cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sildenafilo
Historia
A pesar de que'l sildenafilo ta disponible namái por prescripción médica, foi anunciada direutamente a los consumidores na TV de EE. XX. (encamentáu pol ex senador de EE. XX. Bob Dole y l'astru de fútbol Pelé). Numberosos sitios d'Internet ufierten Viagra pa la so venta dempués d'una consulta en llinia» (un meru cuestionariu de la rede). El nome «Viagra» fíxose tan famosu que munchos falsos afrodisiacos agora fáense llamar «Viagra herbal» o son presentaos en tabletas azules asonsañando la forma y el color del productu de Pfizer. Viagra tamién se conoz informalmente como «la pastilla azul» o «vitamina uve» ente otros munchos distintos nomes.
Nel añu 2000, les ventes de Viagra acoparon el 92% del mercáu de píldores prescriptives pa la disfunción eréctil. En 2007, les sos ventes baxaron hasta'l 50% por cuenta de la competencia con otros fármacos como'l tadalafilo (comercializáu como Cialis) y el vardenafilo (Levitra), según coles sos propies falsificaciones y copies; y de l'apaición de testimonios de pacientes que sufríen perda de visión al usar inhibidores de la PDE-5 (ver la seición Mecanismo d'aición).
Mecanismu d'aición
Parte del procesu fisiolóxicu de la ereición inclúi al sistema nerviosu parasimpáticu causando la lliberación d'óxidu nítrico (NON) nel cuerpu cavernosu del pene. El NUN se xune a los receptores de la enzima guanilato ciclasa, lo que deriva en niveles aumentaos de guanosín monofosfato cíclicu (GMPc), llevando a una relaxación del músculu llisu del cuerpu cavernosu, por aciu vasodilatación de les arteries helicinas del interior del pene. La vasodilatación amonta'l fluxu de sangre nel interior del pene, causando asina la ereición. Robert F. Furchgott ganó'l Premiu Nobel de Fisioloxía y Medicina en 1998 pol descubrimientu y l'analís del factor de relaxación deriváu del endotelio (EDRF en sigles n'inglés: <o>y</o>ndothelium-<o>d</o>erived <o>r</o>elaxing <o>f</o>actor), que darréu foi identificáu como óxidu nítrico o dalgún otru compuestu rellacionáu bien cercanu.
El sildenafilo ye un potente y selectivu inhibidor específicu de la fosfodiesterasa tipu 5 (PDE5) que ye responsable de la degradación del cGMP nel cuerpu cavernosu. La estructura molecular del sildenafilo ye similar a la del cGMP compitiendo pola unión d'ésti a PDE5. La resultancia ye que'l cGMP permanez más tiempu nel interior del pene, produciéndose ereiciones más potentes y calteníes. Los principios activos como'l tadalafilo (Cialis®) y el vardenafilo (Levitra®) actúen siguiendo'l mesmu mecanismu. Ensin estimulación sexual, y poro, n'ausencia d'activación del sistema NON/cGMP, estos fármacos nun causen una ereición.
El sildenafilo ye metabolizado poles enzimes hepátiques y escretáu tantu pol fégadu como polos reñones. Tomáu con una dieta altamente grasa, el so tiempu d'absorción amontar en más d'una hora y la so concentración máxima nel plasma sanguineu amenorgar en dos terceres partes, menguando considerablemente por tantu los sos efeutos.
Disfunción sexual
El citrato de sildenafilo ye un potente vasodilatador que'l so uso más conocíu ye pal tratamientu de la disfunción eréctil. El so usu haise estandarizado pal tratamientu d'esti problema en tolos ámbitos, incluyendo la diabetes.
Les persones en tratamientu con antidepresivos pueden esperimentar disfunción sexual, bien como resultáu de la so enfermedá, bien como resultancia del tratamientu recibíu. Un estudiu publicáu nel añu 2003 amosó que'l sildenafilo dexa la recuperación de la disfunción en varones nestes condiciones. Los mesmos investigadores confirmaron un estudiu equivalente en muyeres publicáu en 1999 que determinó qu'esti fármacu nun ye capaz d'ameyorar la disfunción sexual en pacientes muyeres que fueron trataes con antidepresivos.
Hipertensión pulmonar
Al igual que na disfunción eréctil, el citrato de sildenafilo ye tamién efeutivu na pocu frecuente enfermedá de la hipertensión arterial pulmonar. El fármacu relaxa la paré arterial, dexando l'amenorgamientu de la resistencia y presión arteriales. D'esta manera, amenorga la carga de trabayu del ventrículu derechu del corazón y mengua la probabilidá de fallu cardiacu acomuñáu a esti ventrículu. Yá que la enzima PDE5 atópase principalmente nel endotelio del músculu llisu de los pulmones y el pene, el fármacu actúa selectivamente nestos dos árees ensin inducir vasodilatación n'otres árees del cuerpu.
Pfizer, la empresa productora de la principal forma comercial del sildenafilo, la Viagra®, consiguió l'aprobación pola Alministración de Drogues y Alimentos d'EE.XX. d'otra forma, el Revatio®, pal tratamientu d'esta enfermedá pulmonar nel añu 2005, xuniéndose asina al bosentan y les terapies basaes en prostaciclina, nel tratamientu d'esta enfermedá.
Edema pulmonar d'altitú
El sildefanilo foi usáu pal tratamientu del edema pulmonar d'altitú acomuñáu al mal d'altor que puede ser sufiertu polos alpinista, aportando a utilizáu cuando'l descensu debió retrasase por dalguna circunstancia. Entá nun s'estudió llargamente'l so efeutu pal tratamientu d'esta patoloxía.
Dosis
right|thumb|Caxa y pastillas de la melecina [[Viagra.]] Como tratamientu de la disfunción eréctil, la dosis usualmente encamentada ye de 100 mg, nun teniendo de superar los citaos 100 mg, desaconseyándose tomar de más d'una dosis diaria. Lo más habitual ye'l consumu de 50-100 mg 30 minutos antes de les rellaciones sexuales.
Frente a la forma d'absorción oral d'absorción gástrica, que'l so efeutu máximu algámase una hora dempués de la ingesta, desenvolvióse una forma masticable d'aición más rápida, que'l so efeutu máximu algámase quince minutos dempués de tomar.
La dosis pal tratamientu de la hipertensión arterial pulmonar ye de 20 mg tres veces al día.
Efeutos secundarios
Pueden presentase: Erupción cutanea Dellos usuarios de sildefanil informaron de l'apreciación de coloración azul na visión (cianopsia), lo mesmo que de visión borrosa o perda de visión periférica. En xunetu de 2005, l'Alministración d'Alimentos y Melecines d'Estaos Xuníos (FDA) afayó qu'esti fármacu podía producir discapacidaes visuales en casos escepcionales, ente qu'otros estudios haber rellacionáu tamién cola neuropatía óptica isquémica anterior.
Hanse documentáu efeutos secundarios pocu frecuentes pero severos gracies a la vixilancia siguida de la melecina una vegada foi comercializáu. Dalgunos d'estos efeutos secundarios inclúin priapismo, hipotensión severa, infartu de miocardiu, arritmia ventricular, infartu cerebral, medría de la presión interna del güeyu y perda repentina de la capacidá auditiva. Como resultáu d'estos estudios, n'ochobre de 2007, amontáronse les alvertencies sobre los riesgos de los inhibidores de PDE5, tantu nel casu del sildenafilo, como n'otres melecines rellacionaes.
Contraindicaciones
Yá que delles enfermedaes y ciertes medicaciones combinaes col sildenafilo traen graves riesgos pa la salú, ye necesariu qu'ésti sía recetado por un médicu qu'evalúe si'l paciente puede tomalo. El sildenafilo, d'esta miente, namái puede ser adquiríu con receta médica.
Les contraindicaciones inclúin:
Detección en fluyíos biolóxicos
El silfenafilo y el so principal metabolito activu, el N-desmetilsildenafilo, pueden ser cuantificados nel plasma, sueru o sangre pa realizar estudios del estáu farmacocinético naquellos suxetos que recibieron la droga terapéuticamente, o bien pa confirmar el diagnósticu forense en posibles envelenamientos o sobredosis crítiques con resultancia de fallecimientu.
Análogos
El acetildenafilo ye un análogu estructural del sildenafilo, actuando tamién como inhibidor de la fosfodiesterasa de tipu 5. Esti compuestu ye atopáu en dellos productos herbales afrodisiacos que se vienden ensin receta médica. Esti análogu nun sufrió los rigorosos controles que les melecines habituales pasen antes de comercializase, nun tando llargamente determinaos los sos efeutos nin caracterizaes les sos posibles reacciones adverses o efeutos secundarios. En dellos países entamáronse aiciones llegales contra'l so usu, siendo retiráu del mercáu en dellos casos.
Usu recreativu
La popularidá del sildenafilo ente los varones nuevos creció a lo llargo del tiempu. El nome comercial del sildenafilo, «Viagra», foi integráu estensamente na cultura popular, y la conocencia de los sos efeutos llevó al so usu recreativu. Les razones detrás d'esti usu inclúin la creencia de que la droga aumenta la libido o ameyora'l desenvolvimientu del actu sexual. Los estudios de los efeutos del fármacu cuando s'usa ensin prescripción médica son llindaos, pero suxuren que tien pocu efeutu cuando ye utilizáu por aquellos que nun sufren disfunción eréctil o ente aquelles pareyes sexuales estables. Otros estudios demuestren qu'una dosis de 25 mg nun produz un cambéu significativu na calidá de la ereición, pero puede amenorgar el tiempu refractariu posterior a la eyaculación. Nel mesmu estudiu se documentó un considerable efeutu placebo nel grupu control.
L'usu recreativu del sildenafilo y otros inhibidores de la PDE5 ye particularmente común ente consumidores de drogues non llegales. Esti fármacu emplegar n'ocasiones pa compensar l'efeutu d'estes sustances, como'l MDMA (3,4-metilendioximetanfetamina o éxtasis), otros estimulantes o opiáceos nun intentu de compensar l'efeutu secundariu de disfunción eréctil que producen. L'amiestu col nitratu de amilo ye particularmente peligrosa y potencialmente fatal.
Usu por deportistes
Haise documentáu que dellos profesionales del deporte usen drogues como Viagra na creencia de qu'ameyoraríen la so regación sanguínea, ameyorando la so musculatura y asina, el so rendimientu deportivu. Pero'l sildenafilo ye puramente vasodilatador: nun ameyora la regación.
Mitos
A diferencia de lo que munchos creen, el sildenafilo nun actúa n'ausencia de estimulación sexual. El so efeutu ye puramente vasomotor y polo tanto solamente ta indicáu pal tratamientu de la disfunción eréctil d'esti orixe.
Presentaciones del sildenafilo
Esti inhibidor de la PDE5 ye bien efeutivu contra los problemes d'ereición. Por tal motivu, les grandes compañíes farmacéutiques ellaboraron un gran númberu de melecines en base al sildenafilo: viagra xenéricu, viagra soft, viagra super active, viagra sollingual, viagra professional, viagra cápsules, viagra super force, kamagra, kamagra oral jelly, caverta, suhagra, eriacta, hard on y hard on oral jelly. Esisten munches otres melecines y presentaciones del sildenafilo.
Caducidá de la patente
Dende'l 23 de xunu de 2013 el viagra fechu a base del sildenafilo dexó de pertenecer puramente a la empresa descubridora Pfizer. Arriendes d'ello, esta melecina puede ser creáu por otres compañíes farmacéutiques y comercializáu masivamente col nome de xenéricu de "viagra" y cola mesma composición activa (sildenafilo), ensin transgredir nenguna patente. Agora toa melecina xenérica basáu nel citrato de sildenafilo puede ser llamáu viagra ensin tener que responder a les autoridaes con competencia sobre la patente. La empresa patentadora yá nun puede reclamar derechu dalgunu sobre'l viagra por cuenta de la caducidá de la so patente.
Cabruagénigos
thumb|240px|Estensión del territoriu [[Ástures|ástur. El so orixe tópase, supuestamente, nel ríu Astura (Esla). Por él, los sos riberanos fueron llamaos ástures y esti xentiliciu estender a tolos habitantes d'esi territoriu, que tuvo por capital Asturica. El territoriu foi llamáu dacuando Asturia (esistiendo una Asturia cismontana y una Asturia transmontana). ]]
Los cabruagénigos (en xenitivu llatín Cabruagenigorum) yeren una tribu ástur, emparentada cola tribu de los zoelas (al pie de los clanes de los visaligos, desoncos y tridiavos), que probablemente s'asitiaben na actual contorna de La Cabrera (Lleón). Nos sos oríxenes yeren una antigua cla de los Zoelas (qu'estendíen el so territoriu dende Sanabria hasta la sierra de la Culiebra ocupando tamién parte de la rexón portuguesa de Trás-os-Montes, pero habríense desligado del tueru común pasando a ser una unidá independiente y tando, por tanto, nel so mesmu planu xerárquicu.
Hipótesis etimolóxiques
Sobre l'orixe del términu cabruagénigos, destaca la vinculación ente'l sustratu celta ginos, genos que'l so sentíu ye 'fíu de' (en llatín raza, orixe, cla, familia) y el raigañu n'asociación col indoeuropéu kapro (cabra),  presente na pallabra celta gabros.
Puede reparase un parentescu si analizamos la evolución sintáctica qu'esperimentó la denominación de la contorna lleonesa de La Cabrera, gracies a la documentación medieval que se caltuvo hasta los nuesos díes: thumb|240px|Placa ovalada con inscripción grabada en lletra capital aplicada con oru y dedicada al dios [[Marti Tileno. El Tilenus veneráu en dómina prerromana acomuñar mientres la romanización con Marte, dios romanu de la guerra que representa a les fuercies deíficas implicaes nella pero ye tamién un ser divín asociáu al campu y a la vexetación. Esta inscripción ye una muestra más del sincretismu, de la interpretatio romana o asimilación d'un dios romanu con otru indíxena fechu pol cual conviven cultos antiguos con otros nuevos y que ye aceptáu, siquier en parte, polos pueblos implicaos. L'alta cronoloxía de la pieza (sieglu III) indica la estensa duración que tuvo'l cultu d'ésti dios ástur. Según la mitoloxía cabreiresa, el monte Teleno allugaba la morada del dios Marti Tileno, quien apagaba los sos rayos al rematar les nubes nun pozu soterrañu de Corporales de Cabrera. Tamién cunta la lleenda que nos cumes d'esti monte atopaba un llagu con suelu de mármol onde los dioses bañar n'agües arumaes con flora y yerbes monteses. ]]
Asentamientu
Nun se dispón d'escritos antiguos qu'atestigüen cuál yera'l territoriu exactu qu'habitaben, pero hai nicios qu'indiquen la probabilidá de que s'asitiaren y dieren orixe a l'actual contorna de La Cabrera o Cabreira (el so nome en dialeutu cabreirés),  nel suroeste de la provincia de Lleón, ente los sieglos I e.C. y III d. C.. Na Edá Contemporánea esta rellación manifestar no relativo a la toponimia (Cabreira) y xentilicios (cabreirés/cabreiresa), según nes reminiscencies culturales, presentes nun ampliu númberu de costumes prerromanes, d'orixe celta, qu'hasta finales del sieglu XX caltener na zona.
Afayos arqueolóxicos indiquen que nel norte del territoriu cabreirés hubo presencia de cles Gigurros, pero nun hai una información precisa sobre'l restu de valles cabreireses, muncho menos accesibles pol so montascosu orografía. Sobre los Cabruagénigos sábese que yeren vecinos de los Zoelas (Sanabria, Trás-os-Montes, Aliste) y Orniacos (La Valduerna), y conociendo los allugamientos d'estes tribus y la de los Gigurros (Valdeorras) queda un vacíu territorial, una tierra de naide, que coincide con La Cabrera, que podría tar ocupada por ellos. Asina lo afirma l'historiador, nacíu en Castrocontrigo, Antonio Justel Carracedo. Los testos y grabaos de dómina romana recuperaos hasta la fecha son curties, curtios y apenes apurren daqué d'información sobre los asentamientos, pero les escavaciones arqueolóxiques realizaes mientres el sieglu XX atoparon un ampliu númberu de castros y corones ástures en tol territoriu cabreirés. Posteriores estudios revelaron tamién los usos y manera de vida de los sos habitantes, confirmando la so ascendencia ástur.
De confirmase que s'asitiaben na exa ente'l monte sagráu Teleno, acomuñáu al dios ástur Tileno del que yera oxetu de cultu nel so visu (denominación derivada de la voz primixenia indoeuropea tilenia que'l so significáu ye punta o cume d'un monte: tilenia → Tilenus → Tileno → Teleno), y l'esplotación minera d'oru de Las Médulas, la tribu de los Cabruagénigos pudo ser altamente participativa tantu nes guerres cántabres (nel Mons Medulius desenvolvióse una de les batalles más cruentes y decisives), como na importante obra d'inxeniería de canalización d'agües escontra la esplotación minera de Las Médulas.
Manera de vida
La descripción más interesante que tenemos d'ellos, que engloba a tolos pueblos montañeses del noroeste de la península, deber a la obra Geographiká d'Estrabón, que nos diz:
En rellación coles guerres ástur-cántabres l'historiador romanu Lucio Anneo Floro tamién nos amuesa'l calter guerreru de los pueblos ástures:
Sía que non foi Pliniu'l Vieyu, naturalista y militar romanu, quien ente los años 68 y 72 visitó los Montes de Lleón, dirixendo la prospección de metales que dieron orixe, ente otros, a la esplotación d'oru de Las Médulas. Plinio da cuenta d'ello nuna carta unviada al emperador romanu Galba:
Y da cuenta del procesu d'estracción del preciáu metal de Las Médulas:
Pa dar salida al oru y minerales estrayíos y facilitar los movimientos de les tropes de dominiu y vixilancia de les esplotaciones, los romanos construyeron una calzada que baxando de La Cabrera empalmaba cerca de Congosta cola calzada que d'Astorga conducía a Braga, en Portugal, pasando por Calzada de la Valdería y que'l so nome recuerda la esistencia d'esta vía.
Pactu d'hospitalidá ente gentilidades y particulares
thumb|240px|La Tabla de los Zoelas o La Tabla de Astorga ye un testu xurídicu realizáu sobre una placa de bronce (32x24 cm) de forma cuadrangular y coronada por un frontón triangular en que'l so interior apaez datar consular. Atopar nel [[Staatliche Museen de Berlín.]] Los ástures topábense estremaos en gens o tribus; éstes taben compuestes, de la mesma, por cles familiares, les llamaes gentilidades. Al ser éstes grupos zarraos dientro d'una gens más amplia, y establecer la identidá xurídica del individuu, formen cles que la so insolidaridá y fuercia van en desterciu d'una organización política a manera d'Estáu. thumb|240px|Esquema y trescripción del Pactu de los Zoelas. L'elementu correutor d'esti fenómenu foi una institución conocida col nome de hospitium (hospiciu o hospitalidá), que yeren alcuerdos d'amistá consistentes na so mayoría nun documentu portátil de bronce o plata, llamáu tésera; suponía una vinculación especial pola cual los implicaos (individuos o ciudaes) recibir en mutua proteición, reconociéndose lleis, derechos y deberes que s'afiguren en cartes tabulas (tables de bronce). El pactu d'hospitalidá dexaba adquirir los derechos d'un grupu xentiliciu a otros grupos o individuos; quien s'acoyíen a tutelar d'esi grupu. Nun se trataba d'un actu d'adopción, les partes actuantes contraíen derechos mutuos ensin que la personalidá propia perdiérase. De primeres estos pactos yeren verbales, un ritu con presencia de testigos y de los dioses qu'actuaben como garantes. Más tarde, los romanos asimilaríen tamién estos alcuerdos.
En dambos testos puede reparase que tán dataos correutamente atendiendo a la mención de los cónsules y el calendariu romanos. El primer párrafu corresponder col 27 d'abril del añu 27 y el segundu párrafu correspuéndese de la mesma cola renovación del pactu, el 11 de xunetu del añu 152.
El primer pactu indica, per otra parte, que se trata d'una reafirmación d'otru tratáu anterior, que con toa probabilidá pudiera tener un orixe prerromanu. Reconócense mutuamente dos gentilidades que pertenecen a una mesma gens, que sirven d'unidaes sociales correspondientes a unes llendes territoriales concretos y definíos. Los seis firmantes del pactu tienen un namái nome ástur, acompañáu de la denominación del padre, tamién ástur. Apaez tamién un maxistráu de la gens zoela.
NGC 345
NGC 345 ye una galaxa espiral de la constelación de Cetus.
Afayóse'l 27 de setiembre de 1864 pol astrónomu Albert Marth.
Shuta Doi
Shuta Doi (土居 柊太, ) ye un futbolista xaponés.
Ornithorhynchus anatinus
L' ye una especie de mamíferu semiacuáticu endémica del este d'Australia y de la islla de Tasmania. Ye una de les cinco especies —xunto colos cuatro d'equidna— que perviven na actualidá del orde de los monotremas, grupu qu'axunta a los únicos mamíferos actuales que ponen güevos en llugar de dar a lluz críes vives. Ye l'únicu representante vivu de la familia Ornithorhynchidae y del xéneru Ornithorhynchus.
La inusual apariencia d'esti mamíferu —ponedor de güevos, venenosu, con focico en forma de picu de patu, cola de castor y pates de llondra— asoró a los naturalistes europeos cuando lo atoparon per primer vegada, llegando inclusive a ser consideráu por dalgunos como una ellaborada falsificación. Ye unu de los pocos mamíferos venenosos esistentes; los machos tienen un espolón nes pates posteriores que llibera un venenu capaz de producir un dolor intensu a los humanos. El so carauterístiques úniques convertir nun importante suxetu d'estudiu nel campu de la bioloxía evolutiva, según nun símbolu reconocible y icónico d'Australia; apaeció como mascota n'acontecimientos nacionales y apaez al envés de la moneda australiana de 20 céntimos. Ye'l emblema animal del estáu de Nueva Gales del Sur.
Hasta principios del sieglu XX cazar pola so piel, pero anguaño ta protexíu en tol so ámbitu de distribución. Nun se considera que s'atope so amenaza inmediata, a pesar de que los programes de reproducción en cautividá tuvieron un ésitu bastante llindáu, y de que ye una especie vulnerable a los efeutos de la contaminación.
Taxonomía y etimoloxía
Cuando l'ornitorrincu foi afayáu per primer vegada polos europeos en 1798, el capitán John Hunter, segundu gobernador de Nueva Gales del Sur, unvió una esquisa y la piel d'un exemplar a Gran Bretaña. A la vista de tan estrañu animal, los científicos británicos creyeron atopase ante una chancia pesada. George Shaw, qu'en 1799 fixo la primer descripción del ornitorrincu na revista Naturalist's Miscellany, afirmó que yera imposible nun amosar duldes sobre la so autenticidá y Robert Knox creyó que podría ser creáu por dalgún taxidermista asiáticu. Creíase que daquién cosiera'l picu d'un coríu al cuerpu d'un animal paecíu a un castor. Shaw inclusive utilizó unes tisories pa comprobar si había sutures na piel disecao.
El so nome común n'inglés, Platypus, ye un términu llatinizáu deriváu de les pallabres griegues πλατύς (platys, planu, anchu) y πους (pous, pie), «pie planu». Shaw asignar como un nome de xéneru linneano cuando lo describió per primer vegada (siendo'l nome de la especie Platypus anatinus), pero llueu s'afayó qu'esi nome de xéneru yá pertenecía a unos escarabayos de la madera (xéneru Platypus). En 1800 foi descritu de manera independiente como Ornithorhynchus paradoxus por Johann Blumenbach, a partir d'un exemplar que-y apurrió Sir Joseph Banks, y, siguiendo les regles de prioridá de nomenclatura, darréu reconocióse-y oficialmente como Ornithorhynchus anatinus.
El nome científicu formar con Ornithorhynchus, que deriva de la pallabra griega ornithorhynkhos (ὄρνις, -ιθος, páxaru, y ῥύγχος, picu); y anatinus, qu'en llatín significa «asemeyáu a un coríu». El nome común n'español provién tamién del griegu ornithorhynkhos.
Morfoloxía
thumb|upright|Primer planu nel que s'aprecia'l so distintivu focico. Polo xeneral ye d'un color marrón intensu nel llombu y los llaos de la cabeza, cuerpu y parte cimeru de les pates; la rexón ventral ye d'un color rubiu o gris sedosu. El cuerpu y l'ancha cola plana tán cubiertos con una pelame trupa que retién una capa d'aire aislante que caltién al animal caliente. La cola ye similar a la del castor, pero a diferencia d'ésti, que la emplega pa propulsarse, l'ornitorrincu solo utilizar pa maniobrar na agua; coles mesmes utiliza la cola como almacén de reserves de grasa, una adautación que tamién presenten animales como'l diablu de Tasmania (Sarcophilus harrisii). Tien pates palmotiaes y un gran focico anchu y planu, cubiertu d'una piel nidio y d'aspeutu similar a goma húmeda; estes traces son más paecíos a los atopaos nun patu qu'a los atopaos en cualesquier mamíferu conocíu. La membrana que tien ente los deos de les pates delanteres ye mayor que la de les posteriores y devasa l'estremu de los deos pa consiguir mayor superficie d'emburrie, yá que ye coles estremidaes anteriores coles que se mueve mientres el bucéu. Cuando se mueve per tierra pliega dicha membrana escontra tras, dexando espuestes les sos fuertes uñes.
A diferencia del picu de les aves, nel que les partes cimera ya inferior dixebrar pa revelar la boca, la so focico ye un órganu sensorial cola boca na parte inferior. Los furos nasales tán asitiaos na superficie dorsal del focico, ente que los güeyos y les oreyes atopar nun riegu asitiáu xusto detrás del focico; esti riegu ciérrase cuando l'animal nada. Tien aproximao la metá de receptores olfativos que la mayoría de los mamíferos, sicasí cunta cola habilidá de goler so l'agua, adautación pervalible mientres la so busca subacuática d'alimentu. Los investigadores piensen qu'esta habilidá puede ganase cuando'l llinaxe de los ornitorrincos esperimentó una espansión nos xenes que codifican pa ciertu receptor de golor llamao receptor vomeronasal. Escuchóse a ornitorrincos emitir un gurníu grave cuando los fadia, y n'exemplares en cautividá rexistráronse dellos tipos de vocalizaciones.
El pesu varia considerablemente, ente 700 y 2400 g, y los machos son más grandes que les femes: los machos miden, en permediu, unos 50 cm ente que les femes miden unos 43 cm. Hai diferencies significatives nel tamañu mediu d'una rexón a otra. Estes diferencies nun paecen siguir nenguna regla climática concreta y podría debese a otros factores ambientales como los predadores o la presencia d'humanos.
Les críes tienen molares tricúspides que pierden antes o xusto dempués de dexar la lluriga onde nacieron; los adultos, sicasí, tienen nel so llugar fuertes plaques queratinosas. El so quexal ta configurada de manera distinta a la d'otros mamíferos y el músculu que lu abre ye distintu. Como en tolos mamíferos verdaderos, los pequeños güesos que conducen el soníu al oyíu mediu tán dafechu incorporaos al craniu, en llugar de tar nel quexal, como nos cinodontes y otros sinápsidos premamíferos. Sicasí, l'abertura esterna del oyíu inda permanez na base del quexal. L'ornitorrincu tien siete vértebres cervicales, el númberu habitual nos mamíferos, sicasí cunta con güesos adicionales na cintura escapular, incluyida una interclavícula, que nun s'atopa n'otros mamíferos, y amuesa delles traces reptilianos na so cadarma. Tamién tien un andar asemeyáu a los reptiles, coles pates asitiaes nos llaos del cuerpu, non debaxo, y, pa evitar posibles daños na gran membrana interdixital de les sos pates delanteres, muévese sofitándose sobre los nudiellos.
Venenu
thumb|L'espolón calcáneo de les pates posteriores de los machos puede inyectar [[venenu.]] Anque tanto los machos como les femes nacen con espolones nel todíu, solo los del machu lliberen venenu, compuestu principalmente por proteínes similares a defensines (DLP), trés de les cualos son úniques nel ornitorrincu. Les defensinas son producíes pola so sistema inmunitariu. A pesar de que'l venenu ye lo suficientemente potente como pa matar animales pequeños, o inclusive perros, nun ye letal pa los humanos, anque tres una picadura llueu apaez un edema alredor de la ferida que s'estiende gradualmente pol miembru afeutáu y causa un dolor tan intensu que nin siquier puede ser aseláu con morfina. La información llograda de los estudio de casu y pruebes anecdótiques indica que'l dolor tresformar nuna hiperalgesia de llarga duración que persiste mientres díes o inclusive meses. El venenu producir nes glándules crurales del machu, unes glándules alveolares en forma de reñón coneutaes al espolón calcáneo de dambes pates posteriores al traviés d'un conductu con parés delgaes. Les femes, al igual que nos equidnes, nacen con escayos rudimentarios que nun se desenvuelven y cayen primero que lleguen a algamar un añu d'edá y escarecen de glándules crurales funcionales.
El venenu paez tener una función distinta a la del producíu por especies non mamíferes; los sos efeutos nun suelen ser letales, pero son lo bastante potentes como pa debilitar seriamente a la víctima. Yá que solo los machos producen venenu y la producción aumenta mientres la dómina d'apareyamientu, se teoriza que ye utilizáu como arma ofensiva pa faer valir el so dominiu mientres esti periodu.
Electrolocalización
Los monotremas son los únicos mamíferos de los que se sabe que tienen un sentíu d'electrorrecepción; alcuentren les sos preses, en parte, por aciu la detección de campos llétricos xeneraos poles contraiciones musculares d'estes. La electrorrecepción del ornitorrincu ye la más sensible de tolos monotremas.
thumb|left|Ilustración realizada por [[John Gould (1863).]] Los electrorreceptores tán asitiaos en fileres rostrocaudales na piel del focico, ente que los mecanorreceptores (que detecten el tactu) tán distribuyíos uniformemente pol focico. La zona electrosensible de la corteza cerebral atopar nel área somatosensorial táctil, y delles célules corticales reciben estímulos tantu de los electrorreceptores como de los mecanorreceptores, lo que suxure una asociación estrecha ente los sentíos de electrorrecepción y del tactu. Tanto los electrorreceptores como los mecanorreceptores del focico apoderen el mapa somatotópico del so celebru, de la mesma que les manes humanes apoderen el mapa del homúnculo cortical de Penfield.
Puede determinar la direición d'una fonte llétrica, posiblemente comparando diferencies na intensidá de la señal a lo llargo de la capa de electrorreceptores. Esto esplicaría'l movimientu carauterísticu de la cabeza del animal d'un llau a otru cuando sale a cazar. La converxencia cortical de los estímulos electrosensoriales y táctiles suxuren la esistencia d'un mecanismu pa determinar la distancia de les preses que, cuando se mueven, emiten tantu señales llétriques como pulsos de presión mecánicos, lo que tamién dexaría calcular la distancia a partir de la diferencia nel tiempu de llegada de los dos señales.
L'ornitorrincu nun busca alimentu por aciu la vista o l'olfatu, cierra los sos güeyos, oyíos y ñariz cuando se somorguia, y escava col focico no fondero de regatos. Los electrorreceptores del so focico detecten los pequeños movimientos de les sos preses al estremar los oxetos animaos de los inanimaos nesta situación en que los mecanorreceptores tán constantemente aguiyaos. Les preses xeneraríen minúscules corrientes llétriques coles sos contraiciones musculares que podríen ser detectaos polos sos sensibles electrorreceptores. Demostróse esperimentalmente que l'ornitorrincu reacciona ante un camarón artificial si faise pasar una corriente llétrica débil al traviés d'él.
Ecoloxía y comportamientu
thumb|Ornitorrincu nel so mediu natural. Ye un animal semiacuáticu y vive en pequeños regatos y ríos nun área bioxeográfica que cunta con una amplia variedá de hábitats y climes, que va dende les fríes zones montascoses de Tasmania y los Alpes Australianos hasta les selves tropicales de les mariñes de Queensland. Nun se tien conocencia de la so distribución nel interior australianu; s'escastó en Australia Meridional, salvo una población introducida na isla Canguro ente 1929 y 1946 qu'inda caltién poblaciones actives, y yá nun habita en gran parte de la cuenca Murray-Darling, posiblemente debíu al cayente de la calidá de l'agua provocáu por baltar d'árboles y la regación a gran escala. A lo llargo de los sistemes fluviales costeros, la so distribución ye impredicible; paez tar ausente de dellos ríos relativamente sanos, pero sigue viviendo n'otros que tán bastante degradaos (como'l cursu baxu del ríu Maribyrnong).
thumb|Videu amosando'l so comportamientu nel [[Acuariu de Sydney. En cautiverio dellos exemplares sobrevivieron hasta los diecisiete años d'edá.]] En cautiverio dellos exemplares sobrevivieron hasta los diecisiete años d'edá y fueron prindaos exemplares monteses con una edá d'once años. La tasa de mortalidá de los adultos n'estáu selvaxe paez ser baxa. Ente los sos predadores naturales atopen les culiebres, l'aguarón d'agua australiano (Hydromys chrysogaster), varanos, ferres, uxos y águiles. Les pequeñes poblaciones del norte d'Australia débense posiblemente a la depredación de los cocodrilos. La introducción del foín colloráu a mediaos de los años 1800 pa la caza deportiva y como predador pal coneyu pue tener ciertu impautu nel númberu d'ornitorrincos nel continente. Por regla xeneral ye un animal nocherniegu y crepuscular, sicasí hai individuos activos mientres el día, particularmente cuando'l cielu ta cubiertu. Suel habitar ríos elevaos y les zones riberanes, tantu pola disponibilidad de preses como de bancos de sable onde escavar llurigues p'añerar y folgar. Un exemplar puede tomar un territoriu d'un radiu d'hasta siete quilómetros y, nel casu de los machos, dichu territoriu asolapa'l de trés o cuatro hembra.
L'ornitorrincu ye un nadador escelente y pasa gran parte del tiempu na agua buscando alimentu. Cuando nada, puede estremase d'otros mamíferos australianos pola ausencia d'oreyes visibles. Una de les sos carauterístiques, única ente los mamíferos, ye que nada impulsándose na agua batiendo alternativamente les pates delanteres; anque los sos cuatro pates tán palmotiaes, les posteriores, que pliega contra'l cuerpu, nun contribúin al impulsu sinón que sirven pa la direición, en combinación cola cola. Ye una especie homeoterma que caltién la so temperatura corporal en redol a 32 °C (inferior a la de la mayoría de mamíferos) inclusive cuando busca alimentu mientres hores n'agües per debaxo de los 5 °C.
thumb|De normal les sos inmersiones duren unos 30 segundos. De normal les sos inmersiones duren unos 30 segundos; pueden durar más pero poques superen la so llende aeróbico envaloráu de 40 segundos. Pa recuperase de les sos inmersiones pasa ente 10 y 20 segundos na superficie de l'agua. L'ornitorrincu ye carnívoru; alimentar d'anélidos, bárabos d'inseutos, camarones d'agua duce y cangrejo de ríu qu'estrayi del fondu fluvial escargatando col focico o que caza mientres nada. Utiliza unos sacos maxilares p'almacenar el so alimentu xunto con piedres de pequeñu tamañu que lu ayudar a esmagayalo. Una vegada que los sacos tán llenos, o cuando prinda una presa de mayor tamañu, xube a la superficie pa inxerir les captures. Precisa comer aproximao un 20 % del so pesu acaldía. Esto implica que tien que pasar una media de 12 hores al día buscando alimentu. Cuando nun s'atopa dientro de l'agua, retirar a una pequeña y recta lluriga de reposu, de corte tresversal oval, asitiada casi siempres na vera un pocu percima del nivel de l'agua, y de cutiu escondida so un marayu proteutor de raigaños.
Reproducción
Cuando los europeos afayaron al ornitorrincu, los científicos taben estremaos sobre la cuestión de si la fema ponía güevos. Esti fechu nun foi confirmáu hasta 1884, cuando W. H. Caldwell foi unviáu a Australia, onde, dempués d'una intensa investigación ayudáu por un equipu de 150 aboríxenes, consiguió atopar dellos güevos. Consciente del eleváu preciu d'unviar un telegrama al Reinu Xuníu basáu nel costu por pallabra, Caldwell unvió un célebre y lacónicu mensaxe a Londres: «Monotremes oviparous, ovum meroblastic» (Monotremas ovíparos, güevu meroblástico). Esto ye, los monotremas ponen güevos, y los güevos asemeyar a los de los reptiles nel fechu que solo una parte del güevu estrémase mientres el desenvolvimientu.
Historia de Guyana
Esti artículu trata sobre la historia de Guyana. Antes de la llegada de los europeos, la rexón de l'actual Guyana foi habitada por tribus arawak y caribes, quien la llamaron Guayana, que significa "tierra de munches agües".
Ornithorhynchus anatinus
Reproducción
La especie solo tien un periodu d'apareyamientu; dempués d'un complicáu cortexu que termina cola pareya nadando xunida describiendo círculos amodo, mientres el machu suxeta col picu la cola de la fema, la copulación producir ente xunu y ochobre, con una cierta variación local a lo llargo del so área de distribución. La observación histórica, los estudios basaos nel marcaje y la recaptura, ya investigaciones preliminares de xenética de poblaciones indiquen la posibilidá de qu'haya miembros permanentes y envernaes nes poblaciones, y suxuren un sistema d'apareyamientu poligínico. Créese que les femes vuélvense sexualmente actives mientres el so segundu añu de vida, y confirmóse qu'animales de más de nueve años d'edá inda s'aparien.
Historia de Guyana
El holandeses empezaron a esplorar ya instalase en Guyana a finales del sieglu XVI, siguíu de los ingleses. Dambos empezaron a comerciar colos pueblos amerindios de les árees costeres. La Compañía Holandesa de les Indies Occidentales estableció una fortaleza en Kyk-over-al en 1616-1621 no qu'ellos llamaron el Condáu d'Essequibo. Tentatives d'asitiase nel interior fracasaron, y el holandeses dexaron a los ingleses establecese na mariña a mediaos de los años 1700, onde crearon plantíos trabayaos por esclavos africanos. Les colleches principales yeren el café, l'algodón, el tabacu y la caña d'azucre, convirtiéndose ésta na collecha principal. La calidá del suelu yera probe, magar tou. Los esclavos, conducíos por Cuffy, (l'héroe nacional de Guyana), sulevar en 1763 no que se conoció como la rebelión de los esclavos de Berbice. El control de los holandeses terminó cuando los británicos convertir n'el gobernadores de facto en 1796. Les colonies de Esequibo, Demerara, y Berbice fueron vencíes oficialmente al Reinu Xuníu nel tratáu Anglu-Holandés de 1814 ratificáu nel Congresu de Viena en 1815. En 1831 consolidáronse como Guayana Británica.
Ornithorhynchus anatinus
Reproducción
left|thumb|Exemplar saliendo de la so lluriga. Fuera de la temporada d'apareyamientu, l'ornitorrincu vive nuna senciella lluriga de tierra, cola entrada unos 30 cm percima del nivel de l'agua. Dempués del acoplamientu, la fema constrúi una lluriga más fonda y ellaborada d'hasta 20 metros de llargor, y la tapona a intervalos, quiciabes como proteición contra la xubida del nivel de l'agua o contra predadores, o como métodu de regulación del mugor y la temperatura. El machu nun desenvuelve nengún papel na cría de la descendencia, y retírase a la so lluriga. La fema anubre y acolcha la tierra de la lluriga con fueyes muertes y húmedes y enllena el nial a la fin del túnel con fueyes muertes y cañes pa realizar la cama, onde va guarar los sos güevos. Abasna esti material al nial enroscándolo cola so cola.
Historia de Guyana
thumb|260px|Fonteras de la Guayana Británica en 1896.
Ornithorhynchus anatinus
Reproducción
Les femes tienen un par d'ovarios, pero solo l'esquierdu ye funcional. Ponen ente unu y trés (xeneralmente dos) güevos pequeños y coriáceos (paecíos a los de los reptiles), que miden unos 11 mm de diámetru y son un pocu más arrondaos que los de les aves. Los güevos desenvolver nel úteru mientres unos 28 díes, con solo unos 10 díes d'incubación esterna (a diferencia de los güevos de pita, que pasen un día nel tracto y tres selmanes nel esterior). Tres la puesta d'estos güevos pegañosos y de pulgu finu, la fema acurrucar a la so alredor sosteniéndolos contra'l so banduyu cola cola. El periodu d'incubación estremar en trés partes. Na primera'l embrión escarez d'órganos funcionales y caltiénse gracies al sacu de vitelo. El vitelo ye absorbíu pola cría en desenvolvimientu. Mientres la segunda desenvuélvense los deos, y na postrera apaez el «diente de güevu».
Historia de Guyana
Siguíu de l'abolición de la esclavitú en 1834, miles de trabayadores contrataos fueron traíos a Guyana pa reemplazar a los esclavos nos plantíos de caña d'azucre, principalmente de la India, pero tamién de Portugal y China. Dalgunos sostienen que la población de güei, onde hai dos tipos de guayaneses, los que son derivaos de los esclavos africanos (afro-guyaneses), y aquellos que deriven de los sirvientes indios contrataos (indoguyaneses). Sicasí, la cultura guayanesa ye homoxénea en munches formes, por cuenta de la historia compartida, el matrimoniu mistu, y otros factores.
Ornithorhynchus anatinus
Reproducción
Los naciellos son vulnerables, ciegos y ensin pelo, y son alimentaos cola lleche de la madre. Anque tien glándules mamaries, escarez de pezones; la lleche llibérase al traviés de los poros de la piel. La fema tien unos riegos nel abdome que formen balses de lleche que dexen a les críes llambela. Tres la eclosión, les críes son daes de mamar mientres trés o cuatro meses. Mientres la incubación y el periodu de lactancia la madre primeramente solo dexa la lluriga por periodos curtios pa buscar alimentu. Cuando lo fai, crea una serie de delgaos tapones de tierra a lo llargo de la lluriga, posiblemente pa protexer a les críes de los predadores; cuando emburria estos tapones mientres el regresu, absuérben-y l'agua de la pelame, lo que dexa que la lluriga permaneza seca. Trescurríes unos cinco selmanes, la madre empieza a pasar más tiempu dixebrada de les críes y, cuando tienen unos cuatro meses, abandonen la lluriga. Los ornitorrincos nacen con dientes, pero cáyense-yos a una edá bien temprana, dexando unes plaques córnees coles que muelen la comida.
Historia de Guyana
Historia temprana
Los británicos dexaron la práutica d'importar trabayu en 1917. Munchos de los ex esclavos afroguyaneses treslladar escontra los pueblos y aportaron a la mayoría de la población urbana, ente que los indoguyaneses siguieron predominantemente rurales. Un plan en 1862 pa traer obreros negros de los Estaos Xuníos foi pocu esitosu. La pequeña población amerindia vive nel interior del país.
Ornithorhynchus anatinus
Evolución
thumb|[[Cadarma d'ornitorrincu.]] L'ornitorrincu y el restu de monotremados yeren bien pocu conocíos, y dalgunos de los mitos del sieglu XIX que s'inventaron al respective de ellos (por casu que yeren «inferiores» o casi reptilianos) inda perduren. En 1947, William King Gregory teorizó que los mamíferos placentarios y los marsupiales podríen diverxer antes y que una ramificación posterior estremó los monotremas y los marsupiales, pero les investigaciones posteriores y los descubrimientos fósiles demostraron que la hipótesis yera incorreuta. Ello ye que los monotremas modernos son los sobrevivientes d'una ramificación temprana del árbol de los mamíferos, y créese qu'una diverxencia posterior condució a los grupos de los marsupiales y los placentarios. El reló molecular y la datación de fósiles apunten a que la separación de los ornitorrincos de los equidnes producióse hai aproximao 19-48 millones d'años.
Historia de Guyana
Historia temprana
La xente d'estos oríxenes diversos coesistieron pacíficamente pa la mayor parte. Revueltes d'esclavos, tales como la de 1763 liderada pol héroe nacional de Guyana, Cuffy, demostró'l deséu polos derechos básicos pero tamién una voluntá de comprometese. Los disturbios raciales ente indo y afroguyaneses españaron en 1962-64, debíu en gran parte a la intervención esterna (vease Imperiu Británicu.) Sicasí, la naturaleza conservadora y cooperativa de la sociedá guyanesa contribuyó a un enfriamientu de les tensiones raciales.
Ornithorhynchus anatinus
Evolución
El fósil más antiguu descubiertu d'ornitorrincu modernu data d'hai unos 100 000 años, mientres el periodu Pleistocenu. Los monotremas estinguíos (Teinolophos y Steropodon) taben estrechamente rellacionaos col ornitorrincu modernu. Un Steropodon fosilizáu foi afayáu en Nueva Gales del Sur, consistente nun maxilar inferior opalizado con tres dientes molares (ente que l'ornitorrincu adultu modernu escarez de dientes). Primeramente creyóse que los molares yeren tribosfénicos, cosa que sofitaría una variación de la teoría de Gregory, pero investigaciones posteriores suxurieron que, a pesar de tener tres cúspide, evolucionaron nun procesu separáu. Créese que'l fósil tien unos 110 millones d'años d'antigüedá, lo que significa qu'esti animal paecíu al ornitorrincu vivía nel periodu Cretácicu, lo que lo convierte nel fósil de mamíferu más antiguu descubiertu n'Australia. Monotrematum sudamericanum, otru pariente estinguíu del ornitorrincu foi afayáu n'Arxentina, lo qu'indica que los monotremas taben presentes nel supercontinente de Gondwana cuando los continentes de Suramérica y Australia taben xuníos vía L'Antártida.
Régnié-Durette
Régnié-Durette ye una comuña francesa del departamentu de Ródanu, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Ornithorhynchus anatinus
Evolución
Por cuenta de la diverxencia temprana de los mamíferos terios y l'amenorgáu númberu d'especies vivientes de monotremas, l'ornitorrincu ye un importante y frecuente suxetu d'estudiu nel campu de la bioloxía evolutiva. En 2004 investigadores de la Universidá Nacional d'Australia afayaron que tien diez cromosomes sexuales, en contraste colos dos (XY) de la mayoría de los mamíferos (por casu, un machu siempres va ser XYXYXYXYXY). A pesar de que se-yos da la designación XY de los mamíferos, los cromosomes sexuales del ornitorrincu son más similares a los cromosomes sexuales ZZ/ZW de les aves. El so xenoma tamién tien xenes tantu reptilianos como mamiferoides acomuñaos cola fertilización de los güevos. Yá que escarez del xen SRY que determina'l sexu nos mamíferos, inda nun se conoz el procesu de determinación del sexu del ornitorrincu. El 8 de mayu del 2008 publicóse una versión preliminar de la so secuencia xenómica na revista Nature, qu'amosaba elementos tantu de reptiles como de mamíferos, según dos xenes qu'enantes solo s'afayaron n'aves, anfibios y peces. L'estudiu atopó que más del 80 % de los sos xenes son comunes a los mamíferos de los que se secuenciaron los xenes, y que'l xenoma del ornitorrincu, como l'animal en sí, ye una axuntadura d'ancestros reptilianos y carauterístiques derivaes de los mamíferos.
Historia de Guyana
Movimientu independentista
thumb|260px|Bandera de la Guayana Británica, 1919-1954.
Régnié-Durette
Tien una población de y una superficie de  km².
Historia de Guyana
Movimientu independentista
La política guyanesa, sicasí, foi dacuando aturbolinada. El primer partíu políticu modernu en Guyana foi'l Partíu Progresista Popular (People's Progressive Party), establecíu'l 1 de xineru de 1950, con Forbes Burnham, un afroguyanés con educación en Gran Bretaña, como presidente; Dr. Cheddi Jagan, un indoguyanés educáu n'Estaos Xuníos, como segundu vicepresidente; y la so esposa nacida n'Estaos Xuníos, Janet Jagan, como secretaria xeneral. El PPP ganó 18 de los 24 escaños nes primeres eleiciones populares dexaes pol gobiernu colonial en 1953, y el Dr. Jagan convertir en líder de la cámara y ministru d'agricultura nel gobiernu colonial. Sicasí, les visiones marxistes de Jagan causaron esmolición en Washington. El 9 d'ochobre de 1953, cinco meses dempués de la so eleición, los británicos suspendieron la constitución y desembarcaron tropes porque, dixeron ellos, los Jagan y el PPP taben entamando faer de Guyana un estáu comunista. Estos sucesos llevaron a una división manipulada nel PPP, na que Burnham dixebróse y fundó lo que se convirtió finalmente nel Congresu Nacional Popular (People's National Congress). Los intereses coloniales, que esperaben esbaratar al movimientu independentista guyanés, el conflictu socatráu ente indo y afroguyaneses; el PPP, que foi un partíu multiétnicu y nacionalista, foi representáu como un vehículu pa la mayoría de la población indoguyanesa, y el PNC posó como alternativa pa los afroguyaneses.