cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Calentamientu global
Enclinos
Los cambeos de temperatura varien a lo llargo del globu. Dende 1979, les temperatures en tierra aumentaron cuasi'l doble de rápido que les temperatures del océanu (0,25 ° C por década frente a 0,13 ° C por década). Les temperatures del océanu aumenten más amodo que les temperatures de la tierra por cuenta de la mayor capacidá caloríca efeutiva de los océanos y porque estos pierden más calor por evaporación. El hemisferiu norte ye amás naturalmente más caliente que'l hemisferiu sur debíu principalmente al tresporte meridional de calor nos océanos, que tien un diferencial d'alredor de 0,9 petavatio escontra'l norte, con una contribución adicional de les diferencies d'albedu ente les rexones polares. Dende l'empiezu de la industrialización de la diferencia de temperatura ente los hemisferios amontóse debíu al derretimiento del xelu marino y la nieve nel Norte. Les temperatures medies del Árticu amontáronse en cuasi'l doble de la velocidá del restu del mundu nos postreros 100 años; sicasí les temperatures ártiques amás son bien variables. A pesar de que l'hemisferiu norte emite más gases d'efeutu ivernaderu que nel hemisferiu sur, esto nun contribúi a la diferencia nel calentamientu por cuenta de que los principales gases d'efeutu ivernaderu persisten el tiempu abondu pa entemecese ente los hemisferios.
La inercia térmica de los océanos y les respuestes lentes d'otros efeutos indireutos impliquen que'l clima puede tardar sieglos o más p'afaese a los cambeos a valir. Estudios de compromisu climáticu indiquen qu'inclusive si los gases d'ivernaderu estabilizar en niveles del añu 2000, entá asocedería un calentamientu adicional d'aproximao 0,5 °C.
Años más calorosos
Nueve de los 10 años más templaos nel rexistru instrumental asocedieron dende 2000, con 2014 ye l'añu más templáu que se rexistrara. La temperatura medio de la superficie de la Tierra calecióse cerca de 0,8 grau Celsius dende 1880. 2014 amás foi'l trentenu octavu añu consecutivu con temperatures sobre la media. Antes de 2014, 2005 y 2010 empataren pola marca del añu más templáu, superando a 1998 solo por unes centécimas de grau. Les temperatures de superficie en 1998 fueron inusualmente templaes por cuenta de que les temperatures globales vense afeutaos pol Neñu-Oscilación del Sur (ENOS) y el Neñu más fuerte nel sieglu pasáu producir mientres esi añu.
La temperatura global ta suxeta a fluctuaciones de curtiu plazu que se superponen a los enclinos de llargu plazu y pueden amazcarales temporalmente. La relativa estabilidá de la temperatura superficial 2002-2009, que foi bautizáu como l'hiatu del calentamientu global pelos medios de comunicación y dellos científicos, ye coherente con tal incidente. Na parte baxa de la oscilación el 2011 como añu de la Neña taba más frescu, pero entá asina foi l'oncenu añu más templáu desque empezaron los rexistros en 1880.
Causes iniciales de cambeos térmicos (esforzamientos esternos)
thumb|250px| Balance añal d'enerxía de la Tierra desenvueltu por Trenberth, Fasullo y Kiehl de la [[Centru Nacional d'Investigación Atmosférica|NCAR en 2008. Basar en datos del periodu de marzu de 2000 a mayu de 2004 y ye una actualización del so trabayu publicáu en 1997. La superficie de la Tierra recibe del Sol 161 w/m² y del efeutu ivernaderu de l'atmósfera 333w/m², en total 494 w/m², como la superficie de la Tierra emite un total de 493 w/m² (17+80+396), supón una absorción neta de calor de 0,9 w/m², que nel presente ta provocando'l calentamientu de la Tierra.]]
El sistema climáticu puede responder a cambeos nos esforzamientos esternos. Estos pueden "emburriar" el clima na direición de calentamientu o enfriamientu. Exemplos de los esforzamientos esternos inclúin cambeos na composición atmosférica (p. ex. aumentu de les concentraciones de gases d'efeutu ivernaderu), la lluminosidá solar, les erupciones volcánicas y les variaciones na órbita de la Tierra alredor del Sol. Los ciclos orbitales varien amodo a lo llargo de decenes de miles d'años y nel presente atopar nun enclín xeneral al enfriamientu; la que s'esperaría que conduxera escontra un periodu glacial dientro de la edá de xelu actual, pero'l rexistru instrumental de temperatures del sieglu XX amuesa un aumentu repentín de la temperatura global.
Gases d'efeutu ivernaderu
L'efeutu ivernaderu ye'l procesu por aciu el cual l'absorción y emisión de radiación infrarroxa polos gases na atmósfera d'un planeta calecen la so atmósfera interna y la superficie. Foi propuestu por Joseph Fourier en 1824, afayáu en 1860 por John Tyndall, investigóse cuantitativamente per primer vegada por Svante Arrhenius en 1896 y foi desenvueltu na década de 1930 hasta acabada la década de 1960 por Guy Stewart Callendar.
Na Tierra, les cantidaes naturales de gases d'efeutu ivernaderu tienen un efeutu de calentamientu mediu d'aproximao 33 °C. Ensin l'atmósfera, la temperatura al traviés de cuasi tola superficie de la Tierra taría sol puntu de conxelación. Los principales gases d'efeutu ivernaderu son el vapor d'agua (causante d'alredor de 36-70 % del efeutu ivernaderu); el dióxidu de carbonu (CO2, 9-26 %), el metanu (CH4, 4-9 %) y el ozonu (O3, 7,3 %). Les nubes tamién afecten el balance radiativo al traviés de los esforzamientos de nube similares a los gases d'efeutu ivernaderu.
L'actividá humana dende la Revolución Industrial amontó la cantidá de gases d'efeutu ivernaderu na atmósfera, conduciendo a un aumentu del esforzamientu radiativo de CO2, metanu, ozonu troposférico, CFC y l'óxidu nitroso. Acordies con un estudiu publicáu en 2007, les concentraciones de CO2 y metanu aumentaron nun 36 % y 148 % respeutivamente dende 1750. Estos niveles son muncho más altos qu'en cualesquier otru tiempu mientres los postreros 800 000 años, periodu hasta onde se tienen datos fiables estrayíos de nucleos de xelu. Evidencia xeolóxica menos direuta indica que valores de CO2 mayores a este fueron vistos per última vegada hai aproximao 20 millones d'años. La quema de combustibles fósiles produció alredor de los trés cuartes partes del aumentu nel CO2 pola actividá humana nos postreros 20 años. El restu d'esti aumentu débese principalmente a los cambeos nel usu del suelu, especialmente la deforestación. Estimaciones de les emisiones globales de CO2 en 2011 pol usu de combustibles fósiles, incluyíes la producción de cementu y la flama de gas, foi de 34 800 millones de tonelaes (9,5 ± 0,5 PgC), una medría del 54 % al respeutive de les emisiones de 1990. El mayor contribuyente foi la quema de carbón (43 %), siguíu pol aceite (34 %), el gas (18 %), el cementu (4,9 %) y la flama de gas (0,7 %). En mayu de 2013, informar de que les midíes de CO2 tomaes nel principal estándar de referencia del mundu (allugáu en Mauna Loa) superaron los 400 ppm. Acordies col profesor Brian Hoskins, ye probable qu'esta seya la primer vegada que los niveles de CO2 fueren tan altos dende hai unos 4,5 millones d'años.
Mientres les últimes trés décades del sieglu XX, la crecedera del productu internu brutu per cápita y el crecedera poblacional fueron los principales impulsores del aumentu de les emisiones de gases d'efeutu ivernaderu. Les emisiones de CO2 siguen aumentando por cuenta de la quema de combustibles fósiles y el cambéu d'usu del suelu. Les emisiones pueden ser atribuyíes a les distintes rexones. L'atribución de les emisiones debíu al cambéu d'usu de la tierra ye una tema revesosa.
Los medios de comunicación populares y el públicu de cutiu confunden el calentamientu global col escosamientu del ozonu, esto ye, la destrucción del ozonu estratosféricu por clorofluorocarbonos. Anque hai unes poques árees de vinculación, la rellación ente los dos nun ye fuerte. L'amenorgamientu del ozonu estratosférico tuvo una llixera influencia escontra l'enfriamientu nes temperatures superficiales, ente que l'aumentu del ozonu troposférico tuvo un efeutu de calentamientu daqué mayor. thumb|alt=refer to caption and body text|Concentraciones de CO2 atmosféricu de fai 650.000 años a cerca de l'actual, información llograda por aciu nucleos de xelu y midíes direutes.
Material particulado y sarriu
left|thumb|alt=Refer to caption|Los cercos de los gases d'escape de los barcos pueden reparase como llinies nestes nubes sobre l'océanu Atlánticu de la mariña este de los Estaos Xuníos. Los impautos del [[esforzamientu particulado podríen tener un gran efeutu sobre'l clima al traviés de medios indireutos.]]
El escurecimientu global, un amenorgamientu gradual de la cantidá d'irradiancia direuta na superficie de la Tierra, reparar a partir de 1961 hasta a lo menos 1990. La causa principal d'esti escurecimientu ye'l material particulado producíu polos volcanes y poluciones antropogénicas, qu'exerz un efeutu d'enfriamientu pol aumentu de la reflexón de la lluz solar entrante. Los efeutos de los productos de la quema de combustibles fósiles (CO2 y aerosoles) compensáronse parcialmente ente sigo nes últimes décades, polo que'l calentamientu netu debióse al aumentu de gases d'efeutu ivernaderu distintos del CO2, como'l metanu. L'esforzamientu radiativo debíu al material particulado llindar temporalmente por cuenta de la deposición húmeda que los lleva a tener una vida atmosférica d'una selmana. El dióxidu de carbonu tien un tiempu de vida d'un sieglu o más, por tantu los cambeos nes concentraciones de partícules solo van retrasar los cambeos climáticos causaos pol dióxidu de carbonu. La contribución al calentamientu global del carbonu negro solo ye superada pola del dióxidu de carbonu.
Amás del so efeutu direutu na dispersión y l'absorción de la radiación solar, les partícules tienen efeutos indireutos sobre'l balance radiativo de la Tierra. Los sulfatos actúen como nucleos de condensación de nubes y polo tanto conducen a nubes que tienen más y más pequeñes gotitas de nube. Estes nubes reflexen la radiación solar más eficientemente que les nubes con menos y más grandes gotitas, fenómenu conocíu como'l efeutu Twomey. Esti efeutu tamién provoca que les gotitas seyan de tamañu más uniforme, lo qu'amenorga'l crecedera de les gotes d'agua y fai a les nubes más reflexives a la lluz solar entrante, conocíu como'l efeutu Albrecht. Los efeutos indireutos son más notables nes nubes estratiformes marines y tienen bien pocu efeutu radiativo nes nubes convectivas. Los efeutos indireutos del material particulado representa la mayor incertidume nel esforzamientu radiativo.
El sarriu puede esfrecer o calecer la superficie, dependiendo de si ta nel aire o depositáu. El sarriu atmosféricu absuerbe direutamente la radiación solar, lo que calez l'atmósfera y esfrez la superficie. N'árees aisllaes con alta producción de sarriu, como la India rural, tanto como'l 50 % del calentamientu de la superficie por cuenta de gases d'efeutu ivernaderu puede ser amazcaráu por nubes marrones. Cuando se deposita, sobremanera sobre los glaciares o sobre'l xelu de les rexones ártiques, el menor albedu de la superficie tamién puede calecer direutamente la superficie. Les influencies de les partícules, incluyíu'l carbonu negro, son más acusaos nes zones tropical y subtropical, particularmente n'Asia, ente que los efeutos de los gases d'efeutu ivernaderu son dominantes nes rexones extratropicales y l'hemisferiu sur.
thumb|Cambeos na [[irradiancia solar total y llurdios solares dende mediaos de la década de 1970.]]
thumb|Contribución de los factores naturales y les actividaes humanes al [[esforzamientu radiativo del cambéu climáticu. Los valores d'esforzamientu radiativo son del añu 2005 con al respeutive de ser preindustrial (1750). La contribución de la radiación solar al esforzamientu radiativo ye'l 5 % del valor de los esforzamientos radiativos combinaos debíu a la medría nes concentraciones atmosfériques de dióxidu de carbonu, metanu y óxidu nitroso. ]]
Actividá solar
Dende 1978, les radiaciones del Sol fueron midíes con precisión por satélites. Estes midíes indiquen que les emisiones del Sol nun aumentaron dende 1978, polo que'l calentamientu mientres los postreros 30 años nun puede ser atribuyíu a un aumentu de la enerxía solar que llegara a la Tierra.
Utilizáronse modelos climáticos pa esaminar el papel del sol nel cambéu climáticu recién. Los modelos son incapaces de reproducir el rápidu calentamientu reparáu nes décades recién cuando solo tiénense en cuenta les variaciones na radiación solar y l'actividá volcánica. Los modelos son, sicasí, capaces d'asemeyar los cambeos reparaos na temperatura del sieglu 20 cuando inclúin tolos esforzamientos esternos más importantes, incluyíos la influencia humana y los esforzamientos naturales.
Otra llinia d'evidencia en contra de que'l Sol sea'l causante del cambéu climáticu recién provién de reparar cómo camudaron les temperatures a distintos niveles na atmósfera de la Tierra. Los modelos y les observaciones amuesen que'l calentamientu d'efeutu ivernaderu resulta nel calentamientu de l'atmósfera inferior (troposfera) pero l'enfriamientu de l'atmósfera cimera (estratosfera). L'escosamientu de la capa d'ozonu por refrigerantes químicos tamién dio llugar a un fuerte efeutu d'enfriamientu na estratosfera. Si'l Sol fuera responsable del calentamientu reparáu, esperaríase'l calentamientu tantu de la troposfera como de la estratosfera.
Retroalimentación
thumb|left|El xelu marino, que s'amuesa equí en [[Nunavut (norte de Canadá), reflexa más lluz solar, ente que'l mar abiertu absuerbe más, acelerando'l derretimiento.]]
El sistema climáticu inclúi una serie de retroalimentaciones, qu'alterien la respuesta del sistema a los cambeos nos esforzamientos esternos. Retroalimentaciones positives amonten la respuesta del sistema climáticu a un esforzamientu inicial, ente que los retroalimentaciones negatives amenorguen la respuesta del sistema climáticu a un esforzamientu inicial.
Esiste una serie d'una serie de retroalimentaciones nel sistema climáticu, incluyíu'l vapor d'agua, los cambeos nel xelo-albedu (la cubierta de nieve y xelu afecta la cantidá que la superficie de la Tierra absuerbe o reflexa la lluz solar entrante), nubes, y los cambeos nel ciclu del carbonu de la Tierra (por casu, la lliberación de carbonu de los suelos). La principal retroalimentación negativa ye la enerxía que la superficie de la Tierra irradia escontra l'espaciu en forma de radiación infrarroxo. Acordies cola llei de Stefan-Boltzmann, si la temperatura absoluto (midida en kelvin) dóblase, la enerxía radiativa aumenta por un factor de 16 (2 a la cuarta potencia).
Les retroalimentaciones son un factor importante na determinación de la sensibilidá del sistema climáticu a un aumentu de les concentraciones atmosfériques de gases d'efeutu ivernaderu. Si lo demás ye constante, una sensibilidá climática superior significa que se va producir un mayor calentamientu pa una mesma medría nel esforzamientu de gas d'efeutu ivernaderu. La incertidume sobre l'efeutu de les retroalimentaciones ye una razón importante del porqué distintos modelos climáticos proyeuten distintes magnitúes de calentamientu pa un determináu escenariu d'esforzamientu. Precísase más investigación pa entender el papel de les retroalimentaciones de les nubes y del ciclu del carbonu nes proyeiciones climátiques.
Les proyeiciones del IPCC que figuren nel rangu de "probable" (probabilidá mayor que'l 66 %, basáu na opinión d'espertos) pa los escenarios d'emisiones escoyíes. Sicasí, les proyeiciones del IPCC nun reflexen tola gama d'incertidume. L'estremu inferior del rangu de "probable" paez tar meyor llindáu que l'estremu superior del rangu de "probable".
Modelos climáticos
Un modelu climáticu ye una representación computarizada de los cinco componentes del sistema climáticu: atmósfera, la hidrosfera, la criosfera, la superficie terrestre y la biosfera. Tales modelos basar en disciplines científiques como la dinámica de fluyíos, termodinámica, según los procesos físicos tales como la tresferencia de radiación. Los modelos tienen en cuenta diversos componentes, como'l movimientu llocal del aire, la temperatura, les nubes y otres propiedaes atmosfériques; la temperatura, salín y circulación del océanu; la capa de xelu en tierra y mar; la tresferencia de calor y el mugor del suelu y la vexetación a l'atmósfera; procesos químicos y biolóxicos; la variabilidá solar y otros.
Anque'l investigadores traten d'incluyir tantos procesos como seya posible, les simplificaciones del sistema climáticu real son inevitables por cuenta de les restricciones del poder computacional disponible y les llimitaciones na conocencia del sistema climáticu. Les resultaos de los modelos tamién pueden variar por cuenta de distintos ingresos de gases d'efeutu ivernaderu y la sensibilidá climática del modelu. Por casu, la incertidume les proyeiciones de 2007 del IPCC ye causada por (1) l'usu de múltiples modelos con distintos sensibilidaes a les concentraciones de gases d'efeutu ivernaderu, (2) l'usu de distintes estimaciones de les emisiones humanes futures de gases d'efeutu ivernaderu y (3) la non inclusión de nenguna emisión adicional debida a retroalimentaciones climátiques nos modelos usaos pol IPCC pa preparar el so informe, esto ye, les emisiones de gases d'efeutu ivernaderu procedentes del permafrost.
Los modelos nun presuponen que'l clima va calecese debíu al aumentu de los niveles de gases d'efeutu ivernaderu. Sicasí, los modelos predicen cómo los gases d'efeutu ivernaderu van interactuar cola tresferencia de radiación y otros procesos físicos. Unu de les resultaos matemátiques d'estes ecuaciones complexes ye una predicción sobre si va asoceder calentamientu/enfriamientu o non.
La investigación recién llamó especial atención a la necesidá de perfeccionar los modelos con respectu al efeuto de les nubes y el ciclu del carbonu.
Los modelos tamién s'utilicen p'ayudar a investigar les causes del cambéu climáticu recién al comparar los cambeos reparaos a los que los modelos proyeuten de diverses causes naturales y d'orixe humanu. Anque estos modelos nun atribúin inequívocamente el calentamientu que se produció a partir d'aproximao 1910 a 1945 a yá seya variación natural o efeutos humanos, sí indiquen que'l calentamientu dende 1970 ta apoderáu poles emisiones de gases d'efeutu ivernaderu producíos pol home.
El realismu físicu de los modelos probar por aciu l'exame de la so capacidá p'asemeyar climes contemporáneos o pasaos. Los modelos climáticos producen una bona correspondencia a les observaciones de los cambeos globales de temperatura mientres el sieglu pasáu, pero nun asemeyen tolos aspeutos del clima. Non tolos efeutos del calentamientu global predicir con exactitú polos modelos climáticos utilizaos pol IPCC. El destemple árticu reparáu foi más rápidu que'l predichu. La precipitación aumentó proporcional al mugor atmosférico y polo tanto muncho más rápido que lo predicho polos modelos climáticos. Dende 1990, el nivel del mar tamién aumentó considerablemente más rápidu que lo que los modelos predixeron que fadría.
Efeutos ambientales reparaos y esperaos
thumb|350px|alt=Refer to caption and adjacent text|Les proyeiciones del aumentu global del nivel del mar permediu por Parris y otros. Non s'han asignaos probabilidaes a estes proyeiciones. Poro, nenguna d'estes proyeiciones tien d'interpretase como una "meyor estimación" de la futura xubida del nivel del mar. Creitu de la imaxe: NOAA.La "detección" ye'l procesu de demostrar que'l clima camudó per un sitiu estadísticu definíu, ensin apurrir una razón pa esi cambéu. La detección nun implica l'atribución del cambéu detectáu a una causa particular. La "atribución" de les causes del cambéu climáticu ye'l procesu d'establecer les causes más probables pal cambéu detectáu con un ciertu nivel d'enfotu definíu. La detección y atribución tamién pueden aplicase a cambeos reparaos nos sistemes físicos, ecolóxicos y sociales.
Sistemes naturales
El calentamientu global foi detectáu en dellos sistemes naturales. Dalgunos d'estos cambeos describir na seición sobre los cambeos reparaos de temperatura, por casu, la xubida del nivel del mar y los descensos xeneralizaos na estensión de la nieve y el xelu. L'esforzamientu antropogénico contribuyó probablemente a dalgunos de los cambeos reparaos, incluyíu l'aumentu del nivel del mar, cambeos n'estremos climáticos (como'l númberu de díes templaos y fríos), l'amenorgamientu de la estensión del xelu marino árticu y al retrocesu de los glaciares.
Mientres el sieglu XXI, les proyeiciones del IPCC de que la media global del nivel del mar podría aumentar en 0,18 a 0,59 m. El IPCC nun apurre una meyor estimación del permediu global del nivel del mar y la so estimación cimera de 59 cm nun ye una llende cimera, esto ye, el nivel mediu global del mar podría aumentar en más de 59 cm pal añu 2100. Les proyeiciones del IPCC son conservadores y pueden subestimar l'aumentu futuru del nivel del mar. Mientres el sieglu XXI, Parris y otros suxuren que'l nivel mediu global del mar podría xubir ente 0,2 y 2,0 m con respectu de 1992. thumb|alt=refer to caption|250px|Los rexistros escasos indiquen que los glaciares tuvieron reculando dende principios de 1800. Na década de 1950 empezaron les midíes que dexen el siguimientu del balance de masa de los glaciares, en conocencia del [[World Glacier Monitoring Service (WGMS) y la National Snow and Ice Data Center (NSIDC).]]Esperaríase hinchente costeru xeneralizada si varios graos de calentamientu caltener mientres milenios. Por casu, el calentamientu global sosteníu de más de 2 °C (relativu a niveles preindustriales) podría dar llugar a una xubida final del nivel del mar d'alredor de 1 a 4 m por cuenta de la espansión térmica de l'agua de mar y el derretimiento de los glaciares y capes de xelu pequeños. El derretimiento de la capa de xelu de Groenlandia podría contribuyir un adicional de 4 a 7,5 m mientres munchos miles d'años.
Espérase que los cambeos nel clima rexonal incluyan un mayor calentamientu de la tierra, col mayor calentamientu a altes llatitúes del norte y el menor nel Océanu Austral y partes del Océanu Atlánticu Norte. Nel intre'l sieglu XXI, prevese que los glaciares  y la cubierta de nieve sigan la so retirada xeneralizada. Les proyeiciones del amenorgamientu del xelu marino árticu varien. Les proyeiciones recién suxuren que los branos árticos podríen quedar llibres de xelu (definíu como una estensión de xelu menor a 1 millón de km²) yá en 2025-2030.
Espérase que los futuros cambeos na precipitación sigan los enclinos actuales, con agües amenorgaes nes zones terrestres subtropicales y precipitaciones aumentaes en llatitúes subpolares y delles rexones ecuatoriales. Les proyeiciones indiquen un probable aumentu de la frecuencia y la gravedá de dalgunos fenómenos meteorolóxicos estremos, tales como les ola de calor.
Villié-Morgon
Villié-Morgon ye una comuña francesa del departamentu de Ródanu, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Calentamientu global
Fenómenos meteorolóxicos estremos
Espérase que cambeos nel clima rexonal incluyan un mayor calentamientu na tierra, cola mayoría del calentamientu nes llatitúes altes del norte y menos calentamientu nel Océanu Austral y partes del Océanu Atlánticu Norte.
Prevese que los futuros cambeos nes precipitaciones sigan los enclinos actuales, con una menor precipitación nes árees en tierra subtropicales y mayores precipitaciones nes llatitúes subpolares y delles rexones ecuatoriales. Les proyeiciones suxuren qu'una probable medría na frecuencia y severidá de dellos fenómenos meteorolóxicos estremos, como les ola de calor.
Un estudiu publicáu en Nature en 2015 diz:
Sistemes ecolóxicos
Los aumentos nes concentraciones atmosfériques de CO2 dieron llugar a un aumentu de la acidez de los océanos. El CO2 disueltu amonta l'acidez del océanu, que ye reparada polos valor de pH más baxos. Ente 1750 y 2000, el pH de la superficie oceánica menguó en ≈0,1 dende ≈8,2 a ≈8,1. El pH de la superficie del océanu probablemente nun hai tao per debaxo de ≈8,1 mientres los postreros 2 millones d'años. Les proyeiciones indiquen que'l pH superficial del océanu podría menguar otres 0,3-0,4 unidaes pal añu 2100. La futura acidificación de los océanos podría amenaciar los petones de coral, la pesca, especies protexíes, y otros recursos naturales de valor pa la sociedá.
Efeutos duraderos
Na escala de sieglos a milenios, la magnitú del calentamientu global va ser determinada principalmente poles emisiones antropogénicas de CO2. undefinedEsto debe a que'l dióxidu de carbonu tien un tiempu de vida bien llargu na atmósfera.
Estabilizar la temperatura medio global riquiría amenorgar les emisiones antropogénicas de CO2. Amenorgamientos nes emisiones antropogénicas d'otros gases d'efeutu ivernaderu tamién sería necesariu. Respectu al CO2, les emisiones antropogénicas precisaríen amenorgase en más del 80 % al respeutive del so nivel máximu. Inclusive si esto llográrase, les temperatures globales permaneceríen cercanes al so nivel más altu por munchos sieglos.
Impautos abruptos y a gran escala
El cambéu climáticu podría resultar en cambeos globales a gran escala en sistemes sociales y naturales. Dos exemplos son la acidificación de los océanos causada pol aumentu nes concentraciones atmosfériques de dióxidu de carbonu y el derretimiento enllargáu de les calotas de xelu, que contribúi a la xubida del nivel del mar.
Dellos cambeos a gran escala podríen asoceder abruptamente, esto ye, nun curtiu periodu de tiempu, y tamién podríen ser irreversibles. Un exemplu d'un cambéu climáticu abrupto ye la rápida lliberación de metanu y dióxidu de carbonu del permafrost, lo que llevaría a un calentamientu global amplificáu. La comprensión científica del cambéu climáticu abrupto ye polo xeneral probe. La probabilidá de cambeos abruptos pa delles retroalimentaciones rellacionaes col clima puede ser baxa. Los factores que pueden aumentar la probabilidá d'un cambéu climáticu abrupto inclúin magnitúes mayores de calentamientu global, un calentamientu de mayor rapidez y el calentamientu sosteníu mientres periodos de tiempu más llargos.
Efeutos reparaos y esperaos nos sistemes sociales
Los efeutos del cambéu climáticu nos sistemes humanos, na so mayoría debíu al calentamientu o cambeos nos patrones de precipitación o dambos, detectáronse en tol mundu. La producción de trigu y maíz a nivel mundial viose afeutada pol cambéu climáticu. Ente que la producción de cultivos amontó en delles rexones de llatitúes medies, como'l Reinu Xuníu y nel nordeste de China, les perdes económiques debíes a fenómenos meteorolóxicos estremos aumentaron a nivel mundial. Hubo una mortalidá venceyada al cambéu de fríu a calor en delles rexones como resultancia del calentamientu. Los medios de subsistencia de los pueblos indíxenes del Árticu fueron alteriaos pol cambéu climáticu y hai evidencia emerxente de los impautos del cambéu climáticu nos medios de subsistencia de los pueblos indíxenes d'otres rexones. Los impautos rexonales del cambéu climáticu son agora observables en más llugares qu'antes, en tolos continentes y al traviés de les rexones oceániques.
Los futuros impautos sociales del cambéu climáticu van ser desiguales. Espérase que munchos riesgos aumenten con mayores magnitúes de calentamientu global. Toles rexones tán en riesgu de sufrir impautos negativos. Les zones de baxa llatitú y de menor desenvolvimientu enfrentar a los mayores peligros. Los exemplos d'impautos inclúin:
Enllena de hábitats
thumb|right|Mapa amosando ónde pueden asoceder desastres naturales causaos o agravaos pol calentamientu global.
Nes islles pequeñu y grande deltes, de resultes del aumentu del nivel del mar espérase que inundaciones amenacien la infraestructura vital y asentamientos humanos. Esto podría llevar a problemes de falta de vivienda en países con zones baxes como Bangladex, según la perda de patria de los habitantes de Maldives y Tuvalu.
Mitigación
[[Ficheru:Limiting global warming to 2 degrees Celsius - options to reduce greenhouse gas emissions (PBL)-es.png|thumb|300px|
El gráficu de la derecha amuesa trés "víes" pa satisfaer l'oxetivu 2 °C de la CMNUCC, etiquetáu con "teunoloxía global", "soluciones descentralizaes" y "cambéu de consumu". Cada ruta amuesa cómo diverses midíes (por casu, la meyora de la eficiencia enerxética, un mayor usu de les enerxíes anovables) podríen contribuyir al amenorgamientu d'emisiones. Creitu de la imaxe: PBL Netherlands Environmental Assessment Agency. ]]
L'amenorgamientu de la magnitú del cambéu climáticu futuru llámase mitigación del cambéu climáticu. El IPCC definir como les actividaes qu'amenorguen les emisiones de gas d'efeutu ivernaderu o ameyoren la capacidá de los sumidero de carbonu p'absorber gases d'efeutu ivernaderu de l'atmósfera. Los estudios indiquen un importante potencial pa futuros amenorgamientos de les emisiones por aciu una combinación d'actividaes, tales como la caltenimientu d'enerxía, l'aumentu de la eficiencia enerxética y una mayor cobertoria de la demanda enerxética de la sociedá con fontes d'enerxía anovable y nuclear. La mitigación climática tamién inclúi obres p'ameyorar los sumidorios naturales, como la reforestación.
Col fin de llindar el calentamientu dientro del rangu inferior descritu nel "Resume pa responsables de polítiques" del IPCC, ​​va ser necesariu adoptar polítiques que llinden les emisiones de gases d'efeutu ivernaderu a unu de los varios y bien distintos escenarios descritos nel informe completu. Esto fadrá más y más difícil con cada añu de crecientes volúmenes d'emisiones y van ser necesaries midíes entá más drástiques nos últimos años pa estabilizar la concentración atmosférica deseyada de los gases d'efeutu ivernaderu. Les emisiones de dióxidu de carbón (CO2) rellacionaes a la enerxía en 2010 fueron los mayores de la hestoria, superando l'antigua marca de 2008.
Adautación
Otres respuestes polítiques inclúin l'adautación al cambéu climáticu. Esta pue ser planiada, yá seya en reacción o anticipación al cambéu climáticu, o bonal, esto ye, ensin intervención del gobiernu. L'adautación planiada yá se ta produciendo de forma llindada. Les barreres, llendes y costos de l'adautación futura nun s'entienden dafechu.
Un conceutu rellacionáu cola adautación ye "capacidá d'adautación", que ye l'habilidá d'un sistema (humanu, natural o xestionaos) p'afaese al cambéu climáticu (incluyíos la variabilidá y estremos climáticos) pa moderar los daños potenciales, aprovechar les oportunidaes o faer frente a les consecuencies. Un cambéu climáticu non apangáu (esto ye, el cambéu climáticu futuru ensin esfuercios pa llindar les emisiones de gases d'efeutu ivernaderu), al llargu plazu, probablemente va entepasar la capacidá de los sistemes naturales, xestionaos y humanos p'afaese.
Les organizaciones medioambientales y figures públiques fixeron fincapié nos cambeos nel clima y los peligros que traen, amás de fomentar l'adautación a los cambeos nes necesidaes n'infraestructura xunto a l'amenorgamientu d'emisiones.
Inxeniería climática
La inxeniería climática (dacuando llamada pol términu más ampliu "geoingeniería"), ye'l cambéu apostáu del clima. Investigóse como una posible respuesta al calentamientu global, por casu, por la NASA  y la Royal Society. Les téuniques so investigación xeneralmente pertenecen a categoríes de manexu de la radiación solar y la eliminación de dióxidu de carbonu, anque se suxurieron dellos otres estratexes. Un estudiu de 2014 investigó los métodos d'inxeniería climática más comunes y llegó a la conclusión de qu'o son ineficaces o tienen efeutos secundarios potencialmente graves y nun puede detenese ensin causar un rápidu cambéu climáticu.
Discutiniu políticu
thumb|alt=refer to caption|L'artículu 2 de la Convención Marco de les Naciones Xuníes refierse explícitamente a la "estabilización de les concentraciones de gases d'efeutu ivernaderu". Col fin d'estabilizar la concentración atmosférica de CO<sub style="white-space:nowrap;">2 , les emisiones mundiales tendríen que ser amenorgaes drásticamente a partir del so nivel actual.
La mayoría de los países son miembros de la Convención Marco de les Naciones Xuníes sobre'l Cambéu Climáticu (CMNUCC). L'oxetivu últimu de la Convención ye prevenir una peligrosa interferencia humana nel sistema climáticu. Como s'afirma na Convención, esto rique que les concentraciones de GEI estabilizar na atmósfera a un nivel nel que los ecosistemes puedan afaese naturalmente al cambéu climáticu, la producción d'alimentos nun se vea amenazada y el desenvolvimientu económicu pueda prosiguir d'una manera sostenible. La Convención Marco alcordar en 1992, pero dende entós les emisiones globales aumentaron. Mientres les negociaciones, el Grupu de los 77 (un grupu de cabildeo nes Naciones Xuníes que representa a 133 naciones en desenvolvimientu) primió por un mandatu qu'esixera a los países desenvueltos "[tomar] la iniciativa" nel amenorgamientu de les sos emisiones. Esto xustificó sobre la base de que: les emisiones del mundu desarrolláu contribuyeron más a l'acumuladura de GEI na atmósfera, les emisiones per cápita entá yeren relativamente baxes nos países en desenvolvimientu y les emisiones de los países en desenvolvimientu creceríen pa satisfaer les sos necesidaes de desenvolvimientu. Esti mandatu estender nel Protocolu de Kyoto de la Convención Marco, qu'entró en vixencia en 2005.
Al ratificar el Protocolu de Kyoto, los países más desenvueltos aceptaron compromisos jurídicamente venceyantes de llindar les sos emisiones. Estos compromisos de primer ronda vencieron en 2012. El presidente d'Estaos Xuníos George W. Bush refugó'l tratáu basándose en que "exime al 80 % del mundu, incluyíu los principales centros de población, como China y l'India, de cumplimientu y causaría un grave dañu a la economía d'Estaos Xuníos".
Na XV Conferencia sobre'l Cambéu Climáticu de la ONX, celebrada'l 2009 en Copenḥague, dellos miembros de la CMNUCC producieron el Alcuerdu de Copenhague. Los miembros aliaos nel Alcuerdu (140 países, en payares de 2010) aspiren llindar el futuru aumentu de la temperatura medio global per debaxo de 2 °C. Una evaluación preliminar publicada en payares de 2010 pol Programa de Naciones Xuníes pal Mediu Ambiente (PNUMA) suxure una posible "fienda d'emisiones" ente los compromisos voluntarios asumíos nel Alcuerdu y los tayos necesarios les emisiones pa tener una oportunidá "probable" (mayor del 66 %) de cumplir l'oxetivu de 2 °C. La evaluación de PNUMA toma l'oxetivu de los 2 °C en rellación al nivel de temperatura medio global preindustrial. Pa tener una oportunidá probable de cumplir l'oxetivu de 2 °C, los estudios d'evaluación xeneralmente indiquen la necesidá de que les emisiones globales lleguen al so picu enantes de 2020, con amenorgamientos sustanciales de les emisiones a partir d'entós.
La XVI Conferencia (COP 16) celebrar en Cancún el 2010. Produció un alcuerdu, non un tratáu venceyante, que les partes tienen d'adoptar midíes urxentes p'amenorgar les emisiones de gases d'efeutu ivernaderu pa cumplir l'oxetivu de llindar el calentamientu global a 2 °C percima de les temperatures preindustriales. Tamién reconoció la necesidá de considerar el fortalecimientu de la meta a un aumentu permediu global de 1,5 °C.
Discutiniu del públicu y nos medios de mases
La discutiniu del calentamientu global referir a una variedá de disputes, sustancialmente más pronunciáu nos medios de comunicación de mases que na lliteratura científica, con al respeutive de la naturaleza, les causes y consecuencies del calentamientu global. Les cuestiones en disputa inclúin les causes de la medría de la temperatura media del aire mundial, especialmente dende la metá del sieglu 20, si esti enclín de calentamientu nun tien precedentes o ta dientro de les variaciones climátiques normales, si la humanidá contribuyó significativamente a ella y si l'aumentu ye total o parcialmente una artefautu de midíes probes. Disputes adicionales referir a les estimaciones de la sensibilidá climática, les predicciones del calentamientu adicional y cuálos van ser les consecuencies del calentamientu global.
A partir de 1990-1997 nos Estaos Xuníos, think tanks conservadores movilizar pa oxetar la llexitimidá del calentamientu global como un problema social. Estos cuestionaron la evidencia científica, sostuvieron que'l calentamientu global va ser benéficu y afirmaron que les soluciones propuestes fadríen más dañu que bien.
Delles persones cuestionen aspeutos de la ciencia del cambéu climáticu. Organizaciones tales como'l llibertariu Competitive Enterprise Institute, comentaristes conservadores y delles empreses como ExxonMobil impugnaron los escenarios IPCC de cambéu climáticu, financiáu a científicos que disienten col consensu científicu y aprovíu les sos propies proyeiciones del costo económicu de controles más estrictos. Delles compañíes de combustibles fósiles retayaron los sos esfuercios nos últimos años o entá pidieron polítiques p'amenorgar el calentamientu global.
Sondeos de la opinión pública
En 2007-2008 Gallup Polls encuestó 127 países. Más d'un terciu de la población mundial inoraben el calentamientu global. Les poblaciones de países en desenvolvimientu yeren menos conscientes que les naciones desenvueltes, y los africanos yeren los menos conscientes. Ente les persones conscientes, América Llatina ye líder na creencia de que los cambeos de temperatura son la resultancia de les actividaes humanes, ente que n'África, partes d'Asia y l'Oriente Mediu y dellos países de la ex Xunión Soviética destaca la creencia opuesta. Hai una significativu contraste nes opiniones del conceutu y de la respuesta apropiada ente Europa y Estaos Xuníos. Nick Pidgeon de la Universidá de Cardiff dixo que "les resultaos amuesen les distintes etapes de compromisu sobre'l calentamientu global a cada llau del Atlánticu" y amestó: "L'alderique n'Europa ye sobre qué midíes tienen de tomase, ente que munchos nos EE.XX. inda alderiquen si'l cambéu climáticu ta asocediendo".
Una encuesta de 2010 pola Office for National Statistics atopó que'l 75 % de los británicos taba siquier "abondo convencíu" de que'l clima mundial ta camudando, en comparanza col 87 % nuna encuesta similar en 2006. Una encuesta d'ICM de xineru de 2011 atopó que'l 83 % de los británicos consideraba'l cambéu climáticu como una amenaza actual o inminente, ente que el 14 % dixo que nun yera una amenaza. Les opinión pública británica caltener ensin cambeos respeuto d'una encuesta d'agostu de 2009 que fizo la mesma entruga, anque hubo una llixera polarización de puntos de vista opuestos.
Pal añu 2010, con 111 países encuestaos, Gallup determinó qu'hubo un amenorgamientu sustancial nel númberu d'estauxunidenses y europeos que consideraron el calentamientu global como una seria amenaza. Nos EE.XX., solo un pocu más de la metá de la población (53 %) considerar agora como una seria esmolición pa ellos mesmos o les sos families; esto foi 10 puntos per debaxo de la encuesta de 2008 (63 %). América Llatina tuvo'l mayor aumentu de la esmolición: un 73 % afirmó que'l calentamientu global ye una seria amenaza pa les sos families. Esta encuesta global tamién atopó que les persones son más propenses a atribuyir el calentamientu global a les actividaes humanes qu'a causes naturales, sacante nos EE.XX., onde cuasi la metá (47 %) de la población atribúi'l calentamientu global a causes naturales.
Una encuesta de marzu-mayu de 2013 realizada por Pew Research Center for the People & the Press entrugó a 39 países sobre les amenaces globales. Acordies col 54 % de los encuestaos, el calentamientu global atopar ente les mayores amenaces globales percibíes. Nuna encuesta de xineru de 2013, Pew atopó que'l 69 % de los estauxunidenses dicen que nun hai pruebes sólides de que la temperatura medio de la Tierra túvose caleciendo mientres les últimes décades, seis puntos adicionales dende payares de 2011 y dolce dende 2009.
Etimoloxía
Según Erik M. Conway, el "calentamientu global" (global warming) convertir nel términu popular dominante depués de xunu de 1988, cuando'l científicu del clima de la NASA James Hansen utilizó'l términu nun testimoniu ante'l Congresu cuando dixo: "El calentamientu global llegó a un nivel tal que podemos atribuyir con un altu grau d'enfotu una rellación de causa y efeutu ente l'efeutu ivernaderu y el calentamientu reparáu". Conway afirma qu'esti testimoniu foi llargamente espublizáu nos medios de comunicación y darréu el "calentamientu global" convertir nel términu d'usu común tantu pola prensa y el públicu. Sicasí, tamién señala que'l "cambéu climáticu global" ye'l términu más científicamente rigorosu, porque los cambeos nos sistemes de la Tierra nun se llinden a les temperatures superficiales.
Bibliografía
Report summary. }}
Microtus limnophilus
Distribución xeográfica
Alcuéntrase na China y Mongolia.
Récor de velocidá en tierra
derecha|miniaturadeimagen|275px|[[Thrust SSC|ThrustSSC, conducíu pol pilotu de la Real Fuercia Aérea Andy Green, ostenta'l rexistru de velocidá en tierra.]]
El récor de velocidá en tierra (o rexistru de velocidá en tierra absolutu) ye la velocidá más alta consiguida por una persona utilizando un vehículu sobre ruedes que se mueve tando en contautu col suelu.
Nun esiste un organismu específicu pa la validación y control d'esta marca. Na práutica, regular poles normes de la Categoría C ("Vehículos Especiales"), oficializaes por organizaciones rexonales o nacionales so los auspicios de la Federación International del Automóvil. El rexistru de velocidá en tierra ta normalizáu como la velocidá sobre un percorríu de llargor fixu, promediada mientres dos carreres (xeneralmente denominaos "pases"). Los dos trayectos tienen de percorrese en sentíos opuestos nel plazu máximu d'una hora, y una nueva marca tien que superar a l'anterior siquier nun unu per cientu pa ser validada. Hai numberoses otres categoríes de rexistros pa coches; y los récores de velocidá de motocicletes pertenecen a una clase distinta.
Historia
El primer regulador de les marques de velocidá n'automóvil yera l'Automóvil Club de Francia, que se autoproclamó árbitru del rexistru de los récores hacia 1902. derecha|miniaturadeimagen|[[Ralph DePalma na so Packard '905' Especial nel Circuitu de la Sablera de Daytona en 1919]] Los distintos clubes adoptaron normes distintes, y non siempres se reconocieron los mesmos rexistros mundiales hasta 1924, cuando la Asociación International de Clubes Reconocíos del Automóvil introdució unes nuevos controles unificaos: dos pases en direiciones opuestes (pa compensar los efeutos del vientu) promediados; un máximu de 30 minutos (esti plazu amplióse más tarde) ente les dos carreres; pendiente media del percorríu non cimeru al 1 per cientu; cronometraxe con una precisión de 0,01segundos; y los coches tienen qu'utilizar pa impulsase la tracción de les sos ruedes. Clubes automovilísticos nacionales o rexonales (como l'AAA y la SCTA del Sur de California) tuvieron que faese miembros de l'asociación internacional p'asegurar que los sos rexistros fueren reconocíos. Esta asociación internacional convertir na FIA en 1947. El discutiniu surdió en 1963: el récor del Spirit of America nun foi reconocíu pola FIA por cuenta de que tratábase d'un vehículu de trés ruedes (llevando a la Federation Internacional de Motociclismu a certificalo como un rexistru d'una motocicleta de trés ruedes una vegada que foi refugáu pola FIA) y ensin tracción nes ruedes. Poco dempués la FIA introdució una categoría especial pa los vehículos con ruedes tractoras. Nengún titular del rexistru absolutu dende entós foi un vehículu d'esti últimu tipu.
Récor femenín
miniaturadeimagen|[[Dorothy Levitt, nun Napier 26hp, en Brooklands, Inglaterra, en 1908]] En 1906 Dorothy Levitt batió'l récor mundial de velocidá femenín, percorriendo'l quilómetru a una velocidá media de 91 mph (146,25 km/h), recibiendo'l nomatu de la "Moza más Rápida sobre la Tierra". Condució un Napier con un motor de seis cilindro y 100 hp (74,6 kW) desenvolvimientu del K5, nuna prueba de velocidá realizada en Blackpool. Una marca posterior foi llograda por Llei Breedlove (esposa de Craig Breedlove), que pilotó'l Spirit of America-Sonic 1 del so home a una velocidá de 308,506 milles per hora (496,492 km/h) en 1965, convirtiéndola na muyer viva más rápida. Según la escritora Rachel Kushner, Craig Breedlove falara con Llei por que con el so intentu de récor evitara qu'unu de los competidores del so home pudiera faer un intentu de récor, monopolizando asina'l circuitu de pruebes nel llechu de sal del llagu.
El rexistru de velocidá femenín en tierra sigue en poder de Kitty O'Neil, una especialista qu'en 1976 condució un vehículu a reacción denomináu SMI Motivator llogrando una marca de 512,710 mph (825,127 km/h) nel Desiertu de Alvord. Mientres la so carrera como especialista, conociera a Bill Fredrick, téunicu especializáu n'efeutos especiales y nel diseñu de vehículos d'alta aceleración, quien construyó'l Motivator. Un contratu de 20.000 dólares apurrió a O'Neil la posibilidá de conducir el coche nun intentu pa romper puramente el récor femenín: Kitty O'Neil taba obligada contractualmente a nun intentar bater el récor de velocidá absolutu, de cuenta que'l direutor cinematográfico y especialista Hal Needham pudiera intentalo sicasí.
En 1977 O'Neil tamién pilotó un dragster propulsado por peróxidu d'hidróxenu construyíu por Ky Michaelson, estableciendo una plusmarca absoluta oficiosa mientres el cuartu de milla con una velocidá punta de 412 mph (663 km/h) mientres 3,22 segundos.