cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pueblu kalenjin
Los kalenjin son un grupu étnicu d'orixe nilóticu natural de la rexón africana del valle del Rift, nel oeste de Kenia y l'oeste d'Uganda, que la so población actual envalorar nunos trés millones de persones. El conxuntu de la población kalenjin ye de la mesma una entrevesgada rede de pequeños grupos tribales, como los elgeyo, endorois, kipsigis, marakwet, pokot, sabaot, tugen y sebei. La manera de subsistencia de toos ellos básase nel llendo de fataos, manera de vida que se supón caltienen dende la so llegada dende Sudán, hai unos dos mil años.
Hasta principios de los años cincuenta esti grupu étnicu nun tenía una denominación común; na lliteratura antropolóxica yeren conocíos como «tribus nandihablantes». Constitúin aproximao'l 12% de la población nómada de Kenia.
Islles Sandwich del Sur
Les Islles Sandwich del Sur constitúin un archipiélagu despobláu de 310 km² allugáu nel océanu Atlánticu Sur. Esti archipiélagu ta conformáu por un arcu de 11 islles volcániques qu'avanza hacia l'este. Tán alministraes pol Reinu Xuníu como parte del territoriu d'ultramar de les Islles Xeorxa del Sur y Sandwich del Sur (n'inglés: South Georgia and the South Sandwich Islands). L'archipiélagu ye reclamáu pola Arxentina que lo fai parte integral del Departamentu Islles del Atlánticu Sur dientro de la Provincia de Tierra del Fueu, L'Antártida ya Islles del Atlánticu Sur.
La islla más austral de toes ye la islla Cook, onde s'atopa'l sector punta Mar Tendíu, que se considera «el puntu más meridional del planeta», ensin considerar el continente Antárticu.
Else Krüger
Else Krüger foi una secretaria alemana mientres la Segunda Guerra Mundial.
Dende fines de 1942, Krüger foi la secretaria de Martin Bormann, xefe de la Cancillería y asuntos del NSDAP so órdenes direutes d'Adolf Hitler. Permaneció nel Führerbunker mientres la Batalla de Berlín. Krüger tuvo con Eva Braun, Gerda Christian, Traudl Junge y Constanze Manziarly cuando'l dictador Alemán Adolf Hitler díxo-yos qu'elles teníen de preparar pa dise al Berghof xunto a otros. Tuvo con Eva Braun cuando ésta indicó-y qu'elles nun lo dexaríen nunca y permaneceríen xuntos hasta'l final. Hitler nun xestu de solidaridá dio-yos a caúna una cápsula de cianuru.
Krüger escapó de Berlín el 1 de mayu de 1945 nel grupu lideráu pol Xeneral de Brigada SS (Brigadeführer) Wilhelm Mohnke. Na mañana del 2 de mayu, el grupu, escondíu nun suétanu, foi prindáu polos soviéticos. Emprestó declaración nel Xuiciu de Nuremberg, nel casu "Bormann".
Else Krüger casóse en Gran Bretaña, el 23 d'avientu de 1947 con Leslie James, el so oficial d'interrogación británicu. James naciera'l 3 de setiembre de 1915 en Wallasey, Cheshire, Gran Bretaña. Else vivió sol nome de Else James en Wallasey y depués en Cambridge, onde'l so maríu exerció como profesor d'inglés. Dempués del fallecimientu del so cónxugue en 1995, Else tornó a Alemaña, au morrió diez años dempués, cuasi nonaxenaria.
Auxy (Saona y Loira)
Auxy ye una comuña francesa del departamentu de Saona y Loira, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Casal
Casal ye un llugar de la parroquia de Solís nel conceyu asturianu de Corvera.
Alcuéntrase a 0,00 km de Nubleo, la capital del conceyu, a un altor mediu de 130 msnm y tien una población de.
La Mudarra
La Mudarra ye un conceyu de la provincia de Valladolid (Castiella y Lleón, España). Alcontráu na contorna de los Montes Torozos.
Nel so términu municipal atópase'l Centru d'Investigación de la Baxa Atmósfera (CIBA), dependiente del departamentu de Física de la Universidá de Valladolid.
Les principales actividaes económiques del conceyu son l'agricultura y la silvicultura.
Nel so términu municipal naz el ríu Hornija, que desagua nel Duero en San Román de Hornija na llende de la provincia de Valladolid cola de Zamora.
Les sos fiestes son el 13 de xunu y el so patrón ye San Antonio de Padua.
Subestación llétrica
En La Mudarra atópase una subestación llétrica, propiedá de Rede Llétrica d'España, que distribúi eletricidá a tol noroeste español. Al traviés d'esta subestación llétrica de tresporte se evacua principalmente la enerxía xenerada na Central térmica de La Robla (Lleón), según la enerxía escedente que se xeneró n'otres centrales llétriques del noroeste español (Galicia, Asturies y Lleón) y que'l so destín principal ye abastecer la demanda llétrica de Madrid (llega a cubrir un 40% de la demanda madrilana).
José Luis González Quirós
José Luis González Quirós ye un filósofu español comenenciudu nel desenvolvimientu de la teunoloxía dixital y na so influencia nel mundu de la cultura, la ciencia, la medicina y la política.
Biografía
Nació na llocalidá asturiana de Grau el 2 de setiembre de 1947, foi profesor de Filosofía na Universidá Complutense de Madrid, nel Institutu de Filosofía del Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques (CSIC) y catedráticu d'institutu. Na actualidá ye profesor de la Universidá Rey Juan Carlos de Madrid y forma parte del seminariu d'investigación de la Escuela Contemporánea d'Humanidaes (ECH) en Madrid. Ye miembru de los conseyos de redaición de Nueva revista, de Revista Hispanu Cubana, de Ars melecina y de la Revista de llibros. Dio cursos y conferencies na mayoría de les Universidaes españoles y nes de Wyoming (EE. UU.), Lund (Suecia), Loyola (Chicago, EE. UU.) y Veracruz (Méxicu). Ye autor de más d'una docena de llibros y de cerca de 200 artículos en diverses revistes d'investigación o divulgación. Recibió'l premiu d'ensayu de la Fundación DMR Consulting (anguaño Fundación Everis) en 2005 y foi finalista del Premiu Nacional d'Ensayu en 2004. Foi vicedireutor de los cursos de branu de la Universidá Complutense y secretariu xeneral del Colexu Universitariu Domingu de Sotu. Desempeñó los cargos de secretariu xeneral del Institutu Español d'Emigración, subdireutor d'estudios ya investigación del Institutu Oficial de Radio y Televisión y secretariu xeneral de Fundesco.
Los llibros que publicó referir a temes bien variaes, dende la historia de la filosofía y la filosofía de la mente (Mente y celebru), hasta la filosofía de la teunoloxía (El porvenir de la razón na era dixital o El Templu del saber, publicáu con Karim Gherab Martín y que la so versión inglesa publicar en 2009), con delles incursiones en temes de filosofía política (Una apoloxía del patriotismu) bien amestaos a la circunstancia contemporánea. Xunto con Wenceslao Castañares ye coautor d'un Diccionariu de cites del que se publicaron tres ediciones y que foi traducíu al portugués.
Dende la transición a la democracia n'España desenvolvió una actividá política bastante siguida: formó parte del Conseyu Políticu d'UCD hasta 1981 y del Comité Executivu Nacional del CDS ente 1982 y 1987. Dende 1991 hasta 2003 formó parte del conseyu asesor de la Fundación pal Analís y los Estudios Sociales. En 1995 editó los discursos políticos de José María Aznar (La España en que yo creo, Editorial Noesis) y foi fundador (2004) y primer direutor de la revista Cuadiernos de pensamientu políticu qu'edita la citada fundación. Foi parte del equipu de José María Aznar que lu acompañó dende 1996.
Ye comentarista del diariu Gaceta de los Negocios y collabora davezu nos medios dixitales elconfidencial.com y elestadodelderecho.com. Caltién un blogue sobre temes d'actualidá pormiquenoquede.com y collabora con frecuencia n'otru dedicáu a temes de la cultura dixital adiosgutenberg.com.
En xineru de 2014 presentó'l nuevu partíu políticu Vox xunto con otros exmilitantes del Partíu Popular, col fin de presentase a les eleiciones europees d'esi añu, pero en febreru de 2015 comunicó la so baxa.
Muriel de Zapardiel
Muriel de Zapardiel ye un conceyu d'España, na provincia de Valladolid, comunidá autónoma de Castiella y Llión. Tien una superficie de 22,55 km² con una población de 184 habitantes y una densidá de 8,16 hab/km².
Tocantes al so patrimoniu artísticu destaca la Ilesia de La nuesa Señora del Castillo, d'estilu mudéxar, y construyida ente los sieglos XII y XI, y cerca d'ella la torre, que s'atopa dixebrada de la ilesia. Esto debe a que na edá media, tou este conxuntu tuvo de pertenecer a una encomienda de los templarios, y la torre yera una torre vigía (de vixilancia) de calter civil, dientro de la encomienda.
El sosuelu de Muriel guarda abondosos restos arqueolóxicos de casi toles dómines, lo qu'atestigua la so ocupación dende antiguu. Restos cerámicos celtibéricos, romanos y de la llamada tierra sigillata hispánica tardida apaecen frecuentemente nos sos pagos. Otros restos abondosos son cachos de muriu fechu de cal, cantar y lladriyu, lo que paez ser, l'orixe del so nome (Muriel = Muriu pequeńo). Escavaciones recién punxeron al descubiertu una de les necrópolis medievales más interesantes de los últimos tiempos. Trátase d'una serie de tumbes, asitiaes na banda esterior esquierdu de la ilesia, d'estructura antropomorfa y cabecera n'ángulos rectos, que representen la particularidá de tar escavaes en tierra y tener les sos parés de lladriyu Conxuntu arquiteutónicu del s. XII, declaráu Monumentu Históricu Artísticu por Conseyu de Ministros y de la Real Academia de Belles Artes según real decretu del 5-1-1.984, que consta de torre y templu. Anguaño, la ilesia parroquial ta dedicada a Nuesa Orar de l'Asunción, pero d'antiguo tuvo la doble advocación de Nuesa Orar del Castillo y de San Juan, lo que fai suponer que foi construyida sobre una primitiva forta-leza.La torre atópase dixebrada de la ilesia yá que na edá media, tou este conxuntu, tuvo de pertenecer a una encomien-da de los templarios, orde relixosa y militar, y la torre, yera una torre vigía (de vixilancia) de calter civil, dientro de la enco-mienda. Pocos son los conjun-tos arquiteutónicos que s'atopen n'España d'estes carauterístiques.
Nick Kroll
Vida temprana
Krolles ye'l fíu de Lynn Kroll y el fundador de Kroll Inc., Jules B. Kroll, Nick Kroll foi criáu como xudíu nel Condáu de Westchester, Nueva York. Estudió na Escuela Solomon Schechter de Westchester hasta'l 8º añu, pero depués foi a la escuela secundaria na Escuela Rye Country Day. Mientres esi tiempu, tamién estudió de volao en The Mountain School en Vermont, onde desenvolvió la so afición pol escursionismu. Depués de graduase de Rye Country Day, estudió y graduóse na Universidá de Georgetown.
Carrera
Kroll contribuyó como guionista pal Chappelle's Show de Comedy Central y Human Giant de MTV. Les obres en direuto de Kroll son una combinación de stand-up, sketches y personaxes. Ye conocíu artísticamente polos sos personaxes: Bobby Bottleservice, Fabrice Fabrice, y Gil Faizon del Oh, Hello Show, que creó al pie del so sociu guionista John Mulaney. El so trabayu con personaxes risibles ye parte importante en Kroll Show. Kroll foi honráu col premiu a Estrellar Revelación del Añu de 2013 nel Just For Laughs Comedy Festival en Montreal, Canadá.
Kroll ye unu de los co-autores del llibru Bar Mitzvah Discu.
Presentaciones en direuto
Kroll fai xires polos Estaos Xuníos faciendo comedia en vivu y participa frecuentemente de podcasts de comedia y programes de radio. En 2011, Comedy Central tresmitió'l so especial de comedia en direuto Thank You Very Cool.
Estudió y realiza presentaciones regulares nel Upright Citizens Brigade Theater na ciudá de Nueva York y en Los Angeles y foi co-presentador del show de comedia en direuto Welcome to Our Week con Jessi Klein. En payares y avientu de 2008, xunir a la xira d'Aziz Ansari llamada Glow in the Dark polos Estaos Xuníos.
Kroll creó un personaxe de stand-up, "Bobby Bottleservice". Apaeció en dellos videos en llinia pal sitiu web Funny or Die, incluyendo los Ed Hardy Boyz y una cinta d'audición pal programa de MTV Jersey Shore.
Televisión
Kroll tien un rol protagonista como Rodney Ruxin na serie de comedia de FXX The League. Kroll tamién creó y ye el protagonista d'un programa de sketches llamáu Kroll Show para Comedy Central qu'empezó en xineru de 2013. Kroll tien un papeles recurrentes en Childrens Hospital en Adult Swim y la sitcom de NBC Parks and Recreation.
Enantes, Kroll hai co-protagonizáu la sitcom d'ABC Cavemen, la serie de VH1 Best Week Ever y fixo la voz del personaxe Stu na serie animada de HBO The Life & Times of Tim. Kroll tuvo presentaciones como convidáu en Parks and Recreation, Community, New Girl, y apaeció en numberoses series de Comedy Central, tales como Reno 911!, Comedy Death-Ray Radio, John Oliver's New York Stand Up Show y The Benson Interruption, tanto como él mesmu como un personaxe.
El trabayu de Kroll como actor de voz inclúi'l rol de Andrew LeGustambos na serie de comedia animada de Fox Sit Down, Shut Up, un estravagante profesor de teatru bisexual, que la so voz ye moldiada pa sonar como un "Melquíades modernu", y como Reuben Grinder na serie de PBS Kids GO! WordGirl.
Kroll foi unu de los cocineros nel Comedy Central Roast de James Franco.
Películes
Kroll protagonizó A Good Old Fashioned Orgy en 2011. Tamién tuvo papeles de sofitu en películes de comedia como Dinner For Schmucks, Date Night, Get Him to the Greek, Adventures of Power, y I Love You Man.
Kana Kobayashi
Kana Kobayashi (小林 香菜) ye una Idol, cantante y actriz xaponesa. Ye conocida por haber sío miembru del grupu femenín AKB48, onde formó parte del Equipu B y más palantre del Equipu K.  La so graduación de AKB48 tuvo llugar el 21 de marzu de 2016. Anguaño ye representada pola axencia Promage.
José Luis Lavandera
José Luis Fernández Lavandera, conocíu como Lavandera, ye un ex-futbolista asturianu que xugaba de mediocampista.
Trayeutoria
Con catorce años ingresó nel club Cruz Blanca de La Felguera, col que se convirtió en campeón xuvenil d'Asturies. D'ende pasó al U. P. Langreo. A los dieciséis años foi subcampeón d'Europa xuvenil y, darréu, llegó al R. C. Celta de Vigo.
La Cruciada (Solís)
La Cruciada ye una casería de la parroquia de Solís nel conceyu asturianu de Corvera.
Alcuéntrase a 4,60 km de Nubleo, la capital del conceyu, a un altor mediu de 191 msnm y tien una población de.
Tomoyasu Asaoka
Tomoyasu Asaoka (浅岡 朝泰, ) ye un ex-futbolista xaponés.
Adrián Campos
Adrián Campos Suñer foi un pilotu de Fórmula 1 español.
Tetsuji Hashiratani
Tetsuji Hashiratani (柱谷 哲二, ) ye un ex-futbolista xaponés.
Cantón del Tesinu
El cantón del Tesinu (n'italianu: Ticino, pronunciáu: ; n'alemán, francés y romanche: Tessin) ye'l cantón más meridional de Suiza, sobre l'aguada sur de los Alpes. El nome deriva del ríu homónimu que traviesa xubiendo pol Passo della Novena (n'alemán: Nufenenpass) hasta'l Llagu Mayor. El cantón del Tesinu ye cuasi dafechu ítaloparlante (a esceición del conceyu de Bosco/Gurin). El cantón forma xunto con delles rexones del cantón de los Grisones la llamada Suiza Italiana.
Xeografía
El cantón del Tesinu atopar nel sur de Suiza. Ta cuasi dafechu arredoláu por Italia, cola que llenda al este, oeste y sur. Al norte parte colos cantones de Valais y Uri, y al nordeste col cantón de los Grisones.
La so superficie ye de 2.812 km², de los cualos cerca de trés cuartos son consideraos como terrén granible. Los montes cubren cerca d'un terciu del cantón. Tamién los llagos Mayor y de Lugano ocupen una parte considerable del cantón.
Historia
Na antigüedá los territorios tesineses fueron habitaos por tribus celtes. La rexón foi amestada al Imperiu romanu relativamente tarde, probablemente al entamu del principáu.
Nel Medioevo el territoriu actual del cantón yera gobernáu pol Duque de Milán. Nel sieglu XV los confederaos suizos conquistaron los valles al sur de los Alpes en tres campañes socesives.
El cantón de Uri facer col valle de Leventina en 1440. Ente 1403 y 1422 perdiéronse dalgunes d'estes rexones, yá anexonaes al cantón de Uri. Nuna segunda campaña, Uri, Schwyz y Nidwalden llograron la ciudá de Bellinzona y la Riviera en 1500. Parte d'estes tierres y l'estensa ciudá de Bellinzona yá taben amestaes a Uri en 1419 pero perdíes en 1422. La tercer campaña foi una llucha de toles fuercies de la confederación, y llogró qu'en 1494 les tropes confederaes controlaren cuasi tol ducáu de Milán.
Les tierres del cantón del Tesinu fueron les primeres tierres conquistaes pola Confederación Helvética. Mientres el periodu de la República Helvética, por decisión de Napoleón Bonaparte (1803) los habitantes fueron obligaos a formar dos cantones: Bellinzona y Lugano, depués se reunificaron de nuevu gracies al mesmu Bonaparte.
Sicasí, el cantón foi declaráu miembru plenu de la Confederación a finales de 1803. Francia yera dueña de les provincies de Muggio y Mendrisio y donar a la República Cisalpina, anque por un periodu curtiu.
Hasta 1878 los trés ciudaes principales: Bellinzona, Lugano y Locarno, alternábense como capital por un periodu de seis años, hasta qu'esi añu Bellinzona convertir na capital única, llegal y permanente.
Gobiernu
thumb|250px|Ponte de Salti nel [[valle de Verzasca, cantón suizu de Tesinu.]] El poder executivo cantonal llámase Consiglio di Stato (conseyu d'Estáu) y ta compuestu por cinco miembros escoyíos direutamente pol pueblu.
El parllamentu cantonal Gran Consiglio (Gran Conseyu) encargar d'escoyer el gobiernu y el Parllamentu cantonal. El pueblu escueye tamién los dos diputaos al Conseyu de los Estaos y ocho diputaos pal Conseyu Nacional Suizu, con sede en Berna.
Economía
Les rimaes del cantón son usaes intensivamente pa la producción d'enerxía hidroeléctrica. La lletricidá producida ye utilizada nel cantón y esportada al estranxeru. Nel área septentrional críase ganáu.
La producción de vinu ye importante pal cantón y ye esportada principalmente al restu de Suiza. Les viñes atópense primero de too na metá meridional del cantón, onde s'esfruta d'un clima más templáu. Otros productos importantes producíos nel cantón son: maíz, pataques, tabacu y verdures.
El clima del cantón ye xeneralmente opuestu al que puede atopase al norte de los Alpes. Suel ser un clima más templáu, qu'atrai a munchos turistes de los otros cantones suizos. Los llagos, xuníos al bon tiempu, son consideraos curiosos turísticos. El turismu ye'l sector más importante del cantón.
La industria del cantón atópase primero de too alredor de los trés ciudaes principales: Lugano, Locarno y Bellinzona.
Los dos centros d'educación cimera son la Universidá de la Suiza Italiana (Università della Svizzera Italiana (USI)), la única universidá suiza onde la enseñanza ye n'italianu. El segundu centru ye La Escuela Universitaria Profesional de la Suiza Italiana (Scuola Universitaria Professionale della Svizzera Italiana (SUPSI)), que ye una sede del famosu ETH de Zúrich.
Demografía
La población ye mayoritariamente de llingua italiana y de relixón católica (75%), anque esiste tamién una pequeña comunidá d'evanxélicos (7%). Esiste un númberu creciente de persones de llingua alemana, yá que a los pensionistes de los cantones alemanes gústa-yos pasar la so xubilación nel Tesinu.
Llingües
La llingua oficial del cantón ye'l italianu. Un dialeutu lombardu foi la llingua tradicionalmente falada polos habitantes del cantón. Sicasí, nos últimos años l'italianu oficial empezó a mover al lombardu como llingua vehicular d'una parte importante de la sociedá.
En redol a les riberes del Llagu Mayor y del Llagu de Lugano establecióse una importante colonia d'alemanes y suizos germanófonos. En dellos pueblos en redol a la ciudá de Locarno, el númberu de falantes d'alemán supera al de falantes d'italianu.
El pueblu de Bosco-Gurin foi fundáu nel sieglu XIII por habitantes del cercanu Cantón del Valais. Los sos habitantes caltuvieron hasta los nuesos díes una variante arcaica del dialeutu suizu alemán conocida como walser. Este ye l'únicu conceyu del Tesinu onde l'idioma alemán tien reconocencia oficial.
Distritos
La ciudá más poblada ye Lugano, siguida por Bellinzona (que ye la capital y sede del gobiernu cantonal), Locarno, Mendrisio y Chiasso. El cantón ta estremáu n'ocho distritos:
Relixón aborixe canaria
miniaturadeimagen|300px|El conocíu como [[ídolu d'Tara, nel Muséu Canariu.]] La relixón aborixe canaria yera'l cuerpu de creencies que constituyía'l mundu máxicu-relixosu de los primeros pobladores de les islles Canaries −España− antes de la conquista europea a lo llargo del sieglu.
Como la relixón aborixe foi tresmitida y alteriada polos conquistadores cristianos, les creencies, actitúes y práutiques máxicu-relixoses orixinales nun pueden definise con certidume, siendo los escritos etnohistóricos y l'arqueoloxía les principales fontes pal so estudiu.
Hai que destacar que cada islla presentaba les sos propies creencies distintes, pero que compartíen un orixe y carauterístiques comunes.
El Ser Supremu
Los aboríxenes canarios pueden ser englobados ente les cultures deístes, yá que creíen nun Ser Supremu creador y sustentador del mundu qu'habitaba nel cielu.
miniaturadeimagen|220px|El cielu apaez como llar del Ser Supremu pa tolos aboríxenes canarios. Dellos investigadores modernos como'l profesor Juan Álvarez Delgado suponen qu'esta creencia deber a una aculturación provocada pol continuu contautu de los aboríxenes con navegantes mediterráneos dende mediaos del sieglu, según a l'acción evanxelizadora de los misioneros cristianos. Sicasí, otru autores como Jesús M. Fernández Rodríguez cunten que lo qu'hubo foi sincretismu ente les idees aboríxenes sobre una divinidá cimera tribal que «suelen ser tamién omnipresentes y universales» col conceutu de Dios cristianu.
Esta divinidá suprema yera denomada de distintes formes según la isla. En Gran Canaria yera conocida como Acorán o Alcorac y en La Palma como Abora, ente que nes islles de Lanzarote y Fuerteventura el naturalista Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent recoyó'l nome Althos, magar historiadores posteriores como Dominik J. Wölfel indiquen que se trata d'una voz dudosa.
Tocantes a la creencia de los aboríxenes gomeros, les fontes históriques tradicionales nun apurren munchos datos. Namái l'inxenieru Leonardo Torriani apunta a qu'adoraben a una entidá con forma de perru negru y lanudo d'andar bípedu al que denominaben Hirguan (voz posiblemente rellacionada colos iruene de La Palma). Esti autor alude tamién a qu'esistió un adivín gomero llamáu Eiunche qu'intentaba faer ver a los sos paisanos que'l verdaderu dios creador de too habitaba nel cielu y llamábase Orahan, y que Hirguan yera'l so enemigu. Sicasí, el profesor Alejandro Cioranescu cree que se trata d'un tracamundiu del autor con fechos de la islla d'El Hierro.
aboríxenes d'El Hierro y Tenerife apaez dientro de les sos creencies la idea d'una pareya divina», qu'en dambos casos y tres la conquista fueron sincretizadas colos principios cristianos de Dios/Jesús y la Virxe María.
Asina, los bimbaches creíen nun principiu masculín llamáu Eraorahan 'el que ta no encesu o brillante', que yera adoráu polos homes, y n'otru femenín al que denominaben Moneiba 'rellumada fumiento' y al que veneraben les muyeres. Pela so parte, los guanches creíen en dos divinidad principales igualmente de signos masculín y femenín. El dios supremu, que representaba un principiu creador y sustentador, yera denomináu de distintes formes según les atribuciones que tenía: Achamán 'el Celestial', Achuhurahan 'el que ta no encesu o brillante', Achuhucanac 'el que ta na agua', Achguayaxerax 'he equí l'Espíritu que sofita l'universu', Atguaychafanataman 'he equí la causa de la lluz de los rescamplos' o Achuguayo 'el que ye espíritu'. La diosa suprema yera Chaxiraxi 'la que carga o sostién el firmamentu', tamién llamada Achmayex Guayaxerax 'he equí la madre d'él, l'Espíritu que sofita l'universu'. Tratar según Diego Cuscoy d'un principiu femenín de signu conservador y que foi identificada polos guanches cola imaxe de la virxe de Candelaria apaecía nes sableres de Güímar.
Otres divinidaes
miniaturadeimagen|220px|El Teide yera la morada de [[Guayota, el demoniu según les creencies guanches.]] Nes islles de Tenerife, Gran Canaria y La Palma los aboríxenes creíen nun principiu malinu al que denominaben Guayota, Gabiot y Iruene respeutivamente, y que se-yos apaecía so la forma de grandes perros lanudos. Éstos yeren llamaos tibicenas en Gran Canaria, ente que de Tenerife, el médicu ya historiador Juan Bethencourt Alfonso apunta a la esistencia en Tenerife d'otres entidaes denominaes Guañajé, Canajá y Jucancha, deidaes proteutores del ganáu cabrío, del ovín y del perru respeutivamente. Nestos dos islles creíase amás qu'estos xenios maléficos habitaben nes coraes de la tierra y en zones volcániques, creyendo los guanches que l'infiernu atopar nel interior del Teide, al que denominaben Echeide.
Cultu a los astros
Ente los aboríxenes canarios de toles islles dábase tamién la adoración a los astros. El Sol yera conocíu col nome de Magec a lo menos en Tenerife y Gran Canaria, y ye posible que tuviera un calter femenín, según una interpretación del vocablu como *ma-aɣeq ('madre de la reblaneda') o *m-aɣeq ('la que tien reblaneda'), y d'alcuerdu a los cultos bereberes continentales (magar hai esceiciones). Magec paez ser parte principal de les sos devociones, y por él/ella faíen los sos xuramentos. Amueses d'esti cultu solar atopar nos distintos grabaos rupestres topaos nes islles de Tenerife y La Palma, según en motivos decorativos de vasíes y pieces de folla de Gran Canaria que consisten en figures circuliformes radiaes. Coles mesmes, investigaciones arqueolóxiques recién afayaron la orientación de dellos xacimientos colos ortos o ocasos del Sol en solsticios y equinoccios.
Amás d'a'l sol, los aboríxenes veneraben a la lluna (de calter masculín na mitoloxía bereber continental) y a determinaes estrelles.
Vida dempués de la muerte
Especialmente singular yera'l cultu a los muertos, produciéndose los enterramientos con ufriendes o dotes, lo que demuestra la creencia de los aboríxenes canarios na sobrevivencia de l'alma. Particularmente destacable ye la práutica de la momificación de los cadabres sobremanera nes islles de Tenerife y Gran Canaria, tando presente tamién en La Gomera, El Hierro y La Palma.
Idolatría
Nes islles atopáronse gran cantidá d'ídolos aboríxenes, como'l ídolu d'Tara en Gran Canaria, el de Guatimac en Tenerife o'l Ídolu de Zonzamas en Lanzarote. Tamién s'atoparon figures similares na Cueva de Los Ídolos (Fuerteventura), en La Palma, n'El Hierro y en La Gomera.
Polo xeneral los ídolos guanches suelen ser representaciones de la fertilidá al traviés de la madre tierra o xenios proteutores. Los idolillos canarios son asemeyaos a los qu'apaecen nel neolíticu de Grecia, nes Islles Cícladas, Xipre, Creta o'l Exiptu Antiguu, onde apaecen xuntos estauínes y pintaderas.
Imáxenes cristianes
Hai que mentar dientro de les creencies aboríxenes la esistencia d'individuos convertíos al cristianismu antes de la finalización de la conquista castellana del archipiélagu, por cuenta de les acciones evanxelizadores llevaes a cabu dende les primeres décades del sieglu xv. A esti respectu, caben destacar les tradiciones de que tanto la imaxe de la Virxe de la Candelaria en Tenerife, como la de la Virxe de les Nieves en La Palma, yeren yá veneraes polos aboríxenes d'estes isles.
Cortiles y construcciones relixoses
Los aboríxenes canarios desenvolvíen los sos cultos principalmente nos visos de dellos montes o na base de roques destacaos. Nestos llugares llabraben na piedra conxuntos de buecos denominaos cazoletas n'arqueoloxía— que taben comunicaos ente sigo por canales, y en que les sos proximidaes suelen atopase grabaos rupestres. Nestos llugares, denominaos almogaren en Gran Canaria, «invocaben i sacrificaben regándola con lleche toes los díes». Esti tipu de cortil sagrada taba estendíu a toles islles del archipiélagu.
En La Gomera y El Hierro los aboríxenes construyíen estructures de piedra seca que yeren utilizaes como ares o altares de sacrificiu. Consistíen nun pequeñu muriu circular o oval de piedres medianes o grandes, n'ocasiones fincaes, en que'l so centru atopar un buecu que sirvía de fornu de combustión. Nes proximidaes o adosaes al muriu solíen asitiar grandes piedres fincaes, n'ocasiones con grabaos rupestres. Esti tipu d'estructures tamién apaecieron en Gran Canariu —Monte de Horgazales— y Fuerteventura —Monte de Tindaya—. Pela so parte, en Tenerife Juan Bethencourt Alfonso indicó la esistencia d'estes ares de sacrificiu, denominaes por él como pireos, anque l'arqueoloxía nun llogró topar muertes certeres al respeutu.
Los baladeros o bailladeros
Un espaciu de cultu particular ye'l que se denomina nes fontes como «baladero». Trátase de llugares espaciosos a manera de places, xeneralmente allugaos en llugares elevaos, onde se desenvolvíen ritos propiciatorios d'agua utilizando los balidos del ganáu.
Estos llugares quedaron na toponimia de toles islles, sacante Fuerteventura, tresformaos en formar «bailladeru» o «bailladeru de les bruxes».
Llugares sagraos
Los montes y determinaos roques apaecen nel conxuntu del archipiélagu como llugares consagraos por excelencia, nos que la divinidá manifestar na tierra.
Montes sagraos
miniaturadeimagen|220px|[[Monte de Tindaya|Tindaya, monte sagráu pa los majos de Fuerteventura.]] El volcán del Teide, como monte más singular del archipiélagu, probablemente formó parte de los montes sagraos pa los aboríxenes de toles islles. Pa los guanches de Tenerife en particular yera'l llugar onde se concentraben les fuercies malines amestaes al fueu y a los procesos volcánicos destructivos. Coles mesmes, tamién se suxurió la so función como axis mundi o puntu d'unión ente'l cielu y la tierra.
Pa los aboríxenes de Gran Canaria los principales montes sagraos yeren les de Tirma y Amagro al oeste de la isla, nel antiguu reinu de Gáldar. Por estes faíen los sos más sagraos xuramentos al berru de atis Tirma y atis Amagro, y nos sos altores podíen acoyese los criminales pa nun ser prindaos. Abréu Galindo y otru autores apunten amás como llugar sagráu principal el risco de Umiaya o Humiaga, allugáu na caldera de Tirajana y perteneciente al reinu de Telde, sobre'l qu'esistía según Marín de Cubes una ara de sacrificiu. El roque Bentayga, nel interior de la caldera de Tejeda, yera tamién un importante centru de cultu, dedicáu a la fecundidá según el catedráticu en Historia Antonio Tejera Gaspar.
Los majos de Fuerteventura teníen como espacios consagraos los montes de Tindaya y Cardones o del Cardón, ente que pa los antiguos habitantes de La Gomera destacaben como elevaciones sagraes y grandes centros de cultu'l Alto de Garajonay, el Monte del Calvariu en Alajeró, el Monte del Adivín en Valle Gran Rey o la Fortaleza de Chipude.
El conceutu de axis mundi
miniaturadeimagen|220px|[[Roque Bentayga, llugar sagráu y posible axis mundi de los aboríxenes de Gran Canaria.]] La idea d'una columna que sostién l'universu o axis mundi apaez ente les creencies de los aboríxenes canarios, a lo menos ente los de les islles de La Palma, Tenerife y Gran Canaria. Esta pilastra mística ye acomuñáu polos aboríxenes con determinaos roques o montes. Asina ta atestiguáu polos primeros historiadores de Canaries claramente pa los benahoaritas, quien identificaben esta columna col roque de Idafe allugáu nel interior de la Caldera de Taburiente. A los pies d'esti monolitu natural llevar a cabu un ritual nel que s'ufiertaben a la divinidá les coraes de los reses pa evitar asina que cayera y destruyera el mundu.
Según los investigadores modernos esta idea estendíase como queda dichu a les islles de Tenerife y Gran Canaria, onde'l Teide y el roque Bentayga cumplíen esta función respeutivamente. Coles mesmes, el filólogu ya historiador Ignacio Reyes apunta la posibilidá de que'l llugar de Bentayca mentáu na obra de Abréu Galindo como morada de los dioses bimbaches funcionara tamién como axis mundi, dada la traducción que propón pal topónimu como 'llugar que sostién' dende una forma orixinal wen-tāqqa, anque tamién indica la so posible llectura como «llugar de proteición mística».
El llar de la divinidá
Una creencia estendida ente los benahoaritas y bimbaches yera la de que los sos dioses, qu'habitaben nel cielu, teníen en determinaos montes o roques el so llar terrenal, a onde allegaben cuando yeren convocaos. Asina, los antiguos palmeros creíen que'l so dios habitaba nel visu de los montes que cierren la Caldera de Taburiente pel este, tal que describió Leonardo Torriani: «dicíen ellos qu'ésti moraba nel cielu, al que dicíen tigotan, y en tierra, nel cume de los montes llamaos Tedote; y enriba d'ésta faíen los sos sacrificios de lleche y de mantega», ente que pa los bimbaches los dioses Erahorahan y Moneiba teníen «la so habitación (...) en dos peñascos llargos á manera de mohones, que tán nun términu que llamaben Bentayca, que güei llamen los Santillos de los antiguos, y que dempués d'oyíu y cumplíu el ruegu xubir al cielu».
miniaturadeimagen|220px|La ermita de San Blas, construyida sobre la [[cueva de Achbinico onde los guanches veneraben a la diosa Chaxiraxi.]]
Cueves como llugar de cultu
La cueva apaez tamién en delles islles como llugar sagráu o de cultu al marxe de la so función como espaciu funerariu.
Asina, según la crónica de Pedro Gómez Escudero, «teníen los de Lançarote y Fuerte Ventura unos llugares o cuebas a manera de templos...», ente que los bimbaches teníen la cueva Asteheyta como llugar consagráu, al ser el llar del Aranfaybo, el gochu sagráu que mediaba ente los dioses y los seres humanos. Pela so parte, dellos autores suxuren que la Cueva del Mure, tubu volcánicu allugáu nel conceyu de Fuencaliente de La Palma, foi un llugar consagráu polos benahoaritas, rellacionándose con posibles cultos de l'agua o a la fertilidá.
En Gran Canaria investigadores modernos acomuñaron les cueves pintaes» que presenten nos sos suelos y parés cazoletas y bóvedes escavaes, según grabaos rupestres que representen triángulos púbicos, con santuarios dedicaos a determinaos cultos como la fertilidá. Exemplu d'esti tipu de cueva ye la de Risco Cayíu y otres alcontraes na caldera de Tejeda.
Los aboríxenes de Tenerife tamién realizaben cultos en cueves como s'esprende del allugamientu y posterior adoración en Chinguaro primeru y Achbinico dempués de la imaxe de la virxe de Candelaria.
Sacerdotes, adivinos y freros
miniaturadeimagen|220x220px|Forma orixinal del Guatimac. Especulóse que podría ser una representación d'un [[uxu chicu. Según Juan Bethencourt Alfonso, los guanameñes (adivinos o clarividentes) portaben al pescuezu'l idolillo Guatimac, que la so posible etimoloxía (*watămak, "el qu'afita la mirada") corresponder con esi conceutu de la «clarividencia» y la figura del uxu. ]] Nes islles esistíen distintos personaxes amestaos al cultu relixosu. Estos dirixíen les ceremonies y funcionaben como venceyu ente'l mundu material aborixe y el mundu espiritual.
En Gran Canaria los ritos yeren dirixíos pol faycán, especie de sacerdote-xuez, quien yera aidáu en determinaes celebraciones por una institución de muyeres santes» llamaes harimaguaes.
En Tenerife esistíen unes muyeres que teníen por oficiu echar enagua sobre los naciellos nuna ceremonia que los primeros historiadores rellacionaben col bautismu cristianu. Tamién apaez señalada la esistencia de freros y santeres, dos de los cualos fueron encargaos pol rei de Güímar a curiar de la imaxe de la Virxe de Candelaria y de la cueva de Achbinico onde se veneraba. Pela so parte, Tomás Arias Marín de Cubes alude a la esistencia en cada reinu guanche de cuatro guanameñes (*wa-n-amənzaz, "clarividente" ) o sacerdotes qu'asistíen a los menceyes nel gobiernu, mientres Juan Bethencourt Alfonso refier la esistencia de delles órdenes sacerdotales ente los guanches: los samarines o adivinos, los cancos o sacerdotes del sol y los babilones, según la presencia de muyeres sacerdotises que denomina marimaguadas (posible corrupción o errata de "harimaguada", acasu influyíu por "Mari(a)".
Una figura recurrente en delles islles yera la del adivín o agoreru. Asina, en Fuerteventura esisten referencies a les muyeres santes Tibiabin y Tamonante, qu'exercíen un papel principal na sociedá isleña al dirimir los enfrentamientos ente los distintos xefes tribales, dirixir les ceremonies y profetizar coses futures. Tibiabin predixera la llegada de los normandos, consiguiendo la rindición de los reis mayos ante Jean de Bethencourt. Nes islles d'El Hierro, La Gomera y Tenerife esistieron tamién los adivinos Yone, Aguamuje y Guañameñe respeutivamente qu'anunciaron a los suyos la llegada de xentes pel mar qu'habríen de enseñorear les islles.
Ofrenda y sacrificios
miniaturadeimagen|220px|Reconstrucción d'ara de sacrificiu nel visu de [[Garajonay, La Gomera.]] Los aboríxenes de toles islles llevaben a cabo ofrenda o sacrificios que pueden estremase en dos tipos principales: libación y cremaciones.
Cromatóforu
thumb|300px|Los cromatóforos del [[pez cebra son los encargaos de xenerar el mimetismu col fondu, al ser espuestos a ambientes escuros (enriba) o lluminosos (embaxo).]] Los cromatóforos son célules con pigmentos nel so interior que reflexen la lluz. Pueden atopase en diversos seres vivos como los anfibios, los peces, ciertos crustáceos y dalgunos cefalópodos. Son los principales responsables de la coloración de la piel, del color de los güeyos nos animales ectotermos y de la formación de la cresta neural a lo llargo del desenvolvimientu embrionariu. Los cromatóforos yá maduros pueden estremase en distintes clases según el color que reflexen so una lluz blanco: cianóforos (azul), eritróforos (colloráu), iridóforos (iridiscente), leucóforos (blancu), melanóforos (negru/marrón) y xantóforos (mariellu). El términu tamién puede faer referencia a les visícules coloriaes asociaes a la membrana de ciertes bacteries fotosintétiques.
Cantón del Jura
El Cantón del Jura, tamién conocíu como República y Cantón del Jura (n'alemán: Republik und Kanton Jura; en francés: République et canton du Jura; n'italianu: Repubblica y Canton Giura; en romanche: Republica y Chantun Giura) ye un cantón suizu, que la so capital ye la ciudá de Delémont.
Cromatóforu
Delles especies pueden camudar de color rápido per mediu de mecanismos que camuden un pigmentu por otru y reorienten la superficie reflectora de los cromatóforos. Esti procesu, de cutiu utilizáu como mecanismu de camuflaje, ye llamáu mimetismu o cambéu fisiolóxicu de color. Dellos cefalópodos como los pulpos, presenten unos órganos cromatóforos realmente complexos, controlaos por músculos, ente que ciertos vertebraos, como'l camaleón, producen efeutos similares mediaos nesti casu per víes de señalización celular. Estes señales pueden ser hormones o neurotransmisores y pueden ser inducíes por cambeos nel humor, la temperatura, el estrés o cambeos notables del ambiente a nivel llocal.
Cantón del Jura
Historia
Los raigaños del cantón del Jura apaecen en 999, cuando l'últimu rei de Borgoña da al Obispu de Basilea l'abadía de Moutier-Grandval xunto coles sos dependencies. A partir del 1032 l'Obispu de Basilea ye venceyáu al Sacru Imperiu Romanu Xermánicu. A principiu del sieglu XVI cola llegada de la reforma protestante a Basilea, l'Obispu ye obligáu a salir de la ciudá. El príncipe-obispu instálase finalmente en Porrentruy nos sos territorios xurásicos, anque la ciudá dependía espiritualmente de la diócesis de Besançon. El territoriu restante sobre'l cual l'obispu va reinar hasta l'españíu de la revolución francesa, correspuende a lo que ye llamáu'l Jura históricu, qu'incluyía'l territoriu del actual cantón del Jura xunto col Jura bernés y el Laufen. En 1648 cola Paz de Westfalia, el Jura ye separáu del Sacru Imperiu, lo que contribúi a que crezan los sos llazos cola Confederación de los XIII cantones. Esta situación perdura hasta 1792 cuando l'últimu príncipe-obispu ye obligáu a salir de Porrentruy tres l'españíu d'un movimientu revolucionariu inspiráu pola revolución francesa. El 19 d'avientu de 1792 ye proclamada la República Rauracienne, primer república hermana de la República francesa. En 1793, l'acabante proclamar república ye amestada per Francia y conviértese nel departamentu de Monte Tarrecible, que la so capital yera Porrentruy. La rexón de Montbéliard ye amestada en 1797. En 1800 el departamentu ye suprimíu y anexáu al departamentu del Altu Rin por voluntá de Napoleón Bonaparte.
Cromatóforu
A diferencia de los animales ectotermos, los mamíferos y los páxaros presenten namái una clase de célules del tipu de los cromatóforos: los melanocitos. L'equivalente nos animales ectotermos, los melanóforos, son estudiaos anguaño nos llaboratorios d'investigación col fin d'ayudar na comprensión de ciertes enfermedaes humanes y utilizaos como ferramienta nel descubrimientu o diseñu de nuevos fármacos.
Cantón del Jura
Historia
thumb|250px|Castiellu de Porrentruy, residencia del príncipe-obispu de Basilea. En 1815 el Congresu de Viena decide que la rexón histórica del Jura va ser amestada al cantón de Berna como compensación de les perdíes territoriales de Vaud y l'Alta Argovia, convertíes en cantones independientes. Tres la so anexón al cantón de Berna, un conflictu cultural salió a flote. Berna siendo un cantón de fala alemana mayoritariamente discriminaba en cierta forma les mayoríes francófonas del Jura. Ye por esto y otres razones qu'un movimientu independentista foi creáu col fin d'algamar la independencia de la rexón del Jura bernés. Nos años 1970 foi entamáu un plebiscitu en favor de la creación del cantón del Jura. Nesa ocasión pudieron participar los siete distritos históricos del Jura: Courtelary, Delémont, Franches-Montagnes, Laufen, La Neuveville, Moutier y Porrentruy. Sicasí solo los distritos del Jura Norte aprobaron la votación: Delémont, Franches-Montagnes y Porrentruy. Ente que estos trés distritos fueron autorizaos a crear un nuevu cantón en 1979, los cuatro restantes decidieron siguir formando parte del cantón de Berna. En 1996 el distritu de Laufen, convertíu en exclave tres la separación del Jura norte, foi autorizáu a camudar al cantón de Basilea Campu. N'años más recién, nueves votaciones fueron llevaes a cabu pa pidir l'anexón del actual Jura bernés al cantón del Jura, sicasí hasta agora solo Moutier aceptó l'anexón al cantón de Jura (votaciones del 18 de xunu de 2017), ciudá la cual va ser amestada'l 1 de xineru de 2021. El restu de votantes del Jura bernés nun aceptaron hasta agora un cambéu de cantón.El cantón ye conocíu tamién pola que nel so tiempu foi l'asociación de reloxeros anarquistes (Federación del Jura).
Cromatóforu
Clasificación
Les primeres célules pigmentadas descrites pertenecíen a invertebraos y fueron denominaes cromóforos nuna revista científica italiana nel añu 1819. El términu cromatóforu acuñóse más tarde pa denominar a les célules que conteníen pigmentos provenientes de la cresta neural de los vertebraos ectotermos y de los cefalópodos. La pallabra cromatóforu provién del griegu y puede estremase en dos términos: Otra manera, la pallabra cromatocito (cito o κυτε del griegu, que'l so significáu ye célula) foi acuñada pa denominar a les célules responsables del color atopaes en páxaros y mamíferos, anque namái atopóse unu d'estos tipos celulares, el melanocito.
Relixón aborixe canaria
Ofrenda y sacrificios
Les llibaciones llevar a cabu con lleche o mantega dilío, virtiéndose nos conxuntos de cazoletas escavaes na roca y comunicaes por canales enantes mentaes. Esti tipu de sacrificiu ye'l más frecuente nes fontes históriques y foi constatáu tamién pola arqueoloxía.
Cantón del Jura
Xeografía
El cantón del Jura asítiase na parte noroccidental de Suiza. El territoriu consiste mayoritariamente nel cordal del Jura, en partir sur, y l'altiplanu del Jura, en partir norte, onde se topa la rexón llamada Ajoie.
Cromatóforu
Clasificación
Sicasí, la estructura y la coloración de los cromatóforos nun foi desentrañada hasta la década de los 60, momentu a partir del cual pudo desenvolvese un sistema de clasificación basáu na apariencia de dichos cromatóforos. Esta clasificación caltúvose hasta los nuesos díes anque los últimos estudios al respeutu punxeron de manifiestu dellos aspeutos bioquímicos de los pigmentos que podríen ser más útiles a la d'entender la so función na célula.
Cantón del Jura
Xeografía
Al norte y oeste el cantón parte cola República francesa, al este colos de Soleura y Basilea-Campu, y al sur colos de Berna y Neoburgu. Los ríos Doubs y Birs bañen la rexón. El Doubs xunir al Saona pa desaguar nel Ródano, ente que el Birs ye tributariu del Rin.
Cromatóforu
Clasificación
Según la producción de color, los cromatóforos pueden estremase en dos clases:
Anque tolos cromatóforos contienen pigmentos o estructures reflectantes (sacante cuando fueron la resultancia d'una mutación xenética como nel casu del albinismu), non toles célules que contienen pigmentos son cromatóforos. Por casu, el grupu hemo ye un biocromo responsable del color coloráu de la sangre. Atópase principalmente nos eritrocitos, que son xeneraos nel migollu oseu constantemente a lo llargo de la vida d'un organismu y non namái mientres el desenvolvimientu embrionariu. Por ello, los eritrocitos anque tengan pigmentos, al nun provenir de les célules de la cresta neural, nun son clasificaos como cromatóforos. thumb|left|260px|[[Chamaeleo calyptratus|Camaleón atapecíu (Chamaeleo calyptratus), onde'l colores estructurales verde y azul xenerar por superposición de distintos tipos de cromatóforos pa reflexar la lluz penerada.]]
Relixón aborixe canaria
Ofrenda y sacrificios
Un tercer tipu de sacrificiu yera por aciu «afumaes». Los aboríxenes quemaben determinaes maderes o yerbes, que sirvíen pa interpretar la voluntá de los dioses o realizar agüeros por aciu la observación del fumu resultante, tal que atestigua Pedro Gómez Escudero sobre los majos: «faciendo fumu de ciertes coses de comer, que yeren los diesmos, quemar tomaben agüeru no que hauían d'entamar mirando al jumo».