cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Día de Muertos
La muerte ente los azteques
Los mexicas creíen que la vida ultraterrena del difuntu podía tener cuatro destino: El camín pa llegar al Mictlán yera bien trabancosu y difícil, pos pa llegar a él les almes teníen de transitar por distintos llugares mientres cuatro años. Depués d'esti tiempu, les almes llegaben al Chicunamictlán, llugar onde folgaben o sumíen les almes de los muertos. Pa percorrer esti camín, el difuntu yera soterráu con un perru llamáu Xoloitzcuintle, que ayudaríalu a cruciar un ríu y llegar ante Mictlantecuhtli, a quien tenía d'apurrir, como ufrienda, arreyaos de tees y cañes d'arume, algodón (ixcátl), filos coloraos y cobertores. Quien diben al Mictlán recibíen, como ufrienda, cuatro fleches y cuatro tees ataes con filo d'algodón.
Los entierros prehispánicos yeren acompañaos d'ufriendas que conteníen dos tipos d'oxetos: los que, en vida, fueren utilizaos pol muertu, y los que podría precisar nel so tránsitu al inframundu. D'esta forma, yera bien variada la ellaboración d'oxetos funerarios: preseos musicales de folla, como ocarines, flautes, timbales y sonajas en forma de calaveres; escultures que representaben a los dioses mortuorios, cranios de diversos materiales (piedra, jade, cristal), braseros, incensarios y urnes.
Fiestes de los muertos na cultura del Anáhuac
Un "Día de Muertos", como tal, nun esistía na cultura nahua del Anáhuac. Nel calendariu de Anáhuac, yeren trés les feches (trés ventenes) nes que s'honraba a los muertos (a quien habíen "llevantáu la so solombra", según la traducción del náhuatl al español), esto ye, tres veintena taben dedicaes a Mictlantecuhtli y a Mictlancíhuatl: primero, mientres el mes llamáu Tlaxochimaco (vease caupohualli), llevar a cabu la celebración denominada Miccailhuitontli, esto ye, la "fiesta de los muertitos" o "fiesta de los muertos chiquitos", alredor del 16 de xunetu; de segundes, el Miccailhuitl, nel mes d'ochobre; a lo último, nel mes de marzu.
Esta fiesta empecipiaba cuando se cortaba nel monte l'árbol llamáu xócotl, al cual quitáben-y la corteza y poníen-y flores p'afatalo. Na celebración participaben toos, y faíense ufriendes al árbol mientres venti díes.
Nel décimu mes del calendariu celebraba la Ueymicailhuitl o fiesta de los muertos grandes. Esta celebración llevar a cabu alredor del 5 d'agostu, cuando dicíen que cayía'l xócotl. Nesta fiesta realizaben procesiones que concluyíen con rondes en redol al árbol. Acostumábase realizar sacrificios de persones y faíense grandes comíes. Dempués, poníen una figura de bledo na punta del árbol y danciaben, vistíos con plumes precioses y cascabeles. Al rematar la fiesta, los mozos xubíen al árbol pa quitar la figura, baltábase'l xócotl y terminaba la celebración. Nesta fiesta, la xente acostumaba asitiar altares con ufriendes pa recordar a los sos muertos, lo que ye l'antecedente del actual altar de muertos.
Honrábase especialmente a quien habíen "llevantáu la so solombra" (muertu) en dalguna xera especial: principalmente, a los guerreros y a les muyeres (vease cihuateteotl) que morrieron nel partu, que yeren oldeaes a guerreros. Quien morrieron por un rayu o afogaes diben al tlahlocan. Dende antes de la llegada de los españoles, primero que la relixón católica llegara a Mesoamérica, munches de les cultures prehispániques teníen la creencia d'una vida dempués de la muerte. Por casu, según Luis Ramos, nel so llibru Cultures clásiques prehispániques, na cultura maya, cuando una persona morría, la so alma diba al “inframundu”, conocíu por ellos como Xibalbá. Según les sos creencies, pa llegar a esti llugar, les almes debíen de cruciar un ríu cola ayuda d'un xoloitzcuintle; ye por eso que dientro de los ritos funerarios de los mayes atopábase'l de soterrar a un perru d'esta raza xunto cola persona finada; de lo contrario, correría'l riesgu de nun llegar a Xibalbá y quedase nel camín.
Tresformamientu del ritual
thumb|200px|Altar tradicional de Xantolo, n'Hidalgo.
Cuando llegaron a América los españoles nel sieglu XVI traxeron les sos propies celebraciones tradicionales pa conmemorar a los difuntos, onde se recordaba a los muertos nel Día de Tolos Santos. Al convertir a los nativos del Nuevu Mundu diose llugar a un sincretismu qu'entemeció les tradiciones européu y prehispánicu, faciendo coincidir les festividaes católiques del Día de tolos Santos y Toles Almes col festival similar mesoamericanu, creando l'actual Día de Muertos.
Otros elementos influyiríen na evolución de les actuales costumes del Día de Muertos; por casu, nel centru del país, les epidemies que mientres sieglos azotaron a la Ciudá de Méxicu llevaron a la creación de campusantos fora de la ciudá y foi escontra 1861 que'l gobiernu empezó a faese cargu de los entierros. Asina mesmu, escontra 1859 consolidóse'l costume d'afatar les tumbes con flores y veles, visitar los panteones los díes 1 y 2 de payares.
Xantolo
El Xantolo ye una pallabra huasteca que significa Fiesta de les ánimes, tien un orixe prehispánicu na rexón Huasteca y que al pasu de los años recibió influencies d'otros oríxenes, los huastecos ofrendan el cultu nestos tiempos porque non solo recueyen la collecha del maíz y otros frutos, tamién ye una fiesta de respetu a los que yá nun tán presentes porque acorde al so calendariu, nestes feches los parientes muertos visiten a los familiares. La esencia de los sos espíritos tán presentes y pollo el golor de les frutes, la música y la lluz, recuerden los momentos vivíos na tierra, el inframundu ta presente tol tiempu y ye bien cercanu al mundu de los vivos según los huastecos, el cuerpu torna a la tierra pero la so alma quedar ente los vivos.
Patrimoniu de la Humanidá
thumb|Vista dende una [[Altar de muertos|ufrienda escontra l'estadiu olímpicu de la UNAM.]] thumb|right|Parte de la «megaofrenda» na [[UNAM.]] En ceremonia llevada a cabu en París (Francia) el 7 de payares de 2003 la Unesco estremó a la festividá indíxena de Día de Muertos como Obra Maestra del Patrimoniu Oral ya Intanxible de la Humanidá. La distinción por considerar la Unesco qu'esta festividá ye:
Amás nel documentu de declaratoria destácase:
amás de:
La celebración del Día de Muertos tien raigaños prehispániques y festexa la memoria de los difuntos con visites a campusantos y coloridas ufriendes.
Calaveritas
250px|thumb|Altar indíxena Chontal, en Tabasco. Llámase-yos asina tantu a les rimas, versos satíricos como a los grabaos qu'ilustren calaveres amarutaes o bien de dulce (Calavera de alfeñique) descrites de siguío:
Altar o ufrienda de muertos
thumb|250px|Detalle d'un altar de muertos. Los materiales comúnmente utilizaos pa faer una ufrienda pal Día de Muertos tien un significáu, y son ente otros los siguientes:
thumb|Ufrienda na escampada municipal de [[Nicolás Romero (conceyu)|Nicolás Romero, Estáu de Méxicu]]
thumb|200px|[[Tagetes erecta|Cempasúchitl, flor tradicional usada pa ornatu.]]
Estáu de Méxicu
thumb|Decoración de [[craniu.]] Nel Estáu de Méxicu la celebración de día de muertos empecipia dende la tarde del 31 d'ochobre, los panteones van enllenándose adulces de persones que van decorar y llimpiar les tumbes de los infantes que finaron. A otru día ye la vez de decorar los mausoleos y llábanes de los adultos, ye común ver Mariachis y tríos ufiertando los sos servicios pa poder allegrar el ratu. Dellos conceyos del Estáu de Méxicu entamen programes culturales pa celebrar esti día. Toluca pela so parte entama un desfile, amenizado por monumentales figures de Catrines, Adelitas y del dios Quetzalcóatl, asi como moxigangues y cabezonos creaos por artesanos de San Pablo Autopan. Teotihuacan nun se queda tras, siendo esta la zona arqueolóxica más visitada del país.thumb|Ellaboración de calavera xigante pa festividá del Día de Muertos nel Muséu Nacional de les Cultures Populares, asitiáu en [[Coyoacán (Ciudá de Méxicu).]]
Teotihuacan
El pueblu teotihuacano acostumaba faer ufrienda n'honor a los finaos cuasi tol tiempu, practicando cansaos ya intensos rituales col propósitu de que'l difuntu llegara con bien a unu de los cuatro paraísos según la so forma de muerte, conteniendo comida, copal, vasíes, cuchiellos, piedres de jade y granes; utilizaben a los perros xoloescuintles por que los ayudar a ser la lluz nel pasu pol inframundu y nun se perdieren ensin antes llegar al paraísu, sacrificándolos y soterrándolos xunto cola persona finada. Los teotihuacanos consideraben subsectores a onde dirixíense los sos difuntos según la so edá:
Tlaxcala
thumb|250px|Altar de muertos católicu Nel conceyu de San Pablo del Monte na comunidá de San Isidro Bon Sucesu la celebración del día de muertos empecipia'l día 28 d'ochobre hasta'l día 2 de payares, ente eses feches conmemorar a les persones finaes y acaldía ye dedicáu a les persones que finen de distinta forma.
Les festividaes llevar a cabu a lo llargo d'una selmana, empecipiando'l día 28 d'Ochobre, que ye cuando se recuerden a les persones que morrieron en dalgún tipu d'accidente y nel llugar del fallecimientu asítiase una cruz y afátase con cempaxúchitl (flor de muertu) y asítiase una veladora, la so familia asitia una ufrienda na so casa poniendo lo que al difuntu solía-y gustar (comida, bebíes, oxetos, etc.)
Darréu, el día 30 d'ochobre recordar a los ñácaros que morrieron antes de ser bautizaos por cuenta de que morrieron nel banduyu de la madre o que morrieron al momentu de nacer o díes posteriores, esti día los padres van a les tumbes de los ñácaros a dexar flores de nube blanca, cempasúchil (flor de muertos) y na casa pon el so ufrienda con xuguetes, pan, lleche, y agua. A otru día, 31 d'ochobre, recordar a los neñu menores de 12 años, y nes ufriendes asítiase-yos lo qu'en vida -yos gustaba (xuguetes, comida, dulces, etc.)
El día 1° de payares, mientres la conmemoración del Día de Tolos Santos recordar a la xente polo xeneral que morrió de causes naturales o por enfermedaes a partir de los 13 años d'equí p'arriba, nes ufriendes asítiense los alimentos de la so predilección en vida.
Finalmente, el día 2 de payares dempués de les 12 del día (según les creencia ye cuando l'alma de los difuntos ye cuando se van) recuéyense les ufriendes y llevántense los altares y nesta, comunidá esiste una tradición qu'esiste dende hai más de 80 años, que consiste en lleva-y la ufrienda a los sos familiares (padrinos, padres, tíos, güelos, hermanos) y estes contién pan de muertu, fruta, mole, atole, ente otros alimentos; en correspondencia, el que recibe la ufrienda en correspondencia regala un platu y taza, cabo mentar que col intre del tiempu esti costumes fuéronse modificáu col tiempu pos na actualidá ye más frecuente ver que la xente regala xuguetes a los neños, pelotes o aparatos electrónicos. Mientres tol día la xente visita a los sos familiares con canastes na cual trespórtase la ufrienda anque los padrinos de bautizu, comunión, casoriu etc. son los que tien mayor prioridá en ser visitaos pos ellos son los segundos padres de los afiaos.
Aguascalientes
En Aguascalientes celébrase añu con añu'l tradicional "Festival de les Calaveres", inspiráu na obra de José Guadalupe Posada, nacíu nesta ciudá y creador de la mundialmente famosa "Calavera Garbancera", mesma que foi darréu renombrada por Diego Rivera col llamátigu de "La Catrina". Mientres 10 díes la ciudá capital y los sos conceyos tresfórmense, y los sos habitantes tomen carauterización de singulares "calaveres vivientes". Les más de 180 actividaes d'esti festival inclúin un particular desfile con más de 3,000 participantes en comparses y carros alegóricos, una caminada con más de 5,000 participantes denominada "Allúma-y los Pies al de Cuetu del Muertu", pabellones gastronómicos, artesanales ya infantiles, altares, conciertos, rituales, amarutes, corríes de toros, obres teatrales, espresiones artístiques y culturales.
La particularidá d'esti festival ye que tien una celebraciones menos prehispániques y nun contestu más rellacionáu al últimu sieglu, y que más allá de representaciones aciages, fai alusión a la forma tan peculiar que tien el mexicanu d'entender ya inclusive rise de la muerte.
Zacatecas
En Zacatecas, acostúmase consumir el pan de muertu y munches families visiten les tumbes de los sos seres queríos dexando nelles arreglos florales, principalmente ellaboraos con flor de cempasúchil. Tamién esiste una suerte d'amiestu ente la celebración del Día de Muertos y la celebración estauxunidense del Halloween onde na nueche del 2 de payares los neños salen a les cais con amarutes alusivos a la muerte y seres de ultratumba, tocando de puerta en puerta pidiendo «el muertu» al traviés d'unes pequeñes rimas cantaes:
"El muertu pide camote, sinón cáise-y el bigote. La vilba pide una ayuda, pa la so probe criatura".
Si los habitantes de la casa solicitada dan "el muertu", que xeneralmente suel ser duces que depositen en bolsos que lleven los neños, estos postreros pueden recitar una bendición:
"Esta casa ta bendita porque si diéronnos comidita".
O bien una "maldición" si nun s'atiende al so cantar:
"Esta casa ta embruxada porque nun nos dieron nada".
Oaxaca
thumb|200px|Ufrienda [[etnia mixteca|mixteca del Día de Muertos]] Na rexón de Acaquizapan conmemórase'l día de muertos cola ufrienda de los anxelinos”. Dicha ufrienda componer de canastes pequeñes, llevando en caúna d'elles, fueyes de zapote, mazanes, naranxes, mandarines, pan de “estrella” y pan de “coneyu”.
Terminando esto cubre la canasta coles fueyes de zapote, dizse qu'estes fueyes son pa los muertos el so servilleta, al terminar de cubrir pónense-y les veles, y a cada vela asígnase-y el nome d'un anxelín, estes veles son la lluz que los acompaña nel so camín.
Chiapas
L'Estáu de Chiapas cunta con una gran gama de tradiciones y folclor. El día de muertos suel durar dos díes, el primeru utilizar pa llamar y recibir a los sos ancestros y el segundu por que les almes tornen al so llugar. Sicasí'l día de muertos ye más que la celebración del 1 y 2 de payares, yá que dende mediaos del mes d'ochobre tolos familiares empiecen a preparar pa la llegada de los sos familiares finaos.
Pal pueblu tzotzil una de les tradiciones más importantes ye'l día primeru de payares nel cual tolos familiares llamen a los sos difuntos y convidar a esfrutar de la celebración, d'últimes despidir, deseyándo-yos un bon regresu al llugar a onde pertenecen que ye llamáu K'atin Bak, o llugar de los güesos encesos.
Nes mesmes feches en San Juan Chamula, comunidá cercana a San Cristóbal de las Casas, realízase una pequeña ufrienda d'alimentos que correspuenden n'orde y númberu a los difuntos que s'esperen. Pasar a la Ilesia del Santu Patronu y ende los paisanos traten d'espertar a los sos familiares cola badayada de les campanes.
Una vegada pasáu la llacuada ye de vital importancia ayudar a tornar a les almes, pa ello dan trés vueltes alredor del campusantu y convídase-yos a devolvese al llugar de les almes “K'atin Bak” diciéndo-yos "yá pasó la to fiesta, yá pasó la to celebración, yá te traxi a la to casa". Finalmente encender veles y cirios enriba de les tumbes por que les almes atópense allumaos nel so trayeutu. Nésta, como n'otres comunidaes puede vese claramente'l sincretismu cultural de la zona. A les persones que visiten esta comunidá pídese-yos que respetuosamente enfusar nes sos costumes, yá que ye un legáu de suma importancia pa ellos.
Michoacán
Tien amás, un nome y celebridá debidamente conquistáu pola celebración de "Nueche de Muertos", el día 1 al 2 de payares, anque les celebraciones son les mesmes en tola rexón llacustre, otorgar a esta Isla por antonomasia. Y refieren una historia tradicional indicando que mientres esa nueche, surde la solombra de Mintzita corazón, fía del Rei Tzintzicha, y la de Itzihuapa, fíu de Taré y Príncipe herederu de Janitzio: Locamente namoraos, nun pudieron casase pola inesperada llegada de los conquistadores. Presu yá'l Rei padre de Mintzita, por Nuño de Guzmán quixo la princesa rescatalo ufiertándo-y l'ayalga fabulosa que s'atopaba so les agües, ente Janitzio y Pacanda. Y cuando l'esforciáu Itzihuapa prindar a estrayelo, viose atrapáu por venti solombres de los remeros que lu escondieron so les agües y que fueron somorguiaos con él. Itzahuapa quedó convertíu nel ventenu primer guardián de tan fantástica riqueza. Pero na nueche del día de muertos espierten toos el guardianes de l'ayalga, al lúgubre tañer de los bronces de Janitzio, y xuben la empinada cuesta de la isla. Los dos Príncipes, Mintzita y Itzihuapa dirixir al panteón pa recibir la ufrienda de los vivos a les lluces plateadas de la Lluna, los dos espectros se musitan pallabres cariñoses y, a les llapaes inciertes de los cirios, despintar de les miraes indiscretes. En Janitzio les flores son inspiración y gozu que se canten nes pirekuas como Tzitziki Canela (Flor de Canela). Tzitziki Changunga (flor de Changunga), son cantares nos que se compara a la muyer coles flores pola so delicadeza, finura y exquisitez. Naide ataya los sos coloquios amorosos, mentanto les estrelles fulguran interesantemente nes aventures, les campanes toquen desesperadamente y el llagu gime como una alma en pena.
Escontra les 12 de la nueche del 1o. de payares les muyeres y los neños mover con solemnidá, alcuentren los llugares de reposu de los sos seres queríos, ponen formoses servilletas bordaes sobre les tumbes y depositen ende los manxares qu'en vida fueron del presto de los sos distintos difuntos, asitien ufriendes florales enmarcaes poles lluces de numberoses veles, y asina trescurre la nueche ente allabancies, rezos y cantares de les muyeres y neños, mientres los homes de lloñe, nes contornes del campusantu, reparen sollertes tou lo qu'asocede nel interior del panteón. Una campana asitiada nel arcu de la entrada del panteón, suena discretamente tola nueche, llamando a les ánimes a que se presenten a la gran ceremonia.
En tola Isla faen ecu los cantares purépeches de dulce y musical cadencia que imploran el descansu de les almes de los ausentes y la felicidá de los que queden na tierra. Participar nesta fiesta ye cumplir con un deber sagráu pa los muertos, que faen honor a quien lo practiquen. En Michoacán, la conmemoración del Día de Muertos ye una tradición solemne qu'entá caltién esa xenuina manifestación d'un fondu respetu y veneración a los seres que materialmente yá nun esisten, y a los qu'al traviés de la ufrienda ríndese-yos tributu
Norte de Méxicu
Orixinalmente, el Día de Muertos como tal nun yera celebráu nel norte de Méxicu, onde yera inclusive desconocida hasta apocayá tiempu. Inda a principios del sieglu XX, principalmente nel nordeste de Méxicu la tradición yera refugada polos sos habitantes, por cuenta de la escasa influencia mesoamericana nesta rexón del país. El refugu deber a la idea de que se trataba d'un sincretismu de relixones precolombines cola relixón católica. Nel so llugar efectuar nel Norte la celebración Día de Tolos Santos la cual, irónicamente ye probablemente de la mesma un sincretismu cola tradición celta de Samhain, modernamente conocíu como Halloween. Sicasí, anguaño la so presencia deber a les polítiques educatives implementaes pol gobiernu mexicanu y la SEP a partir de la década de 1960, nos sos esfuercios por espandir la tradición nel norte del país.
Ermita de Santu Medé
La Ermita de Santu Medé, conocida tamién como Ermita de San Emeterio y Celedonio, ye un templu asitiáu na rodiada de Pimiango, parroquia de Colombres, nel conceyu asturianu de Ribadeva. Bien cercana a esta llevántase la Ilesia de Santa María de Tina, y pol interés históricu-arqueolóxicu dambes, el Principáu d'Asturies, en 2020, dio en declarales conxuntamente como Bienes d'Interés Cultural, coles categoríes de monumentu y de zona arqueolóxica.
Hestoria
miniaturadeimagen|Ermita. Fachada norte. Nun hai nenguna documentación escrita sobro la hestoria de la ermita hasta fines del sieglu XVIII. Dalgunos estudiosos daten la so fundación a finales del sieglu XII, venceyándola a la familia Laso Mogrovejo, procedente de Potes. La documentación más antigua que se caltién de la capiella ye de 1719, y nella consta qu'a la mesma dotábase una güerta y dos heredaes, y que recibía llimosnes de productos como maíz y escanda. Nun escritu de 1726 méntase l'asitiamientu de la tarima del altar y les vigues de la parede, ente que nun documentu de 1728, alviértese per parte del “Visitador”, de la necesidá de caltener la capiella con toa llimpieza y acuriosada.
Arquiteutura
La planta del templu consta d'una nave rectangular rematada pol cuerpu cúbicu de la cabecera, cubiertes al esterior con teyáu a dos y trés agües, tando remataos los murios de la cabecera per una llinia de “imposta” plana. El llateral sur del templu ta semienterráu na fastera que llinda'l terrén nel que se llevanta. Un pórticu a un agua vertiente, sobro columnes, protexe'l llateral norte, nel que'l muriu ta reforzáu por trés contrafuertes. Parte del “imafronte” ta anubríu por una edificación amestada posiblemente nel sieglu XIX o escomienzos del XX, con cubierta a dos agües per debaxo de la nave.
miniaturadeimagen|Ermita. Llateral sur. Nel esterior, los murios tán construyíos con “mampostería”, dexando los “sillares” pa les esquines, vanos y contrafuertes angulares de la cabecera; estos últimos tan allugaos en diagonal reforzando'l muriu de la cabecera. L'únicu elementu de posible calter medieval visible al esterior, ye una “aspillera” que calaba esti muriu, atapada con lladriyu na actualidá.
L'interior de la ermita alluga elementos arquiteutónicos que reproducen les formes de construcciones del góticu tardíu, y que coesisten con otros añadíos en dómina moderna.
La nave divídese en trés tramos, xebraos por arcos “fajones” apuntaos de “doveles” llises que sofitense en pilastres con “impostes” prismátiques, güei mediu anubríes na so parte inferior por un bancu corríu, que s'estiende a lo llargo los murios de la nave. L'arcu trunfal, de trayeutoria apuntada y “doveles” llises, sofítase en pilastres con “impostes” planes asemeyaes a les que xebren los tramos de la nave, con dubies de que la so construcción pueda datase nel baxu medievu.
Nel interior, en dómina recién debió de construyise'l muriu baxu que xebra'l presbiteriu de la nave, los dos altares apegaos a los llaterales esteriores del arcu triunfal, y el coru altu al pie de la nave, que tuvo de sustituyir a una tribuna barroca anterior, a xulgar polos fragmentos de zapates de madera tallada, aplicaes agora en diferentes zones de la cubierta de madera de la nave. Rematando'l retablu del altar mayor, s'amuesa una talla de bustu policromada d'El Salvador, de posible época barroca.
miniaturadeimagen|Ermita. Imafronte y fachada norte. Los únicos agregos n'época moderna, d'elementos arquiteutónicos al templu primitivu, son los del pórticu, nel que destaca l'enllastráu del suelu, y la espadaña con una abertura de mediu puntu que remata'l “imafronte”. Nel llateral sur de la nave ábrese una portada de mediu puntu, que podría datar del barrocu y ser contemporánea del pórticu.
Enfrente la ermita, na campa de Santumedé, llevántase un pequeñu altar, con cubierta a trés aguaes qu'afítase en columnes de capitel moldiáu, Ye conocíu como el “humilladeru” o la capillina, y nel so altar s'asitia y venera el santu'l día de la fiesta.
Por Decretu 8/2020, de 5 de marzu, del Principáu d'Asturies (B.O.P.A. n. 52 de 16/03/2020, y B.O.E. n. 126 de 06/05/2020), la Ermita de Santu Medé (xunto cola Ilesia de Santa María de Tina), foi declarada Bien d'Interés Cultural.
Referencies
Esti artículu ye una obra derivada de la disposición relativa al procesu de declaración d'un bien cultural o natural, asoleyada nel BOPA númberu 52, de 16 de marzu de 2020, testu que ta llibre de restricciones conocíes, en virtú del derechu d'autor de conformidá col artículu 13 del Testu Refundíu de la Llei de Propiedá Intelectual (BOE númberu 97, de 22 d'abril de 1996).
Palaciu del Luxemburgu
El palaciu del Luxemburgu ta allugáu nel VI Distritu de París, Francia. El palaciu, sede del Senáu francés, foi construyíu pol arquiteutu Salomon de Brosse para María de Médici ente 1615 y 1627. Sufrió numberoses ampliaciones y retayos a lo llargo de la so historia, y el diseñu actual correspuende na so mayor parte a les obres realizaes pol arquiteutu Jean-François-Thérèse Chalgrin mientres el Primer Imperiu francés. Foi retayáu con posterioridá poles obres d'urbanización perifériques del barón Haussmann. El palaciu amiesto, Petit Luxembourg, construyir na mesma dómina y ye, dende 1825, la residencia de los presidentes del Senáu francés.
El palaciu ta asitiáu nel xardín del Luxemburgu, un parque priváu de 22,45 ha que-y pertenez y ta abiertu al públicu.
miniatura|Palaciu del Luxemburgu. miniatura|Patiu d'honor del palaciu.
Historia
miniatura|Cámara del senáu de Francia.
Unvia a un arquiteutu a Florencia pa faer el plan exactu del so antiguu palaciu, depués camuda de paecer y contrata a Salomon de Brosse que-y propón un proyeutu bien ambiciosu. Les obres empiecen n'abril de 1615. En 1624, la reina instálase anque'l palaciu nun ta acabáu. Dende 1622 empezara a decorar la galería principal con obres del pintor Peter Paul Rubens, siguiendo asina la tradición familiar de mecenalgu de les artes. Estos cuadros atópense güei na sala Rubens del Muséu del Louvre. En 1627 venció o vendió'l Petit Luxembourg al cardenal de Richelieu. La reina nun vivió munchos años nel so palaciu; en 1631 foi obligada a exiliase por orde del so fíu, el rei Lluis XIII, tres el Día de los Engañaos. A la so muerte en 1642, María de Médici dexó'l palaciu n'heriedu al so fíu favoritu, Gastón d'Orleans.
En 1715 el palaciu pasó al rexente Felipe II d'Orleans qu'agospió ellí a les sos fíes, duquesa de Berry y Luisa Isabel d'Orleans, reina viuda d'España, que finó nel palaciu en 1742. El palaciu y los xardinos fueron l'escenariu de los amores escandalosos de la duquesa de Berry. Pernomáu protagonista de les orxíes de la Rexencia, la nueva vilba llibertina despintó ellí dellos embaranzos. Saint-Simon describe'l partu vergonzosu y bien aballador de la duquesa de Berry a finales de marzu de 1719 nel Luxemburgu. Cuando la «Mesalina de Berry» finó, tres meses más tarde, cola salú arruinada por aquel partu por demás peligrosu, l'autopsia reveló que la princesa taba embarazada de nuevu. El palaciu foi darréu la residencia del conde de Provenza, futuru Lluis XVIII, polo que foi confiscado pola Revolución francesa que lo declaró «propiedá nacional». Sirvió de prisión nel periodu revolucionariu conocíu como el Terror, foi la sede del Directoriu en 1795, y allugó la Cámara de los Pares a partir de 1814. Dende esa fecha caltuvo la so vocación parllamentaria.
Tanto'l palaciu como los xardinos sufrieron la dexadez de los sos propietarios y les vicisitúes del tiempu, y quedaron casi abandonaos en delles ocasiones. Mientres la Segunda Guerra Mundial, los alemanes utilizar como cuartel y construyeron un búnker nel xardín.
Descripción
El Palaciu de Luxemburgu sirvía más como residencia secundaria que como palaciu oficial urbanu. La so planta correspuende a la carauterística de los palacios franceses, como'l de Verneuil nel qu'intervieno Salomon de Brosse. Tien un patiu cuadráu, el Patiu d'Honor, un salón d'entrada coronáu por una cúpula, la cúpula Tournon y pabellones repitíos nel cuerpu del edificiu.
Les novedaes, como'l cuerpu de la vivienda que tien una gran amplitú en rellación a les dos ales, y la parte central monumental, estremen el palaciu. El Palaciu de Luxemburgu ye la resultancia de la llibre inspiración tomada del Palaciu Pitti, Florencia, Italia, solicitáu por María de Médici que, aburriéndose nel Louvre, deseyaba atopar l'espíritu florentín y la dulzura que lu tresmitía, especialmente al traviés del emplegu del almohadillado de piedra na arquiteutura del edificiu más que l'amiestu de lladriyu y piedra, como la que s'atopa, por casu, nel pabellón de caza del Palaciu de Versalles.
La parte derecha del palaciu taba acutada pa la Reina, y la de la izquierda para Lluis XIII. Una serie de cuadros encargárase a Rubens pa cada unu de los sos departamentos, pero namái se realizaron los trelce teles destinaes a María de Médici, que pueden vese espuestes nuna sala del Louvre.
P'allugar les asamblees del Directoriu y de siguío l'acabante crear Senáu, l'arquiteutu Jean-François-Thérèse Chalgrin remocicó l'interior del edificiu p'afaelo a les sos funciones llexislatives, obres que terminaron en 1807. Ente 1836 y 1842, l'arquiteutu Alphonse de Gisors, alumnu de Chalgrin, movió la fachada del edificiu que da a los xardinos sobre 31 metros, pa dar cabida a un nuevu hemiciclu. La sala foi reconstruyida en 1859, tamién por Gisors, en sufriendo una quema.
Rellación sexual
thumb|right|240px|In der Scheune (Na tenada), obra del [[sieglu XIX del austriacu Peter Fendi, onde s'amuesen afalagos nos pechos y coitu vaxinal.]] Una rellación sexual ye'l conxuntu de comportamientos que realicen siquier dos persones coles mires de dar o recibir prestar sexual. Les rellaciones sexuales pueden incluyir munches práutiques como'l abrugo, el sexu oral o'l coitu.
El coitu o cópula consiste na introducción del pene na natura o'l cursu. Nel casu de pareyes heterosexuales fértiles, tamién pueden tar presentes fines reproductivos. El tiempu de duración d'un actu sexual sueli ser dende 2 minutos hasta más de 40 minutos.
Terminoloxía: rellaciones sexuales y apareyamientu
Davezu'l términu rellaciones sexuales utilizar pa referise al cortexu y comportamientu sexual de los seres humanos y el términu apareyamientu utilizar pa referise al restu d'animales. En bioloxía, l'apareyamientu ye'l conxuntu de tolos comportamientos cortexu sexual y cría que realicen dos individuos de distintu sexu pa procrear, y que remata cola cópula; n'oposición a la posibilidá de niciar descendencia con unu solu (autofecundación de hermafrodites, partenogénesis).
Tipos de rellaciones sexuales
Na nuesa cultura'l requisitu pa considerar una práutica sexual como parte d'una rellación sexual válida y non un delitu ye'l consentimientu. Asina, les práutiques sexuales pueden ser consentíes o non.
Dalgunes de les práutiques sexuales nes que falta el consentimientu d'una persona tienen nome particulares. Otres práutiques onde falta'l consentimientu son la necrofilia, práutica sexual ente una persona y un cadabre y la zoofilia, la práutica sexual ente una persona y un animal.
Práutiques sexuales
thumb|Dibuxo de [[Leonardo da Vinci d'una pareya humana hemiseccionada mientres el coitu.]]
Como primer aproximamientu, pueden estremase les práutiques en coitales y non coitales. Dientro de les non coitales podemos mentar
Coitu o cópula
El coitu o cópula (del llatín: co-iter, ‘marcha de mancomún' o ‘dir de mancomún') ye l'insertamientu y emburrie coxal del pene na natura o'l cursu. Nos seres humanos el coitu ye una de les práutiques sexuales que forma parte de la rellación sexual. Amás ye la práutica normativa de les rellaciones sexuales (vease Coitocentrismo). Los autores suelen usar la pallabra coitu pa faer referencia al vaxinal De les práutiques sexuales, ye la práutica que más riesgos tien de ser una vía de trasmisión d'infeiciones de tresmisión sexual (ITS), por ello ye'l blancu principal de los encamientos del sexu seguro.
Coitu vaxinal
El coitu vaxinal consiste na introducción del pene na natura. Ye la práutica sexual que, ente persones fértiles, tien más probabilidaes de resultar na fecundación y embaranzu polo que ye'l blancu de dalgunos métodos anticonceutivos.
Anque se tiende a pensar que la forma primixenia del coitu vaxinal n'humanos ye'l llamáu a tergo o ventro-dorsal —yá que ésta esiste nos otros mamíferos de manera casi escluyente—, esisten estudios que ponen en dulda esta teoría y atopen rellación ente les coacciones de tipu morfolóxicu y la preferencia pol coitu ventro-ventral nel home y nel chimpancé bonobo.
La posición sexual a tergo —esto ye, la penetración del pene na natura cuando la fema atópase de llombu al machu— suel ser llamada levrette, si la muyer ta sofitándose sobre les sos piernes y brazos, anque tamién se realiza cuando la muyer ye enfusada vaginalmente de llombu (por casu, chada sofitando'l so llombu nel home).
Otra posición frecuente mientres el coitu nos seres humanos ye la posición d'Andrómaca, cola muyer sentada sobre l'home cháu. Esta pose da más posibilidá de movimientos tantu a la muyer como al home, una y bones dambos pueden usar les sos manes p'afalagar otres partes del cuerpu.
Coitu anal
Nel coitu anal la penetración realizar nel cursu. En llinguaxe académicu tamién s'utiliza dacuando'l términu «pedicación» (del llatín pœdicatio o  pœdicationis).
La mucosa anal escarez de lubricación y ye inda más bono d'agafar que la natura, polo cual, tien mayor riesgu de tresmisión de ITS, especialmente'l VIH, si nun se realiza de manera segura. Pa ello ye recomendable utilizar llubrificantes a base d'agua, que nun afecten a los preservativos.
Coitocentrismo
El coitocentrismo ye l'enclín a xerarquizar la sexualidá en práutiques significatives, adultes y completes (el coitu) y práutiques baldíes, infantiles ya inmadures (les otres práutiques) al puntu de llegar a confundir rellaciones sexuales col coitu y a nun dar el nome y estatus de rellaciones sexuales les práutiques sexuales nes que nun se produció coitu o a nun considerales una vía de llogru de prestar o orgasmu.
El coitocentrismo, ye allugáu como una de les carauterístiques de la sexualidá hexemónica y normativa la cual amás tendrá de ser procreativa, xenital, monógama, nel matrimoniu, naturalizada, por amor, en casa, d'a dos, y, poques gracies, heterosexual. El restu de práutiques van ser refugaes y tachaes d'anormales, innaturales, o enfermes. Anque s'acepta que'l coitocentrismo tamién ta presente como norma en delles rellaciones homosexuales.
N'occidente, la tradición xudeocristiana tuvo venceyada nel sostenimientu del coitocentrismo. Según esta tradición, l'actu sexual ye válidu namái nel matrimoniu, y vuélvese un mediu pa espresar sentimientos íntimos, adquirir responsabilidaes y, sobremanera, reproducir a la especie. Según esta doctrina, la sexualidá non heterosexual, y fora del matrimoniu, ye inmoral. Pa los llibertarios, ye la falta de consentimientu, o un desequilibriu de poder - como'l coitu obligáu - que ye inmoral, pero pa munchu conservadores la coerción marital nun ye inmoral. Se lo contextualiza como unu de los llastres» patriarcales.
L'apaición del conceutu de coitocentrismo y la so crítica vien de la mano del feminismu, y les últimes meyores teunolóxiques en materia d'anticoncepción y albuerto y la reforma sexual asocedíos nel sieglu XX gracies a los que ta estendiendo la nómina de práutiques sexuales socialmente aceptaes.
El coitu na lliteratura
Amás del Marqués de Sade, munchos otros autores (Chaucer, Bocaccio, Petronio o Rabelais) describieron esti tipu de práutiques nes sos obres. Un exemplu avera del sexu vaxinal ta nel cuentu "El diañu y l'infiernu", del llibru El Decamerón, de Giovanni Boccaccio.
Discutinios sexuales
Les rellaciones sexuales siempres fueron una tema revesosa a lo llargo de la historia de toles civilizaciones, especialmente na cultura xudeocristiana. Les relixones influyeron d'una forma importante nel conceutu de la sexualidá. En términos xenerales sábese que realizar l'actu sexual contribúi a la relaxación. Dientro de la cultura occidental, son illegales determinaos actos como la pederastia, el incestu, o la violación. La pederastia y la violación son delitos en casi tolos países del mundu.
Actividaes sexuales como'l adulteriu, homosexualidá, orxíes y rellaciones prematrimoniales, pueden ser refugaes o aceptaes por determinaos grupos de persones, magar son práutiques ensin sancionar en gran parte d'Occidente y otros llugares, ente qu'esiste un enclín punitivu en sociedaes teocrátiques y fundamentalistes.
En munchos países islámicos toa actividá sexual fuera del matrimoniu ye illegal. Ente esos países figuren Arabia Saudita, Paquistán, Afganistán, Irán, Kuwait, Maldives, Omán, Emiratos Árabes Xuníos, Marruecos, Sudán, Yeme Mauritania, etc.
Terminoloxía coloquial
En llingua española, ensame de términos utilícense coloquialmente pa faer referencia, nos seres humanos, a les rellaciones sexuales, al actu sexual, al coitu; dalgunos d'ellos: follar, coyer, tirar, tener sexu, chingar, cohabitar, bombiar, pasar poles armes, garchar, dar pa dientro, echar un polvu, checar midíes, tener xunta... d'embelicos, da-y de comer al chango, xubir al guayabo, amugar el pizarrín, fornicar, pone-y collar a la pescuezona, dar caldu, desflemar el cuaresmeño, pega-y al peluche, apuñalar l'osu dende adientro, etcétera.
Intoxicación por arsénicu
La intoxicación por arsénicu, arsenicosis, o arsenicismo, ye'l conxuntu d'alteraciones na salú del ser humanu que se deriven de la entrada nel organismu del arsénicu en cualesquier de los sos compuestos, yá sían orgánicos o inorgánicos.
L'arsénicu ye un semimetal que ta presente nel ambiente natural al cual l'home atópase rutinariamente espuestu al traviés de la comida, l'agua, l'aire o'l suelu. L'arsénicu produz efeuto tóxicos que dependen del so tipu: inorgánicu, orgánicu o gas arsina; o bien del so valencia: trivalente (arsenito), pentavalente (arseniato) o arsénicu elemental. Les distintes formes d'arsénicu pueden ordenar de mayor a menor d'alcuerdu al so grau de toxicidá:
L'arsénicu inorgánico ye altamente tóxicu y el so ingestión n'altes cantidaes produz síntomes gastrointestinales, alteraciones nes funciones cardiovascular y neurolóxico y eventualmente la muerte. Dientro de les alteraciones que pueden producise ta la depresión de la migollu oseu, hemólisis, hepatomegalia, melanosis, polineuropatía y encefalopatía. La esposición crónica al arsénicu en cantidaes menores puede producir una serie de trestornos dermatolóxicos, neuropatía periférica, encefalopatía, bronquitis, fibrosis pulmonar, hepatoesplenomegalia, hipertensión portal, enfermedá vascular periférica («síndrome del pie negru»), ateroesclerosis, cáncer y diabetes mellitus.
Los compuestos orgánicos d'arsénicu considérense polo xeneral como menos tóxicos, sicasí, los efeutos adversos na salú del home tán llargamente documentaos. Los principales compuestos orgánicos que producen toxicidá nel home son el acedu monometilarsónico (MMA) y los sos sales, el acedu dimetilarsínico (DMA) y los sos sales, y la roxarsona. L'arsenobetaína y l'arsenocolina son compuestos orgánicos frecuentemente presente nos pexes y de baxu grau de toxicidá.
Historia
La evidencia de la presencia del arsénicu como elementu tóxicu na vida del home remontar al neolíticu, como lo indica l'afayu d'altes concentraciones de cobre y arsénicu nel pelo de la momia Ötzi, de la Edá del Cobre. Nes antigües civilizaciones del Asia yá se conocía l'arsénicu tanto como un elementu de la medicina como un venenu. Usábase-y n'a forma de rejalgar, sulfuru d'arsénicu. Esta conocencia tresferir al mundu helénicu mediterraneu dempués de les conquistes d'Alexandru Magnu. Na Edá Media, l'arsénicu yera un elementu reconocíu como un axente homicida y suicida, tantu pola frecuencia del so usu como pola notoriedá de quien lo usaben o les sos víctimes. Ello ye que l'arsénicu méntase como'l rei de los venenos» o'l venenu de los reis», pola so potencia y coles mesmes, discreción cola que podía ser alministráu, particularmente cuando s'usaba pa esaniciar a dalgún miembru de la clase dominante mientres la Edá Media y el Renacimientu. Por casu, l'arsénicu yera'l venenu preferíu polos Médici y los Borgia pa erradicar a los sos rivales. Mientres tola hestoria, l'arsénicu caltuvo la so reputación de venenu d'altu perfil, y tuvo implicáu en dellos casos prominentes d'asesinatos o muertes ensin esclariar, dientro de les que se cunta la de Napoleón Bonaparte en 1821.
Etioloxía
La entrada del arsénicu al organismu asocede principalmente al traviés de la ingestión o la inhalación. La intoxicación al traviés de la piel ye menos prevalente. La fonte principal de ingestión son los alimentos. En menor proporción dar pol consumu d'agua o la esposición a tierra o aire contaminaos. L'arsénicu, de normal en pequeñes cantidaes, ye esneldáu dende l'aire ambiental, consumíu na agua que bebemos y na comida qu'inxerimos, siendo esta postrera la más relevante. Na dieta, les principales fontes d'arsénicu son los mariscos y pexes, siguíu de ceberes como'l arroz, les cogordes comestibles y la carne de pollu. Los neños suelen inxerir l'arsénicu dende la tierra del suelu. La cantidá diaria permediu de ingesta d'arsénicu ye de 40 a 50 microgramos per día, n'Estaos Xuníos, de los cualos namái 3,5 microgramos per día correspuenden a arsénicu inorgánico.
Orixe del arsénicu
Los derivaos del arsénicu utilizar con distintes finalidaes, como pue ser:
Esisten agües de consumu de diverses rexones que contienen concentraciones escesives de derivaos del arsénicu, especialmente en delles zones andines, India, Taiwán, y zones d'África del Norte.
La siguiente tabla presenta los compuestos más importantes del arsénicu. Mención estreme merez l'arsina o trihidruro d'arsénicu.
Compuestos del arsénicu.
Anatomía patolóxica
L'arsénicu contribúi a un bonu caltenimientu del cadabre, produciendo una momificación en muertes rápides o una podrizu acelerada en casu de muertes lentes.
Patoxenia
Presumir que l'arsénicu al combinase con ciertes enzimes, interfier col metabolismu celular, presentándose síntomes d'intensu envelenamientu por arsénicu ente los que s'atopen estomagaes y dolor abdominal, siguíu pola paralización del sistema circulatoriu. L'acentuáu contautu cola arsina causa la destrucción de glóbulos coloraos y dañu nos reñones; ente que la esposición continua acarreta débilidad, enfermedaes de la piel, anemia y trastorno del sistema nerviosu.
El mecanismu de toxicidá del arsénicu ye la inhibición de l'actividá enzimática, l'arsénicu trivalente por interaición con grupos sulfhidrilo (-SH) y el pentavalente porque sustitúi a fosfatos de les enzimes mitocondria-yos. Ente los sistemes enzimáticos tornaos tán el dihidrolipoato, un cofactor necesariu por que la piruvato deshidrogenasa faiga'l so efeutu nel ciclu de Krebs; y el tresformamientu de la tiamina a acetil-CoA y succinil-CoA. Arriendes d'ello, se inhibe la fosforilación oxidativa, tola respiración celular y produzse un fallu multiorgánico.
El grau de toxicidá varia según el deriváu del arsénicu en cuestión. La arsina ye'l compuestu más tóxicu, letal de forma instantánea a dosis de 250 ppm, o a dosis de 50 ppm en 30 minutos. Sígue-y l'arsénicu trivalente, que la so dosis letal ye inferior a 5 milígramos por quilu. L'arsénicu pentavalente rique dosis d'ente 5 y 50 milígramos por quilu pa ser mortal.
Intoxicación crónica
La intoxicación crónica pol arsénicu ye causada pola esposición enllargada a cantidaes relativamente menores de dicha sustancia.
Na intoxicación crónica pueden apaecer dellos tipos de cáncer (de piel, pulmón, cáncer de reñón reñón o vexiga). Otros efeutos pueden ser cambeos nel color de la piel, ceguera, coxera ya inclusive cangrena.
La intoxicación crónica por arsénicu puede producir:
La Organización Mundial de la Salú envalora que'l consumu enllargáu d'agua potable con un conteníu d'arsénicu mayor de 0.01 mg por llitru podría llegar a provocar arsenicosis. Sicasí, nun tien de considerar se como un "llende de tolerancia" sinón como un "valor de referencia" a nivel global. La OMS encamienta faer estudios locales pa determinar les llendes de tolerancia reales. Los valores efeutivos podríen ser mayores si na rexón bébese menor cantidá d'agua (nun ye lo mesmo n'árees tropicales qu'en templaes). Tamién depende de l'alimentación y d'otros factores. Les llendes tendríen de basase más n'estudios sobre humanos y na tolerancia d'éstos en cada rexón, más qu'en factores medioambientales. Tamién hai que considerar que l'arsénicu ye un elementu esencial pa la vida, y que'l consumu enllargáu de baxes dosis tien un efeutu positivu, polo que nun tendría d'esaniciar se totalmente de l'agua potable.
Diagnósticu
La contaminación por esti elementu diagnosticar por mediu de midíes d'arsénicu n'orina, pelos o uñes. El tratamientu consiste de llavadures estomacales y l'oportuna alministración del antídotu llamáu dimercaprol.
El diagnósticu ye fundamentalmente clínicu, y al traviés de l'anamnesis. El diagnósticu de certidume dar la determinación d'arsénicu en muestres biolóxiques. Los valores normales d'arsénicu son:
Tratamientu de sostén y sintomáticu
Primeramente realícense maniobres de reanimación ABC:
Descontaminación
El vaciamiento gástricu nun suel ser necesariu; seya que non, prefierse'l llavadura gástrica a los eméticos. Suelse usar carbón activáu, pero la so eficacia nun ta demostrada. Tamién ye posible utilizar la regación intestinal completa o'l DMPS.
Quelantes
Los quelantes son el tratamientu específicu de la intoxicación por arsénicu. Los más utilizaos son: > 120 milígramos de trióxidu d'arsénicu :*Contraindicaciones:
Arsina
La clínica de la intoxicación por arsina ye bien similar a la d'otros compuestos d'arsénicu, magar los sos efeutos nun son inmediatos, si non que tarden ente 2 y 24 hores. Ente los síntomes que produz, tán: malestar, debilidá, cefalea, disnea, estomagaes y vultures, dolor abdominal y lumbar, ictericia, anemia...
Puede complicase con cuayamientu intravascular tremada, hemoglobinuria, insuficiencia circulatoria aguda y insuficiencia renal agudu (n'unu o dos díes).
El tratamientu ye distintu al comentáu, yá que los quelantes nun tienen utilidá. Ye importante sacar al paciente del llugar contamináu, y llava-y la piel. Delles opciones terapéutiques son la exanguino-tresfusión y la alcalinización de la orina.