cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Serbia
Reinos medievales y Imperiu Serbiu
left|170px|thumb|Migración de los [[serboi nel sieglu VII según De administrando imperio: en mariellu, zona de procedencia de los serboi, en verde la zona onde s'establecieron los sorbios, y en colloráu, asentamientos de los serbios.]]
Nel añu 395, l'Imperiu Romanu d'Oriente, nel que taba inxirida la Península Balcánica, tornóse nel Imperiu Bizantín. Ente l'añu 500 y el 700 entamaron a llegar los primeros eslavos, que veníen del norte de los Cárpatos, hacia la fastera allugada ente'l Danubiu y el Mar Adriáticu. Tres aidar a los bizantinos escontra los intentos d'invasión de los ávaros, y lideraos pol Arconte Desconocíu, los primeros protoserbios, que veníen de Sorabia, recibieron el preste por parte del emperador Heracliu p'asitiar na provincia de Macedonia, pa migrar dempués hacia'l norte.
Les estremaes tribus que foron poblando'l llugar dende l'entamu del sieglu VII, ameciéronse en 845 pa formar Rascia, un estáu medieval dientro del Imperiu Bizantín, y formáu polos anguaño sureste de Serbia, Kosovu y parte de Montenegro. La so definitiva cristianización asocedió ente 867 y 869, cuando l'emperador bizantín Basiliu I envió sacerdotes, dempués de que'l Knez Mutimir reconociera la soberanía bizantina. A lo llargo del sieglu XI el Gran župan de Rascia, Stefan Nemanja, fízose co Zeta, Doclea y territorios de la redolada pa formar el primer gran Reinu Serbiu. Los sos socesores, sobromanera Stefan II Nemanjić, Stefan Dragutin, Stefan Uroš II Milutin y Stefan Uroš III Dečanski enantaron tovía más el territoriu.
En 1346, el Zar Stefan Uroš IV Dušan, fíu de Stefan Uroš III, proclamó l'Imperiu Serbiu. Nel so gobiernu Serbia algamó'l so esplendor territorial, tornándose nún de los estaos más grandes d'Europa. Dušan foi asocedíu como emperador por so fíu Stefan Uroš V quien, per aciu de la so mocedá, nun foi quien a caltener el dominiu sobro l'imperiu aniciáu por so, faciendo que s'escachara nun grupu de principaos. Stefan morrió ensin fíos, n'avientu de 1371, dempués de que gran parte de la nobleza serbia fora desaniciada pol emerxente Imperiu Otomanu na batalla de Marizta nel entamu d'esi añu. El noble Lazr Hrebeljanović fízose col lideralgu del Reinu Serbiu y en 1389 anició un gran exércitu con tola nobleza serbia pa detener l'avance de los otomanos, anque foron derrotaos por ellos na batalla de Kosovu. Cola cayida de Belgráu en 1521 tol imperiu quedó baxo la soberanía otomana, siendo'l Despotáu de Serbia, que cayó en 1459, el caberu llugar de resistencia.
Dómina otomana y Principáu
La dómina de dominiu turcu supunxo una gran represión pa los serbios, qu'amás foron obligaos a tornase al Islam, polo qu'hubo una gran migración de población hacia'l norte. Gran parte d'ella afuyó hacia'l Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, onde l'emperador Lleopoldu I acoyió a bona parte d'ellos na anguaño Vojvodina. Tres la guerra austro-otomana de 1716-1718, esta fastera foi quien a independizase de los turcos como reinu baxo la soberanía Habsburgu, pero los otomanos lu reconquistaron en 1739, tres la guerra de 1736-1739.
El descontentu serbiu cola alministración turca supunxo la Primer Insurrección Serbia de 1804, cuando Đorđe Petrović, Karađorđe, lideró una revuelta que foi reprimida en 1813.
En 1815 españó la Segunda Insurrección Serbia, liderada pol Príncipe Miloš Obrenović. Anque los turcos triaron la rebelión en 1817, Serbia ganó una cierta autonomía baxo la soberanía otomana, con Obrenović nel poder como príncipe y gobernante absolutu. Nació asina'l Principáu de Serbia. Los decretos del Sultán de 1830 y 1833 enantaron los sos derechos sobro un territoriu más grande, y permitieron afitar en Belgráu un patriarcáu de la Ilesia ortodoxa serbia, independiente del Patriarcáu de Constantinopla. La condición de Rusia como garante de l'autonomía de Serbia foi tamién importante.
Reinu de Serbia
thumb|left|150px|Espansión territorial del [[Reinu de Serbia tres les Guerres de los Balcanes (1913).]]
Los serbios de Vojvodina, baxo xurisdicción del Imperiu Austriacu, participaron nes revueltes de 1848 escontra los Habsburgu, afitándose la rexón autónoma del Vojvodatu de Serbia y Banatu de Timișoara. La so autonomía foi abolida en 1860, cuando pasó a formar parte del Reinu d'Hungría.
El 23 de marzu de 1882, el príncipe serbiu, Milan IV Obrenović, proclamó'l Reinu de Serbia, siendo él el so primer monarca baxo'l nome de Milan I. En 1903, la Casa Real de Karađorđević, (descendientes del líder revolucionariu Karađorđe asumió'l poder tres l'asesinatu del rei Alexandru I en Belgráu por un grupu de conspiradores qu'asaltó'l palaciu. El so socesor, Pedru I, alióse con Bulgaria, Montenegru y Grecia (aniciando la Lliga de los Balcanes) pa enfrentase al Imperiu Otomanu na Primer Guerra de los Balcanes (1912-1913), y llueu (aliáu con turcos, montenegrinos, rumanos y griegos) escontra Bulgaria na Segunda Guerra de los Balcanes. Estes finaron colos trataos de Londres y Bucarest en 1913, polos que'l Reinu de Serbia triplicó'l so territoriu per aciu de l'amestadura de parte de Macedonia, Kosovu y partes de la propia Serbia.
Primer Guerra Mundial
El 28 de xunu de 1914 foron asesinaos l'archiduque Franciscu Fernandu d'Austria y so esposa Sofía Chotek en Sarayevu, entós perteneciente al land bosniu dientro del Imperiu Austrohúngaru. L'autor del asesinatu foi Gavrilo Princip, miembru del grupu revolucionariu Moza Bosnia, una organizacón que foi davezu venceyada al nacionalismu serbiu y a la organización Xunión o Muerte. Esti fechu llevó a Austria-Hungría a declariar la guerra al Reinu de Serbia. L'Rusia salió en defensa de Serbia y entamó la movilización de les sos tropes, lo que llevó a los austrohúngaros y a los sos aliaos del Imperiu Alemán a declariar la guerra tamién a Rusia l'1 d'agostu de 1914. La represalia d'Austria-Hungría escontra Serbia activó una riestra d'aliances-militares (la Triple Entente y la Triple Alianza) que provocaron una reacción en cadena de declaraciones de guerra en tol continente, lo que llevó nun mes al españíu de la Primer Guerra Mundial. L'Imperiu Otomanu y más sero'l Reinu de Bulgaria amestáronse del llau austrohúngaru, ente que Rusia y Serbia recibieron el sofitu de Francia y el Reinu Xuníu.
El 12 d'agostu les tropes austriaques cruciaron el Drina y entamaron la invasión de Serbia. L'exércitu serbiu llogró delles importantes victorias escontra Austria-Hungría al entamu de la guerra, como la Batalla de Cer y la Batalla de Kolubara, constituyendo les primeres victories aliaes escontra les Potencies Centrales de tol conflictu. Magar l'éxitu del entamu los serbios foron a la fin derrotaos poles fuercies conxuntes del Imperiu alemán, Austria-Hungría y Bulgaria, y en payares de 1915 el gruesu del exércitu serbiu y miles de civiles retiráronse hacia Grecia y, al traviés d'Albania, a Corfú. Dempués reagrupáronse en Tesalónica y ameciéronse a una fuercia multinacional con franceses, británicos, griegos y italianos y volvieron al frente de Macedonia, onde en setiembre de 1918 fixeron la gran ofensiva aliada que supunxo la capitulación de Bulgaria y la lliberación de Serbia.
Dómina d'enteguerres
Tres la guerra les ex-provincies austrohúngares de Croacia-Eslavonia y Carniola y la provincia imperial de Bosnia y Herzegovina, ameciéronse nel efímeru Estáu de los Eslovenos, Croates y Serbios. Magar les rocees de dalgunes potencies europees, esti estáu amestóse a Serbia y Montenegru na Declaración de Corfú pa proclamar, l'1 d'avientu de 1918, una monarquía parllamentaria, el Reinu de los Serbios, Croates y Eslovenos. Tamién pasaron a formar parte del nuevu estáu Vojvodina de la parte húngara del imperiu y parte d'Estiria y la mayor parte de Dalmacia del llau austriacu.
Ceo esti espardimientu xeográficu viose escontra los intereses d'Italia, que vindicaba más fasteres de la costa dálmata, mientres el nuevu reinu desixía la península d'Istria. Otramiente, la rivalidá ente serbios y croates enantó, y el 20 de xunu de 1928, nel parllamentu, un diputáu montenegrín disparó al políticu croata Stjepan Radić, que morrió díes más sero. Esti fechu sirvió al rei Alexandru I Karadorđorđević (qu'en 1921 asocediera'l so pa, Pedru I) p'abolir la Constitución de 1920 y proclamar la dictadura real. El 3 d'ochobre de 1929 el Reinu de los Serbios, Croates y Eslovenos pasó a llamase Reinu de Yugoslavia.
La dómina d'enteguerres nun traxo bayu al nuevu estáu. Les tensiones étniques ente serbios y croates foron enantando, y el 9 d'ochobre de 1934 el rei Alexandru I foi asesináu en Marsella, nuna visita oficial a Francia, por un miembru de la Organización Interna Revolucionaria de Macedonia. Amás el nuevu rexente, el Príncipe Pablu Karađorđević afitó rellaciones d'amistá colos emerxentes estaos totalitarios d'Alemaña y Italia.
Segunda Guerra Mundial
La invasión de Polonia por parte del exércitu alemán, en setiembre de 1939, foi'l detonante del españíu de la Segunda Guerra Mundial. Ante la llercia a una invasión por parte d'Alemaña, el Príncipe Pablu firmó'l Pautu Tripartitu coles Potencies del Exe'l 25 de marzu de 1941, lo que provocó disturbios en Serbia. El 27 de marzu, Pablu foi derrocáu por un güelpe d'Estáu sofitáu polos potencies aliaes y sustituyíu pol rei Pedru II Karađorđević, socesor llexítimu del tronu.
Magar el nuevu gobiernu nun declarió formalmente la so enemistá col Exe, el 6 d'abril de 1941 Adolf Hitler punxo en marcha la Operación Castigu, ordenando la Invasión de Yugoslavia. Esi mesmu día la Luftwaffe bombardió Belgráu y el 17 d'abril firmóse la rendición incondicional del país. Tres la invasión el Reinu de Yugoslavia foi sumíu: en Serbia afitóse un gobiernu militar colaboracionista, xestionáu pol xeneral Milan Nedić; otres fasteres foron repartíes ente los países del Exe, y con Croacia y Bosnia anicióse l'Estáu Independiente de Croacia, baxo'l gobiernu d'Ante Pavelić, xefe del partíu fascista croata Ustacha.
La resistencia a la ocupación organizóse en dos frentes: por un llau'l movimientu partisanu, d'inspiración comunista y lideráu por Josip Broz Tito, y por otro los Chetniks, d'empobine monárquicu y proserbiu, que teníen por comandante a Draža Mihajlović. Mientres estes fuercies s'enfrentaben a los invasores, en Croacia entamó l'estermín sistemáticu de serbios, xudíos y xitanos, dirixíu pol réxime ustashi, qu'afitó dellos campos de concentración, siendo'l más importante'l de Jasenovac. Albídrase qu'ente 500.000 y 700.000 serbios foron asesinaos pol réxime colaboracionista d'Ante Pavelić.
Nel entamu de 1944 los partisanos foron la fuercia cimera de resistencia en Bosnia, Montenegro, Eslovenia y Herzegovina. En Serbia, sicasí, sobremanera nes fasteres rurales, la población simpatizó más colos chetniks. En setiembre de 1944 l'avance del Exércitu Bermeyu cuasi algamaba Yugoslavia, poro, Tito viaxó a Moscú y coordinó con Stalin l'acción conxunta escontra les fuercies del Exe. El 20 d'ochobre de 1944 les tropes partisanes y l'Exércitu Bermeyu tomaron Belgráu nuna operación amecida, y pa la fin d'añu, la mitá oriental de Yugoslavia fora lliberada dafechu. N'abril de 1945 Sarayevu foi lliberada tamién, y Croacia y Eslovenia'l mes siguiente. Enantes d'entamar la pacificación del país, los partisanos tuvieron facer frente a los chetniks, lo que supunxo un verdaderu conflictu civil ente dambes fuercies.
Serbia na Yugoslavia socialista
L'estáu entamó con un bultable dominiu de la República Socialiesta de Serbia sobre la política federal, centralizáu al entamu na so capital, Belgráu. La rápida socialización económica y los Planes Quinquenales venceyaron un importante desenvolvimientu industrial. La llegada masiva d'emigrantes, qu'aseguraben la mano d'obra, de la probe Albania (especialmente a l'averada Kosovu) y el so estraordinariu españíu demográficu provocó que'l númberu d'albaneses en Kosovu se duplicara dende la fin de la Segunda Guerra Mundial, algamando la cifra de 916.168 nel censu yugoslavu de 1971, lo que la tornó na rexón con mayor crecimientu demográficu de Yugoslavia y d'Europa.
Tito, que caltuviera Yugoslavia baxo una terria política multiétnica dende 1945, morrió en 1980, lo que venceyó un espoxigue de los movimientos nacionalistes agraváu pola crisis económica yugoslava. Na década de los ochenta los albaneses de Kosovu enantaron les sos esixencies de que la provincia tuviera estatus de república como primer paso hacia un posible autodetermín. Les tensiones étniques ente serbios y albaneses de Kosovu supunxeron violencia y tuvieron una gran influencia na fin de Yugoslavia.
Fin de Yugoslavia. Guerres yugoslaves
En 1989 xubió al poder en Serbia Slobodan Milošević, de la Lliga de los Comunistes de Serbia, que s'esfixera de los sos opositores al traviés d'un xeitu d'intrigues y intimidación. Una de les sos primeres midíes foi l'abolición de l'autonomía de les provincies serbies de Kosovu y Vojvodina. El 28 de xunu de 1989, en plenu fervor nacionalista, Milošević presentóse en Kosovu Polje, l'escenariu de la Batalla de Kosovu nel 600 aniversariu de la derrota escontra los turcos, donde, ante una multitú d'ente 500.000 y 1.000.000 de serbios, pronunció l'afamáu discursu de Gazimestan, nel qu'emponderó los ideales serbios que traxo graves consecuencies.
Les guerres que provocaron el desaniciu de Yugoslavia tuvieron el so aniciu'l 27 de xunu de 1991, cuando entamó la Guerra d'Independencia d'Eslovenia, na que foi sorprendío l'Exércitu Popular Yugoslavu. La independencia eslovena nun afeutó a otres nacionalidaes, porque yera étnicamente homoxénea, pero prendió la mecha axebriega nes demás repúbliques. Esti curtiu conflictu nun se repitió nes sangrientes Guerra Croata d'Independencia y Guerra de Bosnia qu'avagaríen hasta 1995 causando cientos de miles de muertos y millones de refuxaos, y onde las amplias comunidaes serbias provocaron y sufrieron graves socesos de llimpieza étnica y xenocidiu.
En 1992 los gobiernos de Serbia y Montenegro acordaron l'aniciu d'una nueva federación col nome de República Federal de Yugoslavia, de miente que s'abandonaba'l nome d'antaño y el sistema comunista y s'adoptaba la democracia. El 23 de xunetu de 1997 Milošević foi proclamáu Presidente de la República Federal de Yugoslavia.
Transición política
De magar setiembre de 2000, tres les eleiciones federales y col país en bancarrota, los partíos d'oposición entamaron a acusar de fraude a Milošević. Les protestes caleyeres y manifestaciones en toda Serbia puxáronlu a dar el poder a la Oposición Democrática de Serbia, una gran coalición de partíos reformistes, lo que sacó a Serbia del so aislamientu internacional. El 28 de xunu de 2001 Milošević foi apurríu poles autoridaes serbies al Tribunal Penal Internacional pa la ex-Yugoslavia, que lu acusaba d'afalar crímenes de guerra y crímenes escontra la humanidá nes guerres en Croacia, Bosnia y Kosovu. El so xuiciu allargóse hasta la so muerte en L'Haya en 2006.
El 4 de febreru de 2003 entró en vigor una nueva Constitución y eliminóse'l nome de Yugoslavia, pasando'l país a nomase Serbia y Montenegru (oficialmente Xunión Estatal de Serbia y Montenegro). El primer ministru serbiu Zoran Đinđić, responsable de la entrega de Slobodan Milošević, y qu'entamara una política d'apertura y averamientu a occidente, foi asesináu en Belgrá u'l 12 de marzu de 2003, nun atentáu afalau pola mafia serbia, venceyada con Milošević.
Los socesivos gobiernos de Boris Tadić, presidente de Serbia dende 2004 continuaron l'averamientu de Serbia a la comunidá internacional y a la Xunión Europea, y la so política internacional supunxo la normalización de les rellaciones internacionales en xeneral y coles otres ex-repúbliques yugoslaves en particular.
El 21 de mayu de 2006 fízose en Montenegru un referendu pa determinar si se procedía a rematar l'amecedura con Serbia. Los resultaos amosaron un 55,4% de votantes favoratibles pa cola independencia, polo que'l Parllamentu de Montenegro proclamó la independencia del estáu, el 3 de xunu de 2006. Esi día Serbia declarióse estáu soberanu y socesor del anterior.
La situación de Kosovu enredóse cuando'l 17 de febreru de 2008 los sos dirixentes proclamaron unilateralmente la independencia. El gobiernu serbiu dio anuncia de que se trataba d'una violación del Drechu Internacional y que nunca reconocería la so independencia. Un grupu de países reconocieron al nuevu estáu, pero otros nun lo fixeron, poro, el so estatus quedó nel aire.
La normalización de les rellaciones internacionales del país y les sos aspiraciones d'accesu a la Xunión Europea viéronse postiaes pola prindada y aportación a la xusticia internacionales, por parte del gobiernu de Tadić, de los dos homes más esqueraos pol so papel nes guerres yugoslaves: Radovan Karadžić y Ratko Mladić, apurríos en 2008 y 2011 respeutivamente y que aniaben dafurtu nel país.
Xeografía política
La llende ente Serbia y Kosovu ye de 352 km y xuntes les sos llendes son: pel norte 151 km con Hungría, pel sur 112 km con Albania y 62 km con Macedonia; pol este 476 km con Rumanía y 318 con Bulgaria; y pol oeste 241 km con Croacia, 302 km con Bosnia y Herzegovina y 203 km con Montenegru.
El ríu Danubiu fai de llende natural nun gran tramu con Rumanía y n'otro con Croacia, asina como'l Sava y el Drina (ésti per 150 km) con Bosnia y Herzegovina.
Xeografía física
Serbia allúgase nel cruceru ente Europa Central, del Sur y del Este, ente la península de los Balcanes y el llanu de Panonia.
La provincia de Vojvodina, qu'ocupa'l terciu norte del país, afáyase dafechu dientro del llanu panónicu centroeuropéu. L'estremu más oriental de Serbia espárdese pol llanu de Valaquia. La llende noreste del país ta determinada pola cordal de los Cárpatos, qu'ataviesen el conxuntu d'Europa Central. Los Cárpatos del Sur xúntense colos Montes Balcanes nel sureste del país, siguiendo'l calce del ríu Gran Morava, d'unos 500 km de llargo (parcialmente navegables). Pel sur la cordal de los Balcanes alcuéntrase colos cuetos Ródope. Los Alpes Dináricos de Serbia siguen, en direición este-suroeste, el cursu del ríu Drina (350 km navegables namái por embarcaciones pequeñes), con vistes a los cuetos Dináricos de la oriella opuesta, en Bosnia y Herzegovina. Los Montes Šar de Kosovu formen la llende con Albania, y tienen los cuetos más altos del país, el Đeravica (2.656 m.), Peskovi (2.651 m) y Bistra (2.609 m.). Fuera de Kosovu les mayores elevaciones son el Midžor (2.168 m.) y el Dupljak (2.032 m.) nos Balcanes y el Cuetu Pančić (2.017 m.) nos Alpes Dináricos.
Anque'l país nun tien costa, hai alredor de 2.000 km navegables en ríos y canales, ameciendo Serbia col norte y oeste d'Europa (al traviés de la Canal Rin-Menu-Danubiu), con Europa del Este (vía Tisza, Timiș, Begej, Danubiu y les rutes del mar Negru) y col sur d'Europa (al traviés del ríu Sava). Dos de les mayores ciudaes de Serbia, Belgráu y Novi Sad, son los cimeros puertos fluviales del Danubiu.
El 27% del territoriu serbiu ta añubríu por viesques. En 2010, según lo albidrao, los parques nacionales y reserves naturales ocuparán un 10% del territoriu total del país. Serbia correspondíase nun entamu col bioma viesca templada de frondoses. La WWF axebra'l país en cuatro ecorrexones:
Hidrografía
Los ríos de Serbia pertenecen a les cuenques del Mar Negru, Adriáticu y Exéu, y nun hai grandes llagos nel so territoriu anque sí dalgunos banzaos, como'l Banzáu de Đerdap y llagos artificiales como'l Vlasina y el Ledinci. El país nun tien salida al mar.
Hidrográficamente Serbia encadármase a lo llargo de dos exes fluviales cimeros. El Danubiu fluye dende'l norte al este a lo llargo de 588 km. Dende l'apertura de la canal Rin-Meno-Danubiu en 1992, afayóse'l tráficu fluvial de Rotterdam al mar Negru, afitando la importancia de la fastera serbia, na que s'anició una rede de canales de más de 600 km, amestando colos ríos Sava y Tisza. L'otru exe cimeru nel que s'enconta'l sistema fluvial ye'l ríu Morava, que dibuxa la so cuenca de norte a sur del país, atravesando dalgunes de les sos ciudaes cimeres, lo que lu fai estratéxicamente importante.
Los diez ríos de mayor llonxitú qu'atraviesen territoriu serbiu son los siguientes:
NOTAS:
Climatoloxía
El clima serbiu camuda ente un clima continental nel norte, con iviernos fríos y branos calecíos y llentos con precipitaciones bien distribuyíes, y un clima más adriáticu nel sur, con branos calecíos y secos y serondes y iviernos relativamente fríos con bones nevaes nel interior. Les diferencies d'altitú, lo averáu del mar Adriáticu y les grandes cuenques fluviales, asina como la so esposición a los vientos marquen les diferencies climátiques. Vojvodina tien un clima continental típicu, con mases d'aire del norte y oeste d'Europa qu'alterien el so perfil climáticu. El sur y suroeste de Serbia tán influenciaos pol Clima mediterraneu. Sicasí, los Alpes Dináricos y otres cordales contribúin al enfriamientu de la mayoría de les mases d'aire caliente. Los iviernos son duros na rexón de Sandžak, per aciu de los montes qu'arodeian la meseta.
La temperatura media añal del aire na dómina 1961-1990 nel llugar con una altitú d'hasta 300 m. foi de 10,9 °C. Los llugares con una altitú d'ente 300 y 500 m. tuvieron una temperatura media añal d'alredor de 10 °C y con más de 1000 m. d'altitú en tornu a 6 °C. La menor temperatura rexistrada en Serbia foi -39,5 °C (13 de xineru de 1985, Karajukića Bunari, en Pešter), y la más alta de 44,9 °C (24 de xunetu de 2007, Smedervska Palanka).
Llugares protexíos
En Serbia allúguense 5 parques nacionales, 10 reserves naturales y 12 cueves naturales. Los parques nacionales son:
Fauna y flora
L'abondanza de ríos, viesques y llugares montañosos faen que la fauna en Serbia sía bayurosa. Ente les especies protexíes que s'atopen nos sos hábitats figuren el ciervu, el llobu, el llince européu y el raposu común. Otros mamíferos presentes nel país son la llebre europea, el xabalín, el robecu y el moflón. En total tán presentes 90 especies de mamíferos y unes 110 especies de peces d'agua doce, incluyíos 14 soespecies que s'alcuentren namái na rexón y otres 7 qu'apaecen na Llista Bermeya de la UICN. Tamién hai 70 especies de reptiles. El llugar llamarguizu de Carska Bara, en Voivodina, ye una reserva natural declariada Llugar Ramsar y que s'afaya ente los llugares de gran valir ecolóxicu de la UNESCO.
Pero la mayor bayura faunística de Serbia ye la ornitolóxica. La rexón balcánica supón ún de los llugares d'observancia d'aves más importantes d'Europa. Hai 379 especies catalogaes, cinco d'elles protexíes: l'águila imperial, la gran avutarda, el patu xabaz de Madagascar, el cernícalu primilla y el crex crex. Munches d'estes aves atopen nel país un hábitat afayadizu pal aniciu en branu, mientres qu'otres lleguen dende'l norte n'iviernu. Ente les aves de cría hai 103 que son camentaes d'interés pol Conseyu Européu de Conservación. Serbia tien una importante proporción de les poblaciones europées d'aves como'l falcón sacre, l'avetorrillu, la garza imperial, l'autillu, el picu medianu y el picu siriu.
Magar ser un país relativamente pequeñu, hai en Serbia un númberu anormalmente grande d'especies, dalgunes d'elles endémiques. Camiéntense hábitats cimeros los llugares d'altu monte, viesca de coníferes, viesca somediterránea, vexetación mediterránea de monte, estepa y estepa con viesca.
Ente Serbia y Montenegru abelluguen 4.300 especies de plantes, lo que supón el 2% del total mundial, 400 d'elles endémiques. Ente éstes, encalquen dos variedaes de pinu, el munika y el molika, y una d'abetu, l'omorika, descubierta nel sieglu XX. Munches de les plantes montesines más abondantes son el carbayu, el negrillu, l'arce, la nogal, la castañal, el fresnu, el salgueru y el teyu.
Ecoloxía
La proteición de la natura ye supervisada pola Axencia de Proteición de la Natura de la República de Serbia (SEPA), una estaya del Ministeriu de Ciencia y Proteición de la Natura. Según los datos de la mesma, los bombardeos de la OTAN de 1999 foron dañibles pa cola natura serbia, con dellos miles de tonelaes productos químicos tóxicos que s'alcontraben almacenaos en fábriques y foron vertíos al suelu, l'atmósfera y les cuenques hidrográfiques, afeutando a los seres humanos y la fauna.
El reciclaxe ye una actividá que tovía principia nel país, con solo'l 15% de los refugos tornaos pa la so reutilización, anque'l Ministeriu de Ciencia y Proteición de la Natura trabaya pa meyorar la situación. En mayu de 2002 anicióse l'Axencia Serbia d'Eficiencia Enerxética (SCAE), una organización nacional ensin fines de lucru, que desendolca y propón programes y midíes, y coordina y afala actividaes empobinaes a llograr un usu racional y d'aforru d'enerxía, asina como l'aumentu de la eficiencia del usu de la enerxía en toles estayes del consumu. El país puxa tamién pa qu'haiga un mayor emplegu de les enerxíes renovables, desendolcando un parque eólicu de 20 MW en Belo Blato, como parte d'un plan de desenrollu que quier algamar los 300 MW.
Cadarma alministrativa
Oficialmente, la República de Serbia, ta formada pola rexón histórica de Serbia (anguaño conocida como Serbia Central) y les provincies autónomes de Vojvodina (Аутономна Покрајина Војводина / Autonomna Pokrajina Vojvodina en serbiu), al norte, y Kosovu y Metohija (Косово и Метохија / Kosovu i Metohija), al sur. Ta axebrada alministrativamente en 29 distritos (Округ / Okrug en serbiu) y la Ciudá de Belgráu.
De los 30 distritos (incluyía la ciudá de Belgráu), 7 tán allugaos en Vojvodina, 18 en Serbia Central y los 4 restantes en Kosovu. Esta rexón alcuéntrase fuera de l'alministración gubernamental dende 1999, cuando la Misión d'Alministración Provisional de les Naciones Xuníes en Kosovu se fizo cargu de la mesma. El 17 de febreru de 2008 Kosovu proclamó la so independencia, non reconocida por Serbia, y que s'alcuentra en disputa na Organización de les Naciones Xuníes.
Los distritos, pola so parte, axébranse en conceyos, en total 192: 108 en Serbia Central, 54 en Vojvodina y 30 en Kosovu.
Distritos por provincia
NOTA: ( * ) ''Esta ye la división alministrativa oficial de la República de Serbia. Los distritos de la Provincia de Kosovu y Metohija: Kosovu, Kosovu-Pomoravlje, Kosovu-Mitrovica, Peć y Prizren alcuéntranse alministraos pol autoproclamáu Gobiernu de Kosovu, con una nueva organización alministrativa y baxo disputa internacional. (Ver Divisiones alministratives de Kosovu).
Fonte: Los datos correspuenden al censu fechu en 2002 pola Oficina d'Estadístiques de la República de Serbia.
Símbolos
El 30 de setiembre de 2006, tres el desaniciu de Serbia y Montenegru, el parllamentu serbiu decidió renunciar a la bandera de Yugoslavia y tornó en constitucional la que representara al país na so dómina como Reinu de Serbia. La nueva enseña tien los colores del paneslavismu: bermeyu na estaya cimera, azul nel mediu y blancu na estaya baxera. Esta bandera vien de 1804, cuando foi emplegada na Primer Insurrección Serbia escontra l'Imperiu Otomanu.
Tamién se fizo oficial l'escudu del Reinu de Serbia, col águila bicéfala, la cruz de Serbia y la corona real. Al recuperase esti antiguu escudu, decidióse caltener tolos sos elementos, magar nun se restauró la monarquía. L'escudu tien dos versiones, dambes oficiales, la yá citada, y otra más grande con un mantu real en púrpura qu'añubre l'anterior.
L'himnu nacional de Serbia según l'Artículu 7 de la Constitución ye Bože Pravde (Dios de la xusticia), que tamién foi himnu del Reinu de Serbia, escritu en 1872 como una composición teatral pero que per aciu de la so gran popularidá se tornó n'himnu del país. Llueu foi adoptáu por Serbia na so amestadura con Montenegro, n'agostu de 2004, anque l'himnu oficial de la federación yera Hej Sloveni.
Gobiernu
La forma de gobiernu de la República Serbia ye, dende la so dixebra de Montenegro en 2006, la república parllamentaria. El 30 d'ochobre de 2006 los ciudadanos aprobaron una nueva Constitución, que tenía l'envís de garantizar "el postéu de la democracia y del Estáu de drechu en Serbia". La constitución entró en vigor el 10 de payares de 2006.
El Poder executivu osténtenlu'l xefe del estáu, que ye'l Presidente, y el xefe del gobiernu, que ye'l Primer Ministru. El cargu de Presidente, qu'avaga 5 años, decídese per aciu de referendu, ente que'l Primer Ministru lu elixe l'Asamblea Nacional.
El Presidente de Serbia ye, dende l'11 de xunetu de 2004, Boris Tadić, que foi reelixíu'l 3 de febreru de 2008. Otramiente, el cargu de Primer Ministru ocúpalu dende xunetu de 2008 Mirko Cvetković, qu'ocupaba'l cargu de Ministru de Finances.
El sistema eleutoral básase nel sufraxu universal y la mayoría d'edá afítase en 18 años.
Estatus de Kosovu
La provincia serbia de Kosovu y Metohija, tres una riestra de conflictos, foi alministrada pola Misión d'Alministración Provisional de les Naciones Xuníes en Kosovu (UNMIK) hasta que'l 17 de febreru de 2008 proclamó unilateralmente la so independencia. El gobiernu serbiu dio anuncia de que se trataba d'una violación del Drechu Internacional y que nunca reconocería la so independencia.
Sicasí, un grupu de países, encabezaos polos Estaos Xuníos y parte de la Xunión Europea aguantaron a reconocer la soberanía del nuevu estáu, ente qu'otros, como Rusia, España y parte de la Xunión Europea espresaron el so determín de nun reconocer a Kosovu como estáu independiente. El 8 d'ochobre de 2008 l'Asamblea Xeneral de Naciones Xuníes aprobó una resolución a propuesta serbia pa pescudar al Tribunal Internacional de Xusticia si la Declaración d'Independencia de Kosovu foi compatible col Drechu Internacional. Les delegaciones de Serbia y Kosovu presentaron les sos alegaciones en L'Haya nel mes d'avientu de 2009, y el 22 de xunetu de 2010 el tribunal comunicó la so conclusión de que la declaración d'independencia nun violó'l drechu internacional nin la resolución 1244 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes.
Fuercies armaes
Les Fuercies Armaes tán subordinaes al Ministeriu de Defensa y tán dixebraes n'Exércitu de Tierra, Fuercia Aérea y Comandos de Formación. Como país ensin costa, Serbia nun tien Armada, anque opera una flotilla de ríos como serviciu independiente. Constitucionalmente'l comandante de les Fuercies Armaes ye'l Presidente de Serbia.
Les guerres y crisis de la década de los noventa aprobeció bultablemente l'exércitu, que dende entós sufrió la falta de financiación y baxes tases d'alistamientu. En 2006, cuando se dixebraron Serbia y Montenegro, les fuercies armaes de la federación contaben con 65.700 efectivos, ente qu'en 2009'l so númberu amenorgara a 30.000. Los gastos militares mermaron del 5% del PIB na fin de 1990, a un 2,1% en 2009. El gobiernu tien albidraes fondes reformes y la profesionalización dafechu, pero la falta de recursos fizo más sele'l procesu. El serviciu militar de 6 meses sigue siendo obligaroriu pero un gran númberu de reclutes s'acueyen a la oxeción de conciencia, pudiendo servir 9 meses n'emprestaciones sociales.
Serbia participa nel programa Asociación pa la Paz pero pol momentu nun amosó inclín d'una integración dafechu na OTAN, per aciu d'un importante refugu social, en gran midida venceyáu colos bombardeos a los que sometió l'Alianza en 1999 a Yugoslavia. El país tamién soscribió'l Pautu d'Estabilidá pal Sureste d'Europa y el Tratáu anti-mines d'Ottawa. Participa en misiones de caltenimientu de paz de la ONX en República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Liberia y Chad.
Rellaciones internacionales
Serbia ye miembru de les cimeres organizaciones internacionales, como la ONX, el Conseyu d'Europa, la OSCE, Interpol, Bancu Mundial, Asociación pa la Paz, Pautu d'Estabilidá pal Sureste d'Europa, UNCTAD, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UNMIL, UNOCI, Organización Mundial del Turismu, Xunión Postal Universal, Confederación Mundial del Trabayu, Organización Mundial d'Aduanes, Organización Meteorolóxica Mundial y Organización Mundial de la Salú.
Asinamesmu, mentó'l so inclín d'inxerise na Xunión Europea. Serbia acometió'l pasu previu pa solicitar la so adhesión, l'Alcuerdu d'Estabilización y Asociación (SAA) en 2007. Entós recibió'l vetu d'Holanda, que se negó a la firma, poniendo como condición l'aportadura al Tribunal Penal Internacional pa la ex-Yugoslavia, por parte de les autoridaes serbies, de criminales de guerra de les Guerres yugoslaves, que presuntamente s'ancultaben en territoriu serbiu. La firma del alcuerdu fízose, a la fin, el 29 d'abril de 2008 en Bruxeles. El gobiernu serbiu comprometióse a acomuñar col tribunal, y, nesti marcu, asocedió la prindada y aportadura de Stojan Župljanin y, sobro too, de Radovan Karadžić en xunu de 2008, ún de los afuxíos más esqueraos pola xusticia internacional. Magar esta collaboración, L'Haya siguió reclamando a Belgráu la prindada de Goran Hadžić y Ratko Mladić, los caberos prófugos del tribunal, que se camentaba s'ancultaben en Serbia. Sicasí, en payares de 2009 el Ministru serbio d'Asuntos Esteriores, Vuk Jeremić, afirmó que Serbia presentaría la so candidatura d'accesu a la XE enantes de fin d'añu, y el 22 d'avientu de 2009, el presidente Boris Tadić presentó oficialmente la solicitú d'ingresu del país na xunión. Tadić marcó amás un añu, 2014, como oxetivu inicial d'ingresu, anque'l comisariu européu Olli Rehn alvirtió que'l plazu podría allargase hasta los diez años.
La candidatura cumplió con una de les sos cimeres condiciones cuando'l presidente serbiu dio anuncia, el 26 de mayu de 2011, de la prindada de Ratko Mladić y el so procesu d'estradición a L'Haya. El 20 de xunetu, cumplió tamién cola prindada de Goran Hadžić.
Demografía
Los datos de población de Serbia camuden abondo per aciu de los postreros acontecimientos asocedíos na antigua Yugoslavia, y asoleyen un bultable censu de población flotante aniciada, sobro too, por refuxaos d'otres ex-repúbliques que s'aballaron a territoriu serbiu y nun consten en dengún censu. Demientres la Guerra de Kosovu hubo un argayu de refuxaos serbios (denunciada por ACNUR) que dexaron el territoriu kosovar y aniaron en Serbia. Estos refuxaos (camiéntase que 200.000, anque'l gobiernu serbiu cuida que son munchos más) nun aprucen en dengún censu, ya que'l postrer censu oficial foi fechu en 2002, y nel mesmu nun s'incluyeron datos de Kosovu. El siguiente será fechu en 2010.
Según les fontes, el númberu de desplazaos y refuxaos en territoriu serbiu cimbria ente los 350.000 y los 800.000. El Comisionáu Serbiu pa Refuxaos, a comuña con ACNUR, anició un censu según el cual el 63% d'esti collectivu procedía de los llugares serbios de Krajina y Eslavonia, en Croacia, y el 36% de l'anguaño Federación de Bosnia y Herzegovina. Estes persones viven en campos de refuxaos espardíos pol pais, y en dalgunos casos, con familiares.
Según los datos del postrer censu, la población de Serbia yera la siguiente (2002):
Según los datos del The World Factbook publicáu pola CIA en 2009, los datos relativos a Serbia y Kosovu son los siguientes (estimaciones de 2009):
Una estimación de Brad Travel Guides aporta a Serbia (incluyendo a Kosovu) 10.150.265 habitantes en 2007.
Por edaes, el 15,4% de la población tien ente 0 y 14 años, el 67,8% ente 15 y 64 y el 16,8% tienen 65 años o más
Además, según estimaciones, hai cuasi 2 millones de serbios n'otres antigües repúbliques yugoslaves (1,7 millones d'ellos en Bosnia y Herzegovina. El 32% de la población total de Montenegru (620.145 habitantes) declárense serbios.
Ciudaes más habitaes
Según los datos del censu de 2002, les 20 ciudaes más habitaes de Serbia, ensin incluir Kosovu, son les siguientes (población del conceyu):
La ciudá más poblada de Kosovu ye la so capital, Prístina, con 550.000 habitantes.
Grupos étnicos
Según el censu de 2002 (nel que nun s'inclúin datos de Kosovu), les cimeres etnies qu'aniaben en Serbia yeren les siguientes, en númberu d'individuos:
Relixón
Serbia ye un estáu multiconfesional. La relixón mayoritaria del país (ensin incluir Kosovu) ye la Ortodoxa serbia, profesada por un 85% de los sos habitantes. Anque afitada en 1219, la Ilesia ortodoxa serbia foi reconocida en 1922 pol Patriarcáu Ecuménicu de Constantinopla. La so cimera autoridá ye'l Patriarca de Serbia, col títulu completu d'Arzobispu de Peć, Metropolita de Belgráu y Karlovci, y Patriarca de los serbios. El cargu ta ocupáu, dende ochobre de 2010, por Ireneu I, que sustituyó al fináu Pablu II. Aparte de los ortodoxos, esiste un 5,5% de católicos, un 1,1% de protestantes, un 3,2% de musulmánes y un 5,2% d'ateos, de relixón desconocida y otres. Les minoríes eslovaca y alemana de Vojvodina son les que profesen el protestantismu, mientres l'islam ye la relixón de les minoríes bosnia y albanesa. En Kosovu, aproximadamente'l 90% de la población ye musulmana.
Llingua
La llingua oficial del país ye'l serbiu, que ye faláu pol 88,3% de la población. Un 3,8% fala húngaru y el 1,8% romanín. En Vojvodina son cooficiales el rumanu, húngaru, eslovacu, ucraín y croata. Estos datos nun inclúin Kosovu, onde son cooficiales el serbiu y l'albanés, que ye faláu por un 90% de la población.
El serbiu ye una llingua eslava meridional y el so sistema d'escritura permite l'alfabetu llatín y el cirílicu. Los sos cimeros dialeutos son el štokavski y el torlački, y ye oficial en Serbia y Bosnia y Herzegovina; camiéntase que lu falen unos 12 millones de persones. Tamién ye faláu por minoríes en Croacia, Macedonia, Rumanía, Montenegru y Hungría.
Moneda
La moneda oficial de Serbia ye'l Dinar serbiu (código ISO: RSD), que se dixebra en 100 para y que foi adoptáu en 2003 pa sustituir al Dinar yugoslavu. La so cotización, en febreru de 2011 ye de 1€ = 103,2 RSD.
El Bancu Central del país ye'l Bancu Nacional de Serbia, siendo les sos funciones el determín y aplicación de la política monetaria, remanar les reserves de divises, la emisión de billetes y monedes, y el caltenimientuo de los sistemes financieros.
De magar 2002 en Kosovu úsase l'euru como moneda oficial, declarada por UNMIK.
Datos económicos
Con una PPA pa 2008 camentada en 79.662 millones de dólares, y una renta per cápita de 10.792 $, la economía serbia ye considerada pol Bancu Mundial d'un nivel mediu-altu. La IED (Inversión Foriata Direuta) en 2006 foi de 5.850 millones de dólares. La IED en 2007 amenorgó a 4.200 millones, mientres que'l PIB real per cápita s'albidraba qu'algamara los 6.781 $ en 2009. La tasa de crecimientu del PIB amosó un aumentu del 6,3% en 2005 y un 5,8% en 2006, algamando'l 7,5% en 2007 y el 8,7% en 2008, siendo asina la economía de más rápidu medru na rexón. Según datos d'Eurostat, el PIB serbiu per cápita asitióse nel 37% de la media de la Xunión Europea en 2008.
Al entamu de la transición económica, en 1989, el gobiernu yugoslavu columbró unes perspectives económiques favoratibles. Pero les sanciones económiques de 1992 a 1995 asina como los daños sufríos pola industria durante la guerra de Kosovu estragaron la economía serbia. Los daños causaos polos bombardeos albidráronse en más de 30.000 millones de dólares y l'aniciu industrial cayó un 70%. Les pérdides del mercáu de l'antigua Yugoslavia y del COMECON tamién tuvieron un impautu fatal sobro les esportaciones.
Tres el derrocamientu del ex-presidente federal yugoslavu Slobodan Milošević n'ochobre de 2000, el país esperimentó un mayor medru económicu, y avió la so inxeridura na Xunión Europea, el so sociu comercial más importante.
La recuperación de la economía tovía s'enfrenta a munchos problemes, ente ellos asítiense como los más importantes un desemplegu del 16-18%, l'altu déficit de la balanza comercial (esportaciones: 8.800 millones de dólares, importaciones: 18.300) y una bultable deuda esterna de 26.240 millones de $ (la deuda pública algamó en 2007 el 37% del PIB). Les previsiones del gobiernu esperen dalgún puxu económicu importante y mayores tases de medru nos próximos años, siguiendo na llinia ascendente de los trés postreros, que promediaron un 6,6%.
Amás del so alcuerdu de llibre comerciu cola XE como miembru asociáu, Serbia ye l'únicu país européu fuera de l'antigua Xunión Soviética que tien alcuerdos de llibre comerciu cola Federación de Rusia y, más recientemente, tamién con Bielorrusia. Amás d'estos favoratibles alcuerdos económicos, el gobiernu tien albidrao soscribir importantes alcuerdos con Turquía ya Irán. D'estamiente Serbia cuida aniciar una economía empobinada a la esportación.
Les cimeres empreses con inversiones en Serbia son U.S. Steel, Philip Morris, Microsoft, Grupu Fiat, Coca-Cola, Lafarge, Siemens, Carlsberg y otres menores. Nel campu de la enerxía les mayores inversiones cuerren a cargu de les multinacionales ruses Lukoil y Gazprom. La estaya bancaria tien inversiones de Banca Intesa (Italia), Crédit Agricole y Société Générale (Francia), HVB Bank (Alemaña), Erste Bank (Austria), Eurobank EFG y Piraeus Bank (Grecia) y otros. Na estaya comercial, los cimeros inversores foriatos son Intermarché de Francia, l'alemana Metro Cash & Carry, la griega Veropoulos y Mercator, d'Eslovenia.
Albídrase que les inversiones foriates nel país medren per aciu de la so política fiscal, empobinada a favorecer l'afitamientu de compañías de fuera y a la captación de capitales. Asina, en 2009, el Fondu Monetariu Internacional y el Bancu Mundial alcordaron la concesión d'empréstamos de 402,5 y 34,9 millones d'euros, respeutivamente, p'aguyar la so economía. La inversión foriata en Serbia foi de 1.596 millones d'euros en 2008, de los que se vieron mui beneficiaos la estaya financiera (47%), inmobiliaria (22,4%), industria de tresformación (21,4%) y comerciu (15,5%). Los países que fixeron más inversión foron Holanda, Italia, Austria, Croacia, Suiza, Eslovenia, Alemaña y Francia.
Industria
Dos actividaes industriales importantes del país son les venceyaes cola minería y l'aniciu d'enerxía lléctrica. Serbia tien abondantes recursos minerales, qu'incluin mines de carbón, plomu, cobre, zinc, plata y oru. L'aniciu lléctricu afítase nes numberoses centrales hidrolléctriques nel cursu de los ríos Danubiu, Drina, Vlasina y Lim, asina como nes centrales térmiques, asitiándose les cimeres n'Obrenovac, Kostolac y Obilic. En 2004, l'aniciu d'enerxía lléctrica foi de 33,87 billones de kWh. Asina y too, el país sigue teniendo un importante déficit lléctricu, y vese obligao a importar gran parte de la llectricidá que consume. Poro, el gobiernu tien espresao la necesidá d'aniciar nueves centrales lléctriques.
Cálculu tensorial
thumb|300px|Un tensor de segundu orde, en tres dimensiones. En matemátiques y en física, un tensor ye cierta clase d'entidá alxebraica de dellos componentes, que xeneraliza los conceutos d'esguilar, vector y matriz d'una manera que seya independiente de cualesquier sistema de coordenaes escoyíu. D'equí p'arriba vamos utilizar el conveniu de sumación d'Einstein.
Serbia
Industria
Tamién tienen importancia la industria alimentaria y la testil, amás de les empobinaes al procesamientu de metales y l'aniciu d'automóviles. Hai tamién factoríes d'aniciu de maquinaria agrícola, llectrodomésticos, productos petroquímicos y productos farmacéuticos. La industria agrícola tien recibío un emburrie importante col afitamientu de factoríes d'aniciu de fertilizantes minerales.
Les cimeres empreses nacionales son Nafta Industrija Srbije, líder de la industria petrolífera y Elektroprivreda Srbije, dedicada al aniciu de llectricidá y a la minería.
Cálculu tensorial
Una vegada escoyida una base vectorial, les componentes d'un tensor nuna base van venir daes por una multimatriz. L'orde d'un tensor va ser el númberu d'índices necesariu pa especificar ensin ambigüedá una componente d'un tensor: un esguilar va ser consideráu como un tensor d'orde 0; un vector, un tensor d'orde 1; y dada una base vectorial, los tensores de segundu orde pueden ser representaos por una matriz.
Historia
La pallabra "tensor" utilízase de cutiu como abreviatura de campu tensorial, que ye un valor tensorial definíu en cada puntu nuna variedá. El primeru n'utilizar esta pallabra foi William Rowan Hamilton en 1846, emplegándola para lo qu'anguaño se conoz como módulu y foi Woldemar Voigt en 1899 quien la emplegó na so acepción actual. La pallabra tensor provién del llatín tensus, participiu pasáu de tendere 'espurrir, estender'. El nome estendióse porque la teoría de la elasticidá foi una de les primeres aplicaciones físiques onde s'usaron tensores.
Gregorio Ricci-Curbastro en 1890 desenvolvió la notación actual col nome de xeometría diferencial absoluta, y popularizóse cola publicación de Cálculu Diferencial Absolutu de Tullio Levi-Civita en 1900. Cola introducción de la teoría de la relatividá xeneral per parte d'Albert Einstein alredor de 1915 atopóse la so aplicación más pragmática. La relatividá xeneral ye netamente tensorial. Einstein aprendiera del mesmu Levi-Civita l'usu de tensores con gran dificultá.
Serbia
Agricultura y ganadería
Según datos del gobiernu serbiu, 1.305.426 persones (el 17,3% de la población total) dedíquense a llabores agrícoles o ganaderes, una estaya de población que ta avieyando rápido. Por actividá, un 43% d'éstos dedícase a la cría de ganáu, el 42% a cultivos estensivos, el 12% al aniciu de frutes y vinu y el 3% a otros cultivos.
L'aniciu agrícola ta dominao pol maíz (6.158.000 t/añu), remolacha de zucre (2.300.000 t/a), alfalfa (1.070.000 t/a), pataques (844.000 t/a) y xirasoles (454.000 t/a). Amás Serbia anicia cerca d'un terciu de les frambueses del mercáu mundial y ye'l cimeru esportador de fruta xelada.
Cálculu tensorial
Carauterístiques y usu
Les cantidaes xeométriques y físiques pueden ser categorizadas considerando los graos de llibertá inherentes a la so descripción. Les cantidaes esguilares son les que pueden representase por un solu númberu, por casu masa y temperatura. Hai tamién cantidaes tipo vector, por casu fuercia, que riquen una llista de númberos pa la so descripción. Finalmente, les cantidaes tales como formes cuadráticas riquen naturalmente una matriz con índices múltiples pa la so representación. Estes últimes cantidaes pueden concebise solamente como tensores.
Realmente, la noción tensorial ye absolutamente xeneral. Esguilar y los vectores son casos particulares de tensores. La propiedá qu'estrema un esguilar d'un vector, y estrema dambos d'una cantidá tensorial más xeneral ye'l númberu d'índices na matriz de la representación. Esti númberu llámase rangu d'un tensor. Asina, esguilar son los tensores de rangu cero (ensin índices), y los vectores son los tensores de rangu unu.
Serbia
Agricultura y ganadería
La cabaña ganadera taba compuesta, en 2008, por 3.594.000 tiestes de ganáu porcín, 1.605.000 de ganáu ovín, 1.057.000 de ganáu vacunu y 154.000 de ganáu caprín.
Comunicaciones
El 89% de los fogagares en Serbia dispón de telefonía fixa y el númberu d'usuarios de teléfonos móviles supera al númberu de la población del propiu país nun 30%, ya qu'esisten 9,61 millones d'usuarios. Por empreses, Telekom Srbija tien 5,65 millones d'usuarios, Telenos 3,1 millones y Vip mobile el restu. El 46,8% de los fogares disponen d'ordenador, el 27% usa Internet (2,93 millones d'usuarios) y el 42% tienen televisión per cable, lo qu'asitia al país por delantre de dalgunos Estaos miembros de la XE.