cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Woody Allen
Biografía
Na década de los 80 les sos películes algamaron mayor ésitu y nótase la influencia del cine européu (Ingmar Bergman, Fritz Lang o Federico Fellini, ente otres referencies), lo que lu convirtió nun direutor enforma más apreciáu n'Europa que nel su propio país. Hacia 1990 entama una nueva etapa con comedies mas intrescedentes. "Everyone Says I Love You" o "Mighty Aphrodite" son un exemplu. thumb|left|Woody Allen cola so banda de jazz Esta etapa coincide con un momentu perdifícil na esfera privada. La so muyer, la actriz Mia Farrow, déxalu dempués d'asoleyase la rellación qu'Allen caltuviera, y caltién, cola fía adoptada de Farrow, Soon-Yi Previn, de 16 años. Esto fizo qu'Allen pasara por una acusación de pederastia que dempués archivóse (Allen enxamás viviera con Previn una rellación padre-fía). Esti episodiu tuvo'l so reflexu nel film "Husbands and Wives", onde Allen y Farrow representaben a una pareya de bien d'años que se desanicia pola atraición que'l siente per una estudiante ventiañera. A la fin, Allen y Previn casáronse nel 1997 y adoptaron dos fíes (Bechet Allen y Manzie Tio Allen en referencia a los músicos de Jazz Sidney Bechet y Manzie Johnson).
Pesie a los problemes privaos, Allen siguió rodando casique una película añal. Nel 2000, algama un ésitu valoratible cola su primer película con Dreamworks, "Small time crooks". Pa entós, les películes d'Allen ya recauden abondo más n'Europa que nel so país. Nel nuevu mileniu, Woody Allen yá ye un cineasta enforma consagráu col que nun dubien en rebaxar el so caché dellos de los más reputaos actores y actrices de Hollywood.
La so vieyera coincide tamién con cambios nes sos apaiciones en públicu. Asina, dempués de los atentaos del 11 de setiembre en Nueva York, en 2002 presentóse per primer vegada na gala d'entrega de los premios Óscar de Hollywood nun homenaxe a la so ciudá. Esi mesmu añu, asistió n'Uviéu a la entrega del premiu Príncipe d'Asturies de les artes, onde regresara nel 2005 pa participar nos actos del 25 aniversariu de la fundación qu'entrega los gallardones. Nesa visita, Allen confesóse ablucáu pola estatua que dende 2002 simula al direutor pasiando pel centru d'Uviéu.
Nel 2005, Allen presentó'l so primer trabayu rodáu n'Europa, "Match Point", estrenáu nel festival de Cannes y producíu en Londres.
Tetracera boiviniana
Distribución
Ye orixinaria del África oriental onde se distribúi per Kenia, Tanzania y Mozambique.
Descripción
Ye un arbustu o árbol, qu'algama un tamañu de 2-6 (-7) m d'altor; la corteza más vieyo ye fino, paecío al papel, con división y descamación llonxitudinalmente; les fueyes per debaxo de blancu y llanudes. Les flores de color blancu arrosáu en visos terminales pocu floriaes d'hasta 5 cm. de llargu; pedúnculos y pedicelos tomentosos.
Ecoloxía
Alcuéntrase nes praderíes costeres, montes y carbes; a una altitú de 50-450 msnm. En Zanzíbar, nel monte montanu, a 1900-2000 m altitú.
Propiedaes
La planta contién el principiu activu ácidu betulínicu.
Fi Sagittarii
Fi Sagittarii (φ Sgr / 27 Sagittarii / HD 173300) ye una estrella na constelación de Saxitariu. De magnitú aparente +3,17, ye'l novenu puntu más brillosu na so constelación. Xunto a Nunki (σ Sagittarii), Askella (ζ Sagittarii) y τ Sagittarii, formaba una parte de la casona llunar árabe Al Naʽām o Al Naʽāïm al Ṣādirah.
Carauterístiques
Fi Sagittarii ye una estrella blancu-azulada de tipu espectral B8 catalogada como xigante o subxigante. Tien una temperatura efectivo de 12.100 K —13.490 K según otra fonte— y relluma con una lluminosidá 475 vegaes superior a la lluminosidá solar, incluyendo la radiación emitida como lluz ultravioleta. La midida del so diámetru angular —0,567 milisegundos d'arcu— dexa calcular el so radiu, 4,7 vegaes más grande que'l del Sol, cifra que concuerda cola llograda a partir de la so temperatura y lluminosidá. La so velocidá de rotación proyeutada ye de 35 km/s, magar dicha cifra namái ye una llende inferior, pos el valor real depende del enclín del so exa de rotación. Tien una masa ente 4 y 4,2 mases solares y la so edá envalórase en 165 millones d'años.
Fi Sagittarii alcuéntrase a 239 años lluz del Sistema Solar. Fai dos millones d'años tuvo a namái 152 años lluz, algamando'l so rellumu entós magnitú +2,19.
891 e.C.
thumb|200px|Anales de Tukultininurta II.
891 e.C. (DCCCXCI e.C. en númberos romanos) ye un añu del Sieglu IX e.C..
Hardifort
Hardifort ye una comuña francesa del departamentu de Nord, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Urrácal
Urrácal ye un conceyu español de la provincia d'Almería, Andalucía. Nel añu cuntaba con  habitantes. La so estensión superficial ye de 25 km² y tien una densidá de hab/km². Los sos coordenaes xeográfiques son 37º 24' N, 2º 22' O. Asítiase a una altitú de 744 metros y a 88 quilómetros de la capital de provincia, Almería.
Demografía
Número d'habitantes nos últimos diez años.
Númberu d'habitantes según el censu de población del Institutu Nacional d'Estadística
Historia
En 1504 Urrácal recibió'l títulu de villa pola so adhesión a la conquista del reinu de Granada na campaña entamada polos Reis Católicos.
Daniela Martín Hidalgo
thumb|Daniela Martín Hidalgo en [[Olmillos de Sasamón, Burgos, 2019]] Daniela Martín Hidalgo ye una escritora española en llingua castellana.
Daniela Luján
Daniela Barrio Rodríguez ye una actriz y cantante mexicana.
Daniela Martín Hidalgo
Biografía
Llicenciada en Filoloxía Hispánica pola Universidá Complutense de Madrid. Ente 2007 y 2009, esfrutó d'una beca de creación del Conceyu de Madrid na Residencia d'Estudiantes. Darréu instalóse nos Países Baxos, onde trabayó como profesora d'español.
Daniela Luján
Biografía
En 1993 participa nel programa educativu Sesame Street. Siguiéron-y participaciones na telenovela La dueña y na película Ente Pancho Villa y una muyer desnuda.
Daniela Martín Hidalgo
Biografía
El so estilu poéticu foi emparentáu col de T.S. Eliot, Claudio Rodríguez, Hart Crane, William Carlos Williams o'l Federico García Lorca de ''Poeta en Nueva York.
Daniela Luján
Biografía
En 1996 protagoniza la telenovela Lluz Clarina, y coles mesmes graba'l so primer discu tituláu La Lluz más Clarina, onde interpreta temes de corte infantil; esprender d'él un show y l'obra de teatru El suañu d'una flor. Darréu, en 1998, llogra'l so primer papel protagonista nel cine cola película Anxelín Mio. Asina mesmu graba'l soundtrack de la película. En Puertu Ricu graba la miniserie titulada Dempués del Adiós, interpretando a una pequeña sordomuda, tamién en 1998 y 1999 protagonizo El diario de Daniela.
En 1999 torna a Méxicu y entama una nueva aventura col esitosu Rubén Lara cola puesta n'escena de Caperucita Colorada.
Meses dempués, protagoniza El diario de Daniela xunto a Martín Ricca. Llanza al par de la serie, el discu El diario de Daniela, llogrando discu d'oru poles altes ventes. Empecipia una esitosa xira pola república mexicana. Esti show llevar a unu de los escenarios más importantes de Méxicu: “El Auditoriu Nacional”.
Realiza la so siguiente producción discográfica denominada Per un Mundu Meyor.
Más tarde, tien una participación especial na telenovela Primer amor...A mil x hora xunto a Anahi y Kuno Becker. Asina mesmu, graba otra producción que lleva por nome Cor@zón.com. Con esti discu da la transición de neña a adolescente. Mentanto, en Brasil, graba esta mesma producción discográfica en portugués.
Mientres los primeros meses del añu 2002 participó como llocutora del programa xuvenil Alebrije Kids.
Nesi mesmu añu, participó interpretando'l doble papel de Silvana y Mariana na telenovela Cómplices al rescate de la productora Rosy Ocampo. Daniela integrárase a esta telenovela yá que Belinda dexara la telenovela. Depués, realizó la xira oficial de Cómplices al Rescate.
Al poco tiempu dempués, apaez de volao, nos últimos díes de Cómplices al Rescate, siendo "padrinos" de los neños de la primer xeneración del concursu infantil musical "Código FAMA" (nueva versión de "Xuguemos a cantar").
Participó como protagonista de la obra musical ¿N'ónde ta'l Magu de OZ? compartiendo creitos con grandes talentos como Manuel “El Llocu” Valdés y Miguel Pizarro.
Nel 2005 participó n'otra obra musical, nesta ocasión llamada Centella: tierra de maxa y estrelles, teniendo un interesáu escenariu acuáticu nel acuariu Atlantis, Méxicu D.F., onde sufre un accidente menor que lu lleva a ciruxía (Xunu de 2005).
A principios del 2006 presentó'l programa infantil Kids 4 tv.
Dende'l 22 de marzu de 2007, na Canal de las Estrellas allantónos cola so participación na producción de Jorge Ortiz de Pinedo, Una familia de diez; na cual interpretó a Gaby; personaxe col cual pudo demostrar el so versatilidad integrándose nel xéneru de la comedia. Grabóse una 2ª temporada de la mesma, qu'entá nun sale al aire.
A principios del 2008 realiza'l papel de Cenicienta en Cenicienta, un musical pa suañar. Yá na segunda metá del mesmu añu protagoniza La Serenita, el musical más risonderu sol mar - en patinos. Dambes obres cola participación de José Joel y Miguel Angel Valles. Coles mesmes participa na obra Radio Patito presentada nel Polyforum, Méxicu, Distritu Federal.
En 2009 participa na obra de teatru "Camisa de Fuercia". Dempués atopóse na obra de teatru "El xuegu" y condució en 4 TV. En 2011 participa nel reality "Amigos y Rivales" en Perú, del cual resultó ganadora.
En 2012 participa del reality Desafíu Internacional tamién en Perú.
892 e.C.
892 e.C. (DCCCXCII e.C. en númberos romanos) ye un añu del Sieglu IX e.C..
Daniela Luján
Biografía
En febreru de 2017, tornó a Univision pa convertise na capitana de Pequeños Xigantes USA.
Saint-Germain-les-Paroisses
Saint-Germain-les-Paroisses ye una comuña francesa del departamentu d'Ain, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Fi Serpentis
Fi Serpentis (φ Ser / HD 142980 / HR 5940) ye una estrella asitiada en Serpens Caput, una de les dos rexones que formen la constelación de Serpens. De magnitú aparente +5,54, alcuéntrase a 227 años lluz del Sistema Solar.
Fi Serpentis ye una subxigante naranxa de tipu espectral K1IV con una temperatura efectivo ente 4493 y 4571 K, valor que varia según la fonte consultada. Ye 35 vegaes más lluminosa que'l Sol y tien un diámetru unes 10 vegaes más grande que'l diámetru solar; el so tamañu ye comparable al de η Serpentis, xigante naranxa na constelación de Serpens. Fi Serpentis xira sobre sigo mesma con una velocidá de rotación proyeutada de 4,6 km/s; esti valor ye namái una llende inferior, una y bones la velocidá real depende del enclín de la so exa de rotación respeutu al observador terrestre.
Fi Serpentis ostenta un conteníu metálico comparable al solar, tando'l so índiz de metalicidá [Fe/H] ente +0,01 y +0,06. Tocantes a la so edá, ésta envalórase en 5300 millones d'años. Con una masa envalorada de 2,2 mases solares, la so cinemática correspuende a la d'una estrella del discu finu.
Inglés n'Irlanda
Usu del "sí" y "non"
N'Irlanda nun esisten pallabres direutamente equivalentes a "sí" o "non"; nel so llugar, el verbu repitir na respuesta. Esta carauterística reflexar nel usu del inglés n'Irlanda:
De manera alternativa, ye común ente los anglofalantes irlandeses del norte de la isla usar la pallabra "aye "(/aɪ/) como una forma débil de yes (más o menos equivalente a "sure" o "yeah" n'otres variedaes d'inglés).
Sistema verbal
Estos exemplos pertenecen más al llinguaxe del sieglu XIX qu'a la fala del sieglu XXI.
Giros de llinguaxe
'''
Aeropuertu de Galway
L'Aeropuertu de Galway (n'inglés: Galway Airport; n'irlandés: Aerphort na Gaillimhe) (códigu IATA: GWY - códigu ICAO: EICM), ta asitiáu na llocalidá de Carnmore, a 9 km al este de Galway, Irlanda. Escarez de tráficu aereu dende'l 31 d'ochobre de 2011, cuando Aer Arann dexó d'operar vuelos comerciales nesti aeropuertu.
Cianita
La cianita ye un miembru de la familia de los silicatos d'aluminiu, qu'inclúi a minerales polimórficos como la andalucita y la silimanita. Esti mineral ye un potente anisótropo. Na escala de Mohs la so durez varia dependiendo de la direición en que cristalizó'l mineral. Esti ye una traza carauterística de cuasi tolos minerales, pero la anisotropía de la cianita puede considerase una traza identificativo.
Historia
Hai dos versiones sobre'l so descubrimientu:
Notes pa la so identificación
La cianita ye allargada. Los sos cristales columnares son de normal un bon empiezu pa identificar l'espécime de cianita. El so color (cuando ye azul) definela tamién perfectamente. Otra carauterística ye que suel tar entemecida con minerales polimórficos o por estaurolita. De toes formes, la traza más útil pa identificar la cianita ye la so anisotropía.
Minerales acomuñaos
De normal, esti mineral alcuéntrase fundíu con distintos minerales polimórficos, según con otros silicatados. Ente ellos inclúyense:
Hargnies (Nord)
Hargnies ye una comuña francesa del departamentu de Nord, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Aeropuertu de Frankfurt-Hahn
Pese al nome de Frankfurt-Hahn ( por cuenta d'estratexes comerciales de la compañía Ryanair), l'aeropuertu atopar a unos 120 km del centru financieru européu. Sicasí, ta perfeutamente conectáu con una estensa rede d'autobuses que coneuta la terminal colos distintos centros de la contorna. Dalgunes de les conexones más importantes algamen ciudaes como la mesma Frankfurt del Main, Maguncia, Tréveris, Colonia (Alemaña), Koblenz o Luxemburgu. Tamién esisten llinies que conecten con pequeñes llocalidaes alemanes d'importancia turística notable. Ye'l casu de Bernkastel-kues, Heidelberg, Traben-Trarbach, o Cochem.
Tien tamién un bien notable tráficu de mercancíes, con operadores como Air France.
Dende la entrada en serviciu primeru de la compañía irlandesa, y más tarde de munches otres atraíes pol ésitu de l'anterior, la rexón alemana vio crecer el so turismu de forma espectacular. La rexón alemana de Renania-Palatináu, una de les de mayor guapura del país, famosa polos sos viñeos, ye d'esta manera una de les nueves puertes d'entrada al país xermanu qu'ufierta al visitante lo peculiar d'un destín distintu colos numberosos pueblos de la ribera Rin-Mosela.
Cuarte de Huerva
Cuarte de Huerva ye una ciudá española de la provincia de Zaragoza riberana al ríu Huerva, asitiada al sur de Zaragoza, ciudá cola qu'atiesta la so términu municipal al igual que con Cadrete.
Xentiliciu
El xentiliciu de los naturales ye cuarterano/a o cuartano/a.
Municipio estremeros
El términu municipal parti con Zaragoza, concretamente col barriu de Casablanca, nel distritu Universidá y col conceyu de Cadrete.
Llocalización
Ta asitiáu al sur de Zaragoza, la capital de la provincia del mesmu nome y de la Comunidá Autónoma d'Aragón. Pela Carretera Nacional N-330, con destino Valencia, apenes a 6 quilómetros de la salida de la capital asítiase la ciudá.
Economía
El conceyu carauterizar pol so dinamismu empresarial, llográu por un decidíu impulsu de les corporaciones locales y pola espansión d'empreses antes allugaes na capital, fundamentalmente del barriu de Torreru, lo que lo asitió a la cabeza de los indicadores económicos de toa España. Destaquen les más de 370 empreses que tienen la so sede social nos distintos polígonos industriales.
En xunu de 2017 apaecía la noticia de que la Fiscalía de Zaragoza abriera dilixencies pa investigar el desenvolvimientu urbanísticu del Cuarte, el pueblu de más de 10.000 habitantes que más creció n'España nos años de la burbuya inmobiliaria. Concretamente l'acusación señalaba que'l conceyu escareció mientres esos años d'un arquiteutu en plantía, y que viviendes y equipamientos municipales ocuparon terrenales inundables pel ríu Huerva.
893 e.C.
893 e.C. (DCCCXCIII e.C. en númberos romanos) ye un añu del Sieglu IX e.C..
Historia económica d'España
350px|thumb|Los trenes d'[[Alta Velocidá Española|alta velocidá españoles representen unu de los principales símbolos del desenvolvimientu económicu d'España a finales del sieglu XX y principios del XXI.]]
La historia económica d'España puede empecipiase hacia l'añu 2000 e.C., cuando empieza'l desenvolvimientu de la cultura de los metales, empiecen nesti periodu les primeres actividaes comerciales colos pueblos del mediterraneu como fenicios, griegos y cartaxineses. La llegada de los romanos hacia l'añu 218 e.C. tresformó la economía d'Hispania, desenvolviendo fundamentalmente l'agricultura y el comerciu.
Alredor del añu 1840, España empieza, con retrasu con al respective de los principales países europeos, a esperimentar la industrialización, dempués de llograr la reforma de les instituciones y la llexislación. Pa esti procesu foi clave l'apertura escontra l'esterior, y llograr teunoloxía, capitales y tou aquello que la economía española nun podía apurrir. Sicasí, esta industrialización nun remata nuna primer etapa, una y bones la crecedera industrial perdió fuercia enantes de tresformar fondamente la economía del país.
Milicia Popular
Milicia Popular foi un diariu d'inspiración comunista, voceru del Quintu Reximientu de Milicies Populares comandáu por Enrique Líster, publicóse ente'l 26 de xunetu de 1936 y el 24 de xineru de 1937 imprentáu por Benigno Rodríguez. Contó cola collaboración de Lorenzo Varela.
Diane Leather
Diane Leather foi una atleta británica especializada na prueba de 800 m, na que consiguió ser subcampeona europea en 1958.
Carrera deportiva
Nel Campeonatu Européu d'Atletismu de 1958 ganó la medaya de plata nos 800 metros, llegando a meta nun tiempu de 2:06.6 segundos, tres la soviética Yelizaveta Yermolayeva (oru con 2:06.3 s que foi récor de los campeonatos) y per delantre de la tamién soviética Dzidra Levitska (bronce).
Shattuckita
300px|miniaturadeimagen|Shattuckita La shattuckita ye un mineral de la clase de los inosilicatos, y dientro d'esta pertenez al llamáu “grupu de los piroxenos”. Foi afayada en 1915 na mina de Shattuck en Bisbee, nel estáu d'Arizona (EE. XX.), siendo nomada asina pol nome de la mina.
Carauterístiques químiques
Ye un silicatu hidroxilado de cobre. Pue ser confundida cola plancheíta (Cu8(Si4O11)2(OH)4·H2O).
Amás de los elementos de la so fórmula, suel llevar como impureces: fierro, manganesu, magnesiu, calciu y agua.
Formación y xacimientos
Ye un raru mineral de formación secundaria na zona d'oxidación de los xacimientos de minerales del cobre, a partir de l'alteración de la malaquita.
Sueli atopase acomuñáu a otros minerales como: crisocola, ajoíta, malaquita, cuarzu o hematita.
Hasnon
Hasnon ye una comuña francesa del departamentu de Nord, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Nacionalismu español
thumb|300px|La [[Batalla de Tetuán de Dionisio Fierros Álvarez, 1894. La batalla, que tuvo llugar en 1860, mientres la Guerra d'África, foi ganada poles tropes españoles empobinaes pol xeneral O'Donnell.]]
El nacionalismu español ye'l movimientu social, políticu y ideolóxicu que conformó dende'l sieglu XIX la identidá nacional d'España.
Saint-Germain-sur-Renon
Saint-Germain-sur-Renon ye una comuña francesa del departamentu d'Ain, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Caparina
La caparina, tamién llamada pumarina, pumariella, palombina, papona, pollarina y munchos nomes más, ye un inseutu volador diurnu del orde Lepidóptera. Les pumarines nocheriegues llámense políes (tamién con munchos otros nomes).
Les pieces bucales tresformáronse en trompes que s'arrolliquen nuna espiral. Tien seis pates y cuatro ales. Estes tán adornaes con dibuxos, en dellos casos, bien colloríos.
Delles camparines nocherniegues nin siquier tienen aparatu bucal n'estáu adultu, aliméntense namás n'estáu de canesba, la so única misión ye reproducise y darréu muerren.
El colloríu les ales débese a efeutos ópticos de les escames que les cubren.
Ciclu de vida
Toles pumarines pasen per un ciclu complexu nomáu metamorfosis.
Nacen en güevos que ponen les femes. Cuando nacen son beleses que comen vorazmente y xorrecen.
Les beleses de pumarina son llamaes tamién gates o Canesbes y son bien diferentes de les beleses d'otros inseutos.
Nun momentu del so desendolcu, la gata guáriase dientro d'un capullu y ellí tresfórmase en crisálida, nesti estáu come y esperimenta camudamientos metabólicos y morfolóxicos, volviéndose una pumarina adulta.
Tres de la fecundación, la fema pon varios cientos o miles de güevos.
Taxonomía
El cladu Rhopalocera inclúi les siguientes families:
Historia de la química
thumb|450px|Ilustración d'un llaboratoriu químicu del sieglu XVIII. thumb|300px|[[El alquimista afayando'l fósforu (1771) de Joseph Wright.]] La historia de la química toma un periodu de tiempu bien ampliu, que va dende la prehistoria hasta'l presente, y ta amestada al desenvolvimientu cultural del home y la so conocencia de la naturaleza. Les civilizaciones antigües yá usaben teunoloxíes que demostraben la so conocencia de los tresformamientos de la materia, y dalgunes sirviríen de base a los primeros estudios de la química. Ente elles cunten la estraición de los metales de los sos menas, la ellaboración d'aleaciones como'l bronce, la fabricación de cerámica, esmaltes y vidriu, les fermentación de la cerveza y del vinu, la estraición de sustances de les plantes pa usales como medicines o arumes y el tresformamientu de les grases en xabón.
Nin la filosofía nin l'alquimia, la protociencia química, fueron capaces d'esplicar verazmente la naturaleza de la materia y los sos tresformamientos. Sicasí, a base de realizar esperimentos y rexistrar les sos resultaos los alquimistas establecieron los cimientos pa la química moderna. El puntu d'inflexón escontra la química moderna producir en 1661 cola obra de Robert Boyle, The Sceptical Chymist: or Chymico-Physical Doubts & Paradoxes (El químicu escépticu: o les duldes y paradoxes quimio-físiques), onde se dixebra claramente la química de la alquimia, abogando pola introducción del métodu científicu nos esperimentos químicos. Considérase que la química algamó'l rangu de ciencia de plenu derechu coles investigaciones d'Antoine Lavoisier, nes que basó la so llei de caltenimientu de la materia, ente otros descubrimientos qu'asitiaron les pilastres fundamentales de la química. A partir del sieglu XVIII la química adquier definitivamente les carauterístiques d'una ciencia esperimental moderna. Desenvolviéronse métodos de midida más precisos que dexaron una meyor conocencia de los fenómenos y desterráronse creencia ensin demostrar.
La historia de la química enxareyar cola historia de la física, como na teoría atómica y en particular cola termodinámica, dende los sos entamos con el mesmu Lavoisier, y especialmente al traviés de la obra de Willard Gibbs.
Antecedentes
thumb|El fueu foi la primer reaición química controlada polos humanos, anque la so naturaleza permaneció siendo un enigma mientres milenios. La primera reaición química d'importancia que controlaron los humanos foi'l fueu. Hai restos dataos hai alredor de 500 000 años qu'atestigüen el dominiu del fueu, siquier dende los tiempos del Homo erectus. Esti llogru considérase una de les teunoloxíes más importantes de la hestoria. Non solo apurría calor y lluz p'allumase, o sirvía pa estenar los montes o de proteición contra los animales selvaxes, sinón que foi la base pal control d'otres reaiciones químiques, como les derivaes de la cocción de los alimentos (que facilitaron la so dixestión y menguaben la cantidá de microorganismos patóxenos nellos) y más tarde de teunoloxíes más complexes como la cerámica, la fabricación de lladriyos, la metalurxa, el vidriu o la destilación d'arumes, medicines y otres sustances conteníes nes plantes. Anque'l fueu fuera la primer reaición química usada de manera controlada, les cultures antigües desconocíen la so etioloxía. Mientres milenios consideróse una fuercia misterioso y mística capaz de tresformar unes sustances n'otres produciendo lluz y calor. Al igual que se desconocíen les causes del restu de tresformamientos químicos, como les rellacionaes cola metalurxa, anque s'apoderaren les sos téuniques.
Metalurxa
El primer metal emplegáu polos humanos foi'l oru que puede atopase en forma nativa, polo que nun precisa tresformamientos químicos. Atopáronse pequeñes cantidaes d'oru en delles cueves d'España usaes nel Paleolíticu cimeru aproximao fai 40 000 años. La plata y el cobre tamién pueden atopase en forma nativa en pequeñes cantidaes (amás del estañu y el fierro meteóricu qu'apaecen en cantidaes exiguas) dexando un usu llindáu d'oxetos metalísticos nes cultures antigües. Les téuniques d'esta metalurxa inicial llindar a fundir los metales cola ayuda del fueu pa purificarlos y dar forma a los adornos o ferramientes por aciu moldes o cincelado. Pero los metales nativos son escasos y l'usu d'oxetos metálicos nun se xeneralizó hasta que s'aprendió a estrayer los metales a partir de los sos minerales.
Metalurxa del fierro
La estraición del fierro de los sos menas ye muncho más difícil que la del cobre y l'estañu, yá que rique un procesu de fundición más complexu, que precisa carbón (una fonte de CO) como axente reductor y mayores temperatures, pero a cambéu consíguese un metal más duro y aportunante que'l bronce, y muncho más abondosu. A diferencia de la producción del bronce que s'estendió pol Vieyu Mundu a partir d'un focu allugáu nel Oriente Próximu les téuniques de fundición del fierro podríen desenvolvese multipolarmente en distintes partes del mundu. Esisten restos arqueolóxicos con ferramientes fabricaes con fierro ensin níquel (prueba de que nun ye d'orixe meteóricu) n'Anatolia alredor del 1800 e.C.,  pero tamién s'atoparon ferramientes del periodu entendíu ente'l 1800 e.C. y 1200 e.C. nel valle del Ganges na India, y en xacimientos n'África dataos alredor de 1200 e.C.  Les teunoloxíes siderúrxiques estender dende'l Mediterraneu escontra'l norte a partir del 1200 e.C. , llegando al norte d'Europa alredor del 600 e.C. , más o menos nes mesmes feches nes que llegaron a China.
La mayoría de los métodos d'estraición y purificación de metales usaos na Antigüedá describir na obra de Pliniu'l Vieyu, Naturalis Historia. Amás de describir les téuniques intenta esplicar los métodos y fai observaciones bien precises sobre munchos minerales. thumb|Amás de los sos usos cotidianos, los oxetos de cerámica y vidriu formaron parte del material de llaboratoriu dende l'antigüedá. [[Alambique de destilación del sieglu XIII.]]
La cerámica y el vidriu
Amás de la metalurxa l'usu del fueu apurrió a los humanos otres dos importantes teunoloxíes derivaes de tresformamientos físicu-químiques, la cerámica y el vidriu, que'l so desenvolvimientu acompañó al home dende la prehistoria hasta'l llaboratoriu modernu. Los oríxenes de la cerámica daten del Neolíticu cuando l'home afayó que los recipientes fechos de magre, camudaben les sos carauterístiques mecániques y amontaben la so resistencia frente al enagua si yeren calecíos nel fueu. Pa controlar meyor el procesu desenvolviéronse distintos tipos de fornos, y cada cultura desenvolvió les sos propies téuniques y formes.
N'Exiptu afayóse qu'anubriendo la superficie con amiestos de determinaos minerales (sobremanera amiestos basaos nel feldespatu y la galena) la cerámica cubrir con una capa bien dura, menos porosa y brillante, l'esmalte, que'l so color poder camudar añediendo pequeñes cantidaes d'otros minerales o variando les condiciones d'aireación del fornu. Estes teunoloxíes espublizáronse rápido. En China perfeccionáronse les teunoloxíes de fabricación de les cerámiques hasta dar cola porzolana nel sieglu VII. Mientres sieglos China caltuvo'l monopoliu na fabricación de la porzolana, y n'Europa desconocíase como fabricala hasta'l sieglu XVIII gracies a Johann Friedrich Böttger.
Rellacionáu col desenvolvimientu de la cerámica, apaez el desenvolvimientu del vidriu a partir del cuarzu y carbonatu de sodiu o carbonatu de potasiu. El so desenvolvimientu igualmente empezó nel Antiguu Exiptu y foi perfeccionáu polos romanos. La so producción masiva a finales del sieglu XVIII encamentó al gobiernu francés a premiar por aciu concursu un nuevu métodu pal llogru del carbonatu sódicu una y bones la fonte habitual (les cenices de madera) nun apurría cantidaes abondes como pa cubrir la creciente demanda. El ganador foi Nicolas Leblanc anque'l so procesu cayó en desusu en favor del procesu de Solvay, desenvueltu mediu sieglu más tarde, qu'impulsó descomanadamente'l desenvolvimientu de la industria químico.
Tresformamientos orgánicos de l'Antigüedá
Les sociedaes antigües usaben un amenorgáu númberu de tresformamientos químicos naturales como les fermentación del vinu, la cerveza o la lleche. Tamién conocíen la tresformamientu del alcohol en vinagre, qu'usaben como conservante y condimento. Les pieles se curtían y blanquiaben somorguiándoles en orina aneya (que la so urea tresformar en amoniacu cuando s'almacena llargu tiempu) o soluciones de palomina (que contién ácidu úrico); y tamién s'usaba la so capacidá blanqueante colos llurdios persistentes de los texíos. Amás teníen conocencia del procesu de saponificación; los primeros rexistros de fabricación de xabones daten de Babilonia alredor del 2800 e.C.
Teoríes filosófiques de l'Antigüedá Clásica
thumb|240px|left|Esquema colos cuatro elementos griegos clásicos: [[Ficheru: fire symbol (alchemical).svg|20px fueu • 20px tierra • 20px aire • 20px agua en rellación coles sos propiedaes y los demás elementos.]] Los filósofos intentaron racionalizar por qué les distintes sustances teníen distintes propiedaes (color, durez, golor...), taben en distintos estaos (fluyíos o sólidos) y reaccionaben de distinta manera ante los cambeos del mediu, por casu frente a l'agua, el fueu o al ponese en contautu con otres sustances. Estes observaciones impulsáron-yos a postular les primeres teoríes sobre la química y la naturaleza de la materia. Estes teoríes filosófiques relatives a la química pueden atopase en toles civilizaciones antigües. Un aspeutu común de toes elles yera l'intentu d'atopar un númberu amenorgáu d'elementos primarios que se combinaríen ente sigo pa formar toles demás sustances de la naturaleza. Solíen tratase de sustances conocíes como l'agua, la tierra, la madera o l'aire/vientu, y formes d'enerxía como'l fueu o la lluz, amás de conceutos astractos como'l éter o'l cielu. Delles civilizaciones distintes coincidieron en munchos d'estos conceutos, inclusive ente cultures ensin contautu, por casu los filósofos griegos, Historia de la India indios, Historia de China chinos y mayes consideraben que l'agua, la tierra y el fueu yeren elementos primarios, anque caúna d'estes cultures incluyía unu o dos elementos distintos más nel so propiu llistáu.
Na Grecia Clásica alredor del 420 e.C. Empédocles afirmó que tola materia taba formada por cuatro sustances elementales: tierra, fueu, aire y agua. En sintonía con esta creencia la escuela hipocrática sostenía que'l cuerpu humanu taba formáu por cuatro humores. Darréu Aristóteles añedió a los cuatro elementos clásicos l'éter, la quintaesencia, razonando que'l fueu, la tierra, l'aire y l'agua yeren sustances terrenales y corruptibles, y que como nun se percibíen cambeos nes rexones celestiales, les estrelles y planetes nun teníen de tar formaos por ellos sinón por una sustancia celestial ya inmutable. Nes sos obres Física y Metafísica Aristóteles desenvuelve los sos conceutos duales de «sustancia y accidente», «esencia y forma», «actu y potencia» pa esplicar los cambeos de la naturaleza, incluyíes los tresformamientos de la materia. Les sos idees sobre la composición y tresformamientos de la materia, y el restu del funcionamientu de la naturaleza, convirtiéronse'l les predominantes tantu n'Occidente como n'Oriente Mediu, influyendo nes sos cultures mientres dos milenios. thumb|[[Demócrito foi'l filósofu atomista griegu más renombráu.]]
Primeros atomistes
Les teoríes iniciales sobre'l atomismu remontar a l'Antigua Grecia y la Historia de la India Antigua India. L'atomismu griegu empecipiar colos filósofos Leucipo de Mileto y el so discípulu Demócrito alredor del 380 e.C., que propunxeron que la materia taba compuesta por diminutes partícules indivisibles ya indestruyibles, denominaes por ello átomos (del griegu ἄτομος «ensin partes», «que nun s'estremen»). Afirmaciones similares fueron realizaes pol filósofu indiu Kanada nos sos testos de la escuela Vaisesika nun periodu cercanu. Tamién los jainistas de la dómina teníen creencies atomistes.
Alredor del 300 e.C. Epicuro postuló un universu formáu por átomos indestruyibles nel cual l'home tenía d'algamar l'equilibriu. El filósofu Lucrecio trató d'esplicar la filosofía epicúrea al públicu romanu na so obra del, De rerum natura (Sobre la naturaleza de les coses). Nesta obra Lucrecio presenta los principios del atomismu, les teoríes sobre la naturaleza de la mente y l'alma, y esplicaciones pa los sentíos y el pensamientu, el desenvolvimientu del mundu y los fenómenos naturales.
Tanto los atomistes griegos y romanos como los de la India escarecíen de datos empíricos que sofitaren les sos creencies. Ensin estes pruebes, a los sos adversarios resultó-yos fácil negar les sos tesis. N'Occidente l'atomismu nunca consiguió formar parte de la opinión mayoritaria de la dómina. Aristóteles oponer a la esistencia de los átomos nel y la so autoridá nel pensamientu occidental fizo que les idees atomistes quedaren retardaes mientres sieglos, hasta bien entrada la Edá Moderna.
Alquimia
thumb|[[Emblema alquímico colos cuatro elementos clásicos amás de los tria prima de Paracelso y los astros conocíos.]] La alquimia (del árabe الخيمياء [al-khīmiyā]) ye una antigua práutica protocientífica y una disciplina filosófica que combinaba elementos de la química, la metalurxa, la física y la medicina cola astroloxía, la semioloxía, el misticismu y l'espiritualismu. La alquimia foi practicada en Mesopotamia, l'Antiguu Exiptu, Persia, l'Antigua Grecia, l'imperiu romanu, los califatos islámicos medievales y na India, China y Europa hasta'l sieglu XVIII, por una complexa diversidá d'escueles y sistemes filosóficos que tomaron siquier 2500 años.
La piedra filosofal y l'esoterismu
L'alquimia defínese como la busca hermética de la piedra filosofal (una sustancia llexendario capaz de transmutar los metales n'oru o d'otorgar la inmortalidá y la omnisciencia), que'l so estudiu taba trescaláu de misticismu simbólicu y yera bien distintu de la ciencia moderna. Los alquimistas trabayaben pa faer tresformamientos a nivel esotéricu (espiritual) y exotérico (práuticu). Estos aspeutos exotéricos protocientíficos de la alquimia fueron los que contribuyeron a la evolución de la química nel Exiptu grecorromanu, la Edá d'Oru del islam y dempués n'Europa. La alquimia y la química comparten el so interés pola composición y les propiedaes de la materia, y con anterioridá al sieglu XVIII nun había distinción ente dambes disciplines. thumb|left|Una de les principales aportaciones de la alquímica foi'l desenvolvimientu de la presea de llaboratoriu. Imaxe de la obra De distillatione (1608). La alquimia apurrió a la química la invención y desenvolvimientu de gran parte de la presea de llaboratoriu. Los primeres alquimistas occidentales, que vivieron nos primeros sieglos de nuesa yera, yá inventaron dellos equipamientos y procesos usaos darréu pola química. El bañu maría, o bañu d'agua pa calecer controladamente, lleva'l nome de María la Xudía considerada una de los fundadores de la alquimia. Nes sos obres tamién apaecen les primeres descripciones del tribikos (un tipu d'alambique de tres brazos) y del kerotakis (un dispositivu pa recoyer vapores). Cleopatra la Alquimista describió los métodos de fundición y destilación de la dómina, dalgunos atribúyen-y la invención del primer alambique. Cuando la disciplina desenvolver nel mundu islámicu, la infraestructura esperimental qu'estableció Jabir ibn Hayyan influyiría nos procedimientos de los demás alquimistas islámicos, y darréu n'Europa cuando se traducieron al llatín los sos testos.
Na so busca de la piedra filosofal los alquimistas afayaron y aprendieron a purificar munches sustances químiques como'l alcohol, el amoniacu, la sosa cáustica, el vitriolo, l'ácidu muriático (clorhídricu), el acedu nítrico, el ácidu cítrico, el acedu acético, el ácidu fórmico, el arsénicu, el antimoniu, el bismuto y el fósforu, ente otres.
Elementos y metales de la alquimia
El sistema d'elementos qu'usó l'alquimia medieval foi desenvueltu principalmente pol alquimista persa Jābir ibn Hayyān y enraigonábase na tradición de los elementos griegos de l'antigüedá clásica. El so sistema constaba de los cuatro elementos de Empédocles y Aristóteles: aire, tierra, fueu y agua a los que s'añedir dos elementos filosóficos: el azufre, carauterizáu pol principiu de combustibilidad, «la piedra qu'ambura»; y el mercuriu que representaba les propiedaes metáliques. Estos postreros yeren consideraos polos primeres alquimistas como espresiones idealizaes de los componentes irreductibles del universu, y fueron la principal contribución de l'alquimia filosófica.
Na Edá Media n'Occidente esistía tradicionalmente una rellación ente la alquimia y l'astroloxía d'estilu greco-babilónicu. Nesa dómina conocíen siete metales (que salvo'l mercuriu nun se consideraben elementos) y tamién se conocíen siete astros en redol a la Tierra (yá que imperaba el xeocentrismu), polo que se rellacionaba cada metal y les sos propiedaes con un astru. La identificación ente dambos llegaba hasta'l puntu de que'l símbolu del planeta tamién s'usaba pa representar al metal. Les asociaciones yeren les siguientes:
Nos últimos sieglos de la edá media, en redol a 1250, Alberto Magno consiguió aisllar el arsénicu, anque los sos compuestos yeren yá conocíos dende l'antigüedá. Darréu'l alquimista suizu Paracelso influyíu pola alquimia musulmana amplió tamién a siete los elementos na so llista alternativa, añediendo a los cuatro tradicionales tres elementos alquímicos adicionales, denominaos tría prima, tres principios metálicos pa representar les propiedaes de la materia: l'azufre pa la combustibilidad, el mercuriu pa la volatilidá y l'estabilidá, y el sal pa la solidez. Razonaba que los cuatro elementos de la teoría elemental aristotélica manifestar nos cuerpos como tres principios. Paracelso considerar principios fundamentales y esplicar recurriendo al exemplu de la madera amburando nel fueu. El mercuriu que yera'l principiu de la cohesión tenía de dise por que la madera descompunxérase, y como yera volátil esmorecer col fumu. El calor que s'esprendía coles llapaes provenía del azufre (la combustibilidad) y les cenices que quedaben yera'l sal qu'implicaba la solidez. thumb|right|[[Jābir ibn Hayyān (Geber), alquimista persa que punxo los cimientos de la química colos sos esperimentos.]]
Alquimia nel mundu islámicu
Nel mundu islámicu siguióse la tradición clásica al traducise al árabe les obres de los antiguos griegos y exipcios y fueron la cultura más próspera en tolos ámbitos científicos de la dómina. El desenvolvimientu del métodu científicu modernu foi lentu y progresivu, y el principiu del métodu científicu en química empezó ente los alquimistas musulmanes medievales, empecipiáu pol persa del sieglu IX, Jābir ibn Hayyān (conocíu como "Geber" n'Europa), que se considera unu de los padres de la química. Él introdució un enfoque sistemático y esperimental a la investigación científica nel llaboratoriu, a diferencia de los antiguos griegos y exipcios que les sos obres basar en elucubraciones principalmente alegóriques y dacuando inintelixibles. Según Paul Kraus en ''Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam. I. -y corpus des écrits jâbiriens. II. Jâbir et la science grecque'' (2002):
(vease tamién: Tamién inventó'l alambique tal como lo conocemos y de él procede'l so nome actual (al-anbiq), afayó y analizó munches sustances químiques, estableció la distinción ente ácidos y álcalis, y fabricó cientos de medicines. Amás redefinió la teoría de los elementos clásicos, identificando tamién como elementos al mercuriu y al azufre.
Otros renombraos eruditos musulmanes de la dómina como Abū al-Rayhān al-Bīrūnī, Avicena y al-Kindi criticaron y refugaron les teoríes de la alquimia, particularmente la transmutación de los metales; y al-Tusi enunció una versión de la caltenimientu de la masa, al afirmar qu'un cuerpu material podía camudar pero nun sumir. Al-Razi foi'l primeru en refugar a la teoría aristotélica de los cuatro elementos clásicos y marcó el camín de la química usando'l llaboratoriu nel sentíu modernu, amás de diseñar y describir más de venti instrumentos, dalgunos de los cualos siguen usándose anguaño como'l crisol o la retorta de destilación.
La alquimia del mundu islámicu influyó darréu n'Europa al ser traducíos al llatín los sos testos, sobremanera a partir del sieglu XII, xunto a los clásicos grecollatinos que sumieren d'Occidente. Por casu Paracelso (1493-1541), reformó la teoría de los cuatro elementos siguiendo les sos enseñances, y con solo una vaga conocencia de la química y la medicina oriental fundó un híbridu ente alquimia y ciencia al que denominó iatroquímica. thumb|left|El llaboratoriu del alquimista, de [[Giovanni Stradano (1570).]]
Problemes de la alquimia
Dende'l puntu de vista modernu la alquimia presentaba dellos problemes. En primer llugar el so oxetivu nun yera l'ampliación de la conocencia d'una manera racionalista como anguaño entendemos una ciencia, sinón que'l so fin yera atopar materies mítiques como la piedra filosofal, y los descubrimientos esperimentales producir de forma colateral. Amás escarecía d'un sistema pa nomar los nuevos compuestos que s'afayaben, y el so llinguaxe yera esotéricu y vagu hasta'l puntu que los sos términos significaben coses distintes pa distintes persones. De fechu según The Fontana History of Chemistry (Brock, 1992): thumb|L'esperimentu del alquimista ambúrase de [[Hendrick Heerschop (1626-1627).]]
El cuentu «El criáu del canónigu» de los Cuentos de Canterbury (de finales del sieglu XIV) espón el llau más fraudulento de la alquimia, la pretensión de fabricar oru a partir de materies más barates. Tamién Dante Alighieri, un sieglu antes, amuesa'l so refugu a esti fraude al meter a tolos alquimistas nel infiernu del so Divina Comedia.
La alquimia tampoco disponía d'un métodu científicu lóxicu y consensuáu pa faer los esperimentos reproducibles. De fechu munchos alquimistas incluyíen ente les anotaciones de los sos métodos información irrelevante como los niveles de la marea o les fases de la Lluna. La naturaleza esotérica y el vocabulariu codificado de la alquimia al paecer sirvíen sobremanera pa despintar qu'en realidá nun teníen demasiaes certidumes. Yá nel sieglu XIV se evidenciaban los resquiebros na fachada de la alquimia, y muncha xente amosábase escéptica. P'haber avanzáu precisaría un métodu normalizáu que dexara a otros reproducir los esperimentos, y rexistralos d'una manera clara que dexara esponer lo que se sabía y lo que se desconocía.
En 1317, el papa Xuan XXII d'Avignon ordenó la espulsión de tolos alquimistas de Francia por falsificar moneda. En 1403 aprobóse una llei n'Inglaterra onde se penaba cola muerte la multiplicación de metales». Con too y con eso la alquimia nun sumió, yá que parte de les clases privilexaes y la realeza siguía creyendo que podía afayase la piedra filosofal y el mestranzu de la vida nel so provechu. Mientres el Renacimientu la alquimia exotérica siguió siendo popular na forma de la iatroquímica de Paracelso, ente que l'alquimia espiritual tamién floriaba fiel a los sos raigaños platóniques, hermétiques y gnóstiques. Asina que la busca de la piedra filosofal nun foi abandonada a pesar de les escases meyores de la alquimia, y siguió siendo practicada por eruditos y médicos respetaos hasta principios del sieglu XVIII. Dellos prauticantes de la alquimia d'entamos de la era moderna anguaño son reconocíos polos sos grandes contribuciones a la ciencia como Jan Baptist van Helmont, Robert Boyle y Isaac Newton.
Sieglos XVII y XVIII: entamos de la química
thumb|left|Georgius Agricola, autor de [[De re metallica]] thumb|Llaboratoriu, De re metallica (1556). Los intentos práuticos d'ameyorar el refináu de les menas minerales y l'estraición de los metales a partir d'elles foi una importante fonte d'información pa los químicos del sieglu XVI. Ente ellos destaca Georgius Agricola (1494-1555), que publicó la gran obra De re metallica (Sobre los metales) en 1556. Na so obra describen los procesos de la dómina en minería, estraición de los metales y metalurxa, yá bien complexos y desenvueltos. Por casu la obra describe la diversidá de tipos d'altos fornos usaos pa la fundición de les menas minerales. Enceta la tema esaniciando'l misticismu que tenía acomuñáu enantes, creando una base práutica qu'otros pudieren desenvolver, y aguiyó l'interés polos minerales y la so composición. Nun ye casual que mente y use como referencia en numberoses ocasiones al autor de l'antigüedá Pliniu'l Vieyu y la so obra Naturalis Historia. Calificóse a Agricola como'l padre de la metalurxa.
En 1605, Francis Bacon publicó The Proficience and Advancement of Learning (La capacidá y progresu del aprendizaxe), una obra científicu-filosófica que contién una descripción de cómo tendría de ser la práutica esperimental que darréu se conocería como'l métodu científicu. En 1605 Michal Sedziwój publicó'l tratáu alquímico Novum Lumen Chymicum (La nueva lluz de la química), que propón per primer vegada la esistencia nel aire d'un alimentu pa la vida», que darréu se reconocerá como'l osíxenu (de primeres enrite desflogistizado). En 1615 Jean Beguin publicó Tyrocinium Chymicum (La práutica de la química), el primer llibru de testu de química, onde apaez la primer ecuación química. En 1637 René Descartes publicó Discours de la méthode (El discursu del métodu), un ensayu que basa la investigación científica nos cálculos matemáticos y la rocea nos fechos ensin probar.