cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Península Ibérica
Clima
Na Península Ibérica predominen dos tipos climáticos. La rexón costera atlántica tien un clima oceánicu, con temperatures bastante uniformes a lo llargo l'añu y branos frescos. El restu la península, por embargu, tien clima mediterraneu, con rangos de temperatura y lluvia pervariables en función de la llatitú y la distancia al mar. Hai, inclusive, llugares de la zona central d'España que tienen un clima semiáridu, con temperatures propies d'un clima mediterraneu continental. Hai, tamién, zones concretes de la península con otros climes: l'alpín en, por exemplu, Sierra Nevada, y el desérticu y semiáridu en zones de les provincies d'Almería, Murcia y Alicante.
Nel interior de la península alcáncense les temperatures más altes d'Europa, con una media de temperatura máxima diurna, na ciudá de Córdoba, de cásique 37ºC en xunetu, y valores perriba de los 30º de media en toa la costa mediterránea. Nel estremu contrariu alcontramos, na fastera noroccidental de la península, la ciudá d'A Coruña, con una temperatura media diurna nel branu d'alredor de 23ºC. Esti patrón de branos frescos y húmidos aparez en tola fachada septentrional peninsular.
Les temperatures n'iviernu siguen un patrón más constante en tol territoriu, y magar que son frecuentes les xelaes nel interior d'España, polo xeneral les temperatures diurnes máximes suelen tar perriba de los 0ºC. No que cinca a Portugal, los iviernos más caldios son los del Algarve, con temperatures mui asemeyaes a les de la provincia de Huelva, pero la mayoría de la fastera costera tien iviernos frescos y húmidos, asemeyaos a los de Galicia.
Prehistoria de la Península Ibérica
thumb|Cráneu (incompletu) d'un homínidu. Xacimientu d'Atapuerca ([[provincia de Burgos|Burgos).]]
Paleolíticu
La Península Ibérica lleva habitada polo menos 1,2 millones d'años, como lo demuestren los restos alcontraos nos xacimientos de la Sierra d'Atapuerca. Ente ellos tenemos la cueva nomada Gran Dolina, na que s'alcontraron en 1994 seis esqueletos humanos d'ente 780.000 y un millón d'años d'antigüedá. Discútese entá de qué especie d'homínidu yeren: Homo erectus, Homo heidelbergensis o una especie nueva afayada ellí por primer vegada a la que los sos descubridores nomaron Homo antecessor.
L'Homo neanderthalensis aportó a la península demientres el Paleolíticu inferior, hai unos 200.000 años. Más tarde, alredor del 70.000 AP, na etapa conocida como Paleolíticu mediu, entamó la cabera glaciación, y con ella la cultura musteriense; siguiola otra cultura neanderthal, la chatelperroniense, qu'apaez alredor del 37.000 AP, demientres el Paleolíticu cimeru. Esta cultura, que surdió nel sur de Francia, esistió hasta'l 30.000 AP, cuando desapaeció xunto cola especie que la desarrolló, l'home de Neanderthal.
Hai alredor de 40.000 años l'home modernu aportó a la Península Ibérica dende'l sur de Francia, y de magar hasta'l final del Paleolíticu cimeru desarrolló una serie de cultures: auriñaciense, gravetiense, solutrense y magdaleniense.
Neolíticu
La península foi l'escenariu, demientres el Neolíticu, de l'apaición y desarrollo de delles cultures megalítiques. Na fastera oriental de la península, por exemplu, vese la influyencia de la cultura de pueblos navegantes del Mediterraneu oriental, la cultura cardial, dende quiciás el V Mileniu e.C. Dellos autores rellacionan a estos pueblos cola apaición posterior de la civilización ibérica.
Calcolíticu
El Calcolíticu (c. 3000 e.C.) ye'l momentu d'apaición d'una serie de cultures complexes que han dar llugar a les primeres civilizaciones d'esti entornu xeográficu, y tamién a la de redes perestenses d'intercambios comerciales que traen y lleven oxetos y bienes de la península al norte d'África y a llugares tan alloñaos como Oriente Mediu o les riberes del mar Bálticu. Alredor del añu 2800 e.C. la Cultura del vasu campaniforme, orixinada probablemente nes comunidaes asitiaes na desembocadura del ríu Tajo (Portugal), espardiose dende ellí a delles partes de la Europa occidental
Edá del Bronce
Les cultures de la Edá del Bronce entamaron a aparecer c. 1800 e.C., siendo les primeres d'elles les civilizaciones de Los Millares y, posteriormente, la d'El Argar. Dende esti centru, na provincia española d'Almería, la teunoloxía de fabricación del bronce espardiose a otres cultures: les cultures del bronce del Llevante y suroccidental, y la cultura de Las Cogotas (Ávila). Nel Bronce tardíu desarrollose, na fastera occidental d'Andalucía, la civilización urbana de Tartessos, d'influencia fenicia y qu'utilizaba un sistema d'escritura propiu pa la so llingua, el tartesiu, non emparentada llingüísticamente col íberu.
A entamos del I Mileniu e.C. hebo varies foles migratories de preceltes y celtes dende Europa central. Ello camudó parcialmente'l paisaxe étnicu y llingüísticu de la Península. Na fastera noroccidental de la península (norte de Portugal, Asturies y Galicia) desarrollose una cultura celta, la cultura castreña, que construyó delles ciudaes y munchos poblaos (castros) fortificaos.
Edá del Fierro
La Edá del Fierro, qu'entamó nel sieglu VII e.C., foi la dómina del desarrollu, na península, de delles civilizaciones agraries y urbanes: delles, como los lusitanos, celtíberos, galaicos, astures o célticos, precéltiques o céltiques, na fastera noroccidental; otres, nes fasteres oriental y meridional, íberes; y otres, de llingua aquitana, na parte más occidental de los Pirineos.
Les costes mediterránees foron llugar d'asentamientu de colonies comerciales demientres varios sieglos: primero de los fenicios, y dempués de los griegos y los cartaxineses. Alredor del 1100 e.C. mercaderes fenicios fundaron la colonia de Gadir o Gades (actual Cádiz). Nel sieglu VIII e.C. les primeres colonies griegues, como la d'Emporion (actual Empúries (Girona)), foron siendo fundaes na fastera oriental de la península, dexando asina la meridional en manes de los fenicios. Los griegos seríen los qu'inventaran el nome Iberia a partir del del ríu Iber (Ebro). Nel sieglu VI e.C. los cartaxineses, metanes la so llucha colos griegos por facese col control del Mediterraneu occidental, aportaron a la península; la so principal colonia había ser Cartago Nova (actual Cartagena).
Dominiu romanu
right|thumb|200px|Cronoloxía de la ocupación romana de la Península. Nel añu 218 e.C., demientres la Segunda Guerra Púnica que los enfrentó colos cartaxineses, los primeros soldaos romanos aportaron a la Península Ibérica. Sicasí, nun había ser hasta'l reináu de César Augustu cuando'l so territoriu, dempués de dos sieglos de llucha escontra les tribus celtes ya íberes natives y escontra los griegos, los fenicios y los cartaxineses, que controlaben delles partes de la península, convirtióse de vez en territoriu romanu. De resultes de les socesives conquistes creáronse, a finales de la república, les provincies d'Hispania Citerior ya Hispania Ulterior, que dieron pasu, ya en tiempos del imperiu, a les d'Hispania Tarraconensis (nel noreste), Hispania Baetica (nel sur) y Lusitania (nel suroeste).
Hispania aportó-y al imperiu plata, alimentos, aceite d'oliva, vinu y metales, pero tamién dellos de los sos personaxes más ilustres: los emperadores Traxanu, Adrianu, Marcu Aureliu y Teodosiu I, amás del filósofu Séneca y los poetes Marcial y Lucanu, nacieron nel territoriu de la Península Ibérica.
Reinos xermánicos
right|thumb|200px|La Península nel añu [[560.]] A entamos del sieglu V dellos pueblos xermánicos, los suevos, los vándalos (silingos y asdingos) y los alanos, invadieron la península. Namái el reinu suevu perduraría tres de la llegada de la siguiente fola d'invasores xermánicos, los visigodos, qu'ocuparon la península y espulsaron o integraron a los vándalos y los alanos. Tres de la conquista del reinu suevu y la so capital Braccara (anguaño Braga), en 584-585, y de la conquista de la provincia bizantina de Spania, que comprendía les islles Baleares y el sur peninsular, la península entera tuvo embaxu'l so dominiu.
El califatu islámicu
left|thumb|220px|La Península nel añu [[1000.]] En 711 un exércitu musulmán invadió'l reinu visigodu. L'exércitu islámicu, mandáu por Tariq ibn Ziyad, desembarcó en Xibraltar y, en ocho años, ocupó tol territoriu peninsular sacante la so fastera más septentrional. Al-Ándalus (n'árabe: الإندلس‎, al-ʾAndalūs, quiciás "la tierra los vándalos") ye'l nome que-y dieron los sos ocupantes árabes y bereberes al territoriu peninsular.
Ente los sieglos VIII-XV los territorios ocupaos por Tariq formaron parte del mundu islámicu, y foron, especialmente demientres la dómina del califatu de Córdoba, un centru cultural de primer orde, col so cumal demientres el reináu d'Abderramán III. Los musulmanes, les xentes a les que los cristianos nomaben en conxuntu moros, yeren non solo árabes y bereberes, sinon tamién habitantes nativos de la Península que tuvieran convertiose al Islam y que recibíen el nome de muladíes. Los moros tuvieron que facer frente, dende mui ceo, al naciente reinu d'Asturies, qu'entamó a formase en 718 y qu'emburrió a los musulmanes hacia'l sur nos sieglos siguientes.
La Reconquista
Munchos de los nobles visigodos espulsaos de les sos tierres polos musulmanes alcontraron abellugu nel reinu d'Asturies, formáu perpocos años dempués de la llegada de los musulmanes. Dende ellí entamaron el procesu d'espansión territorial que xustificaron como llucha de relixón pa recuperar les sos tierres de manes de los "infieles" musulmanes, dando llugar al procesu conocíu de magar como Reconquista. Sicasí, y pesie al so calter teóricu de guerra de relixón, los reinos cristianos y musulmanes llucharon y aliáronse unos escontra otros delles vegaes, ensin importá-yos neses circunstancies cuála yera la fe de los sos aliaos. Los reinos de taifes musulmanes, resultáu de la descomposición del califatu de Córdoba, compitieron ente sí pol patrociniu d'artistes y el desarrollu de la cultura, mentantu que na Hispania cristiana el Camín de Santiago traxo peregrinos a Santiago de Compostela de tolos rincones de la Europa occidental. right|thumb|250px|La Península Ibérica nel [[sieglu XVIII.]] Na Edá Media convivieron nel territoriu peninsular varios pequeños estaos cristianos: los reinos de Llión (heriede del reinu d'Asturies), Castiella, Aragón, Navarra y Portugal. La Hispania musulmana reorganizose embaxu'l dominiu de los almohades, y una vez qu'estos perdieron el poder quedó, como caberu reinu musulmán, el reinu nazarí de Granada, que foi conquistáu por tropes castellanes y aragoneses en 1492. Primero d'esti añu los reinos cristianos toleraron la presencia de musulmanes y xudíos nel so territoriu, pero de magar la conquista de Granada entamó la so persecución, y finalmente foron obligaos a convertise al cristianismu o a colar del so territoriu. Munchos xudíos y musulmanes marcharon pal norte d'África y l'Imperiu otomanu, mentantu qu'otros convirtiéronse y foron nomaos, respeutivamente, marranos y moriscos. Munchos d'estos, sicasí, caltuvieron la so fe en secretu. Los moriscos rebeláronse delles veces escontra'l rei hasta que foron espulsaos de Castiella definitivamente a entamos del sieglu XVII.
Edá moderna y contemporánea
Esos pequeños estaos anantes citaos foron axuntándose col pasar del tiempu hasta formar lo qu'había ser España. La única esceición a esti procesu foi'l reinu de Portugal, que, pesie a tar xuníu al restu del territoriu peninsular ente 1580 y 1640, dixebrose otra vuelta nesi caberu añu y entamó la so esistencia definitiva como estáu independiente. El territoriu de la Península Ibérica ocúpenlu anguaño España, Portugal, el principáu d'Andorra, la colonia británica de Xibraltar y una pequeña porción de la Cerdaña francesa.
Zeta Cygni
Zeta Cygni (ζ Cyg / 64 Cygni / HD 202109 / HR 8115) ye la sesta estrella más brillosa de la constelación de Cygnus con magnitú aparente +3,21. Anque nun tien nome propiu habitual, esta estrella, xunto a ρ Cygni y otres estrelles axacentes más tenues, yera conocida en China como Chay Foo, «l'almacén de carros». Alcuéntrase a 151 años lluz del Sistema Solar.
Zeta Cygni ye una xigante mariella de tipu espectral G8III con una temperatura efectivo de 4980 K y una lluminosidá equivalente a 119 soles. Tien un radiu 14,7 vegaes más grande que'l radiu solar y una masa averada de trés mases solares. La so edá envalórase en 400 millones d'años.
Zeta Cygni ye una estrella de bariu, esto ye, amuesa altes concentraciones d'ésti y otros elementos pesaos na so atmósfera. Otres estrelles de bariu típiques son ζ Capricorni y Alfard (α Hydrae). Nestes estrelles les altes concentraciones d'elementos pesaos rellacionar con una nana blanca acompañante, munches vegaes invisible, qu'en tiempos pasaos contaminó a la qu'agora ye la estrella principal. Imáxenes detallaes llograes col Telescopiu Espacial Hubble dexaron reparar a una acompañante bien tenue —una nana blanca— a namái 0,04 segundos d'arcu. Completa una órbita alredor de Zeta Cygni cada 17,8 años. Enantes yera más masiva que Zeta Cygni y pollo evolucionó más apriesa; na so etapa final dexó parte de la so masa a la qu'agora vemos como estrella principal pa depués quedar apostrada a una nana blanca casi invisible.
Nicole de Boer
Biografía
Cuando entá yera bien pequeña, los sos padres pensaron que yera bien cobarde, por esto sosprendiéronse cuando llogró'l so primer papel nuna obra escolar, interpretando a Dorothy en El magu de Oz, a la edá de 7 años. A partir d'esti momentu, Nicole sería picada pol bichito de l'actuación, teniendo nos sos padres un gran sofitu, yá que la ayudar a que consiguiera un axente que-y dexara impulsar la so carrera. Ye por esto que, más tarde esi mesmu añu, llogró'l so primer papel pa televisión nun especial de Navidá, actuando al llau de Red Skelton y Vincent Price. A partir d'esi entós, la niñez de Nicole De Boer trescurrió trabayando en diversos programes de televisión, según comerciales y obres de teatru.
En 1988, a la edá de 17 años, realizó'l cast pa una serie de televisión regular llamada 9B, un drama producíu pola cadena CBC. En 1998, llogró'l papel d'Ezri Dax na serie de ciencia ficción Star Trek: Espaciu Fondu 9, reemplazando a l'actriz Terry Farrel na séptima y última temporada, quien interpretaba a la Teniente Comandante Jadzia Dax. Nesta serie conoció a Michael Piller, unu de los creadores d'esta saga, quien nel 2002 creó la tamién serie de televisión basada nun llibru de Stephen King: La Zona Muerta (The Dead Zone). Piller llamó a Nicole pa realizar el papel de Sarah Bracknell Bannerman, esposa del Alguacil Walt Bannerman (interpretáu por Chris Brunno) y antigua prometida de Johnny Smith, protagonista de la saga (interpretáu por Anthony Michael Hall). Anque la so actuación nestos dos series foi notable, dándose a conocer non yá al públicu canadiense sinón a nivel mundial,. La so última apaición en televisión foi nel episodiu Whispers de la quinta temporada de Stargate Atlantis, interpretando a la doctora Alison Porter.
Casóse col músicu guitarrista John Kastner, con quien tien una fía, Summer Lee Kastner (2007).
Televisión
Sweating Bullets (1 episodiu, 1991) - Beth Goodnight J.F.K.: Reckless Youth (1993) - Olive Cawley 5ive Days to Midnight (2004, Película pa TV) - Chantal Hume
Monique Noirot
Monique Noirot foi una atleta francesa especializada na prueba de 400 m, na que consiguió ser medayista de bronce europeo en 1966.
Carrera deportiva
Nel Campeonatu Européu d'Atletismu de 1966 ganó la medaya de bronce nos 400 metros, con un tiempu de 54.0 segundos, llegando a meta por detrás de la checoslovaca Anna Chmelková que batió'l récor de los campeonatos con 52.9 segundos, y l'húngara Antónia Munkácsi (plata tamién con 52.9 s).
Xeografía de Kazakstán
thumb|250px|El [[llagu Kaindy en sur-oeste de Kazakstán.]]
La república de Kazakstán, asitiada ente'l mar Caspiu y los montes Altái, ye una inmensa estepa que tien na so parte sur los desiertos de Kyzylkum, ente'l mar d'Aral y la Betpak Dala (Estepa de la Fame). Los sos vecinos son Rusia al norte, China al este y Kirguistán, Uzbequistán y Turkmenistán al sur. Nel norte apoderen les mesetes del llagu Balkhash, ente que nel oeste atopen les estribaciones de los montes Altái y Tien Shan, con altitúes cimeres a los 3,000 msnm.
thumb|500px|Mapa de Kazakstán.
Historia del pueblu xudíu
right|300px|miniaturadeimagen|[[Lleón de Xudá. El lleón ye'l símbolu de Xudá, de que'l so reinu provién el xentiliciu "xudíu"—'procedente del reinu de Xudá'. ]]
Por xudíos entiéndese non yá al grupu que repara o profesa la relixón xudía, sinón tamién a los integrantes del mentáu pueblu o nación, más allá de que sían relixosos o llaicos, agnósticos o inclusive ateos: ser xudíu nun ye solo un asuntu de relixón sinón tamién de condición, y la condición xudía ye un resultáu direuta de les vicisitúes de la so historia, raramente exentes d'interacción colos demás pueblos.
Darréu dempués de la destrucción del Segundu Templu de Xerusalén y la perda del espaciu territorial xudíu como país independiente en 70 Y.C., tuvo llugar una gran dispersión de los xudíos pel mundu, a la que se conoz como Diáspora. Mientres casi 2000 años, la gran mayoría de los xudíos moró en tierres d'otros pueblos, onde de dalguna manera o otru llogró caltener la so relixón ya identidá coleutiva (Am Israel). Acoyíos por ser históricamente los primeres monoteístes tantu en tierres cristianes como musulmanes, los xudíos afacer a nuevos contestos, pero atopáronse xeneralmente allugaos nos marxes de les sociedaes non xudíes. Conocieron la tolerancia y l'intercambiu, pero tamién el antijudaísmo. A pesar d'ello, de cutiu gociaron de cierta autonomía como grupu minoritariu, particularmente nel planu relixosu-llegal y la so organización interna como comunidá xudía (קהילה יהודית). Significativamente, yá en tierres cristianes o musulmanes, la vida de los xudíos tuvo siempres estrechamente amestada a la so propia relixón ya identidá coleutiva. Col advenimiento de les revoluciones dieciochescas, especialmente la Revolución Francesa en 1789, y el subsecuente surdimientu decimonónicu de los nacionalismos europeos, la Emancipación de los xudíos y l'antisemitismu, la condición sociu-política de los xudíos —o judeidad— pasó a ser asuntu aldericáu n'Occidente y, magar entá nun esistía un país xudíu independiente, la noción de los xudíos en términos de pueblu adulces foi dando llugar a la idea d'una nación, por esi entós apátrida.
thumb|300px|Paxellos de los [[pueblu xudíu|xudíos de Francia y Magreb, dende'l medioevo hasta'l sieglu XIX. ]]
La historia del pueblu xudíu entiende asina una serie de sucesos qu'atañen a un pueblu na so gran mayoría esvalixáu y polo xeneral minoritariu en rellación a los demás grupos humanos que d'una manera o otru coesisten con él. Tal situación verifícase a lo menos dende'l sieglu I de nuesa yera d'equí p'arriba.
Al igual qu'otres relixones, el xudaísmu conoció distintes corrientes o cismes. Pero la particularidá del pueblu xudíu, y lo que-y estrema d'otros, ye la so distribución nel mundu, acompañada de la so unidá en redol a creencies y valores que tresmitíos pola relixón y la cultura xudía. Los valores tradicionales remanecen del testu sagráu pal xudaísmu, la Torá.
Nel Llibro de Xénesis, la Biblia remonta los entamos de la historia del pueblu hebréu a trés patriarques: Abraham, Isaac y Jacob. Ellí, Jacob ye tamién conocíu como Israel (ישראל). Nos texto sagraos del xudaísmu, Israel ye un términu que presenta dos significaos. Unu d'ellos ye'l de Am Israel (el pueblu d'Israel); l'otru concierne a la "Tierra Prometida" (הארץ המובטחת), territoriu que (una vegada que les dolce Tribus d'Israel atópense ellí establecíes) pasa a ser denomináu Eretz Israel (ארץ ישראל). Pal pueblu xudíu, la espresión hebrea Eretz Israel refierse non solo a un utópicu sector territorial nel Llevante Mediterraneu sinón —y en particular— a la "Tierra d'Israel", entendiéndose por ello específicamente a la nación o país de los descendientes de Jacob: n'hebréu, el nome oficial del Estáu d'Israel nun ye otru que "Medinat Israel" (מְדִינַת יִשְׂרָאֵל), esto ye, el "País d'Israel".
thumb|300px|Delegación del [[Reinu d'Israel rindiendo tributo ante'l rei asiriu Salmanazar. Segundu rexistru del Obeliscu Negru, escultura asiria, 841 a.Y.C.]]
No qu'a rexistru históricu extra-bíblicu refierse, la Estela de Merenptah, datada escontra'l 1208 antes de nuesa yera, mentar por primer vegada a los israelites; una fonte asiria, per otra parte, referir a la victoria de Salmanasar III sobre de la Casa de Omri (monarquía nortiza o Reinu d'Israel, periodu de la División o de los dos reinos israelites), en documentu pedrés conocíu como'l Obeliscu Negru y que data del añu 841 a.Y.C. L'Obeliscu Negru ye calteníu nel Muséu Británicu, Londres.
Ente los investigadores que lu fechen nel añu 841 antes de nuesa yera figuren H.W.F. Saggs ("Le Monde juif avant l'Exil", 1979; en: Le Monde du judaïsme, ed. Elie Kadourie, París: Thames & Hudson, 2003) y Allan Millard (Discoveries from Bible Times, Oxford: Lion, 1997 p. 121). En 1850, Henry Rawlinson supunxo que'l personaxe israelita postráu ante del rei asiriu yera'l personaxe bíblicu conocíu como Jehú, décimu rei del Reinu d'Israel (On the Inscriptions of Assyria and Babylonia, 1850; T. C. Mitchell, The Bible in the British Museum: Interpreting the Evidence, Paulist Press, 2004, p. 14; y Saggs, p. 20). Ello, sostúvose que tenía fundamentu en 2 Reis 9. En 1851, Edward Hincks rellacionó'l personaxe en cuestión d'una manera distinta y notó nel so diariu que'l testu cuneiforme del Obeliscu Negru refierse non a Jehú, sinón a Oseas, quien, según espresa la Biblia, foi fechu siervu de Salmanasar, rei a quien añu a añu pagába-y tributu, hasta que dexó de faelo y foi eventualmente prindáu por conspirar contra'l monarca asiriu, 2 Reis 17:3. Oseas, per otra parte, foi rei del antiguu y nortizu Reinu d'Israel (730-722 antes de nuesa yera) y, según la Biblia, rindió tributu a un rei asiriu llamáu "Salmanasar", solo que se trataba d'otru monarca homónimu—Salmanasar V (que foi rei ente 727 y 722 antes de nuesa yera). Según el rellatu bíblicu, foi Salamanasar V quien prindó a Oseas y acegarar, llevándolo a Asiria por habese negáu a pagar tributos y conspirar contra él pidiendo ayuda a los exipcios. De la información disponible tiende a remanecer una considerable disparidad ente lo que narren les inscripciones cuneiformes del Obeliscu Negru y lo qu'espresa'l rellatu bíblicu. La figura postrada ante Salmanasar pue ser un emisariu del rei israelita Jehú o Oseas, o acasu unu d'ellos. El testu cuneiforme de la inscripción asiria puramente espresa: "El tributu de Oseas, fíu de [la Casa de] Omri" (Alan Millard, Discoveries from Bible Times, Oxford: Lion, 1997, p. 121), cosa que nun implica que la figura postrada seya necesariamente un rei (yá que el nome Oseas lloñe ta de ser únicu o estraordinariu ente los xudíos de l'Antigüedá). A pesar d'ello, y seya quien fora'l personaxe qu'apaez representáu nel Obeliscu Negru, lo cierto ye que se trata de la más antigua imaxe visual d'un israelita que se conoz na historia (Assyrian, 2007; aportáu 7 de xunu de 2014).
A partir de la Haskalá y la Emancipación del los hebreos nel sieglu XIX, la historia del pueblu xudíu dexa de ser namái sinónimu de historia del xudaísmu (relixón), o d'historia de los observantes de la relixón mosaica, yá que precisamente a partir del sieglu XIX parte considerable de los xudíos cuestiona'l tradicional puntu de vista rabínicu (basáu nos infortunios d'esti pueblu como espresiones del castigu divín), pasando subsecuentemente a desenvolver una nueva conciencia nacional alrodiu de la so propia condición sociu-política: los xudíos percíbense entós non solo como miembros d'una relixón sinón tamién como un pueblu o nación, esto ye, el Pueblu d'Israel. De resultes d'ello, el xudaísmu pasa a partir d'entós a compartir tou lo referente a la condición del pueblu o nación xudía con una nueva noción: judeidad (Hannah Arendt); esta postrera respuende fundamentalmente al conceutu d'etnia y cultura (y non solo a un planu puramente relixosu). Ye asina que la historia del pueblu xudíu inclúi xente relixoso pero tamién xente con distintos graos de llaicidá, mas non necesariamente atea o indiferente al futuru del pueblu xudíu (al que reconoz tamién como pueblu hebréu o pueblu israelita).
Antigüedá
Los primeros periodos de la historia de los xudíos coinciden con aquella del Creciente Fértil. Empieza con tribus qu'ocuparon l'área entendida ente los ríos Nilu nel oeste y el Tigris y Éufrates nel este. Arrodiáu polos imperios d'Exiptu y Babilonia y pol desiertu d'Arabia, y los montes d'Asia Menor, la tierra de Canaán. Yera un puntu d'unión y converxencia ente civilizaciones. La zona taba travesada per antigües rutes comerciales, como la vía Maris, el camín de los Reis y el camín de Horus, que xuníen el golfu Pérsicu cola mariña mediterránea y Exiptu con Asiria, cosa que dexaba la influencia de diverses cultures.
Los xudíos de tol mundu considérense descendientes de los antiguos israelites y de los hebreos, remontando'l so orixe al patriarca Abraham. La tradición xudía sostién que l'orixe de los israelites ta nos dolce fíos de Jacob que se treslladaron a Exiptu, onde los sos descendientes constituyeron en doce tribus. Elles fueron esclavizadas mientres el reináu d'un faraón d'Exiptu. Na tradición xudía, la lliberación de los fíos d'Israel d'Exiptu y los sucesos del Éxodu, cuando yeren conducíos por Moisés escontra la tierra prometida, marquen de manera decisiva la formación del pueblu israelita.
La Biblia narra que dempués de cuarenta y un años d'analayar pol desiertu, los israelites llegaron a Canaán y conquistar sol mandu de Xosué, quien partió'l territoriu ente les dolce Tribus d'Israel. Mientres un tiempu'l pueblu foi rexíu por una serie de gobernantes llamaos xueces. Ello dio depués llugar a la monarquía nun reinu unificáu. Saúl, de la tribu de Benjamín, foi'l primer rei d'Israel. Foi siguíu por David, de la tribu de Xudá, quien estableció'l llinaxe del que saldríen numberosos reis posteriores. Tres el reináu de Salomón, en 928 a.Y.C, la nación estremar en dos: per un sitiu, el Reinu de Xudá al sur (formáu poles tribus de Xudá y Benjamín), y, pol otru, el Reinu d'Israel al norte (formáu poles diez tribus restantes). Unos doscientos años más tarde, Salmanasar V conquistó'l nortizu Reinu d'Israel y deportó a los sos habitantes a Nínive, capital de l'antigua Asiria (722 a. Y. C.). D'ellos depués perdióse constancia, polo que se suel faer referencia a les diez tribus perdíes.
Exiliu en Babilonia y restauración de Xudea
Dempués de daqué más d'un sieglu, el Reinu de Xudá foi conquistáu y el Templu de Xerusalén destruyíu polos babilonios en 586 a. Y. C.. La élite foi deportada a Mesopotamia, dando llugar a lo que se conoz como'l Cautiverio en Babilonia, pero en 538 a. Y. C., el rei persa Ciro el Grande, qu'entós yá apoderaba Babilonia, dio al traviés d'un edictu'l so consentimientu pal regresu de los xudíos a la so tierra nativa y parte importante de la población xudía en Babilonia tornó entós a la so patria conducida polos profetes Esdras y Nehemías.
Sol dominiu persa, Xudea foi restaurada en 537 y el Templu de Xerusalén reconstruyíu ente 520-515 a. Y. C. Los xudíos constituyeron un estáu semi-independiente hasta 332 a. Y. C.
Dómina grecorromana y talmúdica
Nesti periodu hubo nueves divisiones ente los israelites y remanecieron dos partíos políticu-relixosos principales: los saduceos y los fariseos.
Dominación griega
En 334 a. Y. C., Alexandru empezó la so conquista del Imperiu Persa y llegó a apoderar Xudea en 332 a. Y. C. Al so fallecimientu, tres la división del imperiu ente los sos xenerales, impúnxose'l Imperiu Seléucida nuna zona que tomaba dende'l Mediterraneu hasta la frontera cola India. Herederos de la cultura helenística que procuraron espublizar, los reis seléucidas gobernaron tal como'l so antecesores asirios, babilónicos y perses, faciéndose adorar como a dioses. Frecuentemente tuvieron en guerra cola dinastía Ptolemaica d'Exiptu.
Antíoco IV Epífanes empecipió una de les primeres persecuciones relixoses conocíes, fenómenu casi desconocíu hasta entós. A la so vuelta d'Exiptu, entamó una espedición contra Xerusalén, destruyéndola y matando a munchos de los sos habitantes. El deterioru de les rellaciones colos xudíos relixosos condució a Antíoco a dictar decretos prohibiendo determinaos ritos y tradiciones relixoses, polo que los xudíos ortodoxos remontar so la direición de los Macabeos.
Xudaísmu helenísticu. A partir del sieglu II e.C. tolos escritores (Filón, Séneca, Estrabón) menten poblaciones xudíes en munches ciudaes de la cuenca del Mediterraneu.
La corriente del xudaísmu influyida pola filosofía helenística desenvolvióse notablemente a partir del sieglu III e.C. ente les comunidaes xudíes d'Alexandría, rematando na compilación de la Septuaginta. Un representante de la simbiosis ente la teoloxía xudía y el pensamientu helenísticu ye Filón d'Alexandría.
Macabeos
Jonatán. garantizó a los xudíos la independencia política completa, y, gobernó hasta l'añu 135 e.C., cuando foi asesináu.
Asmoneos
thumb|150px|Reinu Asmoneo nel so apoxéu, 76-67 a. Y. C. Más esmolecíos que los sos antecesores pol poderíu militar, los asmoneos establecieron un reinu dende l'añu 134 e.C. hasta'l advenimiento del Imperiu romanu n'Israel nel 63 e.C.  Colos asmoneos, les fronteres del reinu xudíu llegaron a tener les dimensiones de los tiempos de David y Salomón, yá qu-anexonaron Samaria, Galilea y Idumea, y forzaron a los idumeos a convertise al xudaísmu.
La dinastía se desintegró como resultáu de la guerra civil ente Hircano II y Aristóbulo II, fíos de Salomé Alejandra: la postrera de los asmoneos y la única muyer que gobernó n'Israel. Los pidimientos d'ayuda a la República Romana traxeron de resultes la conquista del reinu por Cneo Pompeyo Magno.
Xudea, provincia romana
thumb|250px|Sitiu y destrucción de Xerusalén polos romanos, 70 Y.C. thumb|250px|[[Templu de Xerusalén|Espolios de Xerusalén, relieve romanu, sieglu I Y.C. Arcu de Tito, Roma.]] thumb|250px|Principales [[sinagoga|sinagogues diásporicas, sieglos I-II.]] thumb|250px|Vidriu xudeo-romanu con representación simbólica del [[Templu de Xerusalén, sieglu II Y. C.]] thumb|250px|Relieve xudeo-romanu con [[menorá portada por querubines clásicu-tardíos, sieglos II-III. ]] thumb|250px|Rabí Ashi enseñando na [[Talmud|Academia Talmúdica de Sura, Babilonia, sieglu IV Y.C. ]]
En 40 a. Y. C. el Senáu romanu nomó rei de los xudíos a Herodes el Grande, concediendo una cierta autonomía, que foi casi anulada cuando Augustu xunió'l territoriu d'Israel col de Siria, formando la Provincia de Xudea baxu gobiernu d'un legáu, Publio Sulpicio Quirino, anque caltuvo nel tronu a Herodes. La orde de Quirino de censar a la población (los censos taben prohibíos poles lleis xudíes), encendió una revuelta duramente reprimida. Les rellaciones ente xudíos y romanos deterioráronse seriamente mientres el reináu de Calígula, qu'ordenó asitiar una estatua so nel Templu, anque la so muerte aseló la situación.
Darréu hubo tres rebeliones:
Diáspora de 70 Y.C. La destrucción de Xudea y el que gran parte de la población xudía fuera asesinada, esclavizada o exiliada no que se conoz como "Diáspora", según la relixón xudía que foi prohibida, traxo consigo'l que l'autoridá relixosa de los sacerdotes del Templu pasara a los rabinos. Estos postreros recoyeron les sos propies interpretaciones sobre'l Tanak y la naturaleza de soceder nel Talmud. Aquellos que permanecieron en Xudea, renombrada polos vencedores como provincia romana de "Palestina" escibieron la so exéxesis nel Talmud de Xerusalén (Talmud Yerushalmi), ente que los exiliaos dexaron el so calquier nel Talmud de Babilonia (Talmud Bavli), a propósito redactáu na homónima ciudá.
Los xudíos fueron aceptaos nel Imperiu romanu ya inclusive llegaron a adquirir la posición de ciudadanos del Imperiu. Solo cola llegada del cristianismu al poder les esixencies y restricciones para colos xudíos fueron amontaes. Les persecuciones y espulsiones forzaes dieron llugar a cambeos sustanciales nos centros comuñales xudíos a los que tamién les pequeñes comunidaes xudíes de llugares alloñaos siguíen. Pero nun esistió una real unidá por cuenta de la gran dispersión que s'estendía por toles provincies romanes d'Oriente Mediu, Europa y África.
Bizancio
Yera política oficial el convertir a los xudíos al cristianismu, y utilizóse el poder oficial de Roma nestes tentatives. Nel 351 los xudíos remontar contra les presiones del so gobernador, Gallus. Gallus entartalló la rebelión y destruyó les principales ciudaes de Galilea, onde la rebelión empezara. Tzippori y Lydda (sitiu de dos de les academies llegales principales) nunca fueron reconstruyíes.
Nesti periodu'l Nasi del Sanedrín, Hillel II creó un calendariu oficial basáu en cálculos matemáticos y astronómicos y que prescindía de les observaciones empíriques de que se valieron hasta entós. Tamién entós l'academia xudía de Tiberius empezó a redactar la Mishnah, so la direición de Yehudah Hai-Nasi. El testu ta entamáu de forma que cada párrafu de Mishnah foi siguíu por una compilación de toles interpretaciones, hestories y respuestes acomuñaes a esi Mishnah.
Los xudíos de Xudea recibieron un curtiu respiru na persecución oficial mientres el reináu del emperador Xulianu, qu'animó a los xudíos a reconstruyir Xerusalén. El so curtiu reináu torgó la realización d'esta promesa primero que'l cristianismu fora de nuevu impuestu nel imperiu. Nel 398 foi consagráu Patriarca Juan Crisóstomo, que fizo una serie de sermones contra los cristianos judaizantes que construyiríen un clima de rocea y odiu nos grandes centros xudíos, tales como los de Antioquía y Constantinopla.
Nel sieglu V, Teodosio I convirtió'l cristianismu en relixón oficial del Imperiu, prohibiendo a los xudíos el tener esclavos, construyir sinagogues nueves o aportar a cargos públicos. El matrimoniu ente xudíos y cristianos considerábase delitu capital, al igual qu'un cristianu convertir al xudaísmu. Teodosio esanició'l Sanedrín y suprimió el puestu de Nasi. Con Justiniano I les autoridaes acutaron los derechos civiles de los xudíos y amenaciaron los sos privilexos relixosos. L'emperador tamién interfirió nos asuntos internos de la sinagoga prohibiendo, ente otres coses, l'usu de la llingua hebrea na adoración divina.
Edá Media
Mientres el medioevo y hasta les cruzaes nel sieglu XI, la mayoría de la judeidad vivió en relativa prosperidá y bonos términos sol dominiu musulmán, en cuantes que la judeidad d'occidente goció de condiciones favorables pal so desenvolvimientu económico y cultural nos territorios cristianos llatinos.
Europa cristiana llatina
thumb|250px|right|[[Arte asquenazí. Sinagoga Vieya-Nueva, Praga, 1270.]] thumb|250px|[[Arte sefardino. Hagadá Dorada, Barcelona, 1320.]]
A pesar d'ocasionales ataques a les juderías europees y eventuales conversiones forzoses, lo cierto ye qu'en términos demográficos el númberu de la judeidad europea non solo creció sinón qu'inclusive llegó en ciertos casos a superar la crecedera demográfica de dellos grupos non xudíos. Ye más, magar les llimitaciones pecuniaries impuestes pola Ilesia a toles actividaes xudíes, los ingresos xudíos solíen ser más importantes que l'ingresu permediu ente los cristianos. Hasta'l mesmu guetu, establecíu nel medioevo pa forxar una clara diferenciación ente xudíos y xentiles, garantizó l'autonomía de les comunidaes xudíes nos sos asuntos internos, dexando'l so desenvolvimientu material y identitario, pa inclusive llegar eventualmente pa protexer a los xudíos y los sos bienes en casos estremos.
L'actitú tradicional tantu ente xudíos como cristianos en rellación a la vida xudía medieval aportunó nun permanente valle de llárimes y dolor, hipótesis categóricamente cuestionada a partir de los escritos publicaos en 1928 por Salo Baron, quien dexó de llau les imáxenes estereotipaes de los xudíos europeos hasta entós prevalecientes. Tal postura qu'evita'l dramatismu en términos monocromáticos ye retomada y desenvuelta al traviés de les investigaciones llevaes a cabu por Robert Chazan, quien ensin negar les dificultaes esperimentaes poles juderías europees medievales, indica de la mesma los sos aspeutos positivos nel Vieyu Continente.
Nel añu 1000, el númberu de xudíos n'Europa yera minúsculu al ser comparáu coles enormes poblaciones xudíes asitiaes en Bizancio y nos dominios musulmanes. Cinco sieglos dempués, la situación revirtióse y la gran mayoría de los xudíos optó por establecer se en territorios católicos llatinos, que ye onde espolletó y multiplicóse.
Con tou, autores tales como Salo Baron y Robert Chazan, nun nieguen les dificultaes esperimentaes poles comunidaes xudíes establecíes en territorios europeos católicos.
Territorios islámicos
Los xudíos siguieron controlando parte del comerciu en Palestina y espolletaron so la institución del dhimmi. A pesar de ser ciudadanos de segunda, nun sufrieron nenguna persecución, yá que los sos preceptos en materia de dieta ya hixene yeren similares a los de los musulmanes y, per otra parte, nun constituyíen amenaza política nenguna. De fechu los xudíos afacer al mundu árabe, aprendieron el so idioma y ocuparon posiciones diverses en tolos sectores de la escala social, incluyida la corte. Culturalmente siguieron evolucionando; por casu, el sistema niqud foi desenvueltu en Tiberíades mientres el califatu.
Hacia l'añu 1000, el 80% de les poblaciones xudíes del mundu vivía en territorios musulmanes, dende Mesopotamia hasta les mariñes orientales del Mediterraneu, pa siguir por tol norte d'África, ya inclusive bona parte d'Iberia y Sicilia. Otres poblaciones xudíes consideraes tamién venerables moraben en Bizancio, mas en términos demográficos el so númberu yera palpablemente menor.
España
thumb|420px|Migraciones y establecimientos diversos de los xudíos españoles. Como nel restu de los países musulmanes, los xudíos fueron bien trataos n'Al-Ándalus, esperimentando una Edá d'Oru ente los años 900 y 1100, nel Califatu de Córdoba. Tamién yeren aceptaos na corte de dellos reis cristianos, como na d'Alfonsu X.
A partir del sieglu XI hubo polveros qu'obligaron a los xudíos a abellugase en guetos, sobremanera en Marruecos, Libia y Arxelia. Coles mesmes hubo delles persecuciones per parte de los musulmanes, como en Córdoba en 1011 y en Granada en 1066. Dictáronse decretos que ciscaben la destrucción de sinagogues n'Exiptu, Siria, Iraq y Yeme, y en dellos casos forzaron a los xudíos a convertise al Islam. Los almohades, que conquistaron la península Ibérica en 1172, fueron fundamentalistes que trataron mal a los dhimmis. Espulsaron a xudíos y cristianos de Marruecos y de Al-Ándalus, colo que munchos fuxeron al este a tierres más tolerantes, como Maimónides.
Nos reinos cristianos de la península la situación foise deteriorando col tiempu, hasta llegar a la espulsión de 1492. Estos espulsaos son los sefardites, y caltienen vivu'l ladín, una llingua emparentada col antiguu castellán. Los xudíos que se quedaron fueron obligaos a convertise al catolicismu, siendo víctimes frecuentes de la Inquisición.
Europa
thumb|center|500px|Espulsiones de comunidaes xudíes europees ente 1100 y 1600. Ente los territorios abellugo, nesti mapa falta [[América, continente que tamién acoyó a non pocos xudíos.]] Hubo poblaciones xudíes n'Europa dende dómines bien tempranes, especialmente na zona que formó parte del Imperiu romanu, constituyíes por conversos al xudaísmu, comerciantes y, más palantre, polos xudíos espulsaos por Adriano. Según James Carroll, "los xudíos constituyíen el 10% de la población total del Imperiu romanu".
Hai rexistros de comunidaes xudíes en Francia y Alemaña a partir del sieglu IV, y comunidaes xudíes n'España dende dómines anteriores. Xeneralmente, fueron escorríos. Puesto que yeren los únicos a quien-yos taba dexáu emprestar dineru con interés, (daqué Usura pola Ilesia), dellos xudíos convertir n'importantes y conocíos emprestadores. Los reis cristianos comprobaron la ventaya de tener unos súbditos que pudieren aprovi-yos de capital pal so usu ensin ser escomulgaos, asina que'l comerciu de dineru na Europa occidental recayó en manes de los xudíos.
Les persecuciones fueron más intenses a partir de la Primer Cruzada y fueron siguíes por espulsiones. Los xudíos espulsaos de Francia (1396) y Austria (1421) fuxeron a Polonia; son los askenazíes, que falen yidis, llinguaxe deriváu del alemán. La mayoría de los cerca de 200.000 sefardites abellugar nel Imperiu otomanu, Holanda y África del norte.
Imperiu otomanu
Los xudíos viven n'Asia Menor dende hai más de 2400 años. La prosperidá inicial en dómines helenístiques deteriorar so los bizantinos, pero recuperar so los varios gobiernos musulmanes. Mientres el periodu otomanu, Turquía yera un asilu seguru pa los xudíos y sigue teniendo una pequeña población xudía anguaño.
Cuando se llibró la batalla de Yarmuk y el Llevante pasó a poder otomanu, había comunidaes xudíes en munches poblaciones. Ente elles Safed, que se convirtió nun centru espiritual pa los xudíos y onde foi compilado el Shulján Aruj y otros texto cabalísticos. El primer periódicu hebréu empezó a editase nel Imperiu en 1577.
La era del guetu y los tiempos modernos
Escontra 1500 la situación de la Europa católica tresformar en rellación a aquella prevaliente nel añu 1000: la distribución de la población, les riqueces y el poder camudó sensiblemente. Les fuercies cristianes repelieron a los musulmanes de práuticamente tol continente européu. La población creció, la economía desenvolvióse, llogróse considerable estabilidá política y fuercia militar, acompañáu tou ello d'un florecimientu cultural. A ello sumáronse-y numberoses esploraciones y conquistes. Nel añu 1500, l'área territorial so control cristianu yá nun tomaba una población xudía minúscula. Al contrariu, les comunidaes xudíes europees constituyíen un númberu tan importante como'l d'aquelles en tierres musulmanes y tendíen inclusive a superalo. Tal ye asina que a partir del añu 1500, no que concierne a demografía, poderíu económicu, autoridá relixosa y llogros culturales, el centru de gravedá de la vida xudía atopábase de xuru n'Europa, tantu mediterránea como nortiza. El dinamismu de la sociedá cristiana en plenu desenvolvimientu y l'amplia gama d'oportunidaes que la mesma ufiertaba convencieron a munchos xudíos a movese escontra l'Occidente cristianu. Depués de les conquistes militares cristianes, diverses comunidaes xudíes decidieron permanecer so la proteición d'autoridaes cristianes, quien primeramente-yos ufiertaron estabilidá y considerable autonomía nos sos asuntos internos. N'otros casos, les autoridaes cristianes, tantu polítiques como relixoses, convidaron a comunidaes hebrees enteres a morar nes sos tierres, especialmente col propósitu de desenvolver les economíes rexonales.
Renacimientu xudíu n'Europa y América
thumb|[[Moisés Mendelssohn: Haskalá.]]
A partir de 1791, por iniciativa de Catalina la Grande, los xudíos del imperiu rusu fueron obligaos a morar nes provincies de l'asina-llamada Zona d'Asentamientu, onde formaron una novena parte de la población. Ellí, el so númberu amontóse dramáticamente por cuenta de les espulsiones d'otres tantes aldegues y poblaos. Polo xeneral vivieron na precariedá, el hacinamiento y el so quefer llindar al artesanáu, una y bones les demás oficios táben-yos vedaes ya inclusive nel comerciu sufríen importantes restricciones. Mientres la Ilustración hubo cambeos na comunidá xudía. La Haskalá foi paralela a la Ilustración, pos dellos xudíos empezaron a partir de 1700 a integrase na sociedá europea. La educación secular y científica amestar a la instrucción relixosa tradicional y l'interés por una identidá xudía nacional, y empezó un interés pol estudiu de la historia xudía y del hebréu. La Haskalá dio a lluz tanto a movimientos reformistes como conservadores y llantó les granes del sionismu coles mesmes qu'animaba a l'asimilación cultural dientro de los países nos cualos moraben los xudíos.
Coles mesmes surdía'l Xudaísmu hasídicu, predicáu pol rabín Israel ben Eliezer, que reclamaba'l siguimientu estrictu de los preceptos de la Toráh. Estos dos movimientos, haskalá y jasidismo, formaron la base de les divisiones modernes dientro de la sociedá xudía.
Mientres camudaba'l mundu interior nes comunidaes xudíes, empezaron los discutinios pa da-yos la igualdá de derechos de ciudadanía. El primer país en faelo foi Francia, depués de la Revolución de 1789. Hubo quien esperaben que los xudíos integrárense, abandonando la so relixón. Esta actitú remanez, por casu, de los discursos pronunciaos ante l'Asamblea Constituyente en payares de 1791: Rabaud de Saint-Pierre solicitaba la llibertá pa los xudíos; Clermont-Tonnerre pela so parte proponía aceptalos como individuos, mas non como una nación dientro d'otra.
Sieglu XIX. Emancipación y antisemitismu
En Rusia, con Alexandru I como zar, la situación de los xudíos deterioróse entá más. A partir de 1827, col propósitu de que se alienaran de la so relixón, los xudíos que teníen ente 12 y 25 años teníen de sirvir nel exércitu rusu mientres 25 años, a lo menos. Les comunidaes xudíes teníen d'aprovir los reclutes y, cuando ello nun tenía llugar, los mesmos yeren secuestraos. Depués yeren obligatoriamente "re-instruyíos", esperándose qu'ellos se convirtieren al cristianismu. En 1843, los xudíos son espulsaos de Kiev, onde vivieren mientres sieglos. El hacinamiento y la precariedá, prevalecieron por tola Zona d'Asentamientu. La típica comunidá xudía de la Zona d'Asentamientu presentaba la forma del shtetl, aldega de dellos miles de xudíos que'l so focu ye la sinagoga xeneralmente construyida al pie de la plaza del mercáu. Los xudíos ganábense ellí la vida llevando a cabo tarea rurales y el comerciu en pequeña escala; solo dalgunos pocos teníen una tienda, la gran mayoría ocupar d'oficios artesanales y abondosos yeren los bufoneros. En casi tolos casos, muyeres y neños trabayaben tamién. Pero aproximao un terciu de la población nun consiguía topar una ocupación y solo llegó a sobrevivir cola ayuda proveniente de la organización de beneficencia de la coleutividá xudía.