Xiongnu
El resurdir de los xiongnu y la so inclusión dientro de los Wǔ Hú (五胡)
Tomar de Luoyang (311) realizóse xusto dempués de la muerte de Liú Yuān (310) y l'ascensión del so fíu y herederu, Liú Cōng (劉聰). Líder autoritariu y d'espíritu combativu, Liú Cōng buscó en tou momentu rematar la xera qu'empezara'l so padre, encargando a dellos de los sos meyores xenerales que sitiaren y conquistaren de forma definitiva'l principal focu de resistencia Jìn nel norte, Luoyang. Una vegada consiguida la magna xera, Liú Cōng buscó prindar yá de forma decisiva l'últimu focu de poder que los restaba a la dinastía Jìn nel norte: xustamente l'antigua capital hàn de Chang'an que nesti momentu atopábase yá nun estáu d'avanzada ruina, siendo paradóxicamente el centru de control activu del débil soberanu Jìn, Sīmǎ Yè (司馬鄴), al qu'executó tiempu dempués (318 d.C.). Cabo señalar que yá enantes Liú Cōng consiguiera prindar al so antecesor nel cargu, Sīmǎ Chì (司馬熾), tres la captura de Luoyang, decretando de la mesma la so execución posterior (313 d.C.). Tiempos difíciles y de gran turbulencia, como demuestra la captura y execución d'hasta dos Húangdì de la lexítima dinastía. Tres esti últimu golpe d'efeutu, la nueva capital escoyida p'acoyer el flamante Estáu de Hàn Zhào foi l'anquilosada y casi destruyida Chang'an, tomando coles mesmes una nueva denominación yá mientres el gobiernu de Liú Yào (劉曜), que foi reconocida namái como Zhào (趙) a partir de 319 d.C. Tres esti últimu cambéu del soberanu, amosábase claramente un distanciamientu escontra una vinculación más direuta cola tradición china, ente que se reafitaba una oposición bastante condundente a manes de dellos de los subalternos que nel so día sirvieron so los gobiernos de Liú Yuān y Liú Cōng. El comandante de mayor sonadía y más poder dientro del nuevu Estáu yera la épica figura de Shí Lēi. Antiguu esclavu, reconocíu líder y unu de los conquistadores de la prestixosa Luoyang, convirtiérase mientres años nel principal brazu executor del Estáu. Ensin cuntar cola valía y reputación que yá tenía primeramente al ponese al serviciu de Liú Yuān, acompañáu de múltiples bandes de siguidores. Pal añu 329, el distanciamientu impuestu ente Chang'an y Shí Lēi, xunto colos ataques d'otros paíse vecinos y l'amenaza de represalies y contraataques de los Jìn dende'l sur, acabó col suañu de Liú Yuān, siendo encloyada pol Estáu instauráu pol so antiguu servidor, Shí Lēi, que yera llamáu tamién Zhào (趙). El primer intentu de base estatal xiongnu fracasara, pero nun sería'l postreru. miniaturadeimagen|Escultura equina del sieglu IV d.C., proveniente de les ruines de l'antigua y mítica capital de Liú Bóbó, Tǒngwànchéng (統萬城). Esta última ciudá tien el privilexu de ser una de los pocos llugares fundaos direutamente poles nuevu cañes nómades llegaes al norte de China. Mientres dellos años hasta la reunificación de la dinastía Wèi (魏, ente 385 y 535 d.C.), asoceder hasta dos intentos curtios ya igualmente barríos per otros países enemigos. El segundu intentu foi entamáu pol únicu miembru sobreviviente d'una caña nómada identificada colos xiongnu, los tiěfú (鐵弗). Esti grupu étnicu caltendría un ciertu control rexonal heredáu de xeneración en xeneración a partir d'un ancestru amestáu a los xiongnu del sur, el citáu Liú Qùbēi (劉去卑). Dende finales del sieglu III d.C., los tiěfú tendríen l'abonda estabilidá y seguridá d'espolletar y perpetuar la so llinia, hasta la espansión llegada dende l'este a manes de los taγbač. L'enérxicu y llexendariu fundador de la dinastía Wèi, Tàbá Guī (拓拔珪), fixo aniquilar a gran parte de la horda tiěfú, acabando inclusive con casi la totalidá de la familia d'un mozu y vengatible Liú Bóbó (劉勃勃). Contra tou pronósticu, Liú Bóbó llogró escapar a l'acometida taγbač y, entá ye más, fundó'l so propiu Estáu y dinastía, naciendo asina'l segundu Estáu adscritu a los xiongnu, Xià (夏). Hasta'l final de la so vida (407), nengunu de los países circundantes pudo acabar cola estabilidá impuesta a golpe d'espada por Liú Bóbó, siendo asocedíu pocu dempués polos sos pocu capacitaos descendientes, que terminaron per arruinar el legáu del so ancestru y cayeron finalmente preses de l'ambición taγbač. miniaturadeimagen|Mural datáu mientres la dinastía Qián Yàn (前燕, 330-370 d.C.), afayáu en Zhāoyáng (朝陽). Nesti mural puede apreciase l'ataque a caballu d'un arqueru con costumes y vestuariu adscritos a la cultura xianbei. Sicasí, cabo señalar qu'esta vistimienta foi adoptada n'última instancia pola mesma población hàn, reconduciéndose la dinámica significadora que tradicionalmente caltuviera la cultura y tradición, teóricamente superior, de la población hàn. El tercer y últimu intentu restante d'independencia y papel destacáu de los xiongnu vieno por obra de Jǔqú Méngxùn (沮渠蒙遜), miembru d'otra de les cañes nómades identificaes colos xiongnu, los jǔqú (沮渠). Nel so casu, la situación estratéxica en redol al estremu noroeste de los antiguos dominios Jìn faía abarruntar una posible estabilidá y permanencia duradera, que nun llegó a cuayase por cuenta de la continua llucha sostenida con otros grupos nómades llegaos al escenariu (como'l casu de los tūfà (禿髮), xunto cola resistencia ufiertada por grupos chinos qu'intentaben proclamar la so independencia de facto y control na provincia de Liáng (empobinaos pola shì de los Li (李), condergando les actividaes y el total de los esfuercios de Jǔqú Méngxùn a un continuu llabor de defensa, ataque y reconstrucción frente a los sos voraces enemigos nes fronteres, nun intentu de consolidar el autoproclamado Estáu de Běi Liáng (北涼). Tres la so muerte (433), la estabilidá del Estáu yera tal que'l so socesor Jǔqú Mùjiān (沮渠牧犍) apenes pudo aguantar l'emburrie d'unos taγbač, resueltos a someter tol norte de China. Lo cierto ye que tres la cayida de Xià (431), l'únicu Estáu que restaba yá por someter tol norte de China yera xustamente'l de Běi Liáng, xera que nun tardó n'encetar el segundu y non menos insigne soberanu Wèi, Tàbá Dào (拓拔燾). La potencia y prestíu taγbač yera de tal calibre, que llegaron inclusive a prindar con vida y caltener so arrestu na capital (Pingcheng) a Jǔqú Mùjiān, siendo executáu años dempués, víctima d'una intriga palaciega (447 d.C.). Dalgunos de los familiares qu'escaparon con vida fora de Wèi, intentaron prorrogar la so independencia y gobiernu, estableciéndose alentosamente na actual cuenca del Tarim, onde Jǔqú Wúhuì (沮渠無諱) intentó establecer un nuevu Estáu a cuenta de dellos presentes en redol a la Ruta de la Seda. Esti intentu fracasó en gran midida pola falta de sofitu y llexitimidá abondes como pa imponer la so autoridá, coles mesmes que la llucha encarnizada que sostuvo contra dellos prófugos chinos que tamién intentaron establecer un conato d'Estáu hereditariu (prófugos como l'antiguu xeneral de Xī Liáng (西涼), Táng Qì (唐契). Finalmente, por cuenta de los escasos sofitos, el postreru representante de los jǔqú, Jǔqú Ānzhōo (沮渠安周), acabó siendo executáu escontra 460 d.C. a manes de los róurán (柔然), quien naguaben someter xustamente una de les rexones más importantes na Ruta de la Seda, Gāochāng (高昌), l'últimu apartaz de poder de los jǔqú. Dábase asina por concluyíu l'últimu intentu d'edificación estatal protagonizáu por una caña nómada rellacionada colos xiongnu.