cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Catedral de l'Asunción de Xaén
Capiya Mayor
La Capiya Mayor o del Santa Cara (nᵘ 9 nel planu) foi construyida per primer vegada sol mandatu del obispu Alonso Suárez de la Fuente del Sauce, soterráu nesta capiya, nel sieglu XVI, dempués tuvo que ser baltada y les nueves obres fueron feches pol arquiteutu Juan de Aranda nel sieglu XVII. El retablu mayor, neoclásicu, consta de tres cuerpo nel que se combinen los estilos dóricu, xónicu y corintiu y cubre tola cabecera de la capiya. Foi realizáu polos hermanos Sebastián y Francisco Solís.
Nel primer cuerpu, na so parte central, guardar el relicariu d'orfebrería cordobesa que caltién la Santa Cara, cubiertu con una tabla pintada por Sebastián Martínez que representa a dos ánxeles sosteniendo'l llenzu cola Santa Cara. Detrás de la tabla hai una puerta que s'abrir con dos llaves que da accesu a la caxa fuerte curiada por trés llaves. Dientro de la caxa fuerte hai una urna de plata y oru que tamién precisa de dos llaves p'abrir y ver la reliquia de la Santa Cara. Enriba d'esta cámara hai una fornica na que s'atopa la Virxe de l'Antigua, patrona del cabildru, talla gótica que según la tradición foi donada a la ciudá por Fernando III el Santu tres la conquista de la ciudá, les corones de la imaxe fueron realizaes pol orfebre cordobés Simón de Tapia nel sieglu XVII. Atópense tamién nesti pisu del retablu les imáxenes de san Pedro, san Pablo, san Bernardo y san Antonio Abá, toes de grandes dimensiones. Nes sos cais llaterales atópense los llenzos representando, el primeru, Alcuentru de Xesús cola cruz y María camino del Calvariu, y l'otru, Xesús desaposiáu de les sos vestidures.
Nel segundu cuerpu d'orde xónicu, na so parte central, atópase un alturrelieve de la Virxe de l'Asunción, obra de Sebastián de Solís. Nes otres dos calles tán asitiaos dos llenzos de Sebastián Martínez Domedel, copies efeutuaes en 1661 en El Escorial por encargu del cabildru del Descendimiento de Xesús, de Daniele da Volterra, con dalguna variante, y el Señor atáu na Columna, de Juan Fernández de Navarrete el Mudu. Les entrecalles afatar con medallones con bustos de Cristu y la Doliosa.
Destaca la bóveda de cañón, rica n'elementos decorativos. Nel centru del arcu de mediu puntu sobresal l'escudu de los Reis Católicos, que recuerda una carta de finales del sieglu XV, dirixida al cabildru, na que convidaben a rezar una salve nel altar mayor de la catedral. En dambos llaterales de la capiya atopen los magníficos cuadros de La Visitación, atribuyíu a Ticianu y de L'Anunciación, atribuyíu a Benvenuto Cellini.
La reliquia de la Santa Cara
La tabla de la Santa Cara asítiase nun marcu de plata con piedres precioses engastadas, al igual qu'un iconu oriental. De la mesma esti curiar nuna arca dorada.
Esta xoya foi realizada pol plateru cordobés José Francisco de Valderrama en 1731, a pidimientu del obispu Rodrigo Marín Rubio. Nella incluyéronse 191 rubinos, 193 diamantes y 210 esmeraldes. En 1814, la duquesa de Montemar donó un llazu de brillantes que sumió na Guerra Civil, polo que foi sustituyida por otru, donáu pola marquesa del Rincón de San Ildefonso, realizáu por Félix Granda. Na parte posterior la tabla lleva una inscripción en llatín alusiva al autor y a la fecha de realización.
Capiyes menores
1-Capiya del Cristu de la Bona Muerte
2-Capiya de San Sebastián
3-Capiya de San Jerónimo
5-Capiya de la Virxe de les Congoxes
6-Capiya de Santa Teresa
7-Capiya de San Benitu
8-Capiya de Santiago Apóstol
9-Capiya Mayor o de la Santa Cara
10-Capiya de San Fernando
11-Capiya de San Eufrasio
13-Capiya del Neñu Xesús
14-Capiya de San Miguel
16-Capiya de la Virxe de la Correa
17-Capiya de San José ]]
Asitiaes nes naves llaterales hai catorce capilla, teniendo qu'añedir dos más nel centru al llau de la capiya mayor.
Capiya del Cristu de la Bona Muerte (nᵘ 1 nel planu). Contién la talla del Cristu de la Bona Muerte de la confrería homónima, realizada en 1927 pol escultor Jacinto Higuera, siendo una de les sos obres más notables. A la izquierda del crucificáu hai una pintura del sieglu XVII, Santa María Madalena, la santa apaez ante un covarón con un llibru nes manes y una calavera a los pies. A la derecha, atópase'l bustu de santo Teresa de Xesús, tamién del sieglu XVII, destaca la intensidá de la lluz sobre la cara de la Santa. Finalmente, esiste una pintura ovalada, del mesmu sieglu, nel qu'apaez el bustu de san Pedro.
Nel testeru esquierdu asítiase un retablu d'estilu platerescu, del sieglu XVIII, con un oleu central, cuadrilobulado de santu Domingu de Guzmán, realizáu por Francisco Pancorbo. Presenta complicaos estípites con una rica ornamentación vexetal. Nel testeru derechu, distribúyense distintos llenzos, unu ye copia de l'Adoración de los Magos de Rubens, n'otru apaez san Xuan de Dios, ente que los otros santos nun pudieron ser identificaos.
Dientro de la sacristía de la capiya, asitiada tres el testeru fronteru, esiste, sobre una cajonera barroca, un baldaquino que guarda una crucificáu policromado.
Nel testeru esquierdu hai un relieve de l'Asunción del escultor Mariano Benlliure y una cruz-relicariu del Lignum Crucis, de madera con símbolos de la Pasión en plata. Nel testeru de la derecha, esiste un llenzu de san Xuan neñu, del sieglu XVIII, y un crucifixu de principios del mesmu sieglu.
thumb|200px|Vista de la capiya de la Virxe de los Dolores. Capiya de la Virxe de los Dolores y Santu Sepulcru (nᵘ 4 nel planu). Ye una de les capiyes más destacaes del templu catedraliciu, por cuenta de que los trés testeros tán recubiertos por pintures de Francisco Pancorbo afeches a l'arquiteutura y que sirven de fondu a los demás elementos ornamentales, sobremanera al retablu central. De la mesma, destaquen los cuadros de Los Evanxelistes, obres maestres de Sebastián Martínez Domedel.
Les pintures de los testeros llaterales contribúin a xunir tol conxuntu. Na parte cimera izquierda hai un calvariu, so este, los cuadros de san Marcos y San Mateo, incluyendo cartelas con inscripciones, d'últimes un cuadru del Rey David acompañada de cuatro profetes, dos a cada llau. El testeru de la derecha ta ocupáu na so parte cimera pola pintura del Descendimiento. Baxu ta, dos oleos de los evanxelistes san Lucas y san Xuan, con cites bíbliques escrites en diverses cartelas. Finalmente, la pintura de Moisés arrodiáu de seis profetes a cada llau: Zacarías, Sofonías, Nahúm, Jonás, Amós, Miqueas, Habacuc, Ageo y Malaquías, colos sos correspondientes cartelas.
La bóveda apaez decorada con casetones n'azul y doráu sobre fondu blancu. La sacristía de la capiya ta presidida por un oleu de la Inmaculada del sieglu XVIII.
Capiya de la Virxe de les Congoxes (nᵘ 5 nel planu). Orixinalmente, la capiya foi dedicada a san Pedro Pascual pol obispu mercedario frai Jerónimo Rodríguez de Valderas (1668-1671), que s'atopa soterráu equí. Esti obispu pensaba dotala de grandes obres, lo que nun-y foi posible yá que n'el so dómina terminaron les dos torres de la catedral y morrió antes de poder invertir na capiya.
NGC 1435
NGC 1435, tamién llamada Nebulosa Mérope o Nebulosa de Tempel, ye una nebulosa de reflexón difusa nel cúmulu abiertu de les Pléyades, na constelación de Tauro. Afayóse'l 19 d'ochobre de 1859 pol astrónomu Wilhelm Tempel.
Catedral de l'Asunción de Xaén
Capiyes menores
Nel testeru derechu esiste un oleu del Calvariu, influyíu por Antón Van Dyck. Pela so parte, el testeru esquierdu, presenta un confesionariu del sieglu XVIII con remate barrocu.
Capiya de Santa Teresa (nᵘ 6 nel planu). Esta capiya considérase unu de los conxuntos barrocos más importantes del templu, debíu al retablu central, les pintures del muriu y a les pieces de los testeros llaterales.
NGC 1435
De magnitú aparente 13, NGC 1435 ta dafechu allumada pola estrella Merope (23 Tauri), que se topa totalmente arrodiada por ella. Cerca de la estrella atopa un nuedu brillosu d'aproximao mediu arcmin d'anchu, IC 349. NGC 1435 apaez nes fotografíes de color azul pol finu polvu de carbonu espublizáu por tola nube. Anque primeramente pensóse que les Pléyades formaren ésta y otres nebuloses circundantes, agora sábese que les Pléyades a cencielles tán travesando la nebulosidad.
Catedral de l'Asunción de Xaén
Capiyes menores
El retablu central ye barrocu, del sieglu XVIII, según la llinia de Pedro Duque Cornejo. Ta decoráu con estípites y relieves de la vida de la Santa, a lo qu'hai qu'añedir les figures d'ánxeles que flanquean el cuerpu central y l'áticu. La imaxe de santo Teresa de Xesús, con un llibru y mirando al cielu, asítiase na fornica central, escoltada por dos pequeños nichos nos que s'atopen les talles de san Xosé y san Roque. Percima de la cornisa hai una talla policromada de la Inmaculada, sobre una peana, y nel áticu, un relieve del bustu del Salvador nun medallón corona tol conxuntu. El bancu del retablu apaez esculpíu con diversos relieves, policromados y estofados n'oru, d'escenes sobre la vida de la Santa: La visión de la santa sobre la Pasión de Cristu, a la izquierda; la transverberación qu'esperimento la santa, a la derecha; nel centru, la cabeza d'un ánxel.
La decoración del muriu del testeru ye de Francisco Pancorbo, apaecen frescos alusivos a los Esponsales de Santa Teresa, Muerte de la Santa y Proteición de la Santa a la Orde. El testeru esquierdu, ta afatáu con un oleu de la santa escribiendo so la inspiración del Espíritu Santu y la lleenda Misericordies Domini inm eternum cantabo, similar al pintáu por frai Juan de la Miseria. Nel testeru derechu, apaez un oleu de san Pedro Poveda, obra de María García.
thumb|200px|Capiya de San Benitu. Capiya de San Benitu (nᵘ 7 nel planu). Contién un retablu barrocu apoderáu pola imaxe tallada de san Benitu. Foi mandada construyir pol obispu frai Benito Marín (1750-1769), que s'atopa soterráu nesta capiya, so una bella llábana realizada en mármol colorao, con incrustaciones de bronce y mármoles d'otros colores que dibuxen cadenes o flores, apaez tamién l'escudu episcopal y diversu alegoríes de la muerte. Pela so parte, la bóveda de la capiya ta decorada con casetones que contién pintures d'ánxeles, na clave atópase'l Triángulu de la Trinidá.
El retablu del testeru central foi realizáu nel sieglu XVIII por Pedro Duque Cornejo, siendo esta una de les sos últimes obres. Presenta un solu cuerpu y áticu, apoderáu tou pol nichu central nel que s'alluga la imaxe del santu, que s'atopa n'actitú teatral, alzándose sobre un cielu llenu de cabeces d'ánxeles, suxetando dos d'ellos la inscripción Gratia benedictus est nome.... A la derecha del santu, otru ánxel ufiérta-y la mitra. El conxuntu sofita sobre una gran peana en que'l so centru apaez el bustu de santa Gertrudis de Helfta.
El retablu presenta una serie de medallones ovalaos con relieves policromados que s'asitien en redol a la imaxe central, a la izquierda, de baxo enriba, asocédense los relieves del Nacencia de san Benitu, un episodiu de la so vida, y San Benitu salvando a un home de morrer aforcáu; a la derecha, nel mesmu sentíu, apaez el santu tentáu pol demoniu, una escena del refectorio y San Benitu cola so hermana Santa Escolástica. Nel áticu hai otru medallón de grandes dimensiones nel que se repara al santu, representáu como l'obispu Benito Marín, orando ante'l signu de la Satísima Trinidá.
Nos testeros llaterales atópense, a la izquierda, un altar, con estructura de madera, con un llenzu central del Santa Cara, sobre esti, un oleu de san Benitu, la Virxe y la Trinidá. Sobremanera'l conxuntu hai una talla de la Inmaculada con baldaquino policromado, según la escuela granadina d'Alonso Cano. Ye una obra italianizante del sieglu XVIII. El testeru de la derecha, presenta un altar, con estructura de madera, con otru llenzu, italianu del sieglu XVIII, de la vida de san Benitu, con una cartela na parte cimera derecha. L'áticu presenta un alturrelieve cola Virxe y san Bernardo arrodillado.
thumb|200px|Vista de la nave de la Epístola, al fondu, la capiya de Santiago. Capiya de Santiago Apóstol (nᵘ 8 nel planu). Asitiada na parte izquierda de la capiya mayor. El retablu ye del sieglu XVIII, realizáu por Manuel López, ye de tres piso y presenta trés calles. Na cai central apaez un cuadru del Apóstol Santiago montando a caballu con espada y escudu. Nes cais llaterales atópense les escultures de san Gregorio de Naciancemo y santu Tomás de Villanueva, sobre estes hai unes pintures de eccehomo y la Doliosa. L'últimu pisu presenta un oleu de la Virxe del Pilar y Santiago y a entrambos llaos les escultures de san Judas Tadeo, con un llibru na mano, y san Andrés, col so cruz n'aspa. El conxuntu apaez coronáu col anagrama Yahvé arrodiáu de rayos. Sobre l'altar, en trés grandes xarrones de cobre, atópense los Santos Oleos.
A entrambos llaos esisten dos puertes, la de la izquierda comunica cola Capiya Mayor y la de la derecha cola Sala Capitular.
thumb|200px|Vista de la capiya de San Fernando. Capiya de San Fernando (nᵘ 10 nel planu). Asitiada a la derecha de la capiya mayor. El retablu ye de Manuel López en llinia académica, realizáu en madera asonsañando al mármol, consta de dos pisos y trés calles separaes por columnes d'orde compuestu que sostienen una cornisa sobre la cual hai una fornica pa una pintura. El conxuntu coronar col anagrama de Yahvé con halo, según dos escultures de madera a entrambos llaos que representen les virtúes de la dilixencia y la constancia. Ente les grandes columnes, nes cais llaterales esisten medallones coles imáxenes de los evanxelistes.
El cuadru central de san Fernando, vistíu de rei, atribuyir a Juan de Valdés Leal. Foi encargáu pol cabildru en 1671 por cuenta de la canonización del monarca que conquistó la ciudá de Xaén en 1246. El santu represéntase coronáu y vistíu de rei, sosteniendo na manzorga'l orbe y na derecha la espada, arrodiáu de numberosos ánxeles. A los sos píes atópense les armes del rei moru vencíu, y al fondu, la ciudá y el so alcázar.
Na fornica cimera hai orto cuadru que representa la consagración de la mezquita mayor de Xaén como catedral dedicada a l'Asunción de la Virxe. Mientres María xube a los cielos un obispu y dellos clérigos consagren l'altar mayor en presencia de soldaos y del Rei Fernando, arrodillado nun coxín cola corona y el cetru nel suelu contempla la glorificación de la Madre de Dios.
A la izquierda, na paré, hai una puerta que comunica cola sala utilizada como sacristía. Nésta atopa la caxa de la escalera de cascoxu, sobre que la so puerta caltener restos de decoración n'estilu góticu isabelín.
thumb|200px|Relieve de la capiya de San Eufrasio. Capiya de San Eufrasio (nᵘ 11 nel planu). Retablu d'estilu neoclásicu de Gregorio Manuel López de 1790 y el conxuntu escultóricu realizáu por Juan Adán y con collaboración de Miguel Verdiguier. El retablu ye d'un namái cuerpu con trés calles, dixebraes por columnes d'orde corintiu, un frontón y un áticu. Nel centru, ente les columnes y el frontón, atópase'l relieve de l'apoteosis de san Eufrasio, onde s'amuesa al santu arrodiáu d'ánxeles. Nes cais llaterales dispónense dos grandes escultures de mármol, san Julián de Cuenca, a la derecha, y san Agustín, obispu de Palencia, a la izquierda. Nel áticu ta san Antolín, patrón de Palencia, y xunto al frontón les alegoríes de la Eucaristía y de la Fe.
Na mesa del altar atopa una urna col cuerpu de san Pío mártir, donáu en 1793 pol papa Pío VII al obispu Agustín Rubín de Ceballos (1780-1793) que tamién s'atopa soterráu nesta capiya so una llábana de mármol.
Capiya de La Inmaculada y San Amador (nᵘ 12 nel planu). Nesta capiya destaca'l retablu del testeru central. Nella atópase soterráu'l obispu Manuel María León González y Sánchez (1877-1896).
El retablu ye d'estilu neoclásicu, configuráu en tres cuerpo horizontales estremaos de la mesma por trés calles verticales, siendo de mayor anchor la central. Tol conxuntu ta compuestu en redol al oleu central de la Inmaculada, pintura barroca del sieglu XVII de la escuela madrilana. Les cais tán dixebraes por columnes, que los sos pedestales tán decoraos con símbolos de la Inmaculada. Les cais llaterales, enmarcaes en grandes columnes corinties, tán ocupaes por dos pequeños cuadros de coles imáxenes de san Joaquín y santa Ana, dambos n'estilu barrocu del sieglu XVII. El bancu del retablu ta compuestu por trés baxorrelieves, d'izquierda a derecha, David y los panes, Visión de Xerusalén y Judit cola cabeza de Holofernes. L'áticu atópase rematáu por un frontón curvado sobre'l que fuelguen dos ánxeles que sostienen una cartela: NON PROTE, SEI PROOMNIBUS HÆCLEX CON TITUTAEST, ta cartela enmarca la otra gran pintura del retablu, que representa a Esther ante'l rei Asuero. Esti cuadru ta escoltáu por cuatro imáxenes, asitiaes sobre les columnes que dixebren les cais, que representen a cuatro rey.
Capiya del Neñu Xesús (nᵘ 13 nel planu). Imaxe del Neñu Xesús nel centru y sobre él un cuadru de la Circuncisión del Neñu Xesús obra de Zacarías González de Velázquez. Atopar nesta capiya la sepultura del obispu Salvador Castellote y Pinazo (1901-1906).
Destaca la talla barroca del Neñu Xesús, asitiada nuna urna na parte inferior del retablu, ye una talla anterior al retablu, del finales del sieglu XVII o principios del XVIII, el Neñu mide un metro y atópase en posición arguta, con güeyos de cristal y traces fines, porta na manzorga una llarga cruz, ente que la derecha presenta actitú de bendicir. Viste una túnica tallada hasta los pies, en colloráu y estofada n'oru.
Nel testeru de la derecha destaca un oleu de la Inmaculada, de la escuela d'Alonso Cano, representa a María arrodiada d'ánxeles y triando una culiebra. Sol cuadru atopa una talla de san José Oriol, obra de Raimundo Amadeo a principios del sieglu XIX.
thumb|200px|Vista de la capiya de San Miguel. Capiya de San Miguel (nᵘ 14 nel planu). Capiya d'estilu barrocu, dedicada a san Miguel. Equí atópase soterráu'l obispu Miguel Peinado Peinado (1971-1988).
El retablu ye barrocu, del añu 1761, enllena práuticamente tol testeru central y ta suntuosamente decoráu. Escarez d'estructura arquitectónica, siguiendo la forma ovalada del llenzu de san Miguel, en redol al cual dispónense anxelinos en distintos planos qu'empobinen la mirada a la tema central, dalgunos porten estandartes colos anagrames QSD y JHS, y otres lleendes como:Fecit potentiam in brachio sui. L'arcánxel apaez vistíu con coraza, mantu coloráu y con escudu de la Inmaculada, mientres llucha contra Lucifer qu'apaez nun fuerte escorzo. Otros ánxeles tamién lluchen contra demonios. Ye obra de Francisco Pancorbo nel sieglu XVIII. Nel bancu atopa una pintura de la Virxe del Alcázar, patrona de Baeza, fechada en 1751.
Los murios llaterales apaecen cubiertos por planches de madera dorao y policromada, decoraos con motivos vexetales y cinco pintures d'ánxeles y arcánxeles con pimpanos marcos a cada llau. Nel testeru de la izquierda, destaca una segunda pintura de san Miguel, sol cual atópesse otros dos de san Rafael, con una columna y un dragón el de la izquierda, y con un cayado y un pexe, el de la derecha. El testeru derechu, ta apoderáu pola iconografía de san Gabriel, nel cuadru central, apaez con una vara d'azucenas, nos inferiores repite la imaxe de san Gabriel. Tolos llenzos destaquen pola riqueza de vistimientes, atribuyéndose a les obres a Francisco de Zurbarán o a Bernabé de Ayala.
Capiya de San Pedro Pascual (nᵘ 15 nel planu). Nel testeru central, preséntase un retablu neoclásicu obra de Manuel López, ente dos grandes columnes atopa una pintura de José Carazo que representa al obispu san Pedro Pascual, sosteniendo delles flores nel so cuellu, frente al rei musulmán, con quien tuvo enfrentáu hasta'l so martiriu. L'áticu ye ocupáu por frontón con un gran discu sosteníu por dellos ánxeles. Sobre la mesa del altar hai una talla de la Virxe de la Cabeza, patrona de la diócesis.
Nel testeru derechu hai un retablu qu'agospia na so parte central una talla de santu Toribio, el santu apaez enmarcáu por dos columnes d'orde compuestu. Apaez rematáu por un frontón triangulas y un halo de rayos que lleva escritu l'anagrama JHS. Pela so parte, nel testeru esquierdu hai un oleu de Xesús arreyáu a la columna.
thumb|200px|Vista de la Capiya de la Virxe de la Correa. Capiya de la Virxe de la Correa (nᵘ 16 nel planu). Retablu neoclásicu de madera asonsañando al mármol, realizáu ente finales del sieglu XVIII y principios del XIX por Manuel López, siguiendo los cánones de la Real Academia de Belles Artes de San Fernando. Nel centru, asitiáu nun nichu rectangular zarráu y enmarcáu por dos columnes policromadas d'orde compuestu, atópase'l Cristu del Abellugu», un crucificáu policromado con restos doraos nel pañu de pureza y de gran serenidá na so cara, a los sos pies un calvariu talláu cola figura de Santa María Madalena. El conxuntu ye del sieglu XVI. La imaxe titular ye la Virxe de la Correa y Consolación», una talla de candeleru asitiada sobre la mesa del altar, realizada nel sieglu XVIII de la escuela granadina.
Na sacristía de la capiya caltién un llenzu votivo a la Inmaculada, del sieglu XVIII, donáu por un canónigu qu'apaez retratáu nel ángulu inferior esquierdu de la pintura. La Virxe, qu'apaez vistida con túnica acampanada y un mantu, irradia un halo y presenta una corona nimbada portada por dos ánxeles.
Nos testeros llaterales preséntense los oleos de la Sagrada Familia, a la izquierda, realizáu nel sieglu XVII pola escuela andaluza y d'influencia italiana. A la derecha apaez un cuadru que reproduz el retablu de La nuesa Señora de la Capiya na ilesia de San Ildefonso, similar al esistente nel Santuariu d'El nuesu Padre Xesús Nazarenu.
Coru
thumb|200px|Vista del coru.
Ye unu de los más grandes d'España yá que consta de 148 sitiales. Foi termináu nel sieglu XVIII, y tuvo arrodiáu de fuertes crítiques por cuenta del so enorme tamañu, yá que s'estiende dende'l cruceru hasta los pies ente los dos tramos de pilastres centrales, de fechu sábese que los arquiteutos del templu previeren que nun va ocupar más de tramu y mediu de pilastres. La obra del coru empezar nel añu 1730 so la direición de José Gallego y Uviéu del Portal, terminándose en 1736. Ta dixebráu por una rexa, del cruceru. Sol coru tán soterraos numberosos obispos, que les sos tumbes tán señalaes por laudas de mármol colos sos nomes.
La sillería, en madera de nozal, foi empezada sol mandatu del obispu Alonso Suárez de la Fuente del Sauce y executada polos tallistas López de Velasco, Jerónimo Quijano y Gutierre Gierero mientres el sieglu XVI; amplióse'l númberu de sielles en 1736, siendo los sos autores Julio Fernández y Miguel Arias, con un estilu tan igual que resulta bien difícil estremar dicha continuación d'obra.
thumb|left|150px|Escudu catedraliciu talláu na sillería del coru.
El coru alto consta de 69 sitiales, incluyida la siella episcopal central, tallada col escudu del obispu Alonso Suárez de la Fuente. Les tables qu'afaten estos asientos representen escenes de la vida de Cristu, cuntada nuna secuencia cronolóxica, y de la Salvación. Sobre la sillería alta atopar a manera de dosel otres tables que presenten escenes del Antiguu Testamentu, partíes en 62 tables y rematando tou por una crestería de talla delicada que na so parte central, coincidiendo cola siella episcopal, atópase l'escudu del obispu Andrés Cabrejas Molina, so que'l so pontificáu quedó rematada la obra. El diseñu arquiteutónicu de la sillería dexa desenvolver paralelamente les secuencies del Antiguu y el Nuevu testamentu, de cuenta que s'afigura la idea de san Agustín de que'l Nuevu Testamentu ta prefigurado nel Antiguu Testamentu, de manera que la vida de Cristu ye'l cumplimientu de les promeses sellaes por Dios col pueblu d'Israel.
La sillería baxa tien 53 sitiales reservaos pa beneficiaos y capellanes. Los respaldos tán esculpíos con escenes dedicaes a la vida y milagros de los Santos, de cuenta que sigue la hestoria de la Salvación.
Los bancos de los caballeros, bancos corríos asitiaos a entrambos llaos de la verja, consten de 26 sitiales reservaos pal cabildru municipal (conceyales), esisten siete tables na parte cimera al igual que na sillería alta. Les del llau de la epístola presenten escenes de los evanxelios apócrifos dedicaes a la infancia de María, ente que los del llau del evanxeliu, presenten escenes de la predicación de los apóstoles, l'Asunción y el trunfu de Cristu.
L'esterior del coru ta diseñáu en tres seiciones horizontales. La inferior ta asocedida de dos tramos resaltaos y fundíos. La entemedia presenta una decoración de almohadillado y volutes de capitel. A lo último, la cimera constituyir por una balaustrada rematada con grandes florones y mázcares. En dambos bandes abren dos tales puertes d'accesu al interior. La bóveda ye abondosa n'imáxenes y alegoríes, tien relieves de los cuatro Evanxelistes nos sos pechines, que de la mesma sostienen un doble aniellu a partir del cual atópense ocho figures d'ánxeles músicos, dixebraos por un doble radio que rematen nel casquete, onde hai un gran alturrelieve de l'Asunción de la Virxe.
Órganos
200px|thumb|Órganu de la catedral. Dientro del coru destaca'l monumental órganu principal, que sustitúi a unu anterior, de 1660, creáu por frai Jayme de Begoños y reparáu por Sebastián Alejo García en 1705.
La caxa barroca ye obra de los tallistas José García y de Manuel López, realizada en 1780, presentaba dos fachaes, y l'órganu foi realizáu por Fernando Antonio en 1790. Constaba de 3600 caños y contenía tres órgano nuna mesma caxa, con tres teclado de cincuenta y un tecles cada unu. Mientres la guerra civil española los tubos del órganu fueron asitiaos nel castiellu de Santa Catalina y en la mesma catedral p'asemeyar defenses antiaéreas, polo que se tuvo que faer unu nuevu, al cargu de la Casa Amezcua de Hernani, foi inauguráu'l 1 d'avientu de 1941 y ameyoráu darréu. La caxa actual ye la mesma dende 1780.
Tamién esiste un órganu antiguu realizáu por frai Juan de la Cruz de San José en 1769. Incluyía flautado, flautado unísonu, mixtura d'octaves, mistura de quincenes, mixtura de docenes, dulzaines y trompetes bastardes, cornetes y baxones.
Ente los sos maestros de capiya, cabo destacar al polifonista Francisco Guerrero, consideráu'l principal compositor español de música clásica de la segunda metá del sieglu XVI que foi nomáu cuando tenía 17 años d'edá y tuvo mientres los años 1545 a 1548, por causa de que negábase a dar lleiciones de música a los neños cantores de la catedral. Nel muséu catedraliciu atopar del orde d'un centenar de llibros corales, según numberoses partitures orixinales de los distintos maestros de capiya que tuvo la catedral.
Trascoro
200px|thumb|Vista de la parte central del trascoro de la catedral.
El trascoro, rematáu en 1791, ye una obra realizada según el proyeutu diseñáu por José Gallego y Uviéu de Portal en 1733. Ta dedicáu a la Sagrada Familia. El conxuntu preséntase como un gran dosel construyíu con diversos mármoles que s'asoceden planos cóncavos y convexos, según grandes pilastres: blancu de Carrara, colloráu de Cabra y negru de Jabalcuz. D'esti postreru formar nel centru del retablu un gran arcu onde ta asitiada una pintura del valencianu Mariano Salvador Maella, representando la Sagrada Familia fechada en 1793, nel que san José sostién al Neñu qu'estiende los brazos escontra la so madre que ta sentada pa recoyelo, xunto a ella apaez un pequeñu ánxel preparando'l trubiecu. Al otru llau, na parte inferior apaez el neñu Juan Bautista col corderu señalando al Neñu con una mano y na otra sostién una cruz con una banderola que diz «Este ye'l Corderu de Dios que quita'l pecáu del mundu». Sobre'l cuadru atopa la inscripción: Et erat subditus illi («Y yera obediente a los sos padres» Lc 2,51).
Nos llaterales d'izquierda a derecha tán les escultures, de gran tamañu de san Lorenzo, cola parrilla na que foi martirizado, y san Toribio de Llébana, obispu d'Astorga, dambos con dos talos doseles; y nel mesmu orde en menor tamañu cuatro pequeñes estatues de mármol blanco, asitiaes delantre de les pilastres, que representen a santa Catalina d'Alexandría, la Inmaculada, san Xosé y santa Lucía. Na parte inferior estiéndese un sotabanco de mármol negro con vetes caliares y moldures de pedestal góticu, atayáu na so metá pal altar.
El conxuntu coronar con un medallón en que'l so centru hai un triángulu onde ta grabáu, en lletres hebrees, el nome que Dios reveló a Moisés nel artu amburando, YaHWeH. Esti símbolu ta escoltáu por cuatro ánxeles que s'atopen sobre los pedestales de la balaustrada de la parte cimera. Dos tán orando, ente que los otros dos, san Miguel y san Rafael, miren a los fieles qu'entren nel templu.
Sala Capitular y Sacristía Mayor
Dambes estancies fueron proyeutaes y empobinaes por Andrés de Vandelvira, y atópense sobre l'antiguu «panteón de los canónigos», anguaño muséu de la catedral. El conxuntu ye una de les obres más importantes del renacencia española.
Sala capitular
thumb|200px|Retablu de San Pedro d'Osma que preside la Sala Capitular. La sala capitular, tamién llamada capiya de san Pedro d'Osma, ye la estancia na que mensualmente s'axunten los canónigos pa tratar los asuntos de la catedral. Un grabáu qu'esiste na puerta d'accesu reza foi construyida en 1556 por Andrés de Vandelvira. Ye de planta rectangular de midíes bien proporcionaes, de 14 m por 7 m, y ta afatada por pilastres xóniques, venticuatro nicho y trés grandes ventanales empobinaos al oeste.
Asitiar nel ángulu sureste de la cabecera de la catedral, la zona pola qu'empezó la construcción de la obra renacentista de Vandelvira. Aportar a ella per una puerta asitiada a la izquierda del altar de la capiya de Santiago, pasando antes por una pequeñu antoxana cuadrada y arrodiada d'armarios, tamién s'apuerta a la mesma por un pasadizo dende la sacristía. L'accesu a la sala capitular facer por un gran arcu que sorraya la monumentalidad del llugar, carauterizáu pola so composición clásica y la so pimpana bóveda de cañón decorada con formes xeométriques. Los murios apaecen decoraos por unes socesión harmónica de pilastres xóniques llixeramente resaltaes de la paré y arcos de mediu puntu, nos que s'abrir bellos nichos, que dan estructura a la composición. La bóveda ta afatada con una socesión de cuadros. La configuración d'esti espaciu encuadrar dientro del estilu renacentista na so versión de pureza clásica.
Nos dos llaos de la puerta atopen dos grandes armarios que guarden l'archivu d'actes capitulares. En dambos llaos de la estancia hai un bancu corríu qu'ocupa los llaterales. Pa terminar atópense los escudos de la catedral a un llau y el del obispu Sancho Dávila Toledo al otru.
Al frente hai un retablu del sieglu XVI de Pedro Machuca, discípulu de Michelangelo, siendo la única decoración de la estancia. Ta formáu por 13 tables simétricamente distribuyíes en redol al motivu central de san Pedro d'Osma. Componer por trés calles de tres cuadros cada unu, dixebraos por marcos tallaos con recímanos de parra en que los sos cruces hai medallones d'efixes de santos, nos llargueros divisorios tamién hai pintures de santos. Nes tables represéntense, nel primer cuerpu los cuatro Padres de la Ilesia, sentaos en sielles morisques lleendo o dialogando ente ellos; nel segundu, na so parte central, san Pedro d'Osma y a los sos llaos san Pedro y san Pablo y nel tercer cuerpu, tópase la Virxe de la Piedá o Virxe del Mantu col Neñu, a los sos pies apaecen l'obispu Pedro Cardenal Pacheco Ladrón de Guevara y otros miembros del cabildru n'actitú orante, y a los sos llaos los evanxelistes san Xuan y san Lucas. Na coronación del retablu, en forma d'óvalu, hai una tabla cola pintura de santa Verónica portando'l llenzu del Santa Cara.
Sacristía
thumb|200px|Sacristía. thumb|200px|Esterior de la sacristía en callar Almenes. Ye obrar cume de Vandelvira. Aportar a ella dende'l cruceru de la parte del Evanxeliu. Na antesacristía atópase l'escudu del obispu Diego Tavera Ponce de León (1555-1560), so que'l so mandatu realizar estes obres. Les midíes de la sala son de 25 m por 14 m, que s'estienden perpendicularmente a la exa de la sala capitular. La composición basar na articulación d'arcos y columnes que s'asoceden con un ritmu elegante, resultando coherente col diseñu de les naves de la catedral.
Tien ochenta columnes corinties, de les cualos 36 son exentes, d'una sola pieza de piedra, y 44 semientregadas, toes en grupos de cuatro sobre 18 altos pedestales. Tien un doble arquería, la primera rematada con una cornisa cimera que sirve de sofitu a la segunda. La cubierta de la sacristía ye una bóveda de mediu cañón decorada con figures xeométriques de círculos y rectángulos. Ta composición escurrida por Andrés de Vandelvira consigue una sensación de robustez y llixereza, ye una solución clásica qu'incorpora innovaciones como los elementos interpuestos ente los capiteles de les columnes y los entablamentos de los arcos.
Na cabecera central caltiénse un retablu relicariu, obra d'Alonso de Mena de principios del sieglu XVII, con reliquies de les once mil Vírxenes de Colonia, san Víctor y san Mauricio. El retablu presenta una fornica central na que s'alluga la talla d'una Inmaculada d'orixe napolitanu del primer cuartu del sieglu XVIII. Sobre'l relicariu atopen dos escudos episcopales de Sancho Dávila Toledo, y más arriba, nun medallón, l'escudu del obispu Francisco Delgado López. Nos intercolumnios llaterales esisten dos pintures, del sieglu XVII, de Cristu arrodiáu d'ánxeles y de la Virxe orante, coronada y arrodiada d'ánxeles, a izquierda y derecha respeutivamente.
Nel muriu derechu tien cinco ventanes ente los intercolumnios, que-y apurren lluz natural. Nel llau esquierdu atópense llenzos que son copies de cuadros de Rafael de Urbino, nel centru Cristo Salvador, y nos llaos los cuatro evanxelistes. Sobre la puerta, hai otra pintura, Madalena moribunta, la santa apaez arrodiada d'ánxeles tocando preseos. Los ornamientos que s'empleguen nes lliturxes tán guardaos nunes enormes cajoneras qu'hai alredor de tola sacristía, ente les bases de les columnes. D'últimes esiste un reló neoclásicu, del sieglu XIX, obra d'Antonio de Molina, miembru de la Real Escuela de Reloxería.
Ye una estancia cuadrada, asitiada a la derecha del cruceru, ente les capiyes de la Virxe de les Congoxes y la de la Virxe de los Dolores, que sirve como distribuidor pa la sacristía, les escaleres del Panteón y les escaleres de les galeríes altes. Les puertes de dambes escaleres enmarcar nel testeru, que se presenta como una gran ventana serliana en que'l so nichu central atópase la Custodia, sobre esti atopa l'escudu catedraliciu, y sobre les puertes l'escudu del obispu Diego Tavera Ponce de León. Perpendicular al testeru atopa la portada de la sacristía, con columnes xóniques. Sobre la puerta atopa la inscripción llatina:
Panteón
El panteón de los canónigus y prebendados de la catedral asitiárase sol pisu de la sala capitular y de la sacristía. Ta formáu por trés sales, que fueron les primeres que s'edificaron na catedral de Vandelvira, y sirven de refuerzu compactu tantu de la sala capitular como de la sacristía. Na arquiteutura destaquen les bóvedes rebaxaes que cubren l'espaciu.
Al panteón baxar por una escalera de pasos xigantes, que parte de la antesacristía y desagua nel antepar, que presenta un ampliu arcu de mediu puntu sofitáu nun arcu triple, siendo'l central más ampliu que los llaterales. Dende esti antepar aportar a la segunda sala por una portada tamién n'arcu de mediu puntu sosteníu por columnes xóniques adosaes, que'l so entablamento fuelga sobre relieves d'alegoríes recostadas del añu 1560.
thumb|200px|Sagrada familia con san Juanito o Virxe de la Cinta, [[Pedro Machuca.]]
La segunda sala foi una capiya dedicada a La nuesa Señora del Amparo, presenta una bóveda rebaxada jalonada por grandes nichos en forma d'arcu que s'introducen el la mesma bóveda. Nel testeru, adosáu al arcu central, disponse l'altar. A la izquierda d'ésti hai una puerta pola que s'apuerta al panteón puramente dichu, con una bóveda de cañón, onde d'antiguo se soterraben los prebendados de la catedral, dispuestos en delles files de nichos.
Muséu Catedraliciu
El muséu ocupa l'espaciu del panteón dende la década de los sesenta, aprovechando la so distribución tripartita habilitáronse trés sales d'esposición de les ayalgues artístiques de la Catedral y d'otres ilesies de la diócesis.
N'escultura sobresalen más obres renacentistes que barroques, destacando la talla policromada de San Llorienzo, obra cume de finales del sieglu XVI y que presenta un violentu escorzo manierista. Na escultura barroca destaca la de San Xuan de Dios, ente que del sieglu XVIII facer la Inmaculada, San Ambrosio y San Agustín.
Tamién destaquen otres obres realizaes en alabastru, coral, bronce, forxa y orfebrería, ente les que pueden destacar un retablito de madera y alabastru renacentista cola tema de la Crucifixón; un descendimiento d'alabastru inspiráu en diseños flamencos manieristes; el relicariu de santa Cecilia, de madera d'ébanu con incrustaciones de bronce, orixinaria de Augsburgu y con influencia italiana; la Coronación de la Virxe, realizada en coral; la Sagrada Familia, italiana y realizada en cera; el tenebrario y hachero, de fierro repujado y doráu del maestru Bartolomé; según motes, copones, cruces procesionales, atriles, etc., realizaos n'oru o plata.
Galeríes altes
thumb|150px|Arcos de la galería nel ángulu meridional, obra d'[[Andrés de Vandelvira.]]
Cabezas del Villar
Cabezas del Villar ye un conceyu y llocalidá española perteneciente a la provincia d'Ávila, na comunidá autónoma de Castiella y Lleón. En cuntaba con una población de 91 habitantes.
Nobeliu
El nobeliu (enantes llamáu unnilbiu (Unb)) ye un elementu sintéticu de la tabla periódica que'l so símbolu ye "No" y el so númberu atómicu ye 102, llamáu asina n'honor del inventor Alfred Nobel. Ye'l 11ᵁ elementu sintéticu de la tabla periódica. La so escayencia faise por emisión de partícules alfa, esto ye, un ion d'heliu doblemente cargáu. Hasta la fecha namái se produxeron cantidaes atómiques del elementu. El nobeliu ye'l décimu elementu más pesáu que l'uraniu producíu sintéticamente y el 14ᵁ miembru de los actínidos.
Catedral de l'Asunción de Xaén
Galeríes altes
Les galeríes altes asítiense percima de les capiyes y tán comunicaes col templu por aciu les escaleres de la antesacristía y les de la capiya de San Fernando. Hai de solliñar la galería asitiada nel ángulu meridional, sobre la portada del cruceru, onde se xunen el bloque de la sala capitular y la sacristía col del templu, equí esisten seis arco de mediu puntu sosteníos por columnes xóniques, realizaes por Andrés de Vandelvira. Tamién ye interesante la portada interior realizada, por Juan de Aranda, con motivos xeométricos, según otros detalles virtuosos de cantería presentes en ventanes y pasiellos.
Nobeliu
Foi identificáu per primer vegada en forma correuta en 1966 por científicos del Llaboratoriu Flerov de Reacciones Nucleares en Dubna, Rusia. Sábese bien pocu sobre esti elementu, pero los escasos esperimentos químicos que se llevaron a cabu dexaron establecer que'l mesmu forma un ion bivalente estable en solución como tamién el ion trivalente predichu acomuñáu cola so pertenencia al grupu de los actínidos.
Catedral de l'Asunción de Xaén
Galeríes altes
Nes dependencies esisten gran cantidá de cuadros procedentes de la mesma catedral y del Palaciu episcopal, destacando una sala onde se topen les semeyes de los obispos de la diócesis, esta sala ta presidida poles Tentaciones de Cristu, un oleu barrocu del sieglu XVII, representa a Cristu arrodiáu d'ánxeles y de demonios. Tamién son reseñables los llenzos de la Presentación de Xesús nel templu, de Juan Ruiz Soriano nel sieglu XVIII; Crucifixón, del sieglu XVII; San Diego de Alcalá, del sieglu XVIII.
La Custodia
thumb|150px|Custodia.
La Custodia del Corpus Christi actual ye un retruque de la orixinal (destruyida en 1936 tres l'españíu de la guerra civil) efeutuada por Juan Ruiz "El Vandalino", quien robló'l contratu pa realizala en 1533, estableciendo a tal fin la so residencia na ciudá de Xaén, onde'l cabildru apurrió-y vivienda y obrador xunto al Conventu de la Mercé. Alexandre de Laborde fixo una reseña de la Custodia na so obra Itinerariu descriptivu de les provincies d'España de 1809.
La obra taba realizada en plata, de planta hexagonal y de seis cuerpo que diben menguando progresivamente. Nel primer cuerpu taba asitiáu'l viril sosteníu por ánxeles con un diámetru d'unos 12 cm, arrodiáu por columnitas con imáxenes de los apóstoles, nel segundu cuerpu había tallaos ánxeles xunto con Abraham y Isaac, nel terceru taba la imaxe de la Virxe María, nel cuartu la de san Xuan, el quintu y sestu n'amenorgamientu hasta terminar col remate del Resucitáu. Midía 2 m d'altor y el so pesu yera de 109 kg.
Salvatoris Domini
El papa Clemente VII promulgó nel 20 d'avientu de 1529, a pidimientu del cardenal obispu Esteban Gabriel Merín, una bulda per mediu de la cual concedíase, por instrucción del obispu:
Desiderantes
Esta bulda expedida pol papa Julio III el día 14 de xunetu de 1553 y solicitada pol entós obispu Pedro Pacheco Ladrón de Guevara, confirmaba y concedía nueves gracies a la bulda del papa Clemente VII. L'orixinal caltener nel archivu de la Catedral.
Ilesia del Sagrariu
Ye una edificación adosada a la fachada norte de la Catedral. Realizada debíu al desnivel y a los daños causaos pol terremotu de Lisboa en 1755. El proyeutu d'esta obra foi diseñáu pol arquiteutu madrilanu Ventura Rodríguez nel añu 1764, anque la executó'l so sobrín Manuel Martín Rodríguez. Inaugurar nel añu 1801 y consagróse el 22 de marzu d'esi añu.
Deanes
thumb|200px|Portada del Sagrariu.
Candidatura a Patrimoniu de la Humanidá
El Conceyu de Xaén y la Xunta d'Andalucía trabayen p'anexonar la Catedral al espediente de Patrimoniu de la Humanidá d'Úbeda y Baeza. Dambes ciudaes xuntar al proyeutu d'ampliación del espediente'l 27 de xineru de 2011. Pa la realización d'estos trabayos contratóse a un equipu multidisciplinar qu'ellabora un estudiu de la catedral jiennense.
A principios de xineru de 2010 el Cabildru catedraliciu decidió empezar a cobrar nun futuru a los visitantes la entrada a la Catedral mientres les hores ensin destinar al cultu, pa poder asina sufragar los costos de caltenimientu y arreglu de la Catedral, necesarios pa la so aprobación pola UNESCO. Ente los arreglos más urxentes atópase la de la cubrición y la cúpula central, que debíu a la envernada d'agües del iviernu de 2009-2010 presenten goteres y otros desperfectos.
El 27 de xineru de 2012 la Catedral de Xaén (estensión del conxuntu monumental renacentista de Úbeda y Baeza)» foi inscrita na Llista Indicativa d'España del Patrimoniu de la Humanidá, na categoría de bien cultural (nᵘ. ref 5667).
Modelu pa otres catedrales
Un estudiu afayó que la catedral de Xaén sirvió de modelu pa la construcción d'otres catedrales n'América y n'España. Exemplu d'esto son les catedrales d'Asunción, Málaga, Mérida, Guadalaxara, Oaxaca, Puebla, Morelia, Ciudá de Méxicu, Lima, Bogotá, Sucre, Cuzco y la d'Antigua Guatemala.
Rolando Dumas
Carrera
Característicu actor de repartu, Rolando Dumas entamó cinematográficamente na dómina d'oru del cine arxentín col filme Escuela de campeones en 1950, con George Rigaud, Silvana Roth y Pedro Quartucci. Depués vieno En cuerpo y alma de 1953, protagonizáu por Armando Bó, Héctor Armendáriz y Julia Sandoval, y dirixida por Leopoldo Torres Ríos. Destacó en Un novio para Laura de 1955 xunto a Lolita Torres, y un añu dempués xunto a Niní Marshall en Catita es una dama. Despidióse de la pantalla grande con Todo o nada en 1984, so la direición d'Emilio Vieyra, y protagonizada por Julio De Grazia, Silvia Montanari y Adrián Martel. N'Estaos Xuníos trabayó nes cintes Way of the Gaucho pa la 20th Century Fox, con Gene Tierner y Rory Calhun, y Una americana en Buenos Aires con Mamie Van Doren.
De sólida formación estudió con Augusto Fernandes, Vivi Tellas y nel Lee Strasberg Institute - HB Studio (NY).
Tamién trabayó en teleteatros y telecomedies pa la familia. En teatru integró importantes compañíes teatrales onde participó en reconocíes obres. Integró, ente otres, la Compañía Arxentina de Comedia Francisco Petrone en 1950, onde foi noticia pola engarradiella col tamién actor Enrique Roldán, fináu poco tiempu dempués nun accidente.
L'actor Ricardo Dumas finó a los 84 años por causes naturales el sábadu 3 de payares de 2013. Sobrevíve-y la so hermana Norma Dumas.
Poecilotriccus russatus
Poecilotriccus russatus ye una especie d'ave paseriforme de la familia Tyrannidae.
Distribución y hábitat
Vive en viesques húmedes montiegos de los tepuyes del sureste de Venezuela, del suroeste de Guyana y el norte de Roraima (Brasil).