cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nueva Gales del Sur
Nueva Gales del Sur (New South Wales , embrivíu como NSW) ye unu de los seis estaos que, xunto colos dos territorios continentales y los seis insulares, conformen la Mancomunidá d'Australia. La so capital y ciudá más poblada ye Sydney. Ta allugáu al sureste del país, llindando al norte con Queensland, al este col mar de Tasmania (océanu Pacíficu), al sur col ríu Murray que lo dixebra de Victoria, y al oeste con Australia Meridional, amás d'arrodiar al Territoriu de la Capital Australiana. Con 7 272 800 habs. en 2012 ye l'estáu o territoriu más pobláu.
Foi fundáu en 1788 y orixinalmente incluyó bona parte de la tierra d'Australia, Nueva Zelanda y otres islles de la rexón. Sicasí, mientres el sieglu XIX, dixebráronse dellos territorios d'esti estáu, formando les colonies britániques de Tasmania, Australia Meridional, Victoria, Queensland y Nueva Zelanda.
Nueva Gales del Sur ye conocida por Port Jackson, que ye'l puertu más importante de la capital, y Sydney, onde viven aproximao dos tercios de la población total del estáu. Tamién ye conocida por dellos pueblos pequeños del campu como Tamworth, el llar de la música country» d'Australia.
Aboríxenes
Los primeros habitantes de la zona fueron les tribus aboríxenes que llegaron a Australia hai aproximao ente cuarenta y sesenta mil años tras.
Colonia británica (1788)
El descubrimientu européu de Nueva Gales del Sur foi fechu pol Capitán James Cook na so inspeición de 1770 a lo llargo de la mariña oriental del continente inexplorado llamáu «Nueva Holanda» (n'inglés: New Holland), actual Australia. Nel so diariu orixinal que cubría la travesía, por triplicao pa satisfaer órdenes del Almirantazgo, Cook primero llamó dicha tierra sol nome de «Nueva Gales» (New Wales). Sicasí, na copia en poder del Ministeriu de marina, camudó-y el nome a «Nueva Gales del Sur».
El primer asentamientu británicu foi fechu polo que se conoz na historia d'Australia como la «Primer Flota» (First Fleet); esto foi conducíu pol capitán Arthur Phillip, quien asumió'l cargu de gobernador del asentamientu a la llegada en 1788 hasta 1792.
Tres años de caos, anarquía y el derrocamientu del gobernador William Bligh, un nuevu gobernador, el teniente coronel (más tarde el xeneral) Lachlan Macquarie, foi unviáu de Gran Bretaña a reformar l'asentamientu en 1809. Mientres el so tiempu como gobernador, Macquarie encargó la construcción de carreteres, muelles, ilesies y edificios públicos, unvió esploradores dende Sydney y emplegó a un planificador pa diseñar el trazáu de les cais de dicha ciudá. El legáu de Macquarie ye entá evidente anguaño.
A partir de 1800
Mientres el sieglu XIX, árees estenses dixébrense socesivamente pa formar les colonies britániques de Tasmania (proclamada como colonia separada denomada Tierra de Van Diemen en 1825), Australia Meridional (1836), Victoria (1851) y Queensland (1859). El gobiernu responsable fóise-y concedíu a la colonia de Nueva Gales del Sur en 1855. Tres el Tratáu de Waitangi, William Hobson declaró la soberanía británica sobre Nueva Zelanda en 1840. En 1841, dixebrar de la colonia de Nueva Gales del Sur pa formar la nueva colonia de Nueva Zelanda.
Charles Darwin visitó Australia en xineru de 1836 y en «El viaxe del Beagle» (capítulu 19 de la 11ª edición) rexistra les sos duldes avera y la fascinación con Nueva Gales del Sur, incluyendo les sos especulaciones sobre l'orixe xeolóxicu y la formación de los grandes valles, la población aborixe, la situación de los convictos, y les perspectives futures del país.
Federación d'Australia (1901)
Escontra fines del sieglu XIX, el movimientu escontra la federación ente les colonies australianes cobró impulsu. Convenios y foros rellacionaos con líderes de la colonia realizaron sobre una base regular. Los defensores de Nueva Gales del Sur como un estáu de llibre comerciu taben en conflictu cola otra colonia líder, Victoria, que tenía una economía proteicionista. Nesi momentu les aduanes yeren comunes nes fronteres, inclusive nel ríu Murray.
Viaxar de Nueva Gales del Sur de Victoria naquellos díes yera bien difícil. Los partidarios de la federación incluyíen al Premier de Nueva Gales del Sur Sir Henry Parkes, que'l so discursu de Tenterfield de 1889 (dau en Tenterfield) foi fundamental p'axuntar sofitu pa la participación de Nueva Gales del Sur. Edmund Barton, quien depués se convertiría nel primer Primer Ministru d'Australia, foi otru gran defensor de la federación y de una xunta celebrada en Corowa en 1893 redactó una constitución inicial.
En 1898 celebráronse referendos populares sobre la federación propuesta fueron llevaos a cabu en Nueva Gales del Sur, Victoria, Australia Meridional y Tasmania. Tolos votos resultaron nuna mayoría a favor, pero'l gobiernu del Premier de Nueva Gales del Sur George Reid (popularmente conocíu como «sí-non Reid», por cuenta de los sos constantes cambeos d'opinión sobre la tema) estableciera un requisitu d'una votación positiva más alta que solo una mayoría simple, que resumides cuentes non se cumplió.
Empiezos del sieglu XX
Nos años posteriores a la Primer Guerra Mundial, los altos precios esfrutaos mientres la guerra cayeron cola continuación del comerciu internacional, y los llabradores fixéronse cada vez más descontentos colos precios fixos pagos poles autoridaes de comercialización obligatories establecíos como midida de guerra pol gobiernu de Hughes. En 1919, los llabradores formaron el Partíu del Campu (Country Party), lideráu a nivel nacional por Earle Page, un médicu de Grafton, y nel ámbitu estatal por Michael Bruxner, un pequeñu llabrador de Tenterfield.
La Gran Depresión qu'empezó en 1929 marcó l'empiezu d'un periodu de conflictu políticu y de clase en Nueva Gales del Sur. El desemplegu masivu y el colapsu de los precios de les materies primes traxeron la ruina tantu a los trabayadores de la ciudá como pa los llabradores. El beneficiariu del descontentu resultante nun foi'l Partíu Comunista, que siguía siendo pequeñu y débil, sinón el populismu llaborista de Jack Lang. El segundu gobiernu de Lang foi escoyíu en payares de 1930 nuna política de refugar la delda de Nueva Gales del Sur pa los tenedores de bonos británicos y utilizar el dineru en llugar d'ayudar a los paraos al traviés d'obres públiques. Esto foi denunciáu como illegal per parte de los conservadores, y tamién pol gobiernu federal llaborista de James Scullin. La resultancia foi que los partidarios de Lang nel Caucus federal baltaron el gobiernu de Scullin, causando una fracción de segundu amargosu nel Partíu Llaborista. En mayu de 1932, el gobernador, Sir Philip Game tornó'l so gobiernu. La posterior eleición foi ganada pola oposición conservadora.
thumb|right|Campu xaponés de prisioneros en Cowra, 1944, delles selmanes antes del Cowra breakout.
Al españar la Segunda Guerra Mundial en 1939, les diferencies ente Nueva Gales del Sur y otros estaos que surdieren nel sieglu XIX esmoreciérense de resultes de la federación y el desenvolvimientu económicu detrás d'un muriu de proteición arancelaria. Nueva Gales del Sur siguió superando a Victoria como'l centru de la industria, y cada vez más de les finances, según el comerciu. Los Llaboristes volvieron a la oficina, so la direición moderada de William McKell en 1941 y permanecieron nel poder mientres 24 años. La Segunda Guerra Mundial vio otru aumentu nel desenvolvimientu industrial pa satisfaer les necesidaes d'una economía de guerra, según la eliminación del desemplegu.
Xeografía y ecoloxía
thumb|right|Los Montes Snowy. Nueva Gales del Sur llinda al norte con Queensland, nel oeste con Australia Meridional, al sur con Victoria y al este col mar de Tasmania. El Territoriu de la Capital Australiana y el Territoriu de Jervis Bay formen una entidá alministrada por separáu que ta arrodiada na so totalidá por Nueva Gales del Sur. L'estáu estrémase xeográficamente en cuatro árees. Los trés ciudaes más grandes de Nueva Gales del Sur, Sydney, Newcastle y Wollongong, atópense cerca del centru d'una estrecha franxa costera que s'estiende dende les zones templaes fríes de la mariña del sur a les zones subtropicales cerca de la frontera con Queensland.
Otres ciudaes destacaes son Gosford, tamién allugada na mariña, y les llocalidaes d'Albury, Broken Hill, Dubbo, Tamworth, Armidale, Lismore, Nowra, Griffith, Leeton, Wagga Wagga, Goulburn y Coffs Harbour.
Físicamente, l'estáu de Nueva Gales del Sur puede estremase en cuatro seiciones: thumb|left|Sablera de Byron Bay na mariña norte de Nueva Gales del Sur. La rexón de Illawarra centrar na ciudá de Wollongong, con Shoalhaven, Eurobodalla y la Mariña Sapphire al sur. La Mariña Central atopar ente Sydney y Newcastle, coles rexones de Mid North Coast y Northern Rivers que lleguen al norte de la frontera con Queensland. El turismu ye importante pa la economía de les ciudaes costeres, como Coffs Harbour, Lismore, Nowra y Port Macquarie, pero la rexón tamién produz mariscos, carne, lácteos, frutes, caña d'azucre y madera.
El Gran Cordal Divisoriu estender dende Victoria, nel sur al traviés de Nueva Gales del Sur hasta Queensland, paralela a la estrecha llanura costera. Esta área inclúi los Montes Snowy, los pandos del norte, centru y sur, les tierres altes del sur y les fasteres del suroeste. Anque nun son particularmente pronunciaos, munchos picos del cordal alzar a más de 1.000 metros (3.281 pies), col Monte Kosciuszko algamando los 2.229 m (7.313 pies). El esquí n'Australia empecipiar nesta rexón, en Kiandra escontra 1861. La temporada d'esquí relativamente curtia suscribe a la industria turístico nos montes Snowy. L'agriculturasobremanera la industria de la llana, ye importante a lo llargo de les tierres altes. Ente los centros principales inclúyense Armidale, Bathurst, Bowral, Goulburn, Inverell, Orange, Queanbeyan y Tamworth.
Hai numberosos montes en Nueva Gales del Sur, con especies tales como l'Ocalitu Red Gum y el Fresnu Crow (Flindersia australis).
Gobiernu y política
La forma de gobiernu de Nueva Gales del Sur ye descrita na so Constitución, que data de 1856, anque foi enmendada en numberoses ocasiones. Dende 1901, Nueva Gales del Sur ye un estáu de la Mancomunidá d'Australia, y la Constitución australiana regula la so rellación cola Mancomunidá. Acordies cola norma fundamental australiana, Nueva Gales del Sur dexó ciertos poderes llexislativos y xudiciales a la Mancomunidá, pero retuvo los demás. Na práutica, sicasí, l'autonomía de los estaos australianos viose retayada pol creciente predominiu financieru de la Mancomunidá.
El Parllamentu del Estáu ta compuestu por dos cámares: l'Asamblea Llexislativa (cámara baxa) y el Conseyu Llexislativu (cámara alta). El xefe de Gobiernu ye'l Primer Ministru del Estáu, anguaño Gladys Berejiklian, del Partíu Lliberal, dempués del arrenunciu de Mike Baird.
Economía
Dende años 1970, Nueva Gales del Sur foi oxetu d'una más rápidu tresformamientu económicu y social. Vieyes industries como la siderurxa y la construcción naval sumieron en gran midida, y anque l'agricultura sigue siendo una importante cuota d'ingresos pal estáu ye más amenorgáu que nunca. Nueves industries como la de la informática y de los servicios financieros tán, en gran midida, centraes en Sydney. Amás, el Macquarie Park de Sydney, atraxo a munches empreses d'informática a tener sede equí.
El carbón y los productos rellacionaos con este, son les esportaciones más grandes del estáu. El so valor pa la economía del estáu ye de más de 5 mil millones de dólares, y representa aproximao'l 19 % de toles esportaciones de Nueva Gales del Sur.
El turismu tamién se convirtió nuna importante fonte d'ingresos, con Sydney como'l so centru. Tamién aguiya la crecedera na Mariña Norte, cerca de Coffs Harbour y Byron Bay. El turismu xenera ingresos de más de 23 millones de dólares pa la economía de Nueva Gales del Sur y emplega a más del 8 % de la mano d'obra.
Nueva Gales del Sur tenía en 2006 un Productu Brutu del Estáu (equivalente al Productu Internu Brutu) de 310 millones de dólares qu'equivalía a 45.584 per cápita.
En 9 d'ochobre de 2007, Nueva Gales del Sur anunció planes pa construyir un bancu de turbinas d'enerxía eólica con una capacidá de 1.000 MW. La construcción preve poder alimentar a 400.000 llares. El costo d'esti proyeutu va ser de 1,8 millones de dólares pa les 500 turbinas.
Demografía
La población envalorada de Nueva Gales del Sur a finales de xunu de 2007, foi 6,89 millones de persones. La población creció nun 1,1 % con respectu al añu anterior, inferior a la tasa nacional de 1,5 %.
Deporte
El principal deporte en Nueva Gales del Sur ye'l rugby a 13. La National Rugby League aniciar na Lliga de Rugby de Nueva Gales del Sur, y anguaño cunta con diez equipos neogaleses. La seleición de Nueva Gales del Sur enfréntase añalmente a la de Queensland nel State of Origin, una de les competiciones deportives más populares del país. Tamién hai un partíu añal ente les seleiciones de rugby a 13 de la capital ya interior.
El rugby a 15 tamién ye bien popular en Nueva Gales del Sur. Los New South Wales Waratahs representen al estáu nel Super Rugby, el tornéu de seleiciones rexonales del hemisferiu sur.
El fútbol australiano foi históricamente secundariu en Nueva Gales del Sur con al respective de dambes variantes del rugby. Na Australian Football League xueguen los Sydney Swans dende 1982 (campeón en 2005 y 2012) y los Greater Western Sydney Giants dende 2012.
La seleición de cricket de Nueva Gales del Sur xuega nel Sheffield Shield y la One-Day Cup. En tantu, los Sydney Sixers y el Sydney Thunder xueguen na Big Bash League.
Tocantes a fútbol, l'estáu tien anguaño cuatro equipos na A-League: Sydney FC, Western Sydney Wanderers, Newcastle Jets y Central Coast Mariners. Tamién tien dos equipos profesionales de baloncestu (Sydney Kings y Wollongong Hawks) y unu de netball (New South Wales Swifts).
Los 1000 km de Bathurst del V8 Supercars ye la carrera nacional d'automovilismu más prestixosa y apuéstase nel circuitu de Mount Panorama. Dichu campeonatu tamién corrió nos autódromos d'Eastern Creek y Oren Park, según nel circuitu caleyeru de Homebush.
Sydney foi sede de los Xuegos de la Mancomunidá de 1938 y los Xuegos Olímpicos de 2000. Coles mesmes, el Tornéu de Sydney de tenis apostar dende 1885 y forma parte de los circuitos ATP dende 1970 y WTA dende 1990.
Tresporte
El pasu al traviés de Nueva Gales del Sur ye vital pal tresporte a nivel nacional. El ferrocarril y el tráficu per carretera dende Brisbane (Queensland) a Perth (Australia Occidental), o escontra Melbourne (Victoria) tienen de pasar al traviés de Nueva Gales del Sur.
Ferrocarriles
La mayoría de los ferrocarriles en Nueva Gales del Sur son operaos anguaño pol gobiernu del estáu. Delles llinies empezaron como ramales de ferrocarriles a partir d'otros estaos. Por casu, Balranald cerca de la frontera con Victoria taba conectáu per una llinia de ferrocarril que venía de Victoria y escontra Nueva Gales del Sur. Otra llinia qu'empieza n'Adelaide crució la frontera y detúvose en Broken Hill.
La xestión de ferrocarriles ta al cargu de RailCorp que constrúi ferrocarriles y caltién el material rodante. Dicha compañía opera trenes en Sydney, Wollongong y Newcastle sol nome de CityRail. Coles mesmes, opera servicios a nivel federal y interestatal so la insinia CountryLink.
Carreteres
thumb|Mapa de Nueva Gales del Sur colos sos principales carreteres. Les carreteres principales tán so la responsabilidá de los gobiernos tantu federal, como estatal. Esti postreru caltién estes al traviés de la Direición de Vialidad y Servicios Marítimos ( Department of Roads and Maritime Services), ex Autoridá de Carreteres y Tráficu (Roads and Traffic Authority), y antes d'eso, el Departamentu de Carreteres Principales (Department of Main Roads, «DMR»).
Les carreteres más importantes de Nueva Gales del Sur:
Aereu
L'Aeropuertu Internacional Kingsford Smith (comúnmente conocíu como Aeropuertu de Sydney, y llocalmente y equivocadamente denomináu Aeropuertu Mascot), allugáu nel suburbiu meridional de Sydney de Mascot, ye'l principal aeropuertu pa non solo l'estáu, sinón pa tola nación. Ye una exa pa l'aereollinia nacional australiana de Qantas.
Otres aereollinies qu'operen en Nueva Gales del Sur son:
Tresbordadores
El gobiernu del estáu al traviés de Sydney Ferries opera tresbordadores nel puertu de Sydney y el ríu Parramatta. Tamién cunta con un serviciu de tresbordador a Newcastle. Tolos demás servicios de tresbordador son privaos.
Enantes, servicios de barcos privaos yeren llevaos a cabu ente Australia Meridional, Victoria y Nueva Gales del Sur a lo llargo de los ríos Murray y Darling, pero estos solo esisten agora como atraiciones pal turista ocasional.
Islles y canales del archipiélagu de Chiloé
miniaturadeimagen|Archipiélagu de Chiloé miniaturadeimagen|Islla Lemuy miniaturadeimagen|Islla Quinchao
Les Islles y canales del archipiélagu de Chiloé son el complementu xeográficu náuticu del artículu principal d'esti archipiélagu. Estes islles atópense tremaes alredor de la islla Grande de Chiloé ente los golfos d'Ancud y Corcováu y ente esta y el continente.
Alministrativamente pertenecen a la Rexón de Los Lagos.
Xeoloxía y orografía
El restu escontra'l sur ye efeutu del fundimientu del territoriu provocáu pol alcuentru, frente a la península de Taitao, de trés plaques tectóniques: la de Naza y l'Antártica, que se mueven escontra l'este, y la Suramericana, que se mueve escontra l'oeste. Esto produció un bultable fundimientu del cantu de la placa Suramericana. Los suelos baxaron el so nivel, estazándose y nos qu'enfusó'l mar nes partes fundíes surdiendo gran cantidá d'islles
La mariña continental de Llanquihue y Aysén ye totalmente distinta de les tierres de les islles del archipiélagu de Chiloé. Les primeres son bien altes y canilaes, tales como'l volcán Tronador de 3.170 metros d'altu, el volcán Calbuco de 2.015 metros y el monte San Valentín de 4.058 metros ente dellos otros volcanes y cuetos. Pela so parte, les tierres de la islla Grande de Chiloé son moderaes algamando nel cabu Metalqui pocu más de 800 metros d'altu. Les islles que s'esprenden de la islla Grande de Chiloé son tamién d'alto bien moderáu sacante la islla San Pedro de 976 metros.
La mariña continental qu'arrodia los golfos de Reloncaví, Ancud y Corcováu ta cubierta casi por completu por una vexetación tupia que solo se puede enfusar con muncho esfuerciu, non asina na de los golfos citaos en que la vexetación ye menos trupa.
Les islles asitiaes al oeste de la canal Moraleda son polo xeneral más baxes que la mariña continental vecina. El cuetu más altu d'estes islles ye'l cuetu Cuptana o Neváu de 1.680 metros d'altu.
Clima y vientos
El clima ye húmedu y lluviosu, especialmente na mariña oeste por tar espuesta al océanu Pacíficu. El vientu sopla del S y SO mientres los meses d'avientu a marzu, el restu del añu sopla dende N y del NO. El vientu Y ye xeneralmente débil y sopla en contaes ocasiones.
Marees y corrientes
La onda de marea enfusa pola canal de Chacao y pol golfu Corcováu con solu minutos de diferencia y atopándose dambes ondes nel sector NE del golfu de Ancud onde l'amplitú de marea algama en dellos llugares hasta 8 metros y la so intensidá puede llegar a los 8 a 9 nuedos. Estos factores faen que la navegación nesta rexón seya de cuidu y más peligrosa que la de les canales de la Patagonia.
Otru problema d'esta gran amplitú de la marea combinada col pocu enclín del suelu de les sableres de les islles del archipiélagu ye que la mar retírase grandes distancia de la vera mientres el baxamar, lo que fai que la contorna de les mariñes seya modificáu faciendo difícil pal navegante reconocer la mariña y el puntu en que s'atopa.
Islla Grande de Chiloé
Separada del continente pel norte pela canal de Chacao, pel este polos golfos d'Ancud y Corcováu y pel sur la boca del Guafo dixebrar de les islles Guaitecas. Ye la principal y más grande del archipiélagu de Chiloé. De relieve moderáu, xube selemente dende'l llau oriental escontra l'occidental hasta algamar 800 metros cerca del cabu Metalqui. Dientro del archipiélagu, solo la islla San Pedro devasa esti altor con 975 metros.
Les sos mariñes norte y este son baxes y accesibles. La mariña oriental ye endentada formando numberoses islles, canales y pequeñes badees. Cubierta por un monte trupu de variaos tipos d'árboles qu'apurren escelentes maderes.
Islla Caucahué
Alcontrada nel sector SO del golfu de Ancud, dixebrada de la mariña nordeste de la islla de Chiloé al altor del pueblu de Quemchi pela canal Caucahué. Tien la forma d'un cuadriláteru de 4½ nmi nel so llau N-S por 2 nmi E-O. Los sos vértices son: al NE el morru Llobos, al SE la punta Quinterguén, al SO la punta Teliupta y al NO la punta Quéler. Sobre les puntes Morru Llobos y Teliupta hai instalaos faros automáticos.
Les sos mariñes norte y oriental son serrapatoses con sableres de cascayos y quixarros. Les sos mariñes S y SO son nidies y espaldadas per llombes altes y montiegues. La so altitú ye de 71 metros.
Islles Chauques
Allugaes nel sector SO del golfu de Ancud y separaes de la mariña nordeste de la islla Grande al altor de les puntes Colú y Tenaún pela canal Quicaví. Estremar en dos grupos: Chauques Occidental y Chauques Oriental, dambos grupos separaos pela canal Chauques. Tán formaes pola descomposición de roques volcániques, con una delgada capa vexetal, el so relieve algama un pocu más de 100 metros. El monte nun ye abondosu. Nes sos sableres abonden mariscos tales como cholgas, tacas, piures y navajuelas.
Les islles de dambos grupos xunen unes a otres según l'estáu de la marea. Les islles principales de cada grupu son: Cheniao, Mechuque, Taucolón y Añihué poles occidentales y Aulín, Butachauques y Tac pol grupu oriental.
Marcu Valeriu Messala Barbatu
Marcu Valeriu Messala Barbatu Messalinu foi un cónsul de l'antiga Roma. Foi pa de la emperatriz romana Valeria Messalina.
Islles y canales del archipiélagu de Chiloé
Islla Mechuque
Na so mariña sur forma la caleta Mechuque que tien una fondura de 20 a 10 metros. Hai una rampla de concretu por qu'atraquen les embarcaciones menores de los pescadores y llabradores que viven nel pequeñu caserío llevantáu na caleta. Na mariña sur esiste un faru automáticu.
Marcu Valeriu Messala Barbatu
Yera fíu de Marcu Valeriu Messala Messalinu y Claudia Marcela Menor. So pa ocupo'l cargu de cónsul por dos vegades. So güelu paternu foi'l famosu orador Marcu Valeriu Messala Corvinu. Sos güelos maternos yeren Gayu Claudiu Marcelu y Octavia Menor, hermana d'Augustu.
Islles y canales del archipiélagu de Chiloé
Islla Cheniao
Integra parte del grupu Chauques occidental. Asitiada al NE de la islla Mechuque de la que la dixebra la canal Cheniao y al norte de la islla Taucolón. Mide 3½ nmi en direición NO-SE por ½ nmi.
Marcu Valeriu Messala Barbatu
Messala Barbatu casóse con so media-prima Domitia Lepida nun llugar deconocíu. Del so casamientu resultó so fíu Marcu Valeriu Messala Corvinu, quien convirtióse en cónsul nel 58 e.C., y la futura emperatriz Valeria Messalina (20-48).
Messala Barbatu convirtióse en cónsul nel añu 20, anque ye poco lu que se conoz de la so vida. Una teoría de los historiadores modernos diz que morrió a entamos del 20 ó 21. La so única hermana foi la so media-hermana (de más edá qu'él) Claudia Pulcra, quien casó col políticu y xeneral romanu Publiu Quinctiliu Varu.
Islles y canales del archipiélagu de Chiloé
Islla Añihué
Forma parte del grupu Chauques occidental. Allugada darréu al sur de la islla Mechuque, dixebraes pela canal Añihué bien pocu fondu. Mide 2½ nmi en direición E-O por 1 nmi.
Islla Taucolón
Pertenez al grupu Chauques occidental. Emplazada al sur de la islla Cheniao de la que la dixebra'l puertu Voigue y de les islles Mechuque y Añihué pol pasu Taucolón. Mide 1 nmi en direición N-S por 1 nmi a 90°.
Islla Aulin
Forma parte del grupu Chauques oriental. Alcontrada nel estremu norte de la islla Buta Chauques, dixebrada d'esta por una canal bien estrechu. Mide 2¼ nmi en direición NO-SE por ½ nmi.
Islla Buta Chauques
La punta Tugnao, nel estremu este de la islla, despide escontra l'este un baxu de 1 nmi d'estensión señalizáu por sargazos y por un faru automáticu na so punta. Escontra'l SE de la islla, a 2 nmi de distancia, atópase'l bancu Bracey d'una superficie de media milla cuadrada. Nel sector hai un caserío con una ilesia carauterística y una cancha d'aterrizaxe p'aviones chicos.
Islla Tac
Forma parte del grupu Chauques oriental. Allugada darréu al sur de la islla Buta Chauques de la que ta dixebrada pela canal Tac de 2 nmi d'anchu. Mide 2 nmi en direición NE-SO por 1 nmi. Ta delimitada pola punta Pilque nel estremu NO, la punta Piche Niche nel so estremu NE, pola punta Llobos nel so estremu SO y la punta Pirquén pol W. De poco altor.
Islla Quinchao
miniaturadeimagen|Islla Quinchao y canal Dalcahue
Alcontrada al este de la mariña oriental de la isla Grande de Chiloé a 1¼ nmi de la punta Quinquel. Separada d'esta pela canal Dalcahue y pela canal Quinchao de les islles Linlín, Llingua, Quenac y Caguache. Nel archipiélagu la so superficie ye solo inferior a les islles Grande y Guafo. El so área ye de 118,5 quilómetros cuadraos. Mide 17 nmi de llongura en direición NO-SE por 4 nmi d'anchu mediu. La so contorna ye bien irregular. Ye de medianu altor. Al norte tien la punta Degán, al NE la punta Palqui, pola banda esti, de norte a sur atopen les puntes Putique, Traiguén y Cheguián, pol so costáu oeste les puntes Matao, Coñao y Huenao de sur a norte y nel so estremu NO la punta Coyumbué.
Ye una de les más poblaes del archipiélagu. Nel sector occidental atópense los pueblos de San Javier y Curaco; nel nordeste Huyar y Palqui; Achao na mariña oriental y Quinchao y Matao na mariña suroeste.
Islla Linlín
Allugada 3¾ nmi al SO de la punta Tenaún de la islla Grande de Chiloé. Mide 2½ nmi de llongura en direición N-S por 1½ nmi d'anchu. El so mayor altor ye de 136 metros. Separada de la islla Llingua emplazada más al sur por un enrío non navegable.
Islla Meulín
Alcontrada 4½ nmi al SE de la punta Tenaún y al norte de les islles Quenac, Caguache y Teuquelín. Mide de N-S 4 nmi por 2½ nmi. Nel so costáu oeste ábrese esteru Meulín.
Islla Quenac
Emplazada al S de la islla Meulín y al O de la islla Caguache, dixebrada de la islla Quinchao pela canal Quinchao. Mide 3½ nmi de llongura de E-O por 2¼ nmi d'anchu de N-S. Ye de medianu altor. Bien cultivada y poblada. Tien dellos fondeaderos al so alredor.
Islla Caguache
miniaturadeimagen|Islla Caguache col volcán Michimahuida al fondu
Islla Teuquelín
Alcontrada al NE de la islla Caguache de la cual ta dixebrada por un enrío angostu y pocu fondu. Ye bien pequeña de porte, mide ½ nmi na so estensión máxima. Ye baxa. Na mariña este hai un faru automáticu.
Islla Lemuy
Pola so banda occidental cuerren les canales Lemuy y Yal que la dixebren de la islla Grande de Chiloé; pel so llau empobine una canal ensin nome dixebrar de les islles Chelín y Quehui, este ye navegable por naves de cualquier porte. La islla ye d'altor medianu. El pobláu más importante ye Puqueldón na so mariña noroeste.
Islla Chelín
Emplazada ente les islles Lemuy y Traiguén al norte de la islla Quehui de la que la dixebra un enrío de ½ nmi d'anchu. Mide 3½ nmi de llongura en sentíu NNE-SSO por 1½ nmi d'anchu a 90°. Escarez de montes y ta cultivada por completu. Na mariña sur esiste un fondeadero protexíu de los vientos del norte. El so estremu NE ye la punta Pindo que despide un baxu que s'enllarga hasta la punta Quirahuin nel estremu SO.
Islla Quehui
Allugada ente les islles Lemuy y Chaulinec y darréu al sur de la islla Chelín de la que la dixebra un pasu estrechu. Mide 5 nmi en sentíu E-O por 2½ nmi de N-S. El so estremu NO ye la punta Machuco que despide en direición norte un baxu de 4 cables d'estensión señalizáu por un gran sargazal. Escarez de montes, ta cultivada en tola so estensión. Nel sector NO establecióse un pobláu abondo numberosu. Nel llau hai un bon surgidero, abiertu a los vientos del sur, en 10 a 30 metros d'agua.
Na punta SO esiste un faru automáticu. Na so mariña NO ábrese l'esteru Pindo qu'enfusa la islla en direición SE por 2 nmi. Puede ser saleáu por naves pequeñes porque la so entrada ye bien estrecha, pero ye una escelente dársena. Na punta W de la entrada hai un faru automáticu. Nel llau NE del esteru atopa'l puertu Pindo.
Islla Imelev
Allugada a la ENE de la islla Quehui y xunida a ella por una escollera somorguiada y un enrío navegable solo por botes. Ye de forma triangular y bien pequeña, mide ½ nmi per cada llau. De poco altor. La so punta esti despide escontra'l SE, por 1 nmi de llargu, un bancu de cascayu con roques qu'aprucen en baxamar qu'amenorguen el pasu Imelev. Na so punta esti hai llevantáu un faru automáticu instaláu nuna torre de 8 metros d'altu.
Islles Chaulinec
Son tres islles, Alao, Apiao y Chaulinec, allugaes ente'l pasu Imelev que les dixebra de les islles Quehui y Imelev y pela canal Apiao que les dixebra de les islles Desertor. Tienen un altor mediu de 50 metros. Cubiertes de montes tupios que dexen bonos terrenes pal cultivu. Sableres de sable y cascayu. Tienen muncha población nel siguiente orde de mayor a menor: Apiao, Alao y Chaulinec.
Islla Alao
Alcontrada nel sector noroeste del grupu de les islles Chaulinec, ente la islla Apiao pel este y la islla Chaulinec pel so llau sur. Mide 3 nmi de llongura en sentíu E-O por 1 nmi d'anchu a 90°. La so mariña sur ye llimpia, non asina la mariña norte de la cual esprender estensos baxos que s'internen escontra'l norte casi una milla.
El so estremu occidental ye la punta Alao qu'escontra l'oriente forma la pequeña caleta Huechún apta pa naves de porte amenorgáu y embarcaciones que nun calar más de 4 metros. Na punta Alao hai llevantada una baliza ciega d'estribor de 40 metros d'altitú. Ta dixebrada de la islla Apiao pela canal Alao y de la islla Chaulinec pela canal Chaulinec.
Islla Apiao
Allugada al este de la islla Alao del grupu de les islles Chaulinec. Ye la más importante del grupu pola so población, cultivos y recursos. Mide 4½ nmi de llongura de N-S por 2 nmi d'anchu. El so estremu norte constituyir la punta Apiao, notable pol so altor y forma asemeyada al espolón de les naves de guerra antigües. Esta punta despide escontra'l NNO un baxu con roques afogaes y aprucíes d'una estensión de 2 nmi.
Na mariña sur y nes agües de la canal Chaulinec fórmase la badea Pilcomayo, bon fondeadero protexíu de los vientos del 4° cuadrante. Nel ángulu NE de la badea intérnase l'esteru Pellú navegable por embarcaciones con menos de 4 metros de caláu. Nel so enrío d'accesu esiste una ostricultura pal cultivu y reproducción d'ostres.
Islla Chaulinec
Asitiada 1½ nmi al sur de la islla Alao del grupu de les islles Chaulinec, dixebrada d'esta pela canal Chaulinec. Ye la de mayor estensión del grupu, mide 5½ nmi de llongura en direición E-O por 2 nmi d'anchu. La punta Huelmo ye l'estremu oeste, la punta Quintol l'estremu nordeste y la punta Pumar el so estremu sureste. Na punta Pumar ta instaláu un faru automáticu. Nel centru de la mariña norte atopa'l fondeadero Tres Red, señalizáu por un faru automáticu, ta protexíu de los vientos del 2° y 3° cuadrantes.
Islla Linlinao
miniaturadeimagen|Linlinao pel branu
Alcontrada a la entrada del esteru Castro, otrora xunida a la mariña de la islla Grande de Chiloé por una restinga de sable qu'afayaba en baxamar. Ye bien pequeña, mide 6 cables en direición NO-SE con un mayor anchu de 2 cables. Nel estremu sureste llevántase un faru automáticu.
Islles Desertor
Frente al llau este de les islles Apiao y Chaulinec atópase'l grupu de les islles Desertores. Les islles principales d'esti grupu son: Chulín, Talcán, Chuit, Imerquiña, Nayahué, Ahulliñi y el castru Nihuel. Esti conxuntu marca la separación del golfu de Ancud del de Corcováu. Son de relieve y superficie moderaes. Les canales y pasos ente les islles tienen pocu tráficu, sacante la canal Desertor que se forma ente'l llau este del grupu y el continente.
Castru Nihuel
Les sos coordenaes según el Carreru son: L:42°38'00” S. G:72°57'00” W. Allugáu nel sector norte de la canal Desertor, a media canal. Mide 30 metros d'altu y ye planu nel so cume, los sos llaos son totalmente verticales. D'él esprende un bancu de roques escontra'l sur por 12 cables y escontra el norte y oeste por 6 cables.
Islla Chulín
Ye la de más al norte del grupu d'islles Desertor. La segunda en tamañu dempués de la islla Talcán. Mide 3¾ nmi de llongura por 2¾ nmi d'anchu. De relieva baxu. Separada de la islla Chuit por una canal de 2 nmi d'anchu bien fondu y que ye l'únicu encamentáu pa navegar ente les islles. El so estremu norte ye la punta Espinoza, l'estremu sur la punta Chulín y l'estremu oeste la punta Cor. Na so mariña oeste forma la ensenada Manzano na que pueden fondiar naves mayores en 18 metros d'agua. Na punta Cor se levanata un faru automáticu.
Islla Talcán
Ye la de mayor porte del grupu d'islles Desertor. Mide 8 nmi de llongura en sentíu NNO-SSE y un anchu mediu de 3 nmi. El so mayor altor, 60 metros, ta en partir norte. El so estremu NO ye la punta Beltrán, l'estremu NE la punta Tirúa, l'estremu SE la punta Esteru y l'estremu sur la punta Nef. Nel so llau este de la islla abre l'esteru Talcán de 2 nmi de sacu en direición NNO. Cerca de la punta Beltrán atópense la roca Naranxal y la roca Driver. Sobre la roca Naranxal hai llevantáu un faru automáticu. Na so mariña norte atopa la ensenada Tendedor y el fondeadero Naranxal.
Islla Chuit
Forma parte del grupu de les islles Desertor. Allugada al NE de la islla Imerquiña. Mide 1½ nmi de llongura por ½ d'anchu. Ye de 20 metros d'altu y bien montiega. Les sos mariñes son puerques polo que nun tien d'averar se a manes de 1⅓ nmi. Nel so estremu sur hai una restinga bien llarga y angosta. N'el so mariña hai un fondeadero.
Islla Imerquiña
Integra'l grupu d'islles Desertor. Allugada al sur de la islla Chuit y al norte de les islles Nayahué y Ahulliñi de la que la dixebra una canal de ½ nmi d'anchu pero non navegable polos sos baxos fondos y roqueríos. Mide 1¾ nmi de llongura por ¾ nmi d'anchu.
Islla Nayahué
Forma parte del grupu d'islles Desertor. Alcontrada darréu al este de la islla Ahulliñi. Mide 2½ nmi de llongura en direición N-S por 1 nmi d'anchu. Tien un altor mediu de 30 metros, ye bien montiega. L'enrío que la dixebra de la islla Ahulliñi ye fondu y puede emplegase como fondeadero de naves pequeñes. Nel so estremu norte hai una pequeña ensenada
Islla Ahulliñi
Integra'l grupu de les islles Desertor. Asitiada al oeste de la islla Nayahué de la que la dixebra un enrío estrechu y fondu. Mide 2 nmi de llongura por ¾ nmi d'anchu. El so altor mediu ye de 30 metros, ye bien montiega.
Islla Tranqui
Les sos coordenaes según el Carreru son: L:42°58'00” S. G:73°28'00” W. Alcontrada a 1½ nmi al SO de la punta Queilen. Mide 13 nmi de llongura en direición ESE-ONO por 3 nmi d'anchu. Ta dixebrada de la mariña este de la islla Grande de Chiloé pela canal Queilen.
Pel centru de la islla cuerre un gordón de llombes con dellos altores qu'algamen los 180 metros, les tierres baxen escontra la mariña con muncha rimada. Ye montiega y con poca población. L'estremu norte de la islla formar la punta Tranqui, el so estremu sureste ye la punta Centinela, ribayu de 120 metros d'altu nel qu'hai instaláu un faru automáticu. Pola so mariña oeste de norte a sur atopen les puntes Vilo, Lloba, Alqui y Pompón.
Dende la punta Centinela escontra'l NE y a 2¼ nmi atópase'l baxu Magallanes y escontra la ENE y a 7 nmi el baxu Bien Conocíu.
Islla Cailín
Ye la más oriental del grupu d'islles que cierra la badea de Quellón. Mide 4 nmi de llongura en direición N-S por 4 nmi d'anchu. Na so mariña norte internar nella l'amplia badea Huellanquén. El sector oeste ta cubiertu de montes y algama un altor máximu de 201 metros. La mariña oriental ye baxa. Les tierres del itsmo qu'enfrenta a la canal Chiguao son aptes pa l'agricultura. La mariña sur ta formada por un ribayu de 30 metros d'altu. La mariña oriental ye baxa y arenosa. Na punta Direición, estremu de la mariña este, llevántase un faru automáticu. Nel estremu SO atópase la punta Yelcho.
Islla Laitec
Ye la islla central del grupu d'islles que cierren la badea de Quellón. Queda ente la islla Cailín pel este, de la que la dixebra la canal Yelcho, y la islla Coldita pel oeste, de la que la dixebra la canal Laitec. Mide 7 nmi en direición N-S por 1 nmi d'anchu. Tien altores de más de 100 metros.
La mariña oriental ye llimpia, pero dende'l so estremu sur y escontra l'oeste hai dellos baxos tales como: el baxu Errázuriz y el baxu Punta Laitec, onde se llevanta un faru automáticu.
Islla Coldita
Ye la islla más occidental del grupu d'islles que cierren la badea de Quellón. Mide 5 nmi en direición NO-SE por 2½ nmi d'anchu. Ye bien montiega, nel so sector NO tien un altor qu'algama los 172 metros. L'estremu NO constituyir la punta Queupué que despide baxos fondos hasta 5 cables de distancia. Na so mariña oriental ta la pequeña caleta Tuquetúi. Pel so llau oeste cuerre la canal Coldita que la dixebra de la mariña de la islla Grande de Chiloé y pol oriente cuerre la canal Laitec que la dixebra de la islla Laitec.
Islla San Pedro
Mapa de la islla
Asitiada nel estremu SE de la islla Grande de Chiloé onde termina pel sur el canal Laitec. Mide 7 nmi de llongura en direición NO-SE por 4 nmi d'anchu. Ye un altu monte de 975 metros d'altu cubierta de monte. Ta dixebrada de la islla Grande poles canales San Pedro y Guamblad.
Islla Quilán
Allugada 1¼ nmi de la mariña sur de la islla Grande de Chiloé, na Boca del Guafo, ye la más grande d'un grupu d'islles llamaes Guapi Quilán. Mide 4 nmi de llargu N-S por 2 nmi d'anchu. El so mayor altor ye de 65 metros. Cubierta de monte baxu pero tupiu.
Islla Guafo
Alcontrada nel estremu oeste de la boca del Guafo, ta a igual distancia de la mariña sur de la islla Grande de Chiloé y de la mariña norte del archipiélagu de les Guaitecas. Mide 9 nmi en direición N-S por 11 nmi en direición E-O. El so mayor altor ta nel sector occidental con 240 metros d'elevación. Ta constituyida por fango endurecíu llamáu tosca o cancagua. Ta cubierta dafechu por una capa de tierra vexetal de 0,30 a 1,50 metros d'espesura na que crez un monte tupiu, frondoso y de bien bona madera. Ta habitada solo por personal de l'Armada qu'atiende'l faru instaláu na punta Weather.
Rada de Achao
Emplazada casi nel centru de mariña NE de la islla Quinchao. Llindada al SE pola Piedra Achao farellón bien notable y escelente puntu de referencia pa reconocer la rada. Ye bien fonda, anque la so mariña ta arrodiada por un anchu bancu que s'amuesa en baxamar polo cual nun ye conveniente que les embarcaciones avérense enforma a tierra. Nun ye recomendable como fondeadero cuando hai vientu norte por tar dafechu abierta a los vientos del primeru y cuartu cuadrantes. Esiste un faru automáticu instaláu nel cabezo de la rampla de concretu con que cunta la rada.
Badea de Quellón
Asitiada na mariña sureste de la islla Grande de Chiloé, ente les puntes Chiguao y Yatac. Tien 9 nmi de sacu y n'el so boca atopen les islles Cailín, Laitec y Coldita. Ye considerada la meyor del archipiélagu poles sos condiciones hidrográfiques, fondura y facilidá d'accesu. Na mariña NO tópase'l puertu de Quellón, principal centru industrial de la rexón. Nel so estremu NO intérnase l'esteru Yaldad.
Canal Caucahué
Cuerre ente la mariña este de la islla de Chiloé y los llaos oeste y sur de la islla Caucahué. La so boca norte queda ente les puntes Queniao y Morru Llobos y termina pel sur ente les puntes Quinterguén y Choén. Tien una llongura de 10 nmi y un anchu mediu de 1¼ nmi sacante frente al pueblu de Quemchi onde l'anchu mengua a solu 3½ cables.
Altímetru
thumb|Altímetru. Un altímetru ye un preséu de midida qu'indica la diferencia d'altitú ente'l puntu onde s'atopa alcontráu y un puntu de referencia; davezu utilízase pa conocer l'altor sobre'l nivel del mar d'un puntu.
Islles y canales del archipiélagu de Chiloé
Canal Caucahué
Frente a Quemchi la canal toma'l nome de Angostura, nella producen corrientes d'hasta 3 nuedos y l'amplitú de la marea en sicigias algama 7,6 metros. Lo anterior porque la canal atopar na zona onde conflúin la onda de marea qu'ingresa pol golfu Corcováu cola que llega pela canal de Chacao.
Altímetru
El mayor usu facer n'aeronáutica, como un elementu de seguridá más, formando parte de los preseos de vuelu más importantes del avión.
Islles y canales del archipiélagu de Chiloé
Canal Cheniao
Esmucir ente les islles Mechuque, Cheniao y Taucolón. Ye peligrosa'l so navegación yá que el so accesu sur ta apexáu pol baxu Añihué. Nel so entrada norte atópase'l baxu Cheniao.
Altímetru
En deportes o actividaes nos que se sufren grandes desniveles, como l'alpinismu, trekking, ciclismu, esquí, esguilada, paracaidismu, trail running, etc., utilizar pa conocer los desniveles que se tán superando. Como interés, dalgunos de los más modernos velocímetros pa bicicleta integren un altímetru pudiendo xenerar perfiles de la xornada con ayuda d'un ordenador.
Islles y canales del archipiélagu de Chiloé
Canal Quicaví
Mover ente la mariña este de la islla de Chiloé y la ribera oeste de les islles Chauques Occidentales. Mide 8 nmi de llongura por 2 nmi d'anchu. Al altor del morru Quicaví esti anchu amenorgar a solu 1 nmi pola esistencia d'un baxu, el baxu Cheniao. El restu de la canal ye llimpiu y fondu, navegable por naves de cualquier porte y caláu.
L'amplitú de la marea na canal ye d'ente 3,5 y 5,5 metros; les corrientes de marea son de 2 a 3 nuedos.
Altímetru
Altímetru barométricu
Estos altímetros tienen un funcionamientu irregular si'l cambéu d'altitú ye bien sópitu, yá que tarden en responder y captar la presión atmosférica; tampoco funcionen bien si, por casu, realízase l'ascensión nun coche colos ventanos zarraos, yá que nel interior del coche colos ventanos cerraos la presión va ser bien distinta a la del esterior.
Islles y canales del archipiélagu de Chiloé
Canal Chauques
Flúi ente les islles Chauques oriental y occidental. Anchu y fondu pero pocu recomendable pa la navegación polos baxos qu'hai nél: Nel so entrada norte atópense los baxos Aulín, del Mediu y Páxaros; nel sector sur ta'l baxu Chincui. Mide 8 nmi de llongura por un anchu mediu de 1½ nmi.
Altímetru
Altímetru barométricu
La fórmula pa cubicar un altímetru (hasta 36.090 pies) ye la siguiente:
Islles y canales del archipiélagu de Chiloé
Canal Tac
Cuerre ente la mariña sur de les islles Buta Chauques y Añihué y el llau norte del baxu Dungech y la islla Tac. Tien 5 nmi de llargu y 2 nmi d'anchu. Ye anchu y fondu, navegable por tou tipu de nave.
Altímetru
Altímetru barométricu
Ónde h indica l'altitú en pies, P_0 ye la presión estática y P_{ref} ye la presión de referencia (dambes na mesma unidá).
Islles y canales del archipiélagu de Chiloé
Pasu Tenaún
La so ribera norte va dende la punta Tenaún hasta la punta Quiquel ambes asitiaes na mariña oriental de la islla de Chiloé; la so ribera sur constituyir la mariña norte de les islles Meulín, Linlín y Quinchao. Mide 11 nmi de llongura por un anchu mediu de 2 nmi. Ye bien fondu. Les corrientes de marea fluctúan ente 2 y 4 nuedos.
Altímetru
Altímetru barométricu
thumb|250px El funcionamientu del altímetru ta basáu nos cambeos de volume qu'esperimenta una cápsula zarrada, conteniendo gas a cierta presión, que son midíos por aciu un mecanismu que traduz esos cambeos en midíes d'altitú, con al respeutive de una presión que se regló por aciu el sistema de reglaje que s'usa pa correxir la midida d'altitú polos cambeos de presión atmosférica (presión de referencia), esti datu de reglaje llograr d'un barómetru instaláu nel puntu respeuto del cual deseyar faer la midida.
Altímetru radioeléctricu
Estos aparatos son pequeños radares que miden la distancia ente dos vehículos aéreos y con respectu al suelu, esti úsase sobremanera en bombas y misiles. Altímetros d'impulsos o de frecuencia son similares a esti pero funcionen emitiendo otru tipu de señales. Dalgunos d'ellos tánse montando en satélites con fines científicos pal estudiu del geoide, de la dinámica marina, de les variaciones del nivel del mar, y pal analís de la topografía de les mases continentales. Ente otros satélites altimétricos atopamos el SeaSat, el TOPEX/Poseidon y el Jason-1, de la collaboración CNES/NASA, y l'ERS-1, l'ERS-2 y l'EnviSat, de la European Spatial Agency (ESA).