Iniesta
Historia
Mientres munchos años fuéronse atopando en tol so estensu términu municipal numberosos restos arqueolóxicos de distintes dómines históriques, datándose aquellos más antiguos nel periodu neolíticu y la Edá del Bronce. Nel añu 1995 dar# en realizar la primer escavación científica desenterrando una necrópolis ibera conocida col nome de Punta del Barrionuevo, por tar asitiada a la fin de la cai d'esi nome, dientro del cascu urbanu. Darréu escavóse otra necrópolis ibérica onde apaeció unu de los mosaicos de cantares pintaos más antiguos de toos cuantos conocer nel arcu mediterraneu. De la dómina de la Romanización los restos atopaos son variaos y de máxima calidá: una ponte, dellos cercos, ares votivas, restos de villes romanes, monedes, etc., considerándose por una mayoría d'historiadores como l'antigua Egelasta, y consiguiendo una fama inusual pola calidá del so sal tan importante pa les salazones d'esa dómina que yera estrayida de les distintes mines qu'esistíen na zona. Nel periodu árabe llamóse Mandrona la Grande, siendo una zona fronteriza importante y nucleu económicu basáu nel cultivu del azafrán, la ganadería lanar y l'artesanía de les sos alfombres. Esa situación de frontera con Alarcón obligó-y a tener un castiellu, que sería esmocáu en tiempos de los Reis Católicos y del que queden delles muertes nel llamáu Torrexón. Alfonsu VIII reconquistar nel añu 1186 otorgándo-y una serie de privilexos. Pero va ser Alfonsu X el Sabiu quien-y conceda'l mesmu fueru qu'a Cuenca, y otros reis y señores van ampliar los sos privilexos, como lo fueron Alfonso d'Aragón, Xuan I, Enrique III, y los Reis Católicos. Pola so importancia económica, mientres los sieglos XIV, XV y XVI, Iniesta contribúi al caltenimientu de la Hermandá del Marquesáu de Villena como unu de los pueblos más importantes, siendo'l terceru pa votar nes Xuntes del Marquesáu, dempués de Villena y Chinchilla. D'esta dómina destaquen distintos personaxes y families pernomaes como son los Manuel, Albornoz, Infante d'Aragón, Pacheco, y como home más sobresaliente, D.Enrique d'Aragón, herederu legtimo del Marquesáu de Villena, del que nun llegó a esfrutar; que tuvo casa-palaciu en Iniesta, no qu'anguaño ye'l Conceyu, y ellaboró parte de los sos llibros na so biblioteca que llegó a cobrar gran fama nesa dómina, que na so mayoría fueron quemaos pol inquisidor Fray Lope de Barrientos (la xente creía que faía conxuros nel suétanu del castiellu). Carlos I, nel sieglu XVI, concede como dote a Isabel de Portugal la villa de Iniesta. La revuelta de les Comunidaes traxo hasta Iniesta al mesmu Obispu Acuña col fin de reclutar xentes pa lluchar contra'l rei. Mientres el reináu de Felipe II, según consta nos sos Rellaciones Topográfiques, Iniesta yera considerada como unu de los pueblos más influyentes de la provincia de Cuenca. Los sieglos vinientes van caltener l'enclave iniestense cola so importancia políticu-alministrativa, siendo en delles causes cabeza de partíu. El sieglu XVII destaca pol gran desenvolvimientu urbanísticu cola construcción d'importantes cases-palaciu na Villa. Yá nel sieglu XVIII sobresalen una serie de personaxes pernomaos de la vida relixosa del país: obispos, santos, etc. Les continues guerres decimonóniques y la política xeneral del país marcaron una decadencia histórica bien acusada non solo en Iniesta sinón en toles rexones d'España. Yá nel sieglu XX la revolución industrial na agricultura motivó un despegue xeneralizáu que solo se vio atayáu pola guerra civil de 1936 y la so dura posguerra. Dempués vendríen años d'emigración a les grandes ciudaes, principalmente Valencia y Barcelona, y tamién al estranxeru, hasta llegar al momentu actual como dómina de máximu nivel de vida enxamás algamáu na hestoria de Iniesta. Na actualidá, una gran parte de los residentes en Iniesta son emigrantes, que provienen mayoritariamente d'Ecuador y Rumanía.