Virreinatu_de_Nueva_España
Méxicu
En Méxicu, los criollos del Conceyu, encabezaos por Francisco Primu de verdá y Ramos y Juan Francisco Azcárate y Lezama, propunxeron un sistema de gobiernu popular n'ausencia del rei, que foi unánimemente refugáu pol sector español de la Real Audiencia. Pocos díes dempués, al negase Iturrigaray a brindar reconocencia a la Xunta de Sevilla y a la Xunta d'Uviéu, los españoles decidieron derroca-y acotando que pretendía faese rei de la Nueva España. Pedro de Garibay foi nomáu nel so reemplazu, pero en mayu de 1809 foi sustituyíu pol arzobispu de Méxicu, Francisco Xavier de Lizana y Beaumont, quien dio llibertá a los implicaos na Conxura de Valladolid (avientu de 1809), que pretendía independizar al reinu. Socesora d'esta combalechadura foi la Combalechadura de Querétaro, encabezada por Miguel Hidalgo y formada por Miguel Domínguez, correxidor de Querétaro y la so esposa Josefa Ortiz de Domínguez, los militares Ignacio Allende, Juan Aldama y Mariano Abasolo. La combalechadura foi afayada ya Hidalgo adelantró la insurrección pal 16 de setiembre, na madrugada, cuando empecipió la Guerra de la Independencia de Méxicu, col fechu conocíu como Berru de Dolores. left|thumb|Sacerdote nacíu en [[Morelia|Valladolid escontra 1765, José María Morelos foi arrieru y alumnu d'Hidalgo. Cura de Carácuaro al españar la guerra, xunir a los insurxentes y foi convirtiéndose nel artífiz militar de la causa. El so mayor trunfu foi'l Sitiu de Cuautla, onde venció a Calleja. En plenu cayente, convocó al Congresu de Chilpancingo y promulgó la Constitución de Apatzingán. Prindáu, foi enxuiciáu y executáu el 22 d'avientu de 1815.]] thumb|[[Bandera de Méxicu|Bandera usada pol Exércitu Trigarante d'Agustín de Iturbide y Vicente Guerrero ente 1820 y 1821. La so función yera espublizar los ideales del Plan d'Iguala, llocalidá onde foi iguada pol xastre José Magdaleno Ocampo. El color coloráu representa la unión, el verde la independencia y el blancu la relixón católica, garantíes del Plan d'Iguala.]] Hidalgo rápido consiguió axuntar a más de 60.000 homes y tomó pacíficamente San Miguel el Grande, Celaya y Salamanca. Al entrar en Guanajuato el 28 de setiembre producióse la Toma de la Alhóndiga de Granaditas, y díes más tarde el consecuente saquéu. Les tropes insurxentes colaron a Valladolid, a la qu'entraron pacíficamente el 17 d'ochobre y onde Hidalgo foi proclamáu Xeneralísimu y Allende capitán xeneral. Nesa visita recibió les adhesiones d'Ignacio López Rayón y José María Morelos. N'entrando en Toluca el 5 d'ochobre, los insurxentes ganaron a los realistes de Torcuato Trujillo el 30 d'ochobre na Batalla del Monte de les Cruces, pero Hidalgo aguantar a tomar la Ciudá de Méxicu, lo que dexara ganar a los insurxentes la guerra pos prindaríen la capital. Retirar al Bajío, onde Félix María Calleja del Rei ganó-yos na Batalla de Aculco el 7 de payares. La desavenencia ente los insurxentes llevó a Allende, Abasolo y Aldama a retirase a Guanajuato, onde Calleja-yos ganó'l 26 de payares. Hidalgo coló a Valladolid y más tarde a Guadalajara, tomada'l mesmu día de la derrota de Aculco por José Antonio Torres, moteyáu L'amu. En dambes ciudaes cometieron masacres d'españoles. Depués de la so derrota en Guanajuato, el bandu militar de la insurxencia xunir a Hidalgo en Guadalajara, onde s'estableció'l primer gobiernu de Méxicu. El 17 de xineru de 1811, Calleja ganó finalmente a los insurxentes na Batalla de la Ponte de Calderón, quien fuxeron al norte del país con a la intención d'abelugase en Estaos Xuníos d'América. En Zacatecas Hidalgo foi desaposiáu del mandu militar en favor de Allende, y el 21 de marzu Ignacio Elizondo tendió-yos una trampa y detúvo-yos nes Nories de Acatita de Baján. Los insurxentes fueron sometíos a xuiciu en Chihuahua y executaos. Allende, Aldama y Jiménez el 26 de xunu (a Abasolo se -y conmutó por prisión perpetua en Cádiz, España) ya Hidalgo foi fusiláu'l 30 de xunetu. Depués de la so execución, degollóse-yos y les sos cabeces fueron exhibíes na Alhóndiga de Granaditas.