cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Taxus baccata
Etimoloxía y nome
La mayor parte de los nomes romances actuales provienen del llatín taxus: asturianu texu, italianu tasso, corsu tassu, occitanu teis, catalán teix, gascón tech, castellanu tejo, portugués teixo, gallegu teixo o rumanu tisa. Hai una esceición nel francés if que pudiera emparentase coles llingües protoxermániques como l'inglés yew, bretón ivin, irlandés ēo y galés ywen. Toes estes tienen un aniciu posiblemente del galu *ivos.
Nome popular
N'asturianu amás de texu, esisten otres variantes como teḥa, texa, teixu y tixu, más la forma mocal o mocayal que pudiera remanecer del nome popular de la so baga, mocu o moquiellu . Hai que notar qu'anque texu ye la voz xenérica pa cualesquier individuu d'esta especie, n'asturianu dase variación de xéneru dientro del propiu nome (texu-texa), amosando'l so calter d'especie dioica, ye dicir, que presenta dos pies de planta, unu por cada sexu.
Fitonimia
Los nomes de llugares que remanecen de la pallabra texu pola so esistencia nel pasáu son abondosos pela xeografía. N'Asturies atópense varios, El Tixu (Morcín), El Teixu (Quirós), Ḷḷanu los Teixos (Quirós), La Texera (Ayer), Les Tixeres (Riosa), Teixeda (Villayón), La Texera (Avilés, Cabranes), Os Teixóis (Taramundi) o El Texu (Cabrales, Llanes), ente otros  ; pel restu d'España hai El Tejo (Cantabria), Cova del Teix (banzáu de Margalef, Cataluña), La Tejera (Zamora), Fuente del Tejo (Sierra de Segura, Jaén) o Aginamendi (del vascu hagin -texu-, País Vascu). Per Europa, hai los de ciudaes como York (Reinu Xuníu) o Évora (Portugal), en dambos casos derivaos del celta *eburo (texu). D'esta pallabra celta tomó tamién nome la tribu belga de los eburones.
Descripción
El texu ye un árbol de rama verde escuro que caltién la fueya tol añu y pue llegar a midir hasta 20 m d'altor, anque cuando sufre estrés o presión esterior pue presentase como arbustu. La rama en xeneral ye trupo, con gran proliferación de cañes en posición horizontal y colingando selemente pela pica. Les fueyes son pequeñes (1-4 cm) allargaes y estreches, de color verde escuro pela facha pero más ablancuzaes y col nerviu mediu sobresaliendo pel envés. El marxe ye lisu. El tueru ye gruesu, con una corteya pardo-abuxao que s'esforgaxa en plaques irregulares.
Como especie dioica, los individuos machos namás producen estames y les femes grana. Visualmente son iguales, anque la proliferación de cada gónada ye la que los delata. El texu, el pie masculín, produz nes axiles de les fueyes unos conos globosos pequeños de color marelludo cola apariencia d'un floreru del que sal una columna coronada por 6 a 8 escames peltaes, caúna con 4 a 8 sacos polínicos. La texa, el pie femenín, lleva un rudimentu seminal solitariu nel apéndiz d'una curtia prollongación escamosa allugáu tamién nes axiles de les fueyes. Tien forma ovoide y ta arrodiáu per una bráctea verdosa que, demientres la madurez del embrión, desendolca una envoltura carnosa y mucilaxinosa de color colorao esllendante llamada, en botánica, arilu. Esta envoltura nun enzarra dafechu la semiente, dexando perfeutamente visible'l so color marrón, forma apiculada y naturaleza lleñosa. L'arilu, nun se considera un frutu como'l de les anxospermes, sinon un pseudofrutu. N'asturianu llámase moquiellu o mocu.
Floración y fructificación
La floración desendólcase de febreru a abril. Les abeyes y otros inseutos acopien dalgo del so polen pero la dispersión faise mayoritariamente pel aire. El moquiellu madura pela seronda y son les aves les que contribuyen a la dispersión de la grana.
Hábitat
El texu vive en sitios aveseos y soleyeros, magar que prefier llugares llentos pero non enllamuergaos. Mui raramente apaez formando viesques monoespecífiques, llamaes texeos, sinon más bien asociáu a otres especies como les fayes. Ye indiferente a la naturaleza del sustratu pero paez decantase pola caliar. Pue atopase hasta los 1800 m.
Llonxevidá
Un dichu popular inglés amuesa'l so calter llonxevu:
«La vida de tres artos, la vida d'un sabuesu;
les vides de tres perros, la vida d'un corcel;
Les vides de tres corceles, la vida d'un home;
les vides de tres homes, la vida d'un águila;
les vides de tres águiles, la vida d'un texu;
la vida d'un texu, la llonxitú d'una era;
Siete eres dende la creación hasta'l día del Xuiciu».
La llonxitú d'una era ye por términu mediu 729 años.
Toxicidá
Sacante los moquiellos, toles partes del árbol contienen una sustancia llamada taxina: un entemez d'alcaloides con efeutu cardiotóxicu que produz parálisis nel corazón. Los alcaloides sintetizaos por cualquier especie del xéneru Taxus reciben el nome específicu de taxoides.
La inxesta de taxoides nos animales provoca reaiciones de graves consecuencies. Na especie humana, anque la inxesta de taxina ye mortal por provocar parálisis respiratoria, esta capacidá venenosa paes tener diferentes efeutos dependiendo de la dosis. Esta dilución de la concentración de taxina usóse n'Asturies con fines albortivos, anque ye práutica dafechu refugada poles consecuencies mortales que conlleva.
L'envenenamientu produzse pola inxestión de les fueyes. Los síntomes d'un intoxicáu entamen con náusees, voltura, dolores intestinales y aumentu del ritmu cardiacu. Al poco, atópase somnolientu, lletárxicu y comatosu; la presión sanguínea amiya rápidamente debilitándose'l pulsu. L'electrocardiograma rexistra fondes alteraciones (arritmies ventriculares) y l'estáu clínicu degrádase aína: cianosis o parada respiratoria, necesidá de masaxe cardiacu y ventilación asistida. Finalmente, muerte por paru cardiacu.
Magar que los casos de muerte actuales por envenenamientu n'humanos son raros, el caberu rexistráu n'Asturies foi en xunu de 2018. N'animales, esisten varios testimonios sobre vaqueros qu'atoparon caballos, vaques, oveyes o otros animales domésticos agonizando o muertos pola so inxestión fortuita.
Usos médicos
En 1967 ciertos compuestos na corteya de los texos foron atopaos por Wall y Wani como eficaces axentes anticanceríxenos. Esta propiedá alcuéntrase nel taxoide paclitaxel. El cáncanu consiste nuna proliferación celular descontrolada que conlleva a la disfunción orgánica y a la muerte del organismu. L’aición del paclitaxel consiste n'inhibir esta división celular, bloquiar la so proliferación y conducir a la muerte celular. El nome comercial del paclitaxel ye taxol. Úsase pal tratamientu de cáncanu de mama, ovariu, polmón, vexiga, próstata, melanoma, esófagu, fégadu y otros tumores sólidos. El descubrimientu del paclitaxel aumentó la corta de texos, pero’l so conteníu nos árboles ye baxu. Esti fechu incrementó la collecha descontrolada pa la obtención de paclitaxel a partir del texu del Pacíficu lo que motivó que s’intentase la so producción semisintética. Un enfermu de cáncanu consumía aproximao 8 árboles de 60 años de texu. A esti productu semisintéticu llamóse docetaxel.
Relixón y cultura
L'atraición que los texos supunxo pa les diferentes cultures europees encóntiase en varios motivos. Unu ye la resistencia de la so madera, d'abegosa pudrición, que lu fizo yá material importante dende l'antigüedá. N'Essex, Reinu Xuníu, atopóse una llanza de texu, conocida como la Llanza de Clacton, con una antigüedá estimada superior a los 400.000 años. N'Asturies, surdieron aperios metalúrxicos nes cueves prehistóriques de cobre y bronce de La Pena L'Aramo fechos de texu. Otru motivu importante ye'l color de la so madera, poro n'Asturies se diz que «cuando se taraza una caña sangra como un paisanu». Sicasí, pudiera ser que'l so calter venenosu fuera la carauterística más especial, seique la más señalada. Informa Xuliu César que na Guerra de les Galies, el rei de los Eburones, Cativolcus, ablayáu yá pola edá y viéndose incapaz d'afrontar les penalidaes de la guerra o de l'afuxida, resolvió quitase la vida con zusmiu de texu pa nun cayer en poder romanu. Esti mesmu fechu ta constatáu nos pueblos ibéricos polos los historiadores romanu Florus ya hispanu Orosius rexistrando nos sos testos que, los habitantes del norte (galaicos, astures y cántabros), preferíen acabar la vida suicidándose coles sos propies espades o col venenu del texu que capturaos polos romanos. El tamién poeta romanu Ovidius coloca estos árboles estendiendo la so solombra trupa pelos caminos del infiernu «Hai un camín cuesta abaxo al aveséu de fúnebres texos, empobina al traviés de mudos silencios a les moraes infernales» (Metamorfosis llibru IV, 432-433). Hai sarcófagos de los faraones exipcios construyíos con madera de texu.
Relixón
El sentíu ancestral del texu como árbol funerariu y el so venceyu col Más Allá en ciertos pueblos europeos paez ser indiscutible. El so cultu nel norte ibéricu podría tar presente nes esteles vadinienses. Son llábanes de piedra con inscripciones llatines y representaciones esquemátiques d'un árbol y caballos. La inclusión d'un árbol venceyáu cola muerte y la coincidencia de los esquemes cola disposición foliar podría corresponder al texu. La rodiada de munchos texos amuesen una variada presencia de restos megalíticos y un gran númberu d'exemplares d'esta especie medren dende hai munchos sieglos averaos a los cementerios. Ye habitual tamién atopar a llau de los texos ilesies remocicaes o renovaes d'una anterior. Esta presencia cristiana esplícase como un exemplu de suplantación teolóxica sobre les antigües relixones paganes.
El texu na cultura asturiana
Na tradición asturiana, demientres la foguera de San Xuan, yera vezu que los rapazos asturianos dexaren unes cañes de texu nel ventanal o puerta del llar de la rapaza que taben cortexando. Amás, el Día de Tolos Santos llevábase una cañina de texu a la tumba de los difuntos. Demientres les fiestes de los pueblos, los músicos atopaben el so escenariu baxo los texos, celebrándose na so rodiada los bailles y dances. Sicasí, teníase la creyencia que dormir a la so solombra podía provocar la muerte.
El texu na cultura europea
Los texos foron árboles veneraos polos duides y símbolos d'inmortalidá nos tiempos de los celtes. En Bretaña y Normandía, Francia, esisten una gran cantidá de texos funerarios. Nesta tierra recoyóse la creyencia de que los texos de los cementerios estendíen una raíz hasta la boca de caún de los cadabres y que, tamién, los texos tán llantaos nos cementerios pa que cuiden a los muertos.
Na mitoloxía nórdica, l'árbol de la vida llamábase Yggdrasil. La so raigonera y cañes amestaben los nueve mundos de la cosmoloxía nórdica. Anque'l significáu xeneralmente más aceutáu indica que la so etimoloxía sería “pollín d'Odín”, otra teoría apunta a que podría derivar de *gwja (texu). Nesti sen, nel alfabetu rúnicu, la runa 13 ye *ei(h)waz (texu), representaba la muerte y el renacimientu. Esta runa asóciase a vegaes col árbol Yggdrasil.
N’heráldica, el texu apaez representáu con tres exemplares nel escudu de Guipuzcoa, País Vascu.
Usos
La madera de texu ye de mui bona calidá, de tonalidá colorao con albura marelludo, mui duro y compauto. Ye de de les poques especies de coníferes que la so madera pue curvase al vapor. Tornease mui bien y aceuta pulimentu. Toes estes cualidaes faen d'ella una madera mui estimada n'ebanistería y tornería.
Usos ancestrales
La durabilidá y flexibilidá de la madera del texu fizo que fuera esbilláu dende tiempos inmemoriables como materia prima na fabricación d'estremaos utensilios. En Cataluña atopáronse tres arcos con una antigüedá estimada ente 7400 y 7200 años. Un poco más recién, pero d'indiscutible antigüedá, ye l'arcu llargu de texu (n'inglés longbow) atopáu n'Escocia con una fecha calibrada de 4040 a 3640 años enantes de Cristu. D'esta miente, el mangu del hacha de cobre que puxaba Ötzi datáu ente 3400 y 3100 años e.C. yera tamién de texu. Tocántenes a Asturies, la madera de texu usóse pola so dureza pa ventanes y postes de cuadres y cabañes, yá qu'al dicir de los artesanos «nun-y entra'l coroyu». Foi madera adecuada pa facer ferraes y canxilones, amás de los tableros y estructures de les bodegues de formentación del quesu pel oriente. Tamién tuvo usu xeneralizáu como xebe de praos pola so poda fácil y rama trupo.
Usos actuales
Pola so naturaleza cuasi imputrescibles, mui elástica, dura, inodora, duradera y decorativa, la madera de texu ye mui fácil d'esculpir, lo que-y confier un gran abanicu d'usos. Ye perafayadiza pa muebles, ebanistería de calidá, suelos, puertes y paneles.
Asturies
* Esti llistáu ta siendo ampliáu.
Reinu Xuníu
Otra asociación, Texu antiguu (n'inglés Ancient Yew), atecla tamién polos texos británicos.
Preservación
Los texos enriba enumberaos superaron al traviés de los sieglos toles torgues que la vida-yos impuso. Sicasí, ye nestes caberes décades cuando tán afrontando la mayor amenaza de toes: la presión humana. L’antropización de tolos espacios del planeta ta faciendo que cada vez más texos singulares muerran y desaparezan cuando gozaben de mui bona salú pocos años enantes. Amigos del texu recoyó nun decálogu les midíes más inmediates pa la preservación de los texos. Recoyemos equí dalgunes más básiques:
1. Un rellenu de tierra na superficie alredor del tueru pue acabar cola vida del árbol.
2. Un fuexu o zanxa averaos al texu pue dañar el sistema radicular del árbol. Amás, podría baxar el nivel freáticu y secar les raíces.
3. Les obres al so llau deben tener un precuru especial. La maquinaria nun debería escavar na so vera, nin vaciar l'agua que contengan o transitar cerca del árbol.
4. Los texos que tengan corra, ésta nun ha remocicase con cementu.
Iznate
Iznate, ye un conceyu español perteneciente a la provincia de Málaga y a la contorna de l'Axarquía, na comunidá autónoma d'Andalucía, España.
Taxus baccata
Preservación
6. La visita por humanos debe ser respetuosa cola rodiada, evitando la masificación que compacte’l suelu.
Iznate
Ta na ruta del Aguacate, a pesar de que la so principal producción foi la d'uva moscatel para pasa, y vinu. Anguaño la so principal producción ye la de cultivos subtropicales.
El pueblu ta asitiáu a unos 47 km de Málaga y a 12 km de Vélez-Málaga.
En 2016 cuenta con una población de 874 habitantes.
Xeografía
Monárquicamente recibe'l nome de Marquesáu de Iznate.
Gastronomía
Ajoblanco, gazpachuelo, hornazo, pestiño, potaxe de garbanzos con acelgues, sopa d'ayu, tortiella de bacaláu, uva moscatel y vinu duce.
Monika Zgustová
Biografía
Nació en Praga en 1957. A la edá de 16 años treslladar cola so familia a Estaos Xuníos, onde estudió lliteratura comparada na Universidá d'Illinois. Na década de 1980 vivió delles temporaes en Chicago, Nueva York y París. Finalmente treslladóse a Barcelona y anguaño vive en Sitges. Mientres la so estancia n'España aprendió español y adquirió la nacionalidá española.
Ducáu de Borgoña
El Ducáu de Borgoña foi unu de los Estaos más importantes de la Europa medieval, independiente ente 880 y 1482. El feudu del duque de Borgoña correspondía aproximao cola rexón actual francesa de Borgoña. Gracies a la so riqueza y vastu territoriu, el ducáu foi tantu política como económicamente bien importante. Téunicamente yeren vasallos del rei de Francia, pero los duques de Borgoña supieron caltener una política propia.
Villarramiel
Villarramiel ye un conceyu y llocalidá española de la contorna de Tierra de Campos, provincia de Palencia, na comunidá autónoma de Castiella y Llión.
Monika Zgustová
Biografía
Foi merecedora del Premiu Cálamo,2018, propuesta como meyor llibru pola Vanguardia y el Periódicu ente otros. Tien delles noveles y ensayos publicaos. Ye de gran importancia'l so llibru de testimonios: Vistíes pa un baille na nieve (Galaxa Gutenberg, 2017). La última novela ye : Les roses de Stalin (Galaxa Gutenberg, 2016), un llibru de cuentos, una obra de teatru y la biografía de Bohumil Hrabal, Los frutos amargosos del xardín de les delicies (Galaxa Gutenberg, 2016). La so obra traducióse a una decena d'idiomes. Collabora cola seición d'Opinión d'El País, amás de La Vanguardia Cultures, ente otros periódicos.
Ducáu de Borgoña
La dinastía inicial de los duques de Borgoña escastar en 1026, cola muerte ensin descendientes del herederu de la casa, el duque Otón Guillermo de Borgoña. Pero'l ducáu yá fuera anexonáu en 1016 por Enrique I, que se convirtió en duque en 1016. Enrique concedió'l ducáu al so hermanu Roberto, que funda la caña de la dinastía de los Capetos. D'esta llinia descendiente provién Alfonsu VII de Lleón, fíu de Raimundo de Borgoña y de la reina de Lleón, Galicia y Castiella Urraca, fía y heredera d'Alfonsu VI de Lleón. El sobrín d'Alfonsu VII de Lleón, Alfonso Enríquez, foi'l primera rei de Portugal. El postreru representante de la casa foi Felipe de Rouvres, que morrió de peste en 1361. El ducáu pasó a la corona francesa y dos años más tarde Xuan II de Francia concedió-y el títulu al so fíu más pequeñu, Felipe. Felipe casóse con Margarita III de Flandes y al traviés d'esta unión el ducáu de Borgoña xunir al Condáu de Flandes, Artois, Nevers, Rethel y los ducaos de Brabante y Limburgu.
Villarramiel
Mediu natural
Parte del so términu municipal ta integráu dientro de la Zona d'especial proteición pa les aves denomada La Nava - Campos Norte perteneciente a la Rede Natura 2000.
Ducáu de Borgoña
La última duquesa de la Borgoña independiente foi María de Valois, que casó con Maximiliano I d'Austria. Nes capitulaciones matrimoniales axustóse que'l so segundu fíu sería quien heredara los territorios maternos, pero María finó nun accidente de caballu primero que eso socediera. El rei Lluis XI de Francia arrampuñara'l ducáu a los Valois-Borgoña una vegada que Carlos el Temerariu —padre de María— morrió y escastáronse la caña masculina y colla el apanage. María y Maximiliano sostuvieron una guerra pol ducáu que namái terminó cuando ella morrió y roblóse la paz de Senlis. Pola mesma, el ducáu de Borgoña foi incorporáu a Francia, ente que los Países Baxos pasaron a la casa d'Austria.
Monika Zgustová
Biografía
Tradució más de cincuenta obres de los idiomes checu y rusu al español y el catalán. Dalgunos de los autores que tradució son Bohumil Hrabal, Jaroslav Haišek, Václav Havel, Jaroslav Seifert, Milan Kundera, Fiódor Dostoyevski, Isaac Babel, Anna Akhmatova y Marina Tsvetaeva. Monika Zgustova ye l'autora de la primer traducción direuta del checu al español de El bon soldáu Švejk, obra principal de Jaroslav Haišek. Esta traducción publicar nel añu 2008, y dende entós solo publicóse una segunda traducción direuta del checu al cargu de Fernando de Valenzuela nel añu 2016.
Villarramiel
Productos típicos
Son bien conocíes el so cecina y les sos pieles.
Ducáu de Borgoña
Llista de duques
thumb|225px|Escudu de Carlos el Temerariu, nes mesmes figuren la flor de lliriu de la [[Casa de Valois y les bandes d'azur y oru con bordura de gules correspuenden a la Borgoña Antigua (ducáu de Borgoña).]]
Dominiu Real (1004-1032)
Roberto II el Piadosu, rei de Francia, sobrín de Otón Enrique y d'Enrique I. Conquistó'l ducáu de Borgoña ya incorporar al dominiu real.
Villarramiel
Fiestes de San Bartolomé
Celébrense en redol al día del patrón del pueblu, que ye'l 24 d'agostu y fueron declaraes d'Interés Turísticu Rexonal dende l'añu 1990. La so duración suel ser d'unos 5 ó 6 díes.
Ducáu de Borgoña
Dominiu Real (1004-1032)
Asocedió-y el so fíu Enrique, quien pa terminar la revuelta del so hermanu Roberto dio-y el ducáu de Borgoña, de forma similar a un apanage, en 1032, en cuenta de arrenunciar a les sos pretensiones al tronu francés, aniciándose asina una caña menor de la dinastía capeta, la Casa de Borgoña.
Villarramiel
Fiestes de San Bartolomé
Nelles destaquen "los encierres" de reses bravos (encierrillos a les 8 de la mañana y encierres a partir de les 7 de la tarde). Los encierres llevar a cabu na plaza y nun circuitu de cais que se conoz como "el percorríu". Tamién hai, cada añu, un encierre nel campu.
A lo llargo del "percorríu" ye onde s'atopen gran parte de les "peñes", que son la otra gran institución de les fiestes. Impresiona l'ambiente que xeneren les más de 45 peñes esistentes.
Ducáu de Borgoña
Dempués de 1477
thumb|
Villarramiel
Fiesta de l'Artesanía y productos de la tierra
Celébrase a mediaos d'agostu, y consiste nun mercáu castellanu, como los que se celebraben a principios de sieglu XX, con gran asistencia de comerciantes y cola collaboración de tolos vecinos.
Ducáu de Borgoña
Dempués de 1477
Dempués de la muerte de Carlos el Temerariu na Batalla de Nancy ensin descendencia masculina, el rei Lluis XI apoderar del ducáu de Borgoña y lo anexonó al dominiu real, sobre la base de que les apanages habíense reglamentado de forma que al escosase la descendencia masculina teníen d'incorporase a la Corona. Pero María, la fía del duque Carlos el Temerariu, casóse col futuru emperador Maximiliano I d'Habsburgu pa defender el so heriedu, y nun aceptó la perda del ducáu, calteniendo asina la titulación de duque de Borgoña, como fixeron tamién los sos descendientes los reis d'España, debíu al prestíu que daba al so titular el ser Gran Maestre y Xefe Soberanu de la Orde del Toisón d'Oru. Tanto ye asina que na Paz de Cambrai (1529) l'emperador Carlos V arrenunciaba al territoriu específicu del ducáu de Borgoña pero non al títulu.
Villarramiel
Fiesta de l'Artesanía y productos de la tierra
Completar con actuaciones d'animación de cai y de música castellana, y con degustación de la famosa "cecina de Villarramiel" y de la "tobera" (caldereta de carne de caballu).
Ducáu de Borgoña
Duques titulares de Borgoña (títulu Habsburgu)
Los Habsburgu siguieron reclamando'l ducáu de Borgoña, en devanéu, y reconocieron la so perda (Paz de Cambrai (1529), Tratáu de Cateau-Cambrésis (1559), tratáu de Nijmegen (1678)). Siguieron calteniéndose como duques titulares.
Villarramiel
Romería de les Congoxes
Celébrase'l tercer fin de selmana de setiembre. Esi día, cada añu, una familia del pueblu ye "mayordomu de la Romería" y encárgase de los sos preparativos.
Fiesta de San Marcos
Celébrense'l 25 d'abril y lo más típico son los sos "meriendes de San Marcos", nes que s'oficiar un especial cultu culinariu a los cascoxos.
Ducáu de Borgoña
Títulu del Antiguu Réxime
El títulu foi dau pol rei de Francia a los príncipes, y a priori a los primoxénitos del Delfín:
Villarramiel
Fundación y Edá Media
A mediaos del sieglu X el noble alavés Herramel Álvarez, fíu d'Álvaro Herraméliz y de Sancha de Pamplona, que s'atopaba enfrentáu al so padrastru'l conde castellanu Fernán González, abellugar na corte lleonesa, onde'l rei Sancho I, el so primu, concedió-y una serie de tierres pa ser repoblaes. Nelles funda una villa a la que da'l so nome "Villa Herramel". (Anque nun hai una fecha cierta, por alcuerdu de los espertos, celebróse'l so milenariu los díes 24 y 25 de setiembre de 1955)
La villa, que depués se llamaría Villarramiel, permaneció en poder d'esta familia hasta la muerte de María Álvarez, postrera del fonduxe, que dexa al pueblu 1.338 obraes de tierra.
Nel llibru Magüetu de les Behetrías figura como behetría de Juan Alfonso de Alburquerque quien, xunto cola so muyer Isabel Téllez de Meneses, yera señor solariego de les cercanes llocalidaes de Meneses, Ampudia y Torremormojón, y coles mesmes de les behetrías de Capillas, Castromocho, Fuentes de Nava, Becerril de Campos y Frechilla. (La recaldación por alcabalas en 1477 xubió a 33.500 maravedies)
Edá Moderna
Dende siempres Villarramiel estremóse pola so actividá de curtido, lo que los sirvió por que los Reis Católicos concedieren a la villa'l privilexu de poder esaminar y otorgar el títulu de “maestru” de carda, peñe y xastre, valedero pa tol reinu. (La pujanza económica de la villa fizo que les recaldaciones por alcabalas aumentaren a 126.812 maravedies en 1514, amontándose adulces hasta algamar los 142.000 maravedies en 1529)
Mientres a la guerra de les Comunidaes, a pesar de ser pueblu de realengu, nun tardó en sumase a la revolución castellana con homes y dineru, quiciabes movíos pol escesu de tributos que pagaben. Tres el trunfu de les tropes reales, en Villalar, tuvo que faer frente a los gastos de avituallamiento y agospiamientu del exércitu unviáu pa espulsar a los franceses de Navarra, al igual qu'otros pueblos de la contorna.
En 1592 Felipe II, a pesar de la confirmación fecha en 1581 por el mesmu rei de ser Villarramiel villa de behetría, crea'l marquesáu de Frechilla y Villarramiel, que dona a Duarte de Braganza en cumplimientu de la promesa fecha nel momentu de l'anexón de la Corona Portuguesa a España. Tamién s'apoderó de los bienes propios del conceyu, vendiéndolos en pública puya. Más tarde, el so fíu Felipe III, en ganando la llocalidá'l pleitu puestu ante'l Conceyu de Facienda, tuvo que devolvelos.
El día de les Candeles de 1776 foi tráxicu pa la llocalidá, al esbarrumbase la torre de piedra de la ilesia de San Miguel sobre los fieles que s'atopaben nel so interior, perdiendo la vida más de cien vecinos.
Edá Contemporánea
La Guerra de la Independencia afectó a la villa principalmente nel aspeutu económicu, al trate obligada a vender los bienes propios pa pagar les contribuciones de guerra.
Edificios relixosos
Fundimientu y reconstrucción de la Ilesia de San Miguel. El tráxicu esbarrumbamientu de l'alta torre de piedra de la ilesia, llevantada hacia 1610 por Diego de Praves, mandada faer pol obispu de Palencia don Felipe de Tassis y Acuña, asocedió'l 2 de febreru de 1776, cuando enllenaba'l templu un ensame de fieles. La cayida d'una parte de la torre arruinó una zona de la cubrición y produció nel actu 106 víctimes, de les que más de dos tercios yeren muyeres. Les causes que al paecer producieron dicha catástrofe según el llicenciáu don Francisco Coloráu González, abogáu de los Reales Conseyos, mentar nun informe de 15 de mayu de 1776 :” aquel iviernu foi abundantísimo n'agües y nel que s'esperimentaron munches traxedies”, aludiendo al casu de Villarramiel. Formóse un procesu xudicial contra'l mayordomu de la fábrica de la ilesia y dos maestros canteros de Ruseco pero nun se sabe a día de güei qu'asocedió col procesu yá que se perdió. L'arquiteutu mayor d'obres y fontes” de Madrid, don Ventura Rodríguez foi l'encargáu d'esta reconstrucción por voluntá del rei Carlos III. La construcción de la nueva ilesia foi lenta, tardóse años n'empezar los trabayos de reconstrucción y solo consten datos del so finalización antes de 1797. Aprovecháronse los cimientos de la ilesia fundida y pudo salvase la fachada principal – “Cantería” – que s'incorporó a la nueva ilesia, de tres naves, de lladriyu, y de menor altor que l'anterior.
Y Tauri
Y Tauri (Y Tau / HD 38307 / HR 1977) ye una estrella variable na constelación de Tauru. La so distancia al Sistema Solar ye de 735 pársecs (2400 años lluz).
Y Tauri ye una estrella de carbonu de tipu espectral CV4 con una temperatura superficial de 2735 K. Nes estrelles de carbonu, al contrariu que na mayor parte de les estrelles como'l Sol, el conteníu de carbonu supera al d'oxíxenu; la rellación C/O en Y Tauri, mayor que la unidá, ye de 1,04. Estes estrelles, nes últimes etapes de la evolución estelar, esperimenten una perda de masa estelar significativa; Y Tauri facer a razón de 1,6 × 10-6 mases solares per añu. La so lluminosidá bolométrica —considerando toles llonxitúes d'onda— ye casi 20.000 vegaes superior a la lluminosidá solar. Por aciu interferometría midióse'l so diámetru angular en banda K, siendo ésti de 8,58 ± 0,01 milisegundos d'arcu. Otra midida, ésta tomada mientres un tapecimientu llunar, da un valor daqué inferior de 8,18 ± 0,16 milisegundos d'arcu. Considerando la primera de les cifres, puede evaluase'l so diámetru real de forma averada, resultando ser 680 vegaes más grande que'l diámetru solar. Ello implica que si tuviera nel llugar del Sol, nel so interior quedaríen englobaes les órbites de los cuatro primeros planetes, según el Cinturón d'Asteroides.
Catalogada como variable semirregular SRB, el rellumu de Y Tauri varia ente magnitú aparente +6,50 y +9,20 nun periodu de 241,5 díes.
Egobarros
Los Egobarros yeren una tribu galaica dientro la dixebra romana del Conventus Lucensis. Allugábense a la riba del ríu Eo llendando colos tamién galaicos Albiones y Cibarcos.
Pomas
Pomas ye una comuña francesa del departamentu d'Aude, na rexón d'Occitania. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Moon Jae-in
Moon Jae-in /mun dʑɛ in/ (Geoje, Gyeongsang, 24 de xineru de 1953) ye un políticu surcoreanu, actual líder del Partíu Democráticu de Corea y presidente de Corea del Sur dende'l 10 de mayu de 2017, en resultando victoriosu nes eleiciones presidenciales d'esi añu.
Moon foi líder de la oposición na 19ª Asamblea Nacional antes de ser presidente dende 2015. Primeramente, foi candidatu presidencial pol Partíu Democráticu Xuníu nes eleiciones presidenciales de Corea del Sur de 2012 dempués de ganar por mayoría nes primaries del partíu, pero perdió la eleición contra Park Geun-hye, del conservador Partíu Saneuri. Primero que arreyase na política foi abogáu y xefe de personal del presidente Roh Moo-hyun.
Oríxenes y mocedá
Nacíu en Geoje, Corea del Sur, Moon Jae-n'era'l primoxénitu de Moon Yong-hyung y Kang Han-vale. El so padre yera de Hamgyŏng del Sur, na provincia de Hamhung (anguaño en Corea del Norte), sicasí Moon Jae-en nació nel Sur yá que el so padre fuxó mientres la Guerra de Corea a Corea del Sur. El so padre trabayaba como peón en Geoje.
La so familia finalmente quedóse establecida en Busan, y Moon asistió al Institutu Kyungnam. Más tarde matriculóse na Universidá de Kyung Hee ónde se graduó de Derechu. Darréu foi arrestáu y espulsáu de la universidá cuándo entamó una protesta estudiantil contra la Cuarta República de Corea del Sur. Más tarde, foi reclutado nes Fuercies Especiales, onde participó nuna misión militar.
Alministración de Roh Moo Hyun
Debíu la insistencia de Roh, Moon dirixó la so campaña presidencial, y dempués de la victoria de Roh, Moon foi nomáu xefe de personal y asesor presidencial. Les sos funciones na alministración incluyíen: Agostu de 2007 - Presidente de la Promoción de la 2ª Cume de Corea del Sur
Cuándo'l xuez empezó investigar a Roh por cargos de corrupción, Moon atopar nel so conseyu llegal. Dempués del suicidiu de Roh, Moon tuvo a cargu del funeral y remanó los sos asuntos privaos. La so esposición al públicu como asesor preparáu y fidedignu impresionó al públicu y munchos lliberales en Corea vieron en Moon un candidatu curiosu contra la conservadora del Partíu Llibertá de Corea Park Geun-hye.
Empiezos en política.
De cara a les eleiciones de 2012, Moon viose mui cerca a la candidata Park Geun-hye. En diches eleiciones, Moon ganó un asientu na Asamblea Nacional pol Distritu de Sasang de Busan, consiguiendo'l 55% del votu en dicha circunscripción.
Campaña presidencial de 2012
El 12 de setiembre de 2012, Moon foi escoyíu candidatu presidencial, por aciu primaries, pol Partíu Xuníu Democráticu. Mientres les eleiciones, enfrentar cola candidata Park Geun-hye y cola magnate Ahn Cheol-soo. Dempués de que Ahn arrenunciara a la candidatura, Moon perdió contra Park Geun-hye. Dende la so derrota, Moon lideró la oposición contra Park.
Campaña presidencial de 2017
Moon participó nes eleiciones coreanes de 2017, que se convocaron depués del impeachment de la presidenta Park. El 9 de mayu de 2017 foi escoyíu presidente col 40,08% de los votos.
Seguridá nacional
Moon ta a favor d'aldericar la llei de seguridá nacional de Corea, que fueron señalada, polos coreanos lliberales, como una ferramienta pa establecer en Corea del Sur la represión de la esquierda na política coreana. Tamién prometió abolir el Serviciu d'Intelixencia Nacional pa caltener la so neutralidá política, tresfiriendo los asuntos domésticos a encomalo policial.
Política estranxera
Moon ta a favor de la reunificación pacífica de los dos Corees. Foi llargamente tantu criticáu como allabáu polos sos comentarios al respeutu, declarando que la so primer visita, si resultara electu presidente, va ser a Corea del Norte. La política estranxera de Moon escontra Corea del Norte ta considerada alliniada cola Política del Sol abrazada por presidentes lliberales anteriores: Kim Dae-jung y Roh Moo-hyun.
Tamién promete reabrir la Rexón Industrial de Kaesong. Declaró que se considera "amigu d'Estaos Xuníos" pola so ayuda a Corea del Sur pa evitar el comunismu, y ameyorar el crecedera económica. Moon oponer a un reaxuste na alianza de seguridá colos Estaos Xuníos, pero coles mesmes declaró que-y gustaría que Corea del Sur "fora capaz de tomar la iniciativa nos asuntos de la Península coreana."
Política económica
La promeses de campaña de Moon en 2017 incluyíen intenciones como: un estímulu fiscal pa sofitar la creación de trabayu, de start-ups, y pymes. Tamién prometió crear 810 000 trabayos nel sector públicu xubiendo los impuestos a les clases riques de la población.
La política de Moon escontra la corrupción corporativa, específicamente en considerancia a los conglomeraos coreanos en chaebols ye de: "dar a los accionistes minoritarios mayor poder nel tableru" de les compañíes.
Valores sociales
Nun alderique presidencial televisáu, Moon dixo que s'opón a la homosexualidá en respuesta a una entruga del candidatu conservador Hong Jun-pyo sobre si creía que la presencia de soldaos homosexuales yeren una fonte de debilidá nel exércitu coreanu. El comentariu de Moon afaló la crítica inmediata de Sim Sing-jung, el candidatu del Partíu de Xusticia a la presidencia, y únicu a favor de los derechos LGBT. El comentariu foi vistu como un ultraxe tamién por dellos activistes pro-LGBT, considerando que Moon yera'l principal candidatu lliberal y un ex-abogáu de derechos humanos. Dalgunos de los siguidores de Moon refugaron les crítiques. Considerando'l so comentariu como necesariu pa ganar, yá que Corea del Sur tiende a ser un país conservador n'asuntos sociales.
Vida personal
Moon ta casáu con Kim Jung-sook y tien dos fíos (una fía y un fíu). Ye católicu prauticante, reza a diariu el rosariu, y cuando foi declaráu presidente pidió al so párrocu qu'allegara a la Casa Azul pa bendici-y y rezar. Xusto'l día del so toma de posesión coincidió cola fiesta de la Virxe de Fátima (13 de mayu).
Moon publicó les sos memories en 2011.
Kal Penn
Kalpen Suresh Modi, conocíu artísticamente como Kal Penn, ye un actor y productor indiu y d'Estaos Xuníos, y asesor políticu dende abril de 2009.
Biografía
Nació en Montclair, Nueva Jersey. El so padre yera inxenieru y la so madre trabayó como evaluadora d'arumes pa una empresa d'arumes, siendo dambos inmigrantes Guyaratí de la India. Penn foi alumnu y graduáu de la Freehold Township High School, pero dacuando dizse que se graduó na Howell High School, onde cobró protagonismu na escuela con delles producciones teatrales, o en The Fine and Performing Arts Specialized Learning Center, onde tuvo mientres tres años.
Asistió a la Universidá de California, en Los Angeles, onde s'especializó en doblaxe de cine y socioloxía. Mientres taba ellí, foi miembru fundador de la sociedá intelectual del metro, 6 South. Tamién desempeñó un papel importante nel club del campus, Sangam.
Carrera como actor
Ye conocíu polos sos papeles como protagonista en películes como National Lampoon's Van Wilder, Harold & Kumar Go to White Castle, El bon nome, Van Wilder 2, La rebelión de Taj y Harold & Kumar Escape from Guantanamo Bay. Tamién apaeció nel filme Epic Movie, y Superman Returns como secundariu.
Interpretó al doctor Lawrence Kutner na serie de televisión House M. D., hasta que'l so personaxe ye removíu na quinta temporada. Les grandes obres de la so carrera son les películes de Harold y Kumar, según la so gran actuación en seriar Doctor House.
Foi incorporáu al repartu de How I Met Your Mother na temporada 7.
Jimera de Líbar
Jimera de Líbar ye un conceyu español de la provincia de Málaga, Andalucía, asitiáu al oeste de la provincia, siendo una de les poblaciones que conformen la contorna de la Serranía de Ronda.
Kal Penn
Carrera como actor
Amás, tuvo una participación na serie 24.
Jimera de Líbar
Asítiase nel valle del ríu Guadiaro, pela redolada de la Sierra de Grazalema y el parque natural de Les Sufrerales. Per carretera tópase asitiáu a 137 km de Málaga y a 672 km de Madrid. 200px|thumb|Vista de Jimera de Líbar.
Historia
Tien el so orixe nun allugamientu árabe llamáu "Inz Almaraz", que significa fortaleza o castiellu de muyer. Sobre esti castiellu construyóse, tres reconquistar, la ilesia del pueblu, en que la so recién reconstrucción atopáronse restos d'un campusantu musulmán.
Kal Penn
Carrera como actor
La so última película conocida ye A Very Harold And Kumar Christmas (2011)
Jimera de Líbar
Historia
Enantes denomináu Ximena o Ximera, algamó, yá cola so nueva denominación, el so máximu apoxéu demográficu a finales del Sieglu XIX, devasando'l millar y mediu d'habitantes. En 2005 cuenta con una población de 435 habitantes; en 2000 cuntaba con 401 (datos del INE ).
Política y alministración
L'alministración política del conceyu realízase al traviés d'un Conceyu de xestión democrática que los sos componentes escoyer cada cuatro años por sufraxu universal. El censu eleutoral ta compuestu por tolos residentes empadronaos en Jimera de Líbar mayores de 18 años y nacionales d'España y de los restantes estaos miembros de la Xunión Europea. Según lo dispuesto na Llei del Réxime Eleutoral Xeneral, qu'establez el númberu de conceyales elegibles en función de la población del conceyu, la Corporación Municipal de Jimera de Líbar ta formada por 7 conceyales.
Kal Penn
Televisión
2015 "Battle Creek"
Jimera de Líbar
Fiestes
Tostón de los difuntos y fiesta de Tolos Santos: payares.
Oenanthe pimpinelloides
Oenanthe pimpinelloides ye una especie de planta yerbácea perteneciente a la familia de les apiacees. Ye orixinaria de la rexón del Mediterraneu. thumb|Detalle de la inflorescencia thumb|Flores
Descripción
Ye una planta yerbácea perennifolia qu'algama los 30-60 cm d'altor, ta formada por fibres fines, bien llargues, que termina nun tubérculu ovoide o subgloboso. El tarmu ye buecu, y les fueyes inferiores bipinnaes. Les flores son de color blancu amarellentáu. La fructificación producir n'umbeles con una fruta cilíndrico.
Distribución y hábitat
Alcuéntrase en camperes y cabianes n'Europa occidental y meridional, hasta Turquía, Asia Menor.
Taxonomía
Oenanthe pimpinelloides describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Sp. Pl. 1: 255. 1753 Oenanthe: nome xenéricu que remanez del griegu oinos = "vieno", pa una planta de golor a vinu, y el nome griegu antiguu pa dalguna planta espinosa.
pimpinelloides; epítetu llatín que significa "asemeyáu al xéneru Pimpinella". Númberu de cromosomes de Oenanthe pimpinelloides (Fam. Umbelliferae) y táxones infraespecíficos: 2n=22.
Casa de Plantagenet
La Casa de Plantagenet foi la dinastía reinante n'Inglaterra ente 1154 y 1399. Dempués de que'l postreru Plantagenet fuera obligáu a abdicar, la corona pasó a dos rama secundaries de la dinastía: primero la Casa de Lancaster y darréu la Casa de York. La dinastía acabó finalmente en 1485 cola muerte de Ricardu III, dando empiezu al gobiernu de la Casa de Tudor.
La dinastía tien el so orixe en Francia, más precisamente nel condáu d'Anjou. En 1127, Godofredo V d'Anjou casóse con Matilde, única fía del rei Enrique I d'Inglaterra. thumb|Armes de los Plantagenet ente 1340 y 1405.
En 1135, tres la muerte d'Enrique I, Esteban de Blois, sobrín del rei, fíxose coronar rei d'Inglaterra como Esteban I. Sicasí, les lluches ente los partidarios d'Esteban y los de Matilde llevaron a una guerra civil, conocida como "anarquía inglesa".
En 1151 el fíu de Matilde y Godofredo V d'Anjou, Enrique, heredó'l condáu d'Anjou tres la muerte del so padre, como Enrique I d'Anjou.
La dinastía Anjou empezó a ser conocida como dinastía Plantagenet, por cuenta de una carauterística de la vistimienta de Godofredo V d'Anjou. Esti personaxe usaba como cimera una ramina de retama (o genista, o hiniesta), y nel francés antiguu (que se falaba entós n'Inglaterra), "hiniesta" dicíase "genest" (darréu y güei, genêt). Esto valió-y n'el so dómina'l llamatu de "Godofredo Plantagenest", depués "Plantagenet". De magar, la Casa pasó a ser conocida como de los Plantagenet.
En 1455 españó la Guerra de les Dos Roses qu'enfrentó a dos rama de la dinastía Plantagenet, la Casa de Lancaster (reinante) y la Casa de York. Finalmente, Eduardo de York convertir en rei. La Casa de York ostentó la Corona hasta la batalla de Bosworth (1485), na que'l rei Ricardu III ye derrotáu y muertu pol exércitu d'Enrique Tudor. Tres la batalla Enrique ye coronáu rei, acabando asina la Casa de Plantagenet y naciendo la de Tudor.
Reyes d'Inglaterra
thumb|250px|right|Árbol xenealóxicu de los reis d'Inglaterra de la dinastía Plantagenet (n'azul), incluyendo les cañes colaterales de los Lancaster (en mariellu) y los York (en colloráu).
Xenealoxía
Godofredo Plantagenet (1113-1151), conde d'Anjou x Matilde d'Inglaterra (1102-1167), reina d'Inglaterra, fía d'Enrique I │ y nieta de Guillermo'l Conquistador │ └─>Enrique II Plantagenet (1133-1189), rei d'Inglaterra x Leonor d'Aquitania (1122-1204), duquesa d'Aquitania │ ├─>Enrique'l Mozu (1155-1183) │ ├─>Ricardo Corazón de Lleón (1157-1199), rei d'Inglaterra │ x Berenguela de Navarra (apr. 1170-v. 1230) │ ├─>Leonor d'Inglaterra (1160-1214) │ x Alfonsu VIII (1155-1214), rei de Castiella │ ├─>Godofredo II d'Inglaterra (1158-1186) │ x Constanza de Bretaña (v. 1161-1201) │ │ │ └─>Arturo I (1186-1203), duque de Bretaña │ ├─>Juana d'Inglaterra (1165-1199) │ x Ramón VI de Tolosa (1156-1222), conde de Tolosa │ └─>Juan Ensin Tierra (1166-1216), rei d'Inglaterra x Isabel de Angulema (1186-1246) │ ├─>Enrique III (1207-1272), rei d'Inglaterra │ x Leonor de Provenza (1223-1291) │ │ │ ├─>Eduardu I (1239-1307), rei d'Inglaterra │ │ x Leonor de Castiella (1241-1290) │ │ │ │ │ └─>Eduardu II (1284-1327), rei d'Inglaterra │ │ x Isabel de Francia (1292-1358), fía de Felipe el Formosu │ │ │ │ │ └─>Eduardu III, Señor de Windsor (1312-1377), rei d'Inglaterra │ │ x Felipa de Henao (1311-1369) │ │ │ │ │ └─>Eduardo, príncipe de Gales, el Príncipe Negru (1330-1376) │ │ x Juana de Kent │ │ │ │ │ └─>Ricardu II (1367-1400), rei d'Inglaterra │ │ │ └─>Edmundo de Lancaster (1245-1296) │ ├─>Ricardo de Cornualles (1209-1272), rei de Romanos │ ├─>Juana d'Inglaterra (1210-1238) │ x Alejandro II, rei d'Escocia │ └─>Leonor d'Inglaterra (1215-1275) x Simón V de Montfort (1209-1265), conde de Leicester
Cibarcos
Los Cibarcos yeren una tribu galaica qu'habitó la estaya asitiada ente l'actual Lugo y Asturies. Facíen llende coles tribus de los albiones al oriente y colos egobarros al occidente.
Créyese qu'habitaben la estaya llitoral del Navia-Eo.
Fábio Freire Martins
Fábio Freire Martins ye un futbolista brasilanu.
Bellengreville (Calvados)
Bellengreville ye una comuña francesa del departamentu de Calvados, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Istán
thumb|200px|Vista de Istán dende la [[Sierra de les Nieves cola mariña. Puede apreciase Xibraltar al fondu.]] thumb|200px|[[Castañal Santa d'Istán.]] thumb|253x253px|Escudu Oficial del Conceyu d'Istán Istán ye un conceyu español de la provincia de Málaga (Andalucía) y atópase 15 quilómetros al noroeste de Marbella. Asitiar na falda sur de la Sierra de les Nieves. Nel añu 2016 cuntaba con una población total de 1.399 habitantes.
Los sos vecinos celebren el 29 de setiembre les fiestes n'honor del so patrón, San Miguel Arcánxel.
Situación xeográfica
El conceyu d'Istán atopar al suroeste de la provincia de Málaga, nel "piedemonte" de les sierres mariniegues que cuerren paraleles a la mariña occidental malagueña.
Precisamente d'esta situación entemedia ente'l monte y el mar viénen-y daes a Istán una gran parte de les sos carauterístiques físiques, socioeconómicas y de xacíu, históriques.
La forma del conceyu asemeya la d'un triángulu equilláteru ya invertíu cola base empobinada escontra'l norte, onde parti con Tolox. El vértiz nororiental parte con Monda, nuna estrecha franxa, al igual que lu fai con Parauta nel vértiz noroccidental. El llau occidental del triángulu ye una amplia llinia que delimita los territorios d'Istán y Benahavís, ente que'l llau oriental compartir Ojén al norte y Marbella al sur. Nel vértiz sur alleguen les llinies divisories de Benahavís y Istán.
Historia
Les especiales carauterístiques del so enclave, un pequeñu puexu sobre los valles de los ríos Verde y Molinos, según la so proximidá a Marbella, fixeron que los musulmanes escoyeren esti llugar pa establecese. Una vegada conquistada la Tierra de Marbella y tres la conversión xeneral de 1500, les presiones exercíes sobre los mudéxares fueron el detonante pa empecipiar una marcha subrepticia escontra'l norte d'África que foi albortada cerca de la desaguada de Ríu Verde.
Mientres la rebelión de los moriscos de 1568, Istán alzóse cabezaleru de los alzaos y nos sos montes viviéronse encarnizadas batalles, hasta la derrota del Fuerte de Arboto (Plaza Armes) en que fueron sometíos pol Duque d'Arcos y, darréu, exiliaos al interior de la Península.
En 1570 empecípiase un procesu de repoblación con cristianos vieyos que veníen de distintos puntos d'España, ente los que se partieron les propiedaes de los moriscos. Unu d'aquellos grupos venía de les güertes de Murcia y falaben el panocho, una peculiaridá qu'influyó por que dende entós aplicárase a los nativos d'Istán esti xentiliciu.
Col asentamientu d'estos pobladores empecípiase una manera de vida distinta del anterior,y que ye orixe del actual sistema social.
Clima
El clima d'Istán, a pesar de tar asitiáu nel monte, carauterizar por una temperatura medio de 16,1 °C. Les precipitaciones son de 930 milillitros añales. Prodúcense principalmente ente los meses de payares y xineru.
Temperatura medio: 16 °C Hores de sol al añu: 2920 hores/año Precipitaciones: 930 l/m²
Puntos d'interés d'Istán
En Istán podemos atopar munchos puntos d'interés turísticu que faen qu'esti pequeñu pueblu de málaga sía un llugar peculiar que podemos visitar.
puntos d'interés cultural :
- La ilesia de san Miguel, foi construyida sobre'l sieglu XVI. empezar los moriscos sobre'l 1569, pero col pasu del tiempu reconstruyóse. Ta formada por una única nave de madera, amás, podemos destacar les peculiares pintures del sieglu XVIII ya imáxenes artístiques.
- La Torre Escalante: ye testigu d'unu de los acontecimientos más importantes d'esti conceyu, dende'l sieglu XV, esta construcción contién un arcu de mediu puntu, un patiu de caballeríes. tou esto constitúin una cortil abovedada.
-La ermita de san Miguel: asitiar nuna cueva a pocos quilómetros del cascu históricu de la ciudá, nel so interior podemos apreciar la imaxe del patrón de la villa.
-La castañal santa: ye un árbol con más de 800 años d'antigüedá y con un perímetru de 13 metros. Dizse que Fernando'l Católicu celebró en 1501 una misa so la so solombra.