón xeográfica de la Zona Media. El so términu municipal tien una superficie de 56 km² y llinda al norte con Ezprogui y Sada, al este con Cáseda, al sur con Carcastillo y al oeste con Murillo el Frutu, Ujué y Eslava.
Clima
El clima de la zona ye de tipu Mediterraneu continental y ta carauterizáu por tener iviernos fríos y lluviosos y branos templaos y secos. La temperatura medio añal bazcuya ente los 13º y 14 °C, les precipitaciones añales tán ente los 500 y 700 mm, rexistrándose ente 60 y 80 díes lluviosos al añu y l'índiz d'evapotranspiración potencial ta ente 725 y 750 mm.
Flora y fauna
arbórea autóctona de la zona ta compuesta principalmente por carbayos (Quercus robur), encines (Quercus ilex) y pinu de Alepo (Pinus halepensis) de la cual entá queden dellos restos. Les repoblaciones que se llevaron a cabu fueron principalmente de pinu de Alepo y pinu laricio d'Austria (Pinus nigra).
Tundra
right|250px|thumb|Tundra n'Alaska La tundra ye un terrenu abiertu y llanu, de clima subglacial y subsuelu xeláu, ensin vexetación arbórea; suelu cubiertu de mufu y lique, y pantanosu en munchos sitios. Extiéndese por Siberia, Alaska y el sur de Chile.
Gallipienzo
Política y alministración
Eleiciones municipales 2011 ==== Nes eleiciones municipales de 2011. L'Agrupación Vecinderu de Gallipiezo foi la llista más votada llogrando'l 68,88% de los votos y 4 de los 5 conceyales que cunta'l Conceyu de Galipentzu colo que la so candidata María Carmen Iriguíbel Sola foi reelixida como alcaldesa. En segundu llugar quedó Unión del Pueblu Navarro (UPN) que llogró'l 24,10% y un conceyal.
Tundra
Hai tres tipos de tundra: ártica, antártica y alpina.
Gallipienzo
Alcaldes
Estos son los últimos alcaldes de Galipentzu
Arte, monumentos y llugares d'interés
thumb|Vista xeneral de Galipentzu dende San Salvador
Monumentos relixosos
Los sos monumentos relixosos más importantes son la ilesia de San Salvador y la Ilesia de San Pedro,
Ilesia de San Salvador
Ye un conxuntu formáu por una cripta y sobre ella la ilesia alta que los sos oríxenes son de finales del sieglu XII anque la mayor parte d'ésti data de los sieglos XIV, XV y XVI.
Allugar na parte más alta de la llocalidá y foi la so parroquia hasta qu'en 1785 esa función pasara a la ilesia de San Pedro.
La ilesia alta, data de finales del sieglu XIV. L'edificiu ta formáu por una sola nave con proporciones cuasi cuadraes con un ábside poligonal y esta cubierta por una bóveda de crucería y con un coru a los pies el cual atópase arruináu.
La puerta d'accesu, consta d'arcu apuntáu, formada, por arquivoltas bien fines, carente de tímpanu y de toa decoración escultórica.
Ilesia de San Pedro
Ye la parroquia de la llocalidá dende 1640 y según paez foi construyida simultáneamente cola de San Salvador, calteniéndose de dicha dómina la so portada, bien similar a la d'ésta. L'edificiu foi cuasi totalmente reformáu a fines del sieglu XVIII.
Del so interior destaca'l retablu mayor contratáu en 1629 del que se caltuvo solo la escultura, obra de Juan de Berroeta, perdiéndose l'armazón realizáu por Juan de Huici.
N'interior de la ilesia tamién se caltién una talla de Virxe del Rosario, que tien d'atribuyise tamién a Berroeta y otra de la Virxe de pies d'estilu góticu del sieglu XIV.
Bandera de la República Democrática d'El Congu
La bandera de la República Democrática d'El Congu foi adoptada'l 18 de febreru de 2006 conxuntamente con una nueva constitución. La nueva bandera, mui asemeyada a la de 1963, ye azul con una franxa diagonal encarnada de bordes mariellos y una estrella tamién mariella nel requexu superior izquierdu. El bermeyu representa'l sangre de los mártires del país, el mariellu, la riqueza y la estrella, un futuru radiante pal país. L'azul del fondu significa paz.
Andréi Rubliov
Andréi Rubliov (en rusu: Андрей Рублёв) (¿1360–1430?) foi un relixosu y pintor rusu medieval consideráu como'l más grande iconógrafo de Rusia.
Reconocencia
Andréi Rubliov foi canonizáu en 1988. La Ilesia Ortodoxa rusa celebra la so festividá'l 4 de xunetu. En 1959 inaugurar en Moscú el Muséu Andréi Rubliov, allugáu nel monesteriu de Andrónikov, onde s'esponen les sos obres. En 1966, Andréi Tarkovski realizó una película basada na so vida.
Obra
thumb|left|200px|L'iconu de "La [[Trinidá (cristianismu)|Trinidá" del Antiguu Testamentu. Galería Tretiakov de Moscú.]] La primer obra de Rubliov data de 1405, cuando decoró con iconos y frescos la catedral de l'Anunciación del Kremlin de Moscú, xunto con Teófanes el Griegu y Prójor de Gorodéts.
Primeramente Rubliov foi ayudante de Teófanes el Griegu. Pero magar la obra de Rubliov caltiénse dientro de la tradición bizantina, tamién ye ciertu que se lliberar del escesivu hieratismo canónicu del arte tradicional bizantín (sía que non, el pintor rusu averar al arte llamao deuterobizantino). Anueva introduciendo flexibilidá nes figures y una espresión más humana y dulce nes actitúes y, especialmente, nes cares.
Decora tamién la catedral de l'Asunción na ciudá de Vladímir, en collaboración con Daniil Chiorny; dambos comparten la gloria de ser los más grandes iconógrafos rusos.
El celebérrimo iconu de "La Trinidá" ye la obra más famosa de Rubliov, pintáu probablemente ente 1422 y 1428 pa la Catedral de la Trinidá (Tróitski sobor, en:Old Katholikon of the Trinity Lavra) del monesteriu de la Trinidá y San Sergio. Rubliov representó a tres ángel que, según el rellatu bíblicu, foi la forma que tomó Dios p'apaecer ante Abraham y Sara en Mambré.
Rubliov omitió detalles escesivos. Como toles sos obres, “La Trinidá" carauterizar pola representación de les imáxenes más significatives. Tou someter a la idea única. Nel centru del iconu, un ánxel simboliza a Xesucristu (polo común, nel centru representaba l'ánxel que simbolizaba a Dios-Padre). El coloríu de les vestidures ye característicu de la iconografía de la so imaxe.
Detrás de Xesucristu atopa l'árbol verde del encinar de Mambré, símbolu de la vida eterna. A la derecha vemos l'ánxel que simboliza al Espíritu Santu. Detrás d'él, una llomba representa l'ascensu espiritual escontra'l cielu. Detrás del ánxel de la izquierda hai un edificiu que simboliza la casa de Dios, l'orde divín del universu. Los dos ánxeles, la llomba y l'árbol inclinar escontra la figura de Dios-Padre.
Rubliov representar n'apacible coloquiu, sumíos en fonda meditación. Xesucristu bendiz la mota cola cabeza del corderu degolláu, símbolu del sacrificiu de Jesús, y los dos ánxeles inclinen la cabeza en señal d'alcuerdu y obediencia. Estos apaecen cola cabeza selemente inclinada, xuníos pola concordanza espiritual, serenos, hasta paecería que murnios, pero en realidá la so allegría ye interior. Cuesta trabayo estremar los trés figures, pos tienen la mesma cara, como convidando al espectador a meditar sobre'l misteriu de la Santísima Trinidá. La paleta de Rubliov llogra xunir la fuercia contenida de la gama de colores del iconu colos matices apenes perceptibles de les tonalidaes claru y lluminosu, que paecen emitir una nidia lluz. La composición del cuadru basar na socesión rítmica de les llinies curves, que tresmiten la idea d'un círculu; les llixeres figures allargaes de los ánxeles faen xuegu coles contornes de la mota, la llomba, l'árbol y l'edificiu.
La guapura y harmonía del iconu, executáu con sorprendente inspiración y maestría, sirvieron de modelu escelsu a los artistes rusos de dómines posteriores.
Llagunoa
Llagunoa ye un xéneru con seis especies de plantes de flores perteneciente a la familia Sapindaceae.
Palluel
Palluel ye una comuña francesa del departamentu de Pas-de-Calais, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Cacomantis flabelliformis
Cacomantis flabelliformis ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae qu'habita n'Oceanía.
Distribución y hábitat
Los sos hábitats naturales son montes templaos, manglares subtropicales o tropicales, montes montanos húmedos subtropicales o tropicales, y xardinos. Les sos poblaciones estiéndense poles selves y manglares de Nueva Guinea, Fixi, Nueva Caledonia, islles Salomón, Vanuatu y Australia. Nesta postrera alcuéntrase nes rexones costeres del sur y este, ensin enfusase más de 1000 km tierra adientro, amás de Tasmania.
Comportamientu
N'Australia la especie cría de xunetu a xineru. Practiquen el parasitismu de puesta, les femes ponen en cada nial un solu güevu blancu violáceo con llixos coloraos o pardes (según la especie güéspede). Suelen parasitar a los maluros y los acantiza. Suelen preferir los niales cubiertos.
Gaita cabreiresa
La gaita cabreiresa anguaño tamién nomada llionesa/lhionesa ye una gaita tocada na comarca de La Cabreira (Provincia de Lleón). Llegó a desapaecer anque los esfuercios del gaiteru Moises Liebana y la etnógrafa Concha Casado llograron recuperar l'instrumentu nos años 1990.
Joseph Mallord William Turner
Joseph Mallord William Turner foi un pintor inglés especializáu en paisaxes. Foi consideráu una figura revesosa nel so tiempu, pero anguaño ye vistu como l'artista qu'alzó'l arte de paisaxes al altor de la pintura d'historia. Anque ye renombráu poles sos pintures al oleu, Turner tamién ye unu de los grandes maestros de la pintura paisaxista británica en acuarela. Ye consideráu comúnmente como "el pintor de la lluz".
Vida y carrera
Posiblemente esta situación condució a que'l mozu Turner fuera unviáu en 1785 col so tíu maternu a Brentford, un pequeñu pueblu al oeste de Londres, cerca del ríu Támesis. Ellí Turner amosó per primer vegada'l so interés pola pintura. Un añu dempués asistió a la escuela en Margate, en Kent, al este de Londres, nel área del estuariu del Támesis. Daquella yá realizara delles obres, que fueron exhibíes nel espositor del comerciu del so padre.
thumb|300px|left|[[El «Temerariu» arremolcáu al so últimu atraque pal esguace (1839).]]
Na so mocedá aprendió les téuniques de l'acuarela en compañía del pintor Thomas Girtin, con quien coloreó varies llámines pa ilustrar llibros de viaxe.
Ye comúnmente conocíu como'l pintor de la lluz, renombráu non yá polos sos oleos sinón tamién como acuarelista, pos se-y considera unu de los fundadores de la pintura paisaxística inglesa a acuarela.