cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Andréi Sájarov
Biografía
Sájarov naz en Moscú en 1921, fíu de Dmitri Ivánovich Sájarov, un profesor de física y pianista amateur. El so güelu fuera un eminente abogáu na Rusia Zarista con una conciencia humanista particularmente empobinada escontra la xusticia social y l'abolición de la pena capital. La madre de Sájarov foi Ekaterina Alekséyevna Sájarova, d'ascendencia griega. L'humanismu y conciencia social de la so familia influyó decisivamente na so personalidá, y magar el so bisagüelu fuera sacerdote ortodoxu y foi bautizáu, l'ateísmu del so padre torgó la influyencia d'idees relixoses na so formación o na so vida. Magar ello, creía que l'universu y la vida humana son gobernaes por una fuercia conductora cimera y non abarcable científicamente.
Al rematar la Segunda Guerra Mundial, Sájarov investiga sobre los rayos cósmicos. A mediaos de 1948 participa nel proyeutu soviéticu pa construyir la Bomba atómica, so la direición d'Ígor Kurchátov. El primer dispositivu atómicu soviéticu ensáyase'l 29 d'agostu de 1949. En camudándose a la Sarov (provincia de Nizhni Nóvgorog) en 1950, Sájarov xugó un papel destacáu nel desarrollu de la Bomba d'hidróxenu o Bomba H. El primer dispositivu de fusión soviéticu entra en pruebes el 12 d'agostu de 1953, emplegando'l denomináu diseñu Sloika. En 1953 ye escoyíu miembru de plenu de l'Academia Rusa de les Ciencies y otorgar la primera de los sos trés medayes de Héroe del Trabayu Socialista (Герой Социалистического Труда). Sájarov sigue'l so trabayu en Sarov, siendo la so actividá esencial desenvolver la primer bomba d'hidróxenu soviética d'escala megatón, emplegando un diseñu qu'en Rusia se conoz como "Tercer Idea de Sájarov", y n'Estaos Xuníos conozse como diseñu Teller-Ulam. Foi ensayada sol nome RDS-37 en 1955. Una variante de mayor tamañu del diseñu Sájarov foi la Bomba Zar d'ochobre de 1961, de 50 megatones de potencia, y l'artefactu nuclear más potente enxamás españáu.
En 1951 inventa'l primera xenerador magnetoimplosivo, estruyendo campos magnéticos por aciu esplosivos. Llapada a esti dispositivu'l xenerador MK (magnetocumuladores). El MK-1 radial produz un campu magnéticu pulsiáu de 25 megagauss (2500 teslas). El MK-2 helicoidal xenera hasta 100 millones d'amperios en 1953. Sájarov entós ensaya'l "cañón de plasma" impulsáu por xeneradores MK, nel qu'un pequeñu aniellu d'aluminiu yera vaporizado por causa de les xigantesques corrientes inducíes, produciendo un plasmoide toroidal estable y autocontenido que yera impulsáu a 100 km/s. Sájarov suxure más palantre sustituyir la bobina del xenerador MK por un gran solenoide superconductor pa estruyir magnéticamente y enfocar esplosiones nucleares soterrañes pa producir un efeutu similar a los misiles antiblindaje y cargues esplosives en baltadera (shaped charge effect), nos cualos la enerxía de la esplosión ye empuesta y enfocada sobre l'oxetivu. Según les sos teoríes y cálculos, podríen enfocase 1023 protones per segundu sobre una superficie de 1 mm² y provocar el choque de dos faes d'esti tipu, pero nun se sabe de nengún esperimentu que demostrara esta idea.
Tres 1965 Sájarov torna a la investigación básica y empieza a trabayar nos campos de la física de partícules y la cosmoloxía.
Céntrase especialmente na esplicación de l'asimetría de Bariones del universu, siendo'l primer científicu qu'introduz dos universos (o "capes") xuníos ente sigo pol Big Bang. Sájarov llogra entós una simetría CPT completa, yá que la segunda capa ye enantiomórfica (simetría P), tien una flecha de tiempu opuesta (simetría T) y ta constituyida principalmente por antimateria (simetría C) por cuenta de una violación CP opuesta. Nel so modelu, los dos universos non interactúan, sacante al traviés de l'acumuladura llocal de materia, que la so densidá y presión fueren abondo altes como pa coneutar los dos capes por aciu una ponte ensin espaciu-tiempu ente elles, sinón por continuidá xeodésica más allá del radiu llende pal intercambiu de masa. Sájarov llama a tales singularidaes un colapsu y un anticolapso, que son una alternativa a la pareya furacu negru y furacu blancu de la teoría de furacos de vierme. Sájarov tamién propón la idea de la gravedá inducida como una teoría alternativa a la gravedá cuántica.
Represión poles sos idees antimilitaristes
thumb|Andréi Sájarov foi obligáu a vivir n'unu de los apartamentos d'esti edificiu en Nizhny Nóvgorod ente 1980-86. Anguaño'l so apartamentu ye un muséu. thumb|[[Danke, Andrej Sacharow, mural n'homenaxe a Andréi Sájarov pintáu en 1990 sobre'l muriu de Berlín.]]
Lo que supunxo un puntu d'inflexón na considerancia que tenía d'él el gobiernu soviéticu, foi la so postura contraria a la carrera armamentística basada en misiles balísticos (con cabeza nuclear), carrera na que pertenecíen los EE. XX. y la XRSS nel apoxéu de la guerra fría. Nuna carta secreta fechada'l 21 de xunetu de 1967, y empobinada al dirixente soviéticu de la dómina, Sájarov esponía la necesidá d'aceptar una propuesta de refuga billateral de los misiles nucleares, pol riesgu d'una guerra nuclear mundial. En dichu manuscritu, Sájarov solicitaba la publicación del mesmu na prensa, cosa que foi refugada (y la so esposición inorada). En mayu de 1968 remató un ensayu tituláu Progresu, coesistencia pacífica y llibertá intelectual, nel que desenvolvía les idees de dicha carta. El castigu nun tardó en llegar: prohibióse-y investigar en cualesquier de los centros y llaboratorios militares de la URSS y quitar de los honores adquiríos.
En 1970 collaboró na fundación del Comité polos Derechos Humanos, de Moscú. A midida que trescurría'l tiempu, mayor yera'l so activismu, y mayor la represión gubernamental. En 1972, yá con 51 años, casóse cola pacifista Yelena Bónner, suponiendo quiciabes un balón d'osíxenu pa la so afogada llucha.
Catalán central
thumb|[[Dialeutos del catalán.]] El catalán central, ye'l dialeutu oriental del catalán con más pesu demográficu yá qu'inclúi tola provincia de Barcelona, la metá oriental de la de Tarragona y la mayor parte de la de Girona sacantes pol dialeutu de transición.
Andréi Sájarov
Represión poles sos idees antimilitaristes
Como reconocencia internacional al so esfuerciu llegó-y, en 1973, la so nominación al Premiu Nobel de la Paz, pero nun sería hasta 1975 que-y sería dau. Sía que non, nun se-y dexó salir de la URSS, de forma que foi la so muyer la encargada de la llectura na ceremonia d'aceptación del premiu. La llectura Nobel foi titulada de forma similar al so ensayu de 1968: Paz, progresu y derechos humanos, considerando a estos trés metas recíprocamente dependientes na so consecución (esto ye, nun puede algamar una ensin algamar les otres dos). Dicha llectura nun ye una simple apoloxía contra les armes nucleares, ye una denuncia de les causes de les grandes amenaces contra la humanidá (aniquilación nuclear, fame, contaminación, espoliu de recursos, superpoblación y deshumanización), y una defensa de les meyores científiques, de les llibertaes y de la disidencia.
Les idees de Sájarov sobre'l desarrollu social llevar a proponer el principiu de derechos humanos como base de toa política. Na so obra afirmaba que "el principiu de que lo que nun ta prohibíu ta dexáu, ten de ser entendíu lliteralmente", negando la importancia y validez de toles normes morales o culturales que nun tuvieren afiguraes nes lleis.
El 22 de xineru de 1980 foi arrestáu poles sos protestes públiques contra la presencia militar soviética d'Afganistán y foi forzáu al exiliu na so propia patria, aisllándolo na ciudá de Gorky (güei Nizhny Nóvgorod), una ciudá zarrada y inaccesible a los estranxeros. El control de la KGB duró hasta avientu de 1986, añu en que Mikhaíl Gorbachov empecipió les sos polítiques aperturistes conocíes como perestroika y glásnost. Aprovechando'l nuevu clima políticu, dexóse-y tornar a Moscú y empecipió les primeres organizaciones polítiques independientes y llegales, rematando en marzu de 1989, cuando Sájarov foi escoyíu parllamentariu (dientro de la oposición) nel llamáu Congresu de los Diputaos del Pueblu, la cámara parllamentaria soviética.
En 1985 fundáronse los Premios Sájarov, nomaos d'esta forma nel so honor, unos gallardones qu'da añalmente'l Parllamentu Européu a persones y organizaciones dedicaes a los derechos humanos y a les llibertaes.
En 1989 recibió'l International Humanist Award de la International Humanist and Ethical Union. Poco dempués finaba d'ataque cardiacu a la edá de 68 años. Los sos restos reposen nel campusantu de Vostryakóvskoye de Moscú.
En 1990 l'artista rusu Dmitri Vrubel pintó'l mural «Danke, Andrej Sacharow» sobre los restos del muriu de Berlín, como homenaxe a la so llucha poles llibertaes. El mural inda se caltién na East Side Gallery.
L'Archivu de Sájarov
L'archivu de los documentos que Sájarov hai colegido foi creáu na Universidá de Brandeis en 1993, depués treslladáu a la Universidá de Harvard. Los documentos fueron publicaos por Yale University Press en 2005. Versión online n'inglés y rusu (códigu Ascii estendíu Windows-1251 character encoding y les imáxenes de les páxines orixinales). La mayoría de los documentos son cartes del xefe de la KGB al Comité Central del Partíu Comunista (CCCP) sobre l'actividá de los disidentes y encamientos pa la interpretación o'l silenciamiento de dellos fechos nos periódicos. Les cartes cubren el periodu dende 1968 a 1991 y los documentos describen non solamente l'actividá de Sájarov, tamién la d'otros disidentes y inclusive tamién la de los comunistes d'altu rangu y la KGB. Inda nun se sabe de nengún archivu de la KGB que tea disponible n'el servidores rusos.
Barros
Barros ye una parroquia del conceyu asturianu de Llangréu. Asitiada na so fastera septentrional, tien una estensión de 2,63 km² y una población, fuera del nucleu homónimu (INE, 2009), de 23 habitantes, que tán repartíos ente los llugares de L'Acebal, Faeo, Pedrazos, El Pibidal, Les Binaes, La Campa, El Colláu, San Xusto y La Traba. L'antiguu nucleu de Barros ta anguaño integráu na ciudá de Llangréu, de la que ye ún de los sos seis distritos; poro, l'INE yá nun da cifres de población separtaes pa elli.
Nesta parroquia, que los sos habitantes son nomaos pozaricos, alcuéntrase'l taller principal de la multinacional asturiana Duro Felguera (anguaño Felguera Construcciones Metálicas).
Pleistocenu
El Pleistocenu ye una era xeolóxica, frecuentemente comprendía ente los 1.8-1.6 millones a 10,000 años atrás. Abarca la mayor parte'l periodu de repetida glaciación, fasta'l periodu Joven Dryas incluyía, qu'interrumpió la final deglaciación. El final de la Joven Dryas foi fechada aproximao 9600 e.C..
Pierrepont (Calvados)
Pierrepont ye una comuña francesa del departamentu de Calvados, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Cenozoicu
La Era Terciaria, Era Cenozoica o Cenozoicu foi un periodu de la Tierra qu'entamó va unos 65 millones d'años, hasta práuticamente la actualidá, ya que se pue considerar la Era Cuaternaria como'l caberu periodu del cenozoicu.
Fidel Sánchez Hernández
Fidel Sánchez Hernández foi un políticu y militar salvadorianu, presidente del so país ente 1967 y 1972.
Euphorbia peplus
Euphorbia peplus L., ye una especie de fanerógama perteneciente a la familia de les euforbiacees.
thumb|240px|Ciato. thumb|240px|Vista de la planta. thumb|240px|Vista de la planta.
Descripción
Euphorbia peplus ye una planta de porte yerbácea, añal col tarmu erecto, dacuando procumbente o postráu, d'hasta 25 cm de llargor, usualmente ramificáu y con tolos sos órganos glabros. Tien fueyes de color verde bien polimórficas, polo xeneral son obovaes anque pueden apaecer ovoides o suborbiculares, siempres son enteres y emarginaes. Polo xeneral estes fueyes algamen unes dimensiones d'hasta 30x15 mm y tienen un peciolu d'hasta 10 mm.
Les inflorescencies de la especie apaecen na exa central y más raramente nes ramificaciones llaterales. Esta inflorescencia ye un ciatio d'hasta 1,5 mm de llargor, sésil o con un curtiu pedúnculu. Tien glándules nectaries elíptiques de color verde amarellentaes con dellos apéndices filiformes blancos d'hasta 1,6 mm. El pleocasio tien ente 2 y 5 radios, comúnmente 3, algama hasta 50 mm de llargor y suel dicotomizar hasta 8 vegaes. Les bráctees pleocasiales son ovaes y mucronaes y ensertar na exa por aciu un curtiu peciolu cuando nun son sentaes.
El frutu ye una cápsula globular o llixeramente elíptica d'ente 1,2 y 3 milímetros de llargor con un pedicelu d'ente 1 y 3 mm. Nos enveses de la cápsula apaecen dos ales membranoses. Les granes son blanques o grises ovoides con seición llixeramente hexagonal d'ente 1 y 1,7 mm. Tienen un riegu llonxitudinal ventral y hasta 5 alveolos dorsales.
Usos melecinales
La cazumbre, un látex ablancazáu, foi utilizada pal tratamientu de mancadures cutanees, especialmente verrugues, llurdios producíos pol sol y durezs. Otres parte de la planta fueron utilizaes como expectorantes, antihelmíticos, antipiréticos y antiinflamatorios. Esti látex, sicasí, ye altamente irritante y cáusticu en piel, güeyos y mucoses y bien tóxicu cuando s'inxer. Los principios activos de la planta son principalmente trés triterpenos, el pepluano, con conocida aición antiinflamatoria, el jatrofano y el ingenano, causantes de l'aición irritante del látex y promotores de tumores. Unu de los compuestos del ingenano, el ingenol 3-angelato tres ensayos en mures demostró tener aición antitumoral.
Taxonomía
Euphorbia peplus describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Species Plantarum 1: 456. 1753.
Euphorbia: nome xenéricu que remanez del médicu griegu del rei Juba II de Mauritania (52 a 50 e. C. - 23), Euphorbus, nel so honor – o n'alusión al so gran banduyu – yá que usaba médicamente Euphorbia resinifera. En 1753 Carlos Linneo asignó'l nome a tol xéneru.
peplus: epítetu que podría derivar del griegu peplos, que significa abrigu, envoltura.
Teppei Usui
Teppei Usui (碓井 鉄平, ), ye un futbolista xaponés.
Le Pin (Calvados)
Le Pin ye una comuña francesa del departamentu de Calvados, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Radu Vasile
Biografía
Como miembru del Partíu Nacional Llabrador Cristianu Demócrata aportó a Primer ministru de Rumanía ente'l 17 d'abril de 1998 y el 13 d'avientu de 1999, llevando a cabu un mandatu que destacó pol so fuerte oposición a la mineriada de febreru de 1999, una manifestación violenta contra'l zarru de les mines. Tres el so pasu por esi puestu, ente 2000 y 2004 foi senador pol Partíu Demócrata (PD).
Al marxe de la so vida política, Vasile publicó obres de poesía sol pseudónimu de Radu Mischiu.
Finó de cáncer de colon en Bucuresti'l 3 de xunetu de 2013, a los 70 años.
Holocenu
L'Holocenu ye l'últimu periodu xeolóxicu, dientro'l cuaternariu.
Correspuende cola fin de la cabera glaciación va aproximadamente 12.000 años, lo que prevocó l'aumentu'l nivel de la mar, separtando Indonesia, Xapón y Taiwán d'Asia, el Reinu Xuníu d'Europa y Nueva Guinea y Tasmania d'Australia, tamién se formó l'Estrechu de Bering
Los camudamientos nel ambiente prevocaron una serie d'alteraciones na economía de los cazadores-recoyedores, que desembocaría nel Mesolíticu, al desapaerecer la megafauna del Pleistocenu. Domesticóse al llobu, conviritiendo al perru nun auxiliar fundamental pa la caza menor. Adoptóse tamién l'arcu, les fleches y los arpones.
Planquery
Planquery ye una comuña francesa del departamentu de Calvados, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Euphorbia poissonii
Euphorbia poissonii, ye una especie fanerógama perteneciente a la familia de les euforbiacees. Ye endémicu de Nixeria.
Descripción
Ye nativu del norte de Nixeria, onde los llabradores locales utilicen el so estractu de látex pal so usu como plaguicida, ye potente contra cualesquier animal qu'entra nel terrén. El so potente y doliosa toxina descomponse dempués d'unos díes de la esposición al aire.
El principiu activu de la toxina xunir a los receptores del dolor de la mesma manera que la capsaicina, pero muncho más potente. Aguiya les neurones delles vegaes hasta que la neurona muerre, causando dolor y unvia a la víctima un grave shock anafiláctico.
Por cuenta del so calter selectivu de calter venceyante'l receptores del dolor y la muerte, dexando otros nerviu célules intactes, resiniferatoxin ta siendo investigáu como un posible tratamientu pal dolor crónicu.
Taxonomía
Euphorbia poissonii describióse por Ferdinand Albin Pax y espublizóse en Bulletin du Muséum d'Histoire Naturelle 1902: 62. 1902. Euphorbia: nome xenéricu que remanez del médicu griegu del rei Juba II de Mauritania (52 a 50 e. C. - 23), Euphorbus, nel so honor – o n'alusión al so gran banduyu – yá que usaba médicamente Euphorbia resinifera. En 1753 Carlos Linneo asignó'l nome a tol xéneru.
poissonii: epítetu dau n'honor del viaxeru y naturalista francés Eugène Adrien Poisson (1871 - 1910), que partició nuna espedición a Dahomey onde afayó la especie.
Margolles (Parres)
Margolles ye una parroquia compartida polos conceyos de Parres y Cangues d'Onís nel Principáu d'Asturies. Alluga una población de 31 habitantes y tien una estensión de 3,44 km². La parte perteneciente a Parres ta formada namái pol llugar de Torañu.
Consuelo Lleras
Consuelo Lleras Puga foi una humanista y política colombiana, finada en Bogotá el 5 de xunetu de 1993.
Fía del ex Presidente Alberto Lleras Camargo y de doña Bertha Puga Martínez, estudió la educación secundaria nel Colexu del Sagráu Corazón en Washington D.C., Estaos Xuníos, cuando'l so padre desempeñábase como Secretariu Xeneral de la Organización d'Estaos Americanos. Darréu llogró un títulu n'Humanidaes pola Pontificia Universidá Javeriana de ￼￼Bogotá, Colombia.
Destacóse como activista femenina del Partíu Lliberal, llegando a exercer la Xefatura d'Alderique de la campaña presidencial d'Alfonso López Michelsen en 1974, esi mesmu añu llogró un escañu como Representante a la Cámara pol departamentu de Cundinamarca. Anovó'l so escañu en delles ocasiones y en 1979 causó movición nacional al proponer la llegalización del albuertu nel marcu de la so promoción permanente de los derechos de la muyer.
Casó en primeres nupcias con Guillermo Zuleta; d'esti matrimoniu nacieron Ignacio, Felipe, Juanita, Diego y Camila Zuleta Lleras. En segundes nupcias casóse col dirixente de izquierda Ricardo Samper Carrizosa. Finó en 1993, víctima d'una penosa enfermedá.
Quechua de Cacra-Hongos
El quechua de Cacra-Fungos ye una variedá llingüística de la familia de les Llingües quechues falada nel sureste de la provincia peruana de Yauyos nel departamentu de Lima, nos distritos de Cacra y Fungos.
Nesta variedá, el protofonema vibrante alveolar haise lateralizado a l'aproximante. Comparte esti aspeutu col quechua huanca, pero preséntesse conservador nel restu de la so fonoloxía, salvo'l tratamientu de la sibilante retroflexa, que se caltién nel huanca, pero tópase palatal como na mayoría de les llingües quechues modernes.
El dialeutu d'Fungos difier del de Cacras en qu'usa'l -pi en cuenta de -ćhaw pal llocativu, y -shpa en cuenta de -l (←*-r) pal xerundiu ensin cambéu de suxetu. Nestos dos caracterísiticas asemeyar al quechua d'Acorada, fala Quechua II vecina.
Mesozoicu
La Era Secundaria o tamién llamada Era Mesozoica o Mesozoicu foi un periodu de la Tierra qu'entamó va 225 millones d'años y finó hai unos 65 millones d'años. Tamién se llama Mesozoicu porque s'alcuentra ente dos eres, la Era Primaria y la Era Terciaria.
Hérard Abraham
Hérard Abraham foi un militar y políticu haitianu.
Biografía
Abraham apuntóse al exércitu d'Haití cuando yera mozu. Aportó a rangu de teniente xeneral y convirtióse n'unu de los pocos miembros del exércitu pertenecientes al círculu íntimu del presidente Jean-Claude Duvalier. Abraham sofitó, sicasí, el golpe d'Estáu de 1986 contra Duvalier, y desempeñóse como ministru d'Asuntos Esteriores del so socesor Henri Namphy dende 1987 hasta 1988. Convertióse en presidente interín d'Haití el 10 de marzu de 1990 dempués de protestes caleyeres qu'obligaron al presidente Prosper Avril al exiliu. Arrenunció al poder trés díes depués, convirtiéndose nel únicu líder militar n'Haití del sieglu XX n'arrenunciar al poder voluntariamente. En xineru de 1991, na so calidá de Comandante en Xefe de les Fuercies Armaes, Abraham ayudó a detener un intentu de golpe d'estáu contra la presidenta provisional Ertha Pascal-Trouillot.
Dempués del exiliu forzáu d'Aristide del país, precisábase formar un nuevu gobiernu. Latortue finalmente foi escoyíu pal cargu de primer ministru so la presidencia interina de Boniface Alexandre, y convidó a Abraham a tornar a Haití y convertise en ministru del Interior. Abraham aceptó y desempeñó el cargu dende marzu de 2004 hasta'l 31 de xineru de 2005, cuando se convirtió en ministru de Rellaciones Esteriores. Ocupó esi puestu hasta'l 9 de xunu de 2006.
Morrió por mor d'un tumor cerebral el 24 d'agostu de 2022 a los 82 años d'edá.
Atsushi Shirota
Atsushi Shirota (代田 敦資, ) ye un futbolista xaponés.
Plumetot
Plumetot ye una comuña francesa del departamentu de Calvados, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Ranunculus fluitans
Ranunculus fluitans ye una especie de la familia de les Ranunculacees thumb|Ilustración
Hábitat
N'agües de cursu rápidu.
Taxonomía
Ranunculus fluitans describióse por Jean-Baptiste Lamarck y espublizóse en Fl. Franç. (Lamarck) 3: 184. 1779
Ranunculus: nome xenéricu que provién del llatín tardíu que significa "ranita", de "xaronca" y un diminutivu final. Esto probablemente refierse a munches especies que s'atopen cerca de l'agua, como les xaronques.
fluitans: epítetu
Pablo Carrio Rubiera
Pablo Carrio Rubiera ye un cantante asturianu de tonada.
De la so participación en concursos destaquen los primeros premios algamaos nel XIII Concursu de Canción Asturiana de Samartín del Rei Aurelio y na XVII edición del de La Nueva.
Xeoloxía histórica
La xeoloxía histórica ye la rama de la xeoloxía qu'estudia les tresformaciones que sufrió la Tierra dende la so formación va unos 4.500 millones d'años hasta anguaño.
Pa establecer un marcu temporal absolutu los xeólogos desendolcaron una cronoloxía a escala planetaria dividía n'eones, eres, periodos, époques y edaes. Esta escala básase nos grandes eventos biolóxicos y xeolóxicos.
La Pommeraye (Calvados)
La Pommeraye ye una comuña francesa del departamentu de Calvados, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Sabiaceae
Les sabiacees (Sabiaceae) son la única familia d'anxospermes del orde sabiales. Consta de trés xéneros con unos cien especies, presentando una distribución peles zones tropicales d'América y del sureste d'Asia. La familia denominóse tamién Meliosmaceae Endl., 1841, nom. rej.
Ecoloxía
La antesis ye desaxeradamente curtia. Les anteres ábrense dientro del brotu, pero zarraes nos estaminodius. Al maurecer, el brotu abrir al menor contautu explosivamente, lliberando'l polen al aire.
Viven en zones húmedes y a lo llargo de ríos, nos montes tropicales o templaos templaos.
Fitoquímica
Cianolípidos ausentes. Triterpenoides pentacíclicos, flavonoles, proantocianidines y taníns presentes. Plantes non cianogenéticas.
Usos
Delles especies de Meliosma tienen un usu llindáu en xardinería.
Fósiles
Conozse un xéneru fósil, Insitiocarpus, del Cenomaniense, ente que restos de los xéneros actuales Sabia y Meliosma atopar dende'l Turoniense y el Maastrichtiense, respeutivamente, en depósitos europeos. Datóse l'apaición de les primeres sabiacees fai 122-118 millones d'años.
Posición sistemática
Les sabiacees son un grupu d'anxospermes que s'inclúin nel cláu Eudicotiledóneas, onde formen parte del grau basal, nel qu'amuesen cierta afinidá coles proteácees, coles que comparten, por casu, el discu hipógino nectarífero, pero difieren pol númberu de partes florales y el sistema pentámeru radial absolutamente orixinal. Basándose en datos moleculares y morfolóxicos, el APW (Angiosperm Phylogeny Website) considera que forma parte del Orde Sabiales, siendo l'únicu representante d'esti cláu entemediu ente l'Orde Ranunculales y l'Orde Proteales (cf. AP-website).
Táxones incluyíos
La familia inclúi tres xéneros que pueden estremase como sigue:
Koshiro Funakawa
Koshiro Funakawa (船川 航司朗, ) ye un futbolista xaponés.
Almarza
Almarza ye un conceyu de la provincia de Soria, na comunidá autónoma de Castiella y Lleón (España).
Villanueva (Parres)
Villanueva ye una parroquia compartida polos conceyos de Parres y Cangues d'Onís nel Principáu d'Asturies. Alluga una población de 166 habitantes y tien una estensión de 4,76 km². La parte perteneciente a Parres ta formada polos llugares d'Arenes, Romiyín, Sobrepiedra y La Vega los Caseros.
Pont-Bellanger
Pont-Bellanger ye una comuña francesa del departamentu de Calvados, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Dai Takeuchi
Dai Takeuchi (武内 大, ) ye un futbolista xaponés.
Pont-d'Ouilly
Pont-d'Ouilly ye una comuña francesa del departamentu de Calvados, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Pont-l'Évêque (Calvados)
Pont-l'Évêque ye una comuña francesa del departamentu de Calvados, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Quechua de Cajamarca
Esta llingua nunca foi falada en tola rexón; sicasí, ta probablemente en francu retrocesu en rellación al español: namái se caltién en municipalidaes rurales como Chetilla o Porcón, y entá nestes zones neños empezaron a falar puramente castellanu. Dada a la mala reputación de llingua indíxena, los datos censales son muncho más baxos que les cifres reales, polo que la cantidá de falantes varia ente 10 y 30 mil usuarios.
El quechua cajamarquino retuvo del protoquechua munches carauterístiques como la diferenciación ente les consonantes africaes retroflexa y postalveolar  y ente les fricatives alveolar  y postalveolar. L'aspirada callóse. Como n'otres variantes, el plural ye marcáu col sufixu -llapa.
Félix Quesada publicó la primer gramática y el primer diccionariu de quechua cajamarquino en 1976 por iniciativa del gobiernu militar. Darréu, David Coombs realizó trabayu de campu según SIL International. Por iniciativa so editóse una traducción del Nuevu Testamentu en 2005. Esiste amás l'Academia Rexonal del quechua en Cajamarca. Aislladamente, el quechua cajamarquino, apocayá, dictóse como cursu escolar..
La ortografía usada por SIL nun concordar dafechu col alfabetu oficial: Ye pentavocalista y fonemiza la sonorización de les consonantes oclusives /p, t, k/ dempués de la nasal alveolar /n/.
Quechua de Huangáscar-Topará
El quechua de Huangáscar-Topará ye una llingua quechua falada nel sur de la provincia peruana de Yauyos nel departamentu de Lima nes riberes serranes del ríu Topará, algamando los distritos de Huangáscar, Azángaro y Chocos y la zona fronteriza de la provincia de Cañete. Inclúi la fala de Chavín de Topará na zona colindante de la provincia iqueña de Chincha
Nel so Llingüística quechua, Rodolfo Cerrón-Palomino alluga al Huangáscar-Topará dientro del grupu Quechua I, na caña Wankay xunto al huanca y al yaru. Por sigo mesmu, conforma una de les zones estremaes nel Quechua I pol mesmu autor.
Xunto col quechua de Pacaraos y el quechua de la comunidá de Fungos (rellacionáu al quechua de Cacra), ye una de les variantes del Quechua I que nun emplega'l subordinador -r.
San Denís (Reunión)
San Denís (en francés: Saint-Denis; extraoficialmente Saint-Denis de la Réunion pa dixebrar) ye una ciudá francesa, la préfecture, capital alministrativa) de la région d'ultramar y département d'ultramar de Xunta, nel océanu Índicu, la ventena séptima por población.
Saint-Denis ye tamién la ciudá más grande de la islla, con dellos barrios residenciales periféricos que s'estienden pel monte cercana.
Saint-Denis ye la comuña más poblada nos departamentos d'ultramar franceses. Nel censu de 1999, había 158.139 habitantes nel área urbana de Saint-Denis, de los cualos 131.557 vivíen na mesma ciudá de Saint-Denis y el restu na comuña vecina de Sainte-Marie.
Clima
El clima de Saint-Denis ye tropical lluviosu. Les temperatures medies veraniegues bazcuyen ente los 23 °C y 24 °C y les ivernices ente los 19 °C y 20 °C. Los meses más lluviosos son xineru y febreru con 629,6 mm y los más secos son setiembre y ochobre con 93,4 mm. La temperatura más alto rexistrada foi de 35 °C y la más baxa foi de 8 °C. El mugor ye por demás alta, del orde del 100 %, lo que produz esi calor agobiante que s'espera atopar nun clima tropical y que la sensación térmica pueda ser más doble de la temperatura real.
Tresporte
L'aeropuertu más cercanu ye l'aeropuertu Roland Garros el cual ye tamién el principal aeropuertu internacional de Xunta. La tranvía de Xunta, programáu l'empiezu de la so construcción pal 2008, va xunir la ciudá col aeropuertu y la segunda ciudá de Xunta, Saint-Paul.
Personaxes destacaos
Condergáu al exiliu na Xunta, el Rais marroquín Abd el-Krim vivió unos años en Saint-Denis dende 1926.
Ponts sur Seulles
Ponts sur Seulles ye una comuña francesa del departamentu de Calvados, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Pontécoulant
Pontécoulant ye una comuña francesa del departamentu de Calvados, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Historia de la llingua catalana
thumb|250px|Dominiu llingüísticu del catalán nos países de la Catalanofonía. A grandes rasgos puen distingise tres periodos na Historia de la llingua catalana:
Provincies Xuníes del Centru d'América
thumb|220px|Mapa de los países que conformaron les Provincies Xuníes del Centru d'América hacia 1860.
Antecedentes
Les Provincies Xuníes del Centru d'América formar en gran parte de los territorios qu'hasta 1820 formaren el llamáu Reinu de Guatemala, perteneciente a la Corona española. En 1820, de resultes del reestablecimientu de la Constitución de Cádiz, esti reinu sumió como unidá política y el so territoriu quedó estremáu en dos provincies, la Provincia de Guatemala, con capital na ciudá de Guatemala, y la Provincia de Nicaragua y Costa Rica, con capital en León. Estes provincies yeren unidaes separaes y ensin subordinación políticu-alministrativa ente sigo, pero no xudicial siguíen dambes so la xurisdicción de la Real Audiencia de Guatemala y no militar dependíen del capitán xeneral de Guatemala, títulu que para lo castrense tenía'l xefe políticu superior de la provincia de Guatemala.
En 1821 les Cortes españoles decidieron alzar en provincies a toles intendencies americanes, colo cual les intendencies de Ciudá Real de Chiapas, Comayagua y San Salvador pasaron a ser respeutivamente la Provincia de Ciudá Real de Chiapas, la Provincia de Comayagua y la Provincia de San Salvador. Poco dempués, en setiembre de 1821, toes estes provincies, al igual que la Provincia de Guatemala (15 de setiembre) y la Provincia de Nicaragua y Costa Rica (11 d'ochobre), proclamaron la so independencia de la Monarquía española. N'avientu de 1821, el Partíu de Costa Rica, unu de los siete que formaben la Provincia de Nicaragua y Costa Rica, dixebrar d'ésta y reasumió la condición de provincia estreme, que tuviera hasta 1820. De 1822 a 1823, les provincies de Guatemala, El Salvador y Nicaragua tuvieron xuníes d'una manera o otru al Primer Imperiu Mexicanu. Pal casu específicu de Costa Rica, esta provincia decidió nun amestase al Primer Imperiu Mexicanu, esto como resultáu de la primer guerra civil costarricense, la Batalla de Ochomogo.
A la cayida del Imperiu mexicanu, les autoridaes de la provincia de Guatemala convidaron a les demás a unviar diputaos a un congresu que s'axuntaría na so capital. El Salvador, Honduras y Nicaragua escoyeron diputaos y unviar a la ciudá de Guatemala; Costa Rica anunció que los unviaría una vegada que se retiraren de la capital guatemaliana les tropes mexicanes d'ocupación unviaes pol Imperiu en 1822. Chiapas nun unvió diputaos, yá que prefirió caltenese xunida a Méxicu, anque sí lo fixo la so rexón costera de Soconusco.
Establecimientu de les Provincies Xuníes
El 1 de xunetu de 1823, axuntar en Guatemala el congresu, so la presidencia del presbíteru José Matías Delgado, y declaró que les provincies ende representaes yeren independientes d'España, de Méxicu y de toa otra nación. El nuevu país tomó'l nome de Provincies Xuníes del Centru d'América. A otru día, 2 de xunetu, los diputaos declaráronse constituyíos n'Asamblea Nacional Constituyente y proclamaron que nella moraba la soberanía nacional, y punxeron en vixencia temporalmente la Constitución de Cádiz.
L'Asamblea Nacional Constituyente decretó una bandera y un escudu pal nuevu Estáu, y nomó una xunta de gobiernu provisional de tres miembros (Primer Triunviratu de Centroamérica). N'ochobre de 1823 foi reemplazada por otru (Segundu Triunviratu de Centroamérica), que gobernó hasta 1825.
Les Bases de Constitución Federal
Pa la organización definitiva del país, l'Asamblea Constituyente nomó una comisión pa redactar un proyeutu de Constitución. Esta comisión, formada por cuatro diputaos d'ideoloxía lliberal, trabayó primero nun documentu denomináu Bases de Constitución Federal, nel que se recoyíen los principios fundamentales de la futura Carta fundamental y se delineaba la organización del gobiernu.
Anque tamién tuvieron a la vista la Constitución de Cádiz, la Constitución portuguesa de 1822, los testos constitucionales colombianos federales y unitarios y les Constituciones franceses, el principal modelu utilizáu polos miembros de la comisión redactora foi la Constitución promulgada en 1787 polos Estaos Xuníos d'América, que'l so ésitu fuera indiscutible. La comisión paeció creer que'l progresu y la paz de los Estaos Xuníos taben determinaos direutamente pola so forma d'organización, ensin tomar en considerancia que respondía a una realidá social y económico bien distinta de la de Centroamérica, nin tampoco les considerables diferencies qu'esistíen ente la tradiciones políticu y xurídicu de dambos países. Pa cuelmu, nun se llindaron a inspirase nes disposiciones de la Carta americana, sinón qu'introducieron nel modelu una serie de cambeos bien pocu felices, sobremanera na parte orgánica. Documentos más cercanos a la idiosincrasia centroamericana, como la Constitución española de 1812 o la portuguesa de 1822 solamente sirvieron de referencia p'aspeutos secundarios. La resultancia de too esto, como lo indicó años más tarde don Felipe Francisco Molina y Bedoya, fíu d'unu de los miembros de la comisión redactora, foi un «albuertu monstruosu que namái na estructura esterior asemeyar a les instituciones que se tomaron por modelu».
El 25 d'ochobre de 1823, la comisión redactora presentó les Bases de Constitución federal al plenariu de la Constituyente. El 17 d'avientu siguiente, l'Asamblea dispunxo faer circular el testu, y convidó a les Provincies Xuníes a formular y presentar observaciones o propuestes de cambéu.
Les Bases de Constitución federal estremar en 45 artículos, distribuyíos en diez partes o seiciones ensin numberación.
La primer seición, que nun llevaba titulación, consagraba la independencia del país, col nome d'Estaos Federaos del Centru d'América, referir a la soberanía nacional, la división tripartita de poderes, l'afianzamientu de los derechos del home y el ciudadanu y l'adopción d'un sistema de gobiernu republicanu, representativu y federal. Indicaba que la relixón sería la católica, con esclusión del exerciciu públicu de cualesquier otra, lo cual implícitamente autorizaba l'exerciciu priváu d'otros credos.
La tercer seición regulaba'l Senáu, compuestu por Senadores escoyíos popularmente y anovable por tercios cada añu. Al contrariu de lo qu'asocedía nel sistema americanu, onde'l Congresu taba formáu por dos Cámares, una de Representantes y otra de Senadores, les Bases diseñaben un sistema unicameral, una y bones el Senáu nun tendría iniciativa na formación de la llei, sinón que se llindaría a da-y o nega-y la sanción. Corresponderíen-y amás funciones de conseyeru forzosu del Poder Executivu y delles potestaes controladores.
La quinta seición regulaba'l Poder Judiciario. El máximu órganu d'ésti sería una Suprema Corte de Xusticia, formada por individuos escoyíos popularmente y anovables por tercios cada dos años, que tendría les funciones de tribunal d'última instancia en ciertos casos y a la que correspondería conocer de les causes contra'l Presidente y otros altos funcionarios. Estableceríase'l xuráu, según tribunales d'apelación. Tolos ciudadanos, ensin distinción dalguna, taríen sometíos al mesmu orde de procedimientos y xuicios, esto ye, suprimiríense los fueros eclesiástico y militar.
La sesta seición referir al Poder Llexislativu de cada unu de los Estaos federaos. Estos tendríen un Congresu análogu al federal, compuestu por representantes escoyíos popularmente. Al primer Congresu correspondería-y formar la Constitución particular del Estáu, y a él y los socesivos la ellaboración de les lleis.
La séptima seición trataba sobre'l Conseyu Representativu, órganu d'eleición popular qu'en cada Estáu daría la sanción o vetu a les lleis aprobaes pol Congresu estatal y tendría otres funciones análogues a les del Senáu federal.
La octava seición referir al Poder Executivu de los Estaos, qu'exercería un Xefe escoyíu popularmente. Na so falta fadría les sos vegaes un Segundu Xefe, tamién escoyíu popularmente, que presidiría'l Conseyu Representativu, anque sufragaría solamente en casu d'empate.
La novena seición regulaba'l Poder Judiciario de los Estaos federaos. En cada unu d'éstos habría una Corte Cimera de Xusticia formada por xueces escoyíos popularmente, que sería'l tribunal d'última instancia y a la cual correspondería faer efectiva la responsabilidá de los altos funcionarios estatales.
La décima y última seición contenía disposiciones xenerales y numberaba una serie de derechos y llibertaes públiques de la tradición lliberal.
Adhesión de Costa Rica y separación definitiva de Chiapas
En marzu de 1824 tomaron asientu na Asamblea los representantes costarricenses, y a solicitú so, el 4 d'esi mes el cuerpu constituyente declaró que la provincia de Costa Rica (enantes partíu) quedaba incorporada a la República del Centru y yera una parte integrante d'ella sol sistema adoptáu nes Bases. La mesma declaratoria indicó que les autoridaes establecíes en Costa Rica siguiríen nes sos funciones hasta que s'establecieren les que teníen de rexila conforme a les Bases.
En Chiapas, otra manera, en setiembre de 1824 efectuóse un plebiscitu que resultó na decisión de xunise definitivamente a Méxicu.
Les Bases como Constitución provisional
Anque les Bases fueren emitíes solamente como una propuesta d'esquema pa la futura Constitución centroamericana, la provincia de San Salvador, que les sos autoridaes yeren decidíes partidaries d'un sistema federal, entainar a convocar un congresu constituyente pa emitir la so constitución conforme al documentu. Ante esi fechu, el 5 de mayu de 1824 l'Asamblea Constituyente alcordó facultar a les provincies pa escoyer congresos y entamar les sos autoridaes de conformidá coles Bases de Constitución, y amás convocó a eleiciones pa les futures autoridaes federales, anque inda nun s'emitiera la Carta fundamental. Estes decisiones fixeron que'l testu de les Bases empezara a adquirir positividad y alzárase de la condición de simple anteproyeutu a la d'una verdadera Constitución provisional, que la so vixencia caltener mientres l'Asamblea aprobaba la Constitución definitiva. Amás, les Bases, a pesar de los sos defectos, quedaron irreversiblemente convertíes nel modelu principal de la futura Carta fundamental.
Les Bases de Constitución Federal tuvieron vixentes hasta la emisión de la Constitución de la República Federal de Centro América, aprobada pola Asamblea Nacional Constituyente'l 22 de payares de 1824.
La República Federal
Cola emisión de la Constitución federal en payares de 1824, quedó sustituyíu'l nome de provincies pol d'estaos, y el nome del país tamién camudó, polo que les Provincies Xuníes del Centru d'América pasaron a llamase República Federal de Centro América.
Francisco Morazán
El militar y políticu hondureñu, Xeneral Francisco Morazán, foi gobernador de la República Federal de Centro América ente 1827 a 1838. Él siempres suañó con ver a Centro América como una sola nación que se convertiría nuna potencia a nivel rexonal. Foi'l mayor impulsor d'esta idea de ver a C.A xunida. Mientres el so gobiernu estableció la reforma lliberal y revolucionó la forma de pensar y la política de los cinco estaos pertenecientes a la República. Sicasí distintos intereses ente persones poderoses dientro de los cinco estaos, acabaron col so gobiernu. Foi depués llamáu a Costa Rica y foi escoyíu Presidente de Costa Rica, pero Rafael Carrera acometió contra Costa Rica amenaciándo-y con guerra ensin nun apurríen a Morazán, depués una facción de Heredia prindó a Morazán y dio-y muerte. El so cuerpu foi soterráu n'El Salvador por cuenta de la gran simpatía que Morazán tenía cola xente d'esa provincia, y en siguimientu a los sos órdenes de ser soterráu ende.
Port-en-Bessin-Huppain
Tien una población de y una superficie de  km².
Muscisaxicola juninensis
Muscisaxicola juninensis ye una especie d'ave de la familia Tyrannidae, qu'habita l'oeste d'América del Sur.
Distribución y hábitat
Esta especie distribúise nel centru y sur de Perú (de Junín hasta Puno y Tacna), suroeste de Bolivia (dende La Paz hasta Potosí), norte de Chile (hasta Tarapacá), y el noroeste de l'Arxentina, nes provincies de: Jujuy, Salta, Catamarca, y Tucumán.
Vive n'árees semiáridas, abiertes de camperes curties, cascayoses; tamién en fasteres abiertes predreses o en ribayos.
Quechua de Incahuasi-Cañaris
El quechua de Incahuasi-Cañaris (linwa, linwaras, kiĉwa), quechua lambayecano o quechua de Ferreñafe ye una llingua de la familia quechua falada nel noroeste de Perú. Ta clasificada grupu Quechua IIA. El quechua de Inachuasi-Cañaris ye faláu por unes 20.000 persones, quien s'alluguen principalmente nos distritos andinos del departamentu de Lambayeque que-y dan nome a esti dialeutu, Incahuasi y Cañaris, anque tamién se fala en partes del distritu de Salas y en zones aledañas de los departamentos de Cajamarca y Piura.
Esta variante dialeutal, rellacionada coles fales cajamarquinas, carauterizar por tener traces mistes procedentes de les dos cañes principales quechua, huáyhuash QI y yúngay QII, lo que suxuriera que la penetración del quechua na rexón realizar en dos folaes consecutives, tando la postrera d'elles rellacionada cola espansión de grandes centros urbanos de la mariña central como Pachacamac, ente los sieglos VII ya IX. El caracter mistu d'esta variante dialeutal s'evidencia tamién na variedá d'intercambios lingüíticos del so léxicu que tienen pedominancia de téminos procedentes del QI, localismos non quechues o pre-quechues (probablemente Culle) y hispanismos.
Salvadoraceae
Salvadoraceae ye'l nome botánicu d'una familia de planta que pertenez al orde Brassicales. Entiende trés xéneros que suman alredor de 12 especies y qu'atopen n'África, incluyendo Madagascar, el sureste d'Asia y tamién s'alcontraron en Xava, lo que suxure que s'atopen probablemente en gran parte de Malasia. Atópense de cutiu n'árees templaes y seques.
Salvadoraceae foi asitiada primeramente nel orde Celastrales, pero asítiase agora en Brassicales.
Yorkshire del Oeste
Yorkshire del Oeste (n'inglés: West Yorkshire) ye unu de los cuarenta y siete condaos d'Inglaterra, Reinu Xuníu, con capital en Wakefield. Allugáu na rexón Yorkshire y Humber llinda al norte y este con Yorkshire del Norte, al sur con Yorkshire del Sur y Derbyshire y al oeste con Gran Mánchester y Lancashire.
Nació de la división del condáu tradicional de Yorkshire en 1974 tres l'Acta del Gobiernu Llocal de 1972. El Conceyu Condal de Yorkshire del Oeste foi abolíu en 1986, siendo anguaño los sos distritos los conceyos metropolitanos. Sicasí, el condáu metropolitanu sigui esistiendo como marcu xeográficu de referencia.
Yorkshire del Oeste toma'l Área Urbana de Yorkshire del Oeste, que ye la más urbanizada y la mayor área urbana dientro de los llendes históricos del condáu de Yorkshire.
Historia
Creóse como condáu metropolitanu en 1974 pola Llei de Gobiernu Llocal de 1972 y correspuende aproximao al corazón del históricu Riding del Oeste de Yorkshire y los conceyos condales de Bradford, Leeds, Wakefield, Dewsbury, Halifax y Huddersfield. El patrimoniu industrial del distritu de Wakefield ye significantemente distintu de la mayor parte del restu del condáu, una y bones la esplotación minera del carbón emplegaba a una gran cantidá de persones ente que les industries testiles nun yeren especialmente significatives (sacante en Ossett, onde dambes industries yeren importantes).
El Conceyu Condal Metropolitanu de Yorkshire del Oeste heredó l'usu del Salón Condal en Wakefield, abiertu en 1898 pol Conceyu Condal del Riding del Oeste en 1974. Dende 1987 alluga la sede del Conceyu de Wakefield.
Primeramente tenía una estructura biescalonada de gobiernu llocal con un conceyu condal estratéxicu por niveles y cinco distritos qu'aprovíen la mayoría de los servicios. En 1986 aboliéronse los condaos metropolitanos por toa Inglaterra. Les funciones del conceyu condal pasaron a ser dirixíes polos conceyos. Comités mistos que cubríen quemes, policía y tresporte públicu, y asina colos demás alcuerdos mistos especiales. Les organizaciones como l'Autoridá Policial de Yorkshire del Oeste y el Ejectivo de Tresporte de Pasaxeros de Yorkshire del Oeste siguen sobre estos modelos.