cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ríu Missouri
Dende hai más de, munches persones dependieron del Missouri y los sos afluentes como fonte de sustentu y tresporte. Más de diez grandes grupos de nativos americanos poblaron la so cuenca, na so mayoría con un estilu de vida nómada, que dependíen de les enormes menaes de bisontes qu'una vegada analayaron al traviés de les Grandes Llanures. Los primeros europeos atoparon el ríu a finales del sieglu XVII: foi afayáu pol esplorador francés Étienne de Veniard. La rexón pasó por manes españoles y franceses antes de convertise en parte de los Estaos Xuníos, tres la compra de la Luisiana. Mientres enforma tiempu creyóse qu'esti ríu podría ser parte del Pasu del Noroeste —una vía d'agua qu'enllazaría'l Atlánticu y el Pacíficu—, pero cuando la espedición de Lewis y Clark llogró percorrelo per vegada primera en toa'l so llargor (1805), confirmóse qu'esa mítica vía pel interior del continente nun yera más qu'una lleenda.
Mientres el sieglu XIX, el Missouri foi una de les principales víes pa la espansión escontra'l Alloñáu Oeste. A principios de 1800, la crecedera del comerciu de la piel causó que los tramperos esploraren la rexón y abrieren nuevos caminos. A partir de la década de 1830, los pioneros dirixir en masa al Oeste, primero en carromatos, y depués nel creciente númberu de barcos de vapor qu'empezaron a operar nel ríu. Les antigües tierres de los nativos na cuenca fueron tomaes polos colonu, lo que llevó a delles de les guerres más llargues y violentes contra los pueblos nativos na hestoria estauxunidense.
Mientres el sieglu XX, la cuenca del Missouri desenvolvióse llargamente pal riego, el control d'hinchentes y la xeneración d'enerxía hidroeléctrica. Quince preses embalsaron el cursu principal del ríu, con cientos más nos sos afluentes. Los meandros amenorgar y el ríu enriar p'ameyorar la navegación, amenorgando'l so llargor en más de. Anque la parte baxa del valle del ríu Missouri ye agora una rexón agrícola y industrial, poblada y altamente granible, el fuerte desenvolvimientu cobróse'l so preciu nes poblaciones de fauna y peces, según na calidá de les agües.
Dellos tramos del Missouri fueron declaraos como ríu selvaxe y paisaxísticu nacional: el 12 d'ochobre de 1976 un llargu tramu de, en Montana; el 10 de payares de 1978, otru tramu de , ente Nebraska y Dakota del Sur; y el 24 de mayu de 1991, un últimu tramu de , tamién ente Nebraska y Dakota del Sur.
Cursu
thumb|left|El [[llagu Holter, un banzáu nel altu Missouri]]
Trés son les corrientes que cuerren peles fasteres de los montes Rocosos de Montana y Wyoming pa formar les cabeceres del ríu Missouri, los ríos Jefferson, Madison y Gallatin. La más llarga empieza cerca de Brower's Spring, a sobre'l nivel del mar, na fastera sureste del monte Jefferson nos montes Centennial. Flúi primero al oeste y depués al norte, corriendo primeru nel regueru Hell Roaring, depués escontra l'oeste nel ríu Red Rock; volver al nordeste hasta convertise nel Beaverhead, que finalmente se xune col Big Hole pa formar el ríu Jefferson. El ríu Firehole aniciar nel llagu Madison, nel Parque nacional de Yellowstone, en Wyoming, y xúnese col ríu Gibbon pa formar el ríu Madison, ente que'l ríu Gallatin naz nel llagu Gallatin, tamién nel parque nacional. Estos dos ríos flúin depués escontra'l norte y noroeste nel estáu de Montana. El ríu Missouri empieza oficialmente na confluencia del Jefferson y del Madison nel parque estatal Missouri Headwaters, cerca de Three Forks (Montana), y depués xúnese-y el Gallatin a apenes 1,5 km agües embaxo de la nacencia. El Missouri pasa depués al traviés del llagu Canyon Ferry, un banzáu asitiáu al oeste de los montes Big Belt. Sale de los montes cerca de la llocalidá de Cascade y flúi escontra'l nordés hasta la ciudá de Great Falls, onde cai sobre les Great Falls of the Missouri, una serie de cinco importantes tabayones. De siguío cuerre en direición este al traviés d'una pintoresca rexón de cañones y tierres baxes conocida como Missouri Breaks [Saltos del Missouri], tramu nel que recibe al ríu Maríes (de ), que llega dende l'oeste, y depués enánchase nel banzáu del llagu Fort Peck a pocos quilómetros percima de la confluencia col ríu Musselshell (de ). Más palantre, el ríu pasa al traviés de la presa de Fort Peck, y darréu agües embaxo, recibe al ríu Milk que se-y xune llegando dende'l norte.
El Missouri describe de siguío una amplia curva escontra'l sureste, y serpentea al traviés de les Grandes Llanures, recibiendo al ríu Niobrara y munchos pequeños afluentes dende'l suroeste. Darréu da en formar la frontera ente Dakota del Sur y Nebraska, y de siguío, dempués de recibir al ríu James pel norte, forma la llende ente los estaos de Iowa y Nebraska. En Siux City el ríu Big Siux vien dende'l norte. El Missouri flúi escontra'l sur hasta llegar a la ciudá d'Omaha onde recibe al so afluente más llargu, el ríu Platte, que llega dende l'oeste. Agües embaxo, el Missouri marca la frontera ente Nebraska y Missouri, depués flúi ente Missouri y Kansas. El ríu Missouri banciar escontra l'este en Kansas City, onde recibe al ríu Kansas dende l'oeste, y asina socesivamente nel centru norte de Missouri. Pasa al sur de Columbia y recibe a los ríos Osage y Gasconade dende'l sur enagües embaxo de Jefferson City. El ríu entós arrodia'l llau norte de la gran ciudá de Saint Louis pa xunise al ríu Mississippi na frontera ente Missouri y Illinois.
Cuenca
thumb|El Missouri en Dakota del Norte, que foi'l llugar más alloñáu agües enriba al que los esploradores franceses llograron llegar.
Con una cuenca hidrográfica de, el Missouri drena casi una sesta parte de los Estaos Xuníos, o pocu más del 5% d'América del Norte. Comparable en tamañu cola provincia canadiense de Quebec, la cuenca entiende la mayor parte de les Grandes Llanures centrales, estendiéndose dende los montes Rocosos, nel oeste, hasta'l valle del ríu Mississippi, nel este, y escontra l'estremu sur del oeste de Canadá hasta la frontera de la cuenca del ríu Arkansas. En comparanza col ríu Mississippi percima del so confluencia, el Missouri ye dos veces más llargu y drena una área tres veces mayor. El Missouri representa'l 45% del caudal añal del Mississippi pasada la ciudá de Saint Louis, y hasta un 70% en dómina de ciertes seques.
En 1990, vivíen na cuenca del Missouri cerca de 12 millones de persones, casi tola población del estáu de Nebraska, parte de la de los estaos de Colorado, Iowa, Kansas, Minnesota, Missouri, Montana, Dakota del Norte, Dakota del Sur y Wyoming, y pequeñes porciones de la de les provincies del sur canadiense d'Alberta y Saskatchewan. La ciudá más grande de la cuenca ye Denver, Colorado, con una población de más de seiscientos mil habitantes. Denver ye la ciudá principal del Front Range Urban Corridor que les sos ciudaes teníen una población combinada de más de cuatro millones en 2005, siendo l'área metropolitana más grande de la cuenca del Missouri. Otros de los principales centros de población –na so mayoría allugaos na porción sureste de la cuenca– son Omaha (Nebraska), Nebraska, asitiada al norte de la confluencia de los ríos Missouri y Platte; Kansas City (Missouri) – Kansas City (Kansas), asitiáu na confluencia del Missouri col ríu Kansas, y l'área metropolitana de Saint Louis, asitiada al sur del ríu Missouri xusto percima de la so desaguada nel Mississippi. En contraste, partir noroeste de la cuenca ta escasamente poblada. Sicasí, munches ciudaes del noroeste, como Billings, Montana, atopar ente les de más rápida crecedera na cuenca del Missouri.
Con más de sol aráu, la cuenca del Missouri inclúi más o menos una cuarta parte de toles tierres agrícoles de los Estaos Xuníos, aproviendo más d'un terciu de la producción de trigu, llinu, cebada y avena del país. Sicasí, solo de la tierra de cultivu na cuenca ye de regadío. Otres de la cuenca dedicar a la cría de ganáu, principalmente ganáu vacunu. Les árees forestadas de la cuenca, na so mayoría de segunda crecedera, son un total d'alredor de. Les zones urbanes, per otru llau, representen menos de de tierra. Les árees más urbanizaes atopar a lo llargo del cursu principal y en dellos afluentes importantes, como'l Platte y el Yellowstone.
L'altitú na cuenca varia llargamente, dende pocu más de les na desaguada del Missouri hasta les  del visu del monte Lincoln nel centru de Colorado. El mesmu ríu Missouri cai un total de dende Brower's Spring, la so fonte más alloñada. Anque les llanures de la cuenca tienen bien pocu relieve vertical local, el terrén álzase unos 1,9 m/km d'este a oeste. L'altitú ye de menos de nel cantu oriental de la cuenca, pero tien más de  sobre'l nivel del mar en munchos llugares na base de les Predreses.
La cuenca del Missouri tien patrones climáticos y de precipitaciones bien variables; polo xeneral, la cuenca ta definida por un clima continental con branos templaos y húmedos ya iviernos fríos y severos. La mayor parte de la cuenca recibe un permediu de de precipitación al añu. Sicasí, les partes más occidentales de la cuenca nos montes Rocosos, según les rexones del sureste de Missouri pueden recibir hasta. La gran mayoría de les precipitaciones produzse pel hibiernu, a pesar de que la cuenca alta ye conocida poles nubes de curtia duración, pero intenses, del branu, como la que produció nel hinchente de 1972 en Negru Hills con hinchentes al traviés de Rapid City (Dakota del Sur). Les temperatures d'iviernu en Montana, Wyoming y Colorado pueden baxar hasta -51 °C, ente que los máximos de branu en Kansas y Missouri llegaron a 49 °C dacuando.
Al ser unu de los sistemes fluviales más importantes del continente, la cuenca del Missouri parte con munches otres grandes cuenques hidrográfiques de los Estaos Xuníos y de Canadá. La divisoria continental, que cuerre a lo llargo del escayu de los montes Rocosos, forma la mayor parte de la frontera occidental de la cuenca del Missouri. El ríu Clark y el ríu Snake, dambos parte de la cuenca del ríu Columbia, drenan la zona al oeste de les Predreses en Montana, Idaho y oeste de Wyoming. Les cuenques del Columbia, Missouri y Colorado atopar nel monte Three Waters, na cordal Wind River, en Wyoming. Al sur d'ellí, la cuenca del Missouri llinda al oeste col drenaxe del ríu Green, afluente del Colorado, de siguío, nel sur col calce principal del Colorado. Tanto los ríos Colorado como Columbia flúin escontra l'océanu Pacíficu. Sicasí, esiste un gran drenaxe endorreico, la Great Divide Basin, ente les cuenques del Missouri y Green nel oeste de Wyoming. Esta zona ye dacuando considerada como parte de la cuenca del Missouri, a pesar de que les sos agües nun flúin a nengún llau de la divisoria continental.
Escontra'l norte, la divisoria Laurentiana, de menos altitú, dixebra la cuenca del Missouri de les del ríu Oldman, un afluente del ríu Saskatchewan Sur, lo mesmo que de les del ríu Souris y del ríu Sheyenne y de pequeños afluentes del ríu Colorado del Norte. Toes estes corrientes son parte de la cuenca del ríu Nelson de Canadá, que desagua na badea de Hudson. Tamién hai delles grandes cuenques endorreicas ente les cuenques del Missouri y del Nelson nel sur de Alberta y Saskatchewan. Los ríos Minnesota y Des Moines, afluentes del altu Mississippi, drenan la mayor parte de la zona fronteriza cola parte oriental de la cuenca del Missouri. A lo último, nel sur, los montes Ozark y otres divisories baxes que traviesen el centru de Missouri, Kansas y Colorado, dixebren la cuenca del Missouri de les del ríu White y del ríu Arkansas, tamién afluentes del ríu Mississippi.
Principales afluentes
thumb|240px|El ríu Yellowstone, el quintu afluente más llargu del Missouri, que se-y xune en Dakota del Norte
Unos 95 afluentes importantes y cientos más pequeños alimenten el ríu Missouri, recibiendo a la mayoría d'afluentes mayores cuando'l ríu averar a la boca. La mayoría de ríos y regueros na cuenca del Missouri escurren d'oeste a este, siguiendo l'enclín de les Grandes Llanures; sicasí, dellos afluentes orientales, como'l James, Big Siux y los sistemes del Grand, flúin de norte a sur.
Na tabla de la derecha amuésense los diez afluentes más llargos del Missouri, coles sos respeutives cuenques y caudales. El llargor midir a la fonte hidrolóxica, ensin tener en cuenta la convención de nomes. El tueru principal del ríu Kansas, por casu, tien de llargu. Sicasí, incluyendo les cabeceres más llargues, les del ríu Republicanu y les  del ríu Arikaree, tien un llargor total de. Cuestiones de nomenclatura similares dar nel ríu Platte, que'l so afluente más llargu, el ríu Platte Norte, ye más de dos veces más llargu que la corriente principal.
Les cabecera del Missouri percima de Three Forks estiéndense muncho más lloñe escontra riba que'l cursu principal. Midíu na fonte más alloñada, en Brower's Spring, el ríu Jefferson tien de llargu. Poro, midiendo hasta la so cabecera más alta, el ríu Missouri estiéndese. Cuando se combina col baxu Mississippi, el sistema col Missouri y les sos cabeceres forma parte del Ríos más llargos del mundu cuartu ríu más llargu del mundu, con.
Caudal
thumb|[[Central nuclear de Fort Calhoun, en Nebraska, nos hinchentes de 2011]] Por caudal, el Missouri ye'l novenu ríu más caudalosu de los Estaos Xuníos, dempués del Mississippi, San Llorienzo, Ohio, Columbia, Niágara, Yukón, Detroit y St. Clair. Los dos últimos, sicasí, dacuando considérense parte d'un estrechu ente'l llagu Furón y el llagu Erie nel primer casu y ente'l llagu Cimeru y el llagu Furón, nel segundu. Ente los ríos d'América del Norte nel so conxuntu, el Missouri ye decimoterceru más caudalosu, dempués del Mississippi, Mackenzie, St. Lawrence, Ohio, Columbia, Niagara, Yukon, Detroit, St. Clair, Fraser, Slave y Koksoak.
El United States Geological Survey opera con cincuenta y un mididores de caudales a lo llargo del ríu Missouri. El caudal mediu del ríu en Bismarck, a de la boca, ye de. Trátase d'una cuenca de, o'l 35% de la cuenca total del ríu. En Kansas City, a de la boca, el caudal mediu del ríu ye de. El ríu equí drena aproximao, lo que representa aproximao'l 91% de tola cuenca.
La galga más baxa, con un periodu de rexistru mayor de cincuenta años, ta n'Hermann (Missouri) —a agües enriba de la desaguada del Missouri— na que'l caudal mediu añal foi de, dende 1897 a 2010. Cerca de, el 98,7% de la cuenca, atópase percima de Hermann. La media añal más alta foi de nel 1993, y la más baxa de  nel 2006. Los estremos del caudal varien entá más. El mayor caudal que se rexistró foi de más de el 31 de xunetu de 1993, mientres un hinchente históricu. El más baxu, d'apenes —causáu pola formación d'un dique de xelu— midir en 23 d'avientu de 1963.
Alto y So Missouri
La cuenca alta del ríu Missouri ta al norte de la presa de Gavins Point, la postrera presa hidroeléctrica de los quince qu'hai nel ríu, xusto agües enriba de Siux City, Iowa. La parte baxa del ríu Missouri tien hasta la so confluencia col Mississippi xustu percima de Saint Louis. El Baxu Missouri nun tien preses hidroeléctrica o esclusas, pero tien una gran cantidá de preses nala que inhiben el tráficu de barcaces porque acuten l'anchu de la canal. Estes preses nala fueron culpaes de los hinchentes, y nun hai na actualidá planes pa la construcción de nenguna nueva esclusa o preses pa reemplazar estes preses nala nel Missouri.
Xeoloxía
thumb|upright|L'altu conteníu de sedimentos fai que'l ríu Missouri (esquierda) sía notablemente más llixeru que'l ríu Mississippi (derecha) na so confluencia al norte de [[St. Louis, Missouri|St. Louis.]]
Los montes Rocosos del suroeste de Montana nes cabeceres del ríu Missouri surdieron primero de la oroxenia Laramide, un episodiu de formación de montes que se produció dende hai alredor de 70 hasta 45 millones años (del final del Mesozoicu hasta principios del Cenozoicu). Esta oroxenia llevantó les roques cretáciques a lo llargo del llau occidental de la vía marítima interior occidental (Western Interior Seaway), un enorme mar pocu fondu que s'estendía dende l'océanu Árticu hasta'l golfu de Méxicu, que depositó los sedimentos qu'agora subyacen en gran parte de la cuenca del Missouri. Esti llevantamientu Laramide causó que'l mar retirárase y sentó el marcu pal vastu sistema de drenaxe de ríos que baxen de los montes Rocosos y de los Apalaches, el predecesor de la cuenca del Mississippi d'anguaño.
La oroxenia Laramide ye esencial na moderna hidroloxía del ríu Missouri, yá que la nieve y el derretimiento del xelu de les Predreses apurren la mayor parte del caudal nel Missouri y los sos afluentes.
Darréu antes de la edá de xelu del Cuaternariu, el ríu Missouri quedó probablemente estremáu en tres segmento: una parte cimera, que drenaba escontra'l norte na badea de Hudson, y les seiciones mediu y baxu, que fluyíen escontra l'este pola rimada rexonal. Yá que la tierra fundir na edá de xelu, una glaciación pre-illinoiense (o posiblemente la glaciación illinoiense) esvió'l ríu Missouri escontra'l sureste hasta'l so actual confluencia col Mississippi y causó que s'integrara nun únicu sistema fluvial que corta la rimada rexonal. Créese que'l Missouri, nel oeste de Montana, tendría que fluyir una vegada escontra'l norte y depués al este pelos montes Bear Paw. Atópense zafiros en dellos puntos a lo llargo del ríu nel oeste de Montana. Les meyores de les capes de xelu continental esviaron el ríu y los sos afluentes, causando que se punxeren de mancomún en grandes llagos temporales como llagos glaciales, como'l Great Falls, Musselshell y otros. Al aumentar esos llagos, l'agua nellos arramaríase de cutiu sobre les divisories locales axacentes, creando canales y coulees agora abandonaos, incluyendo la Shonkin Sag, de de llargu. Cuando los glaciares retiráronse, el Missouri fluyó nun nuevu cursu a lo llargo del llau sur de los montes Bearpaws, y la parte inferior del afluente ríu Milk fíxose cargu de la canal principal inicial. El llamatu del Missouri, el "Big Muddy", foi inspiráu poles enormes cargues de sedimentos o llimu que tresporta, de les más grandes de tolos ríos d'América del Norte. Nel so estáu de pre-desenvolvimientu, el ríu tresportaba unos 193-290 millones de tonelaes per añu. La construcción de represas y diques amenorgó drásticamente estos a 18-23 millones de tonelaes per añu güei. Gran parte d'esti sedimentu ye deriváu dende la llanura d'hinchente del ríu, tamién llamáu la petrina meandro; cada vez que'l ríu camudaba de cursu, erosionaría tonelaes de tierra y roques de les sos veres. Sicasí, la construcción de preses y la canalización del ríu torgólu agora llegar a les sos fontes naturales de sedimentos a lo llargo de la mayor parte del so cursu. Los banzaos a lo llargo del Missouri prinden aproximao 32,9 millones tonelaes de sedimentos cada añu. A pesar d'esto, el ríu inda tresporta más de la metá del total de sedimentos que desagüen nel golfu de Méxicu; el delta del Mississippi, formáu por depósitos sedimentarios na desaguada del Mississippi, ta constituyíu na so mayor parte polos sedimentu tresportaos pol Missouri.
Primeres naciones
thumb|[[Karl Bodmer, A Manden Village, c. 1840–1843]] Les evidencies arqueolóxiques, especialmente nel estáu de Missouri, suxuren que l'home fixo la so primer presencia na cuenca del Missouri hai ente, a la fin del Pleistocenu. Mientres el final del últimu periodu glacial, empezó una gran migración humana que viaxó al traviés de la ponte de tierra de Bering dende Eurasia enfusándose en tol continente americanu. Yá que viaxaríen amodo mientres sieglos, el ríu Missouri formaría una de les sos principales rutes de migración. La mayoría establecer nel valle del Ohio y el valle baxu del ríu Mississippi, pero munchos, incluyendo a los constructores de montículos, permanecieron a lo llargo del Missouri, convirtiéndose nos ancestros de los posteriores pueblos nativos de les Grandes Llanures.
Nun tiempu, decenes de millones de bisontes americanos (comúnmente llamaos búfalos), una de les especies clave de les Grandes Llanures y del valle del Ohio, analayaben poles llanures de la cuenca del Missouri. La mayoría de los grupos nativos na cuenca basar en gran midida nel bisonte como fonte d'alimentu, y les sos pieles y güesos sirvíen pa crear otros artículos del llar. Col tiempu, les especies llegaron a beneficiase de les periódiques quemes controlaes que los pueblos nativos faíen nes praderíes qu'arrodien el Missouri pa llimpiar les maleces vieyes y muertes. La gran población de bisontes de la rexón dio llugar al términu del great bison belt, una zona de ricos pacionales añales que s'estendía dende Alaska hasta Méxicu siguiendo'l lladral oriental de la divisoria continental. Sicasí, dempués de la llegada de los europeos, tantu los bisontes como los mesmos nativos americanos esperimentaron un rápidu amenorgamientu de la so población. La caza esanició les poblaciones de bisontes al este del ríu Mississippi escontra 1833 y amenorgó el númberu na cuenca del Missouri a unos meros cientos. Enfermedaes estranxeres como la viruela afararon la rexón, abrasando les poblaciones natives. Dexaes ensin la so principal fonte de sustentu, munches de les comunidaes natives que sobrevivieron fundir nes zones de reasentamiento y reserves.
Primeros esploradores occidentales
thumb|Masacre de la [[Espedición Villasur, pintáu c. 1720]]
En mayu de 1673 los esploradores franceses Louis Jolliet y Jacques Marquette abandonaron l'asentamientu de St. Ignace nel llagu Huron y baxaron pol ríu Wisconsin y depués el Mississippi, coles mires de llegar al océanu Pacíficu. A finales de xunu, Jolliet y Marquette convertir nos primeros descubridores europeos documentaos del ríu Missouri, que según los sos diarios atopar en plena crecida. «Nunca vi namás terrorífico —escribió Jolliet— un marayu d'árboles enteros dende la boca del Pekistanoui [Missouri] con tanto ímpetu que nun se podía tratar de crucialo ensin gran peligru. La conmoción yera tal que l'agua s'escontra folla por ello y nun podía quedar clara». Dieron constancia de Pekitanoui o Pekistanoui como'l nome nativu pal Missouri. Sicasí, la partida nunca esploró'l Missouri más allá de la so boca, nin permanecieron na zona. Amás, más tarde enteráronse de que'l Mississippi arramaba nel golfu de Méxicu y non nel Pacíficu como presumieren nun principiu; la espedición volver a unes antes del Golfu, na confluencia del ríu Arkansas col Mississippi.
En 1682, Francia amplió les sos reivindicaciones territoriales n'América del Norte pa incluyir la tierra nel llau occidental del ríu Mississippi, qu'incluyía la parte inferior del Missouri. Sicasí, el mesmu Missouri caltúvose formalmente inexplorado hasta que Étienne de Veniard, Sieur de Bourgmont, al mandu d'una espedición en 1714, remontar siquier hasta la desaguada del ríu Platte. Nun ta claro esautamente lo lloñe que Bourgmont viaxó más allá d'ellí; describió les roxes mandens nos sos diarios, polo que ye probable que llegara hasta les sos aldegues na actual Dakota del Norte. Más tarde, esi mesmu añu, Bourgmont publicó The Route To Be Taken To Ascend The Missouri River [La Ruta que tien de ser tomada pa xubir el ríu Missouri], el primer documentu conocíu qu'utilizó'l nome «río Missouri»; munchos de los nomes que Veniard dio a los afluentes, na so mayoría poles tribus natives que vivíen a lo llargo d'ellos, atópense inda n'usu anguaño. Los descubrimientos de la espedición finalmente fueron reflexaos pol cartógrafu Guillaume Delisle, qu'utilizó la información pa crear un mapa del Missouri inferior. En 1718, Jean-Baptiste Le Moyne de Bienville pidió que'l gobiernu francés otorgara a Bourgmont la Cruz de St. Louis pol so escepcional serviciu a Francia».
Bourgmont había, ello ye que teníu problemes coles autoridaes coloniales franceses dende 1706, cuando abandonó'l so cargu como comandante de Fort Detroit dempués de mal manexu d'un ataque de los ottawas qu'acabó con trenta y un muertos. Sicasí, la so reputación quedó reforzada en 1720 cuando los pawnees —qu'antes fixeren amistá con Bourgmont— masacraron a los españoles de la espedición Villasur cerca de l'actual Columbus (Nebraska) nel ríu Missouri, terminando temporalmente cola invasión española na Luisiana francesa. Bourgmont estableció Fort Orleans, el primer asentamientu européu de cualquier tipu sobre'l ríu Missouri, cerca de l'actual Brunswick (Missouri), en 1723. Al añu siguiente Bourgmont dirixó una espedición pa llograr sofitu de los comanches contra los españoles, que siguieron amosando interés en faese col control del Missouri. En 1725 Bourgmont llevó a los xefes de delles tribus del ríu Missouri a visitar Francia. Ellí foi alzáu al rangu de la nobleza y nun acompañó a los xefes de vuelta a América del Norte. Fort Orleans foi abandonáu o'l so pequeñu contingente masacrados polos nativos americanos en 1726.
La Guerra francu-india españó cuando les disputes territoriales ente Francia y Gran Bretaña n'América del Norte llegaron a un puntu críticu en 1754. En 1763 Francia foi ganada pola fuercia enforma mayor del exércitu británicu y viose obligada nel Tratáu de París (1763) a dexar el so posesiones canadienses a los ingleses y la Luisiana a los españoles, afectando a la mayoría de les sos posesiones coloniales n'América del Norte.
Nun principiu, los españoles nun esploraron extensivamente el Missouri y dexaron que los comerciantes franceses continúaran les sos actividaes so llicencia. Sicasí, esto terminó dempués de que llegaren noticies, a la vuelta d'una espedición de Jacques D'Eglise na década de 1790, de que la Compañía de la Badea de Hudson británica taba faciendo incursiones na cuenca alta del ríu Missouri. En 1795 los españoles garantizaron la Compañía de descubridores y esploradores del Missouri», conocida popularmente como la Compañía del Missouri», y ufiertaron un pagu pola primer persona que llegara al océanu Pacíficu al traviés del Missouri. En 1794 y 1795 les espediciones empobinaes por Jean Baptiste Truteau y Antoine Simon Lecuyer de la Jonchšre nin siquier llograron llegar tan al norte como p'algamar les aldegues de mandar nel centru de Dakota del Norte.
Podría dicise que'l mayor ésitu de les espediciones de la Compañía del Missouri foi la de James MacKay y John Evans. Los dos siguieron a lo llargo del Missouri, y establecieron Fort Charles cerca de 32 km al sur de l'actual Siux City como campamentu d'iviernu en 1795. Nes aldegues manden en Dakota del Norte, espulsaron a dellos comerciantes británicos, y mientres falaben colos nativos identificaron l'allugamientu del ríu Yellowstone, que foi llamáu Roche Jaune ("Roca Mariella") polos franceses. Anque MacKay y Evans nun pudieron cumplir col so oxetivu orixinal de llegar al Pacíficu, crearon el primer mapa precisu de la parte alta del ríu Missouri.
En 1795, los mozos Estaos Xuníos y España roblaron el Tratáu de Pinckney, que reconoció los derechos estauxunidenses pa navegar pel ríu Mississippi y llevar artículos pa la esportación a Nueva Orleans. Tres años dempués, España revocó'l tratáu y en 1800, de callao, devolvió la Luisiana a a la Francia napoleónica nel Tercer Tratáu de San Ildefonso. Esta tresferencia foi tan secreta que los españoles siguieron alministrando'l territoriu. En 1801, España restauró los derechos d'usu del Mississippi y de Nueva Orleans a los Estaos Xuníos.
thumb|300px|Mapa del oeste de Norteamérica dibuxada pola [[Espedición de Lewis y Clark]]
Tarreciendo qu'eses interrupciones pudíeran volver producise, el presidente Thomas Jefferson propunxo a Francia merca-y el puertu de Nueva Orleans por $10 millones. Napoleón, enfrentáu a una crisis de delda, sosprendentemente ufiertó-y la totalidá de la Luisiana, incluyendo'l ríu Missouri, por $15 millones, lo que xubía a menos de 3 centavos de dólar per acre. L'alcuerdu foi robláu en 1803, doblando'l tamañu de los Estaos Xuníos cola adquisición del territoriu de Luisiana. En 1803, Jefferson instruyó a Meriwether Lewis pa esplorar el Missouri y buscar una vía navegable hasta l'océanu Pacíficu. Aquel día, afayárase que'l sistema del ríu Columbia, que desagua nel Pacíficu, tenía una llatitú similar a la de les cabeceres del ríu Missouri, y creíase llargamente que debía d'esistir ente dambos una conexón o curtiu porteo. Sicasí, España oponer a tomar de posesión, alegando que nunca devolvieren formalmente la Luisiana a los franceses. Les autoridaes españoles alvirtieron a Lewis que nun fixera'l viaxe y prohibiéron-y ver el mapa de les espediciones de MacKay y Evans del Missouri, anque Lewis finalmente llogró tener accesu a él.
Meriwether Lewis y William Clark empezaron la so famosa espedición en 1804 con un grupu de trenta y tres persones en tres embarcaciones. A pesar de que se convirtieron nos primeros occidentales que viaxaron a tou lo llargo del Missouri y llegaron al Pacíficu vía'l ríu Columbia, nun atoparon nengún rastru del Pasu del Noroeste. Los mapes realizaos por Lewis y Clark, cuantimás los de la rexón del Pacíficu Noroeste, apurrieron la base pa los futuros esplorador y emigrante. Tamién axustaron rellaciones con munches tribus natives coles que s'atoparon y redactaron estensos informes sobre'l clima, ecoloxía y eología de les rexones que travesaron. Munchos nomes actuales de los accidentes xeográficos de la cuenca alta Missouri aniciar nesa espedición.
Comerciu de pieles
thumb|right|Fur Traders on Missouri River, pintada por [[George Caleb Bingham c. 1845]] A entamos del sieglu XIX, los cazadores y tramperos de pieles entraron nel estremu norte de la cuenca del Missouri cola esperanza d'atopar poblaciones de castor y de llondra de ríu, que la so venta de pieles condució'l prósperu comerciu de pieles d'América del Norte. Veníen de munchos llugares distintos, unos de les corporaciones de piel canadiense na badea de Hudson, dalgunos dende'l Noroeste del Pacíficu (vease tamién: comerciu marítimu de pieles), y dalgunos del Mediu Oeste d'Estaos Xuníos. La mayoría nun se quedaron na zona mientres enforma tiempu, yá que nun llograron atopar recursos significativos.
Los primeros informes entusiastes de que sí había un país ricu con animales pa ser cazaos producir en 1806 cuando Meriwether Lewis y William Clark tornaron de la so espedición de dos años. Les sos publicaciones describíen tierres riques con miles de bisontes, castores y llondres de ríu; y tamién una abondosa población de llondres de mar na mariña del Noroeste del Pacíficu. En 1807, el comerciante de pieles Manuel Lisa entamó una espedición que llevaría a la crecedera esplosiva del comerciu de la piel nes rexones del Altu Missouri. Lisa y la so partida remontaron los ríos Missouri y Yellowstone, comerciando coles tribus natives locales intercambiando artículos manufacturados en cuenta de pieles. Establecieron un fuerte na confluencia de los ríos Yellowstone y unu de los sos afluentes, el ríu Bighorn, nel sur del actual estáu de Montana. Anque'l negociu empezó siendo pequeñu, rápido convirtióse nun prósperu comerciu.
Na seronda de 1807, los homes de Lisa empezaron la construcción de Fort Raymond, que taba asitiáu sobre un cantil con vistes a la confluencia de los ríos Yellowstone y Bighorn. El fuerte sirviría principalmente como puestu comercial pal trueque colos nativos poles pieles. Esti métodu yera distintu al del comerciu de pieles nel Noroeste del Pacíficu, qu'arreyaba a cazadores contrataos por distintes compañíes pelliteres, principalmente pola Compañía de la Badea de Hudson y la Compañía del Noroeste. Fort Raymond foi sustituyíu más tarde por Fort Lisa na confluencia del Missouri y el Yellowstone en Dakota del Norte; un segundu fuerte, tamién llamada Fort Lisa, foi construyíu agües embaxo nel ríu Missouri en Nebraska. En 1809 fundóse la St. Louis Missouri Fur Company, teniendo como socios a Lisa, William Clark y Pierre Choteau, ente otros. En 1828, l'American Fur Company fundó Fort Union na confluencia de los ríos Missouri y Yellowstone. Fort Union col tiempu va ser la sede principal del comerciu de la piel na cuenca alta del Missouri.
Cuando acabó la década de 1830, la industria pellitero empezó a aparrar adulces una y bones la seda taba reemplazáu a les pieles de castor como deseyada prenda de vistir. Nesi momentu, tamién, la población de castores de los regueros nos montes Rocosos fuera abrasada pola caza intensa. Amás, los frecuentes ataques de los nativos a los puestos comerciales fixeron que'l negociu fuera peligrosu pa los emplegaos de les compañíes de la piel. En delles rexones la industria siguió hasta bien entrada la década de 1840, pero n'otres, como nel valle del ríu Platte, l'amenorgamientu de la población de castores contribuyó a una muerte temprana. El comerciu de pieles, finalmente, sumió nes Grandes Llanures en 1850, moviéndose'l centru principal de la industria al valle del Mississippi y el centru de Canadá. A pesar de la desapaición d'esi comerciu una vegada prósperu, sicasí, el so legáu dexó l'apertura del Oeste americanu y a la proliferación de colonos, granxeros, rancheros, aventureros y empresarios que tomaron el so llugar.
Asentamientos y pioneros
Fieles a la continuación del ideal del Destín Manifiestu, más de salieron de la ciudá riberana d'Independence (MO), escontra los sos distintos destinos nel Oeste d'Estaos Xuníos dende la década de 1830 hasta la década de 1860. Teníen munches razones pa embarcase nesi viaxe d'un añu agotador —crisis económica y fiebres del oru posterior, como la fiebre del oru de California, por casu. La mayoría siguió una ruta que los llevó pol Missouri hasta Omaha (NE), onde siguiríen a lo llargo de la gran carretera del ríu Platte, qu'escurría siguiendo'l ríu Platte que flúi dende los montes Rocosos en Wyoming y Colorado, escontra l'este al traviés de les Grandes Llanures. Una temprana espedición empobinada por Robert Stuart (1812-1813) probó que nel Platte yera imposible navegar colos cayucos qu'usaben, por non falar de los grandes vapores de rueda y barcos a vapor que depués derromperíen el Missouri en númberu creciente. Un esplorador señaló que'l Platte yera «demasiáu gruesu pa beber, demasiao delgáu pa llabrar». Sicasí, el Platte apurría una fonte abondosa y confiable d'agua pa los pioneros que se dirixíen al Oeste. Los carromatos cubiertos, conocíos popularmente como «goletas de les pradería» (prairie schooners), fueron los principales medios de tresporte hasta l'entamu del serviciu regular de barcos nel ríu na década de 1850.
Mientres la década de 1860, les fiebres del oru en Montana, Colorado, Wyoming y el norte d'Utah atraxeron otra folada d'aspirantes a la rexón. Anque una cierta carga foi tresportada per tierra, la mayor parte del tresporte escontra y dende los campos d'oru llevar a cabu al traviés de los ríos Missouri y Kansas, según pol ríu Snake en Wyoming occidental y el ríu Bear n'Utah, Idaho y Wyoming. Envalórase que de tolos pasaxeros y carga tresportaos dende'l Mediu Oeste hasta Montana, más del 80% fueron tresportaos por embarcaciones, un viaxe que llevaba 150 díes na direición enagües enriba. Una ruta más direuta escontra l'Oeste en Colorado estender a lo llargo del ríu Kansas y el so afluente'l ríu Republican, según un par de pequeños regueros en Colorado, Big Sandy y el ríu Platte Sur, hasta cerca de Denver. Les fiebres del oru bastiaron la decadencia de la ruta de Bozeman como ruta d'emigración popular, yá que pasaba al traviés de tierres pertenecientes a los de cutiu contrarios nativos americanos. Abriéronse caminos más seguros al Gran Llagu Saláu cerca de Corinne (Utah) (UT), mientres el periodu de les fiebre del oru, lo que llevó a establecer asentamientos a gran escala na rexón de los montes Rocosos y la Gran Cuenca oriental.
thumb|Karl Bodmer, [[Fort Pierre, South Dakota|Fort Pierre and the Adjacent Prairie, ca. 1833]]
Cuando los colonos ampliaron les sos propiedaes nes Grandes Llanures, atopar con conflictos de tierres coles tribus natives americanes. Esto dio llugar a frecuentes incursiones, masacres y conflictos armaos, lo que lleva al gobiernu federal a suscribir múltiples trataos coles tribus de les llanures, que xeneralmente suponíen establecer fronteres y reserves de tierres pa los nativos. Al igual que munchos otros trataos ente los nativos americanos y los EE.XX., llueu fueron rotos, lo que llevó a grandes guerres. Más de 1.000 batalles, grandes y pequeñes, llibrar ente los militares d'EE.XX. y los nativos primero que les tribus fueren espulsaes de les sos tierres y confinaes en reserves.
Los conflictos ente los nativos y los colonos mientres l'apertura de la ruta de Bozeman nes Dakotas, Wyoming y Montana llevó a la Guerra de Nube Colorada, na que los lakotas y cheyennes llucharon contra l'Exércitu de los EE.XX.. La llucha acabó conn una completa victoria de los nativos americanos. En 1868, roblóse'l Tratáu de Fort Laramie, que "garantizaba" l'usu de la Black Hills, Powder River Country y otres rexones qu'arrodien el norte del ríu Missouri pa los nativos americanos ensin intervención blanca.
El ríu Missouri foi tamién un finxu importante yá que estremaba'l nordeste de Kansas del oeste de Missouri. Les fuercies esclavistes de Missouri cruciaríen el ríu en Kansas y desamarraron el caos mientres Bleeding Kansas, lo que lleva a la continua tensión y hostilidá, esistente entá güei día, ente Kansas y Missouri. Otru conflictu militar significativu nel ríu Missouri mientres esti periodu foi la batalla de Boonville de 1861, que nun afectó los nativos americanos, sinón que más bien foi un puntu d'inflexón na Guerra de Secesión que dexó a la Union tomar el control del tresporte nel ríu, desanimando al estáu de Missouri de xunise a la Confederación.
Sicasí, la paz y la llibertá de los nativos americanos nun duró enforma tiempu. La Gran Guerra Siux de 1876-77 desamarróse cuando los mineros estauxunidenses afayaron oru nes Black Hills del occidente de Dakota del Sur y oriente de Wyoming. Estes tierres estableciéronse orixinalmente como reserva pa usu de los nativos pol Tratáu de Fort Laramie. Cuando los colonos enfusaron neses tierres fueron atacaos polos nativos. Les tropes estauxunidenses fueron unviaos a la zona pa protexer a los mineros, y espulsar a los nativos de los nuevos asentamientos. Mientres esi periodu sangrientu, tantu los nativos como los militares d'EE.XX. ganaron victories en grandes batalles, lo que causó la perda de casi un millar de vides. La guerra finalmente terminó nuna victoria estadounidenese y les Black Hills quedaron abiertes a la colonización. Los nativos de la rexón fueron treslladaos a nueves reserves en Wyoming y el sureste de Montana.
La era de la construcción de preses
thumb| [[Holter Dam, una presa run-of-the-river nel altu Missouri, pocu dempués del so finalización en 1918]] thumb|right|Black Eagle Dam foi dinamitada en 1908 pa salvar Great Falls del hinchente causáu pol frayatu de la presa de Hauser
A finales del sieglu XIX y principios del XX, construyir nel cursu del Missouri un gran númberu de preses tresformando'l 35% del ríu nuna cadena de banzaos. El desenvolvimientu del ríu viose aguiyáu pola creciente demanda d'eletricidá nes zones rurales del noroeste de la cuenca, y tamién pa evitar los hinchentes y les seques qu'afararon rápido les crecientes zones agrícoles y urbanes na parte baxa del Missouri. Dende la década de 1890 encetáronse pequeños proyeutos hidroeléctricos, de propiedá privada, pero les grandes preses pal control de los hinchentes y l'embalsiadura que caractericen el cursu mediu del ríu anguaño nun se construyeron hasta la década de 1950.
Ente 1890 y 1940 construyéronse cinco preses nes cercaníes de Great Falls (MT) pa xenerar enerxía a partir de les Great Falls of the Missouri, una cadena de xigantes cascaes formaes pel ríu al so pasu pel oeste de Montana. Black Eagle Dam, construyida en 1891 en Black Eagle Falls, foi la primer presa del Missouri. Reemplazada en 1926 con una estructura más moderna, la presa yera pocu más qu'un pequeñu cálcer nel visu de les Black Eagle Falls, qu'esviaba parte del caudal del Missouri escontra la planta d'enerxía de Black Eagle. La mayor de los cinco preses, Ryan Dam, foi construyida en 1913. La presa atópase xusto percima de los 27 m de Great Falls, la cascada más grande del Missouri.
Nel mesmu periodu, delles compañíes privaes —principalmente la Montana Power Company— empezaron a desenvolver el ríu Missouri pa la xeneración llétrica percima de Great Falls y per debaxo d'Helena (MT). En 1898 completóse, cerca del sitiu actual de Canyon Ferry Dam, una pequeña presa de filo d'agua que yera la segunda presa nel Missouri. Esta presa de madera rellena de roques xeneraba 7,5 megavatios d'eletricidá pa Helena y la zona circundante. La cercana presa de Hauser, una presa d'aceru, terminar en 1907, pero falló en 1908 por cuenta de defectos estructurales, causando hinchentes catastróficos ríu abajo hasta pasáu Craig (MO). En Great Falls, una seición de la presa Black Eagle tuvo que ser dinamitada pa salvar les fábriques cercanes del hinchente. Hauser foi reconstruyida en 1910 como una estructura de gravedá de formigón ya inda permanez n'usu na actualidá.
La presa Holter, a unes agües embaxo d'Helena, foi la tercera presa hidroeléctrica construyida nesti tramu del ríu Missouri. Cuando foi completada en 1918 pola Montana Power Company y la United Missouri River Power Company, el so banzáu anubrió les Gates of the Mountains, un cañón de piedra caliar que Meriwether Lewis describió como «los cantiles más notables que vimos inda... los torrexones y les roques que sobresalen en munchos llugares paecen dispuestos a cayer sobre nós». En 1949, el U.S. Bureau of Reclamation (USBR) empezó la construcción de la moderna presa Canyon Ferry pal control d'hinchentes na zona de Great Falls. En 1954, les agües procedentes del llagu Canyon Ferry somorguiaron l'antigua presa de 1898, que la so casa de máquines sigue de pies so l'agua cerca de agües enriba de la presa actual.
La cuenca del Missouri sufrió una serie de catastróficos hinchentes alredor del cambéu del sieglu XX, sobremanera en 1844, 1881, y 1926–1927. En 1940, como parte de la Gran Depresión-yera del New Deal, el Cuerpu d'Inxenieros del Exércitu de los EE.XX. (U.S. Army Corps of Engineers, o USACE) completó la presa Fort Peck, en Montana. La construcción d'esti enorme proyeutu d'obres públiques apurrió emplegu a más de mientres la Gran Depresión y foi un pasu importante nel control d'hinchentes na metá inferior del ríu Missouri. Sicasí, Fort Peck solo controla la escorrentía del 11% de les cuenques del ríu Missouri, y tuvo poco efeutu nun grave hinchente por destemple qu'azotó la cuenca baxa trés años dempués. Esti eventu foi especialmente destructivu, yá que somorguió les plantes de fabricación en Omaha y Kansas City, lo que retrasó considerablemente les unviaes de suministros militares na Segunda Guerra Mundial.
thumb|Mapa amosando los principales accidentes de la [[Pick–Sloan Plan; otres preses y los sos banzaos amosar con triángulos]] thumb|[[Fort Peck Dam, la presa a más altitú nel Missouri River Mainstem System]]
Los daños del hinchente nel sistema del ríu Mississippi-Missouri fueron una de les razones principales pola cual el Congresu de los Estaos Xuníos aprobó la Llei de Control d'Hinchentes de 1944 (Flood Control Act of 1944), abriendo'l camín por que'l Cuerpu d'Inxenieros desenvolviera'l Missouri nuna escala masiva. Esa llei de 1944 autorizó'l Programa Cuenca Missouri Pick–Sloan» (Pick–Sloan Missouri Basin Program, o Pick–Sloan Plan), que yera una combinación de dos propuestes bien distintos: el plan Pick, con énfasis nel control d'hinchentes y la enerxía hidroeléctrica, proponía la construcción de grandes preses d'almacenamientu a lo llargo del cursu principal del Missouri; y el plan Sloan, que faía fincapié nel desenvolvimientu de la regación local ya incluyía disposiciones p'aproximao 85 preses más pequeñes nos afluentes.
Nes primeres etapes del desenvolvimientu Pick–Sloan fixéronse planes tentativos pa construyir una presa baxa nel Missouri en Riverdale (Dakota del Norte) y 27 preses más pequeñes nel ríu Yellowstone y los sos afluentes. Esto tuvo la oposición de los habitantes de la cuenca de Yellowstone, y, finalmente, el USBR propunxo otra solución: alzar en gran midida l'altor de la presa propuesta en Riverdale, actual presa Garrison, sustituyendo asina l'almacenamientu qu'apurríen les preses de Yellowstone. Por cuenta de esta decisión, el Yellowstone ye agora'l ríu de caudal llibre más llargu nos estaos allegantes de los Estaos Xuníos. Na década de 1950 empezó la construcción de los cinco banzaos del calce principal –Garrison, Oahe, Big Bend, Fort Randall y Gavins Point– propuestes nel marcu del Plan Pick–Sloan. Xunto con Fort Peck, que foi integráu como una unidá del Plan Pick–Sloan na década de 1940, estes preses formen agora lo que se conoz como'l Sistema Calce Principal Ríu Missouri» (Missouri River Mainstem System).
Los seis preses del Mainstem System, principalmente Fort Peck, Garrison y Oahe, tán ente les Preses más grandes del mundu preses más grandes del mundu por volume; los sos estensos banzaos tamién tán ente los más grandes de la nación. Embalsando hasta en total, los seis banzaos pueden almacenar el caudal total del ríu de más de trés años tal como se mide agües embaxo de Gavins Point, la presa inferior. Esta enorme capacidá convertir nel sistema d'almacenamientu más grande d'Estaos Xuníos y unu de los más grandes n'América del Norte. Amás d'almacenar agua de riego, el sistema tamién inclúi una reserva añal pal control de los hinchentes de. Les centrales llétriques nel calce principal xeneren alredor de 9,3 millones de kWh al añu, igual a una salida constante de casi. Xunto coles cerca de 100 preses más pequeñes construyíes nos afluentes del Missouri, principalmente nos ríos Bighorn, Platte, Kansas y Osage, el sistema apurre agua de riego a cerca de de tierra.
La tabla plegada de la derecha llista les estadístiques de los quince preses nel ríu Missouri, ordenaes agües embaxo. Munches de les preses de tipu «run-of-the-river» (marcaes en mariellu) precisen banzaos bien pequeños que pueden o nun tener nome; aquelles ensin nomar dexar en blancu. Toles preses atopar na metá cimera del ríu, percima de la ciudá de Siux City; la parte baxa del ríu ye ininterrumpida por cuenta del so usu dende hai enforma tiempu como una canal de navegación.