cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Adelma Gómez
Biografía
A partir de 1983 entamó ciclos como'l Ciclu de Conciertos d'órganu nos barrios y el Festival Permanente d'Órganu bien recordáu polos oyentes. Dende'l Centru de Divulgación Musical coordináu por Ariel Ramírez empezó un programa xunto a Napoleón Cabrera que s'estendió hasta 2008, el mesmu contempló la restauración d'una docena d'órganos. El programa foi cortáu ensin motivu poles autoridaes del gobiernu de la ciudá de Buenos Aires. Foi la organista titular de la ilesia San Juan Bautista, de Alsina y Piedres, y del Colexu Nacional de Buenos Aires, instituyera tamién el Festival Internacional d'Órganu, qu'axuntó na ciudá de Buenos Aires a grandes intérpretes llocales y del mundu del órganu.
N'Europa fixo grabaciones pa les radios Hilversum d'Holanda, Nacional d'España y Radio Viena. Foi parte del xuráu nel Concursu Internacional d'Órganu de Chartres en 1992.
En radiu condució xunto a Napoleón Cabrera'l programa "L'órganu, rei de los preseos" que se tresmitía per Radio Clásica. Casar en segundes nupcias con Cabrera.
Yera organista titular del Colexu Nacional de Buenos Aires.
Muerte
Adelma Gómez finó arrollada por un coleutivu al salir de la so casa na ciudá de Buenos Aires.
Pedro Roncal
Pedro Roncal Ciriaco foi un periodista español, direutor de Radio 5 (Radio Nacional d'España) y de la Canal 24 hores de RTVE.
Biografía
Llicencióse en Ciencies de la Información na Universidá de Navarra, onde desenvolvió'l so llabor docente mientres más de venti años, simultaneándola cola so actividá periodística. Empecipió la so carrera radiofónica na emisora de Radiocadena Española en Pamplona en 1982, como llocutor-comentarista. Nes aules universitaries, formó a delles xeneraciones de profesionales de la comunicación como: Helena Resano, Carlos del Amor, Almudena Ariza, Pedro Blanco, Jesús Cintora, ente otros.
En 1986, ingresó por oposición en Radio Nacional d'España en Navarra, al mandu de la información deportiva. Darréu foi nomáu xefe d'Informativos y Programes. En xunu de 1996 treslladar a Madrid, al ser nomáu direutor de Radiu 5 Toa Noticies. Tres años dempués, pasó a dirixir la Canal 24 hores de TVE, compaxinando dichu cargu dende'l 2000 col de Direutor Axuntu de los Servicios Informativos de TVE. Nesi añu, buscando nueves cares pa los Telediario, recibió del realizador José Luis Hernández, una cinta de Leticia Ortiz en CNN Plus, onde taba trabayando entós daquella. En viendo la cinta, llamó a la periodista pa faer una prueba de llectura a cámara y d'improvisación. Y finalmente foi contratada pa faese cargu del Telediariu mañaneru.
Dende 2004 hasta'l momentu del so fallecimientu yera docente del Máster de Periodismu de Televisión, nel Institutu Oficial de RTVE.
Finó de secute, por causa de un infartu, mientres braniaba en Pamplona.
Foi encenráu en Pamplona a otru día.
Taba casáu cola periodista Pilar García Muñiz, con quien tuvo un fíu.
Canaletto
Canaletto, que'l so verdaderu nome foi Giovanni Antonio Canal (Venecia, Serenísima República de Venecia, 7 d'ochobre de 1697 – ibidem, 19 d'abril de 1768), foi un pintor italianu, famosu polos sos paisaxes urbanos de Venecia dientro del nuevu xéneru de la veduta. Fíu del pintor Bernardo Canal, tomó'l nome de Canaletto pa estremase d'él; el so sobrín Bernardo Bellotto usó dacuando'l mesmu seudónimu de Canaletto na so propia carrera.
Primeros tiempos
thumb|Llugar de nacencia de Canaletto thumb|La Gran Canal y la Ilesia de la Salute (1730), Houston, Museum of Fine Arts. thumb|Piazza San Marco cola Basílica, (1730). thumb|La Gran Canal, Venice, (c. 1730). thumb|Vista de la entrada al Arsenal, (1732). thumb|El Bucintoro torna al Molo el día de l'Ascensión, (1738).
Canaletto naz en Venecia, República de Venecia nel senu d'una familia formada por Bernardo y Artemisia Barbieri. En 1716 a la edá de 19 años empieza a trabayar como aprendiz de so padre xunto col so hermanu. El padre, Bernardo trabayaba como escenógrafu teatral pintando amplios decoraos pa les representaciones. So ésta temprana influencia, l'artista empieza a familiarizase con grandes paisaxes urbanos al empar qu'empieza a estudiar con Luca Carlevarijs, pintor d'escenes caleyeres y tamién ye influyíu por otru pintor Marcu Ricci
Tres años dempués d'empezar a trabayar con so padre, en 1719, Canaletto muévese xunto a Bernardo Canal a Roma pa pintar mientres un añu les decoraciones de les óperes de Scarlatti. Esti viaxe va resultar crucial na so vida yá que nesti viaxe conoz la obra de Giovanni Paolo Pannini un gran pintor de la dómina, siguidor de la corriente vedutista, especializáu en grandes paisaxes y ruines clásiques. Mientres la estancia en Roma rellacionar con distintes paisaxistes y empieza a pintar escenes urbanes.
Rematáu'l trabayu en Roma, torna a Venecia en 1720 y rexístrase nel gremiu de pintores de Venecia al que va pertenecer hasta 1767. Nesti momentu la téunica pictórica de Canaletto céntrase en fuertes contrastes de lluz, según nuna téunica direuta ensin l'usu de bocetos previos preparatorios del cuadru final. La so téunica tamién entiende l'acabáu del trabayu in situ y non dientro del estudiu como yera costume naquella dómina, usando la cámara escura pal encuadre de los paisaxes, según una pincelada gruesa que da al cuadru una sensación de "mugor". (Obra)
Les sos primeres obres daten de la década de 1720 a 1730. En 1723 apaez el so primer trabayu fecháu y robláu qu'anguaño se conoz, «Capriccio Arquitéctónico» (1723, Milán, coleición particular), Capriccio Arquitéctónico, recibiendo asina los sos primeros encargos de Stefano Conti y del príncipe de Liechtenstein. Nesa dómina empieza a entablar amistá col que va ser el so mayor veceru, mecenes y embaxador de la so obra, Joseph Smith, cónsul inglés na república de Venecia. Los trabayos d'esta dómina tán consideraos por munchos como los meyores como The Stonemason's Yard (1729, Londres, National Gallery).
Ente los años 1740 y 1741 realiza un viaxe pol ríu Brenta mientres el que crea numberoses pintures. Na década de 1740 empieza a variar la so téunica y empieza a usar una pincelada suelta ya imprecisa. Los sos colores dexen de ser escuros y empieza col usu de la lluz, los doraos, colloraos y demás colores vivos que doten al cuadru de gran lluminosidá.(Obra)
Dómina inglesa
thumb|El [[Castiellu de Alnwick en Northumberland. Canaletto pintó esti cuadru mientres la so estancia n'Inglaterra ente 1746 y 1755.]] thumb|Ponte de Westminster, (1746). thumb|Casa de Northumberland, (1752).
En 1746 Canaletto treslladóse a Inglaterra pa trabayar nesi país hasta'l so regresu a Venecia en 1755. El so treslláu a Inglaterra habíase vistu forzáu en parte pola guerra de socesión austriaca que fizo que los visitantes ingleses, principales veceros de Canaletto qu'adqueríen los sos cuadros como alcordances dientro del denomináu Grand Tour, nun visitaren Venecia.
Etapa final de la so vida
En tornando a Venecia en 1756, nómase-y miembru de l'academia veneciana de pintura y escultura en 1763. La téunica de los sos últimos años carauterizar por un estilu nada ellaboráu, superficial y pola repetición de paisaxes de forma sistemática. Los sos restos fuelguen en Venecia.
Popularidá
Joseph Smith vendió gran parte de la so coleición al rey Jorge III que la incluyó dientro de la Royal Collection. Por cuenta del so viaxe, estancia y venta de cuadros en Venecia, munchos de les sos pintures topar n'Inglaterra en museos y coleiciones privaes como la Coleición Wallace, el Muséu Soane o'l palaciu de Woburn Abbey.
Mientres el sieglu XIX la estima de Canaletto decayó, siendo duramente criticáu por Ruskin. Repunxo puxanza indireutamente gracies a la vistes venecianes pintaes por Claude Monet y pintores posteriores. Nel añu 2005 na puya celebrada en Sotheby´s en xunetu, el cuadru Vista del gran cala dende'l Palazzo Balbi a Rialto algamó la cifra de 18,6 millones de llibres esterlines.
Obra
La obra de Canaletto consta de 116 pieces, que pueden estremase en paisaxes y vistes (86), costumes y hestoria (1), interiores (3) y dibuxos y grabaos (26).
Primeros tiempos (1720 - 1729)
Estos trabayos realizar al so regresu de la estancia en Roma. En 1723 recibe l'encargu d'un noble venecianu pa pintar cuatro llenzos con vistes de la ciudá de Venecia para, probablemente decorar el so palaciu. Estos cuatro cuadros constitúin l'entamu del estilu veduta nel artista. D'estos cuatro cuadros caltienen dos nel muséu del Settecento Veneziano (Venecia) y dos nel Muséu Thyssen-Bornemisza (Madrid). Nesta dómina destaquen:
En 1725 Canaletto conoz al empresariu Owen McSwiney y la tratante d'arte y cónsul d'Inglaterra en Venecia Joseph Smith. McSwiney, indíca-y el so idea de realizar cuadros de paisaxes pa la decoración de les casones de los nobles ingleses que visitaben Venecia mientres el Gran Tour. Poco tiempu dempués Smith releva a McSwiney nesta xera y conviértese nel so principal tratante. <!-- thumb|upright|Roma, Arcu de Constantino, (1742), [[Royal Collection, Windsor.]]
Rellumanza (1730-1746)
Mientres estos trés llustros el pintor vive la so meyor dómina creativa. Destaquen les visiones de Venecia y les pintures que reflexen acontecimientos de la vida nel ducáu.
.
Etapa inglesa (1746-1754)
Tres la so salida de Venecia Canaletto dirixir a Inglaterra n'ónde s'atopen la mayoría de los sos veceros. Ésta dómina ye la del entamu de los problemes y la decadencia del artista. La so téunica vuélvese más autómata y empieza a recibir crítiques per parte de los críticos. thumb|La Regata Vista da Ca'Foscari.
Etapa final (1755 - 1768)
Tres la decepción londinense, Canaletto torna a Venecia n'ónde la so téunica vuélvese más escura predominando'l colores escuros.
Costumes
Namái se caltién un cuadru de costumes, el Estudiu de figures, Llenzu. 41 x 58.5 cm. Gemäldegalerie. Berlín. Alemaña.
Interiores
la so obra d'interiores ye escasa, calteniéndose anguaño namái tres cuadros:
Dibuxos y grabaos
La mayoría de los grabaos son obres preparatorias de posteriores cuadros, esiste tamién un autorretratu.
<!-- * Autorretratu -->
Parthenos sylvia
Parthenos sylvia ye una especie de lepidópteru ditrisiu de la familia Nymphalidae propia del sur y sureste d'Asia. Atópase sobremanera n'árees montiegues. Esta caparina ye rápida y suel volar moviendo les sos ales rígidamente ente la horizontal y dellos graos debaxo d'ella.
Distribución
India (Ghats Occidentales, Assam), Myanmar, Sri Lanka, Sureste Asiáticu (Malasia, islles Filipines, Papúa Nueva Guinea).
Carauterístiques
La Canesba ye cilíndrica de color verde maciu con rayes mariellu blancucies a los llaos. La cabeza y el segmentu añal provistu d'escayos curtios y simples. Los segmentos terceru al décimu con escayos llargos y ramificaes de color coloráu escuru. Los escayos nel aniellu 3 y 4 son más llargues. La pupa ye color café y tien forma de bote.
Idioma birmanu
L'idioma birmanu (birmanu lliterariu: 60px mranma ca.ka: AFI: [mjəmàza̰gá]; birmanu coloquial: 65px ó 60px ba.ma ca.ka: AFI: [bəmaza̰gá]) ye la llingua oficial de Birmania. Trátase d'una llingua perteneciente a la familia sino-tibetana, y escríbese col alfabetu birmanu, deriváu de la escritura pyu, que derivó de la escritura brahmi. El birmanu ye llingua materna de les etnies bama, arakanesa (en birmanu, sistema de treslliteración MLC ra. hkuing, AFI: [jəkʰàɪN], n'inglés rakhine), con llixeres variantes nel so vocabulariu, y otros subgrupos rellacionaos colos bama.
El birmanu ye, como'l chinu y el tibetanu, una llingua analítica y tonal. L'alfabetu derivar del antiguu nagari emplegáu nos testos budistes pali. La escritura, d'orixe indostánicu, nun correspuende a la fonética birmana y esisten lletres mudes. Los calteres d'esta escritura 'compónense principalmente de círculos y fragmentos de círculu'. Escribir d'esquierda a derecha y les pallabres tán xuníes ente sigo, nun esisten apenes puntos. Siguiendo la tradición india, les lletres consonantes estremar en guturales, palatales, sibilantes, dentales y llabiales; cada grupu entiende cinco lletres. Esisten tres acentos tonales, ye dicir que como en chinu, una pallabra escrita de la mesma forma camuda de sentíu según l'acentu tonal que lleve. El verbu va siempres a la fin de la frase; el birmanu nun ye una llingua con flexones, polo que los prefixos y sufixos, so forma de partícules, son los que modifiquen les pallabres y dan-yos l'aspeutu verbal, el xéneru y el númberu.
Monotípicu
Monotípicu ye un axetivu que designa a un grupo taxonómicu con un solu tipu nomenclatural.
Idioma sasarés
El sasarés (autoglotónimu sassaresu y n'italianu, sassarese) ye una variedá llingüística romance falada nel noroeste de la Isla de Cerdeña. Nació como una llingua franca alredor del sieglu XII. Xunto col gallurés, forma parte del continuu dialeutal sardu-corsu. Tradicionalmente foi considerada una variedá del toscanu-corsu, sicasí fuertemente influyida pol sardu logudorès, y, en menor midida, tamién pol xenovés, catalán, aragonés y castellán. Ye reconocida individualmente col códigu ISO 639-3 sdc.
Monotípicu
Botánica
En botánica significa qu'un taxón tien namái una especie; Welwitschia ye un xéneru monotípicu, ente que Welwitschiaceae ye una familia monotípica. La frase nun ye realmente segura, yá que asume qu'una especie inclúi namái un tipu. Y ésti nun ye necesariamente'l casu d'una especie que puede incluyir delles subespecies (o otros taxones infraespecíficos), onde caúna d'elles puede tener un tipu. Un términu más seguru ye «uniespecífico».
Idioma sasarés
Estatus oficial del sasarés
El sasarés tien un estatus oficial na rexón de Sassari, xunto col sardu y l'italianu.
Díes de la selmana
luni (sardu lunis), marthi (sardu martis), marchuri (sar. mercuris), giobi (sar. giobia/zobia), vènnari (sar. chenàbara, corsu vènnari), sabaddu (sar. sàbadu), dumenigga (sar. domìniga/domìnigu, ital. domenica).
Monotípicu
Zooloxía
En zooloxía monotípicu referir a un taxón que contién solo un taxón darréu subordináu. Por casu, un xéneru monotípicu tien solo una especie. Asina mesmu, puede dicise que'l taxón conteníu ye monotípicu dientro d'un taxón mayor; un xéneru monotípicu dientro d'una familia.
Un exemplu ye'l xéneru Tarsius que ye monotípicu dientro de la familia Tarsiidae (que ye de por sí monotípica nes Tarsiiformes). Un exemplu d'especie monotípica ye'l guacamayu Anodorhynchus hyacinthinus que, discontinuado el taxón nomáu, nun inclúi nengún taxón subordináu (subespecies). Pela cueta el pericu Amazona farinosa nun ye una especie monotípica, por tener dellos taxones subordinaos (subespecies).
Idioma sasarés
Meses del añu
ginnaggiu (sardu gennaggiu/ghennarzu/bennarzu), fibbraggiu (sar. freaggiu/frearzu), matzu (sar. matzu/martzu), abriri (sar. abrili/abrile), maggiu (sar. maiu), làmpada (sar. làmpadas), triura (sar. triulas/argiolas), aosthu (sar. austu), cabidannu (sar. cabudanni/cabidanne), santuaini (sar. Santu Aine), santandria (sar. Sant'Andria), naddari (sar, Nadale).
Estaciones
branu (sardu beranu), isthiu (sar. istiu/istadiale), attugnu (sar. atongiu/atonzu), inverru (sar. ierru).
Louis Jean Pierre Vieillot
thumb|150px|Inscripción de bautizu de Louis Pierre Vieillot 12 de mayu 1748 en Yvetot thumb|150px|Inscripción de la muerte de Louis Pierre Vieillot 24 d'agostu 1830 en Sotteville-lès-Rouen Louis Pierre Vieillot ( Yvetot, 10 de mayu de 1748 - Sotteville-lès-Rouen, 24 d'agostu de 1830) foi un ornitólogu francés.
Vieillot describió un gran númberu d'aves, sobremanera aquélles qu'atopó mientres el tiempu que pasó nes Indies Occidentales (Centroamérica) y América del Norte.
Estableció 26 xéneros y foi unu de los primeros ornitólogos n'estudiar los cambeos nel plumaxe, y tamién unu de los primeres n'estudiar los páxaros vivos según les pieles.
Vieillot nació en Yvetot, taba nel negociu na islla caribeña de Santu Domingu, (Haití), pero foi obligáu a fuxir a Estaos Xuníos mientres la Revolución francesa. Ellí mientres el so tiempu llibre empezó estudiando los páxaros del país, y material aconceyao pal so Histoire naturelle des oiseaux del l'Amérique Septentrionale (1808).
Tornó a Francia en 1800 (o 1801), onde llogró un puestu como escritor nel Bulletin des Lois. Siguió escribiendo la, Histoire naturelle et générale des colibrís productores, el oiseaux-mouches, el promerops de et de jacamars (1802) coles ilustraciones del so amigu Jean Baptiste Audebert, siguió cola Histoire naturelle des plus beaux oiseaux chanteurs de la zone torride (1806).
En Analyse d'une nouvelle Ornithologie Elémentaire (1816) Vieillot partió del so sistema de clasificación ornitolóxica que siguió nes sos contribuciones al Nouveau el d'Histoire de Dictionaire Naturelle (1816-19).
En 1820 Vieillot entamó la continuación del Cuadru encyclopédique et méthodique, empezáu por Pierre Joseph Bonnaterre en 1790. Siguió y escribió la Ornithologie Française (1823-30).
Créese que morrió na más absoluta probeza en Rouen en 1831.
Epónimos
El nome de Vieillot conmemorar nos nome específicos de munches aves, como'l Barbet de Vieillot (Lybius vieilloti) y los cucos de Puertu Ricu (Saurothera vielloti).
Cethosia penthesilea
Cethosia penthesilea, ye una especie de lepidópteru perteneciente a la familia Nymphalidae. Ye orixinaria del Sureste d'Asia, Indonesia y Australia.
Dayanara Torres
Dayanara Torres Delgado ye una modelu y actriz portorricana. Nacida y criada en Toa Alta, Puertu Ricu. Foi la primer esposa del cantante de música llatina, Marc Anthony.
Miss Universu 1993
El 21 de mayu de 1993, nel Auditoriu Nacional de Méxicu, Méxicu D.F., Dayanara Torres coronóse como Miss Universu 1993, ye considerada la miss universu llatina más bella que llogró esta corona venciendo asina a les representantes de Colombia (Paula Andrea Betancur Arroyave) y Venezuela (Milka Yelisava Chulina Urbanich) primer y segunda finalista, respeutivamente. Cuntaba con 18 años d'edá, siendo una de les Miss Universu más nuevos de la hestoria. Dende 1994 hasta 2000 vivió y trabayó en Filipines y ellí fixo películes y anuncios. Ella ye una de les actrices más conocíes en Filipines.
Matrimoniu con Marc Anthony
El 9 de mayu de 2000 casar por primer vegada col cantante de música llatina, Marc Anthony, d'orixe puertorriqueñu, nuna gran boda celebrada en Puertu Ricu na Catedral de San Xuan, a la qu'allegaron alredor de 600 invitaos. La pareya tuvo dos fíos: Ryan Muñíz Torres (nacíu'l 5 de febreru de 2001) y Cristian Muñíz Torres (nacíu'l 16 d'agostu de 2003); esti segundu fíu recibe'l nome de Cristian n'honor a la gran almiración que'l so padre profesa pol cantante mexicanu Cristian Castro. Dempués de la nacencia del so primer fíu hubo crisis de pareya, lo que provocó que se dixebraren. Darréu a ello, Anthony y Dayanara, volvieron casase, anovando los sos votos el 7 d'avientu de 2002, esta vegada casar pola ilesia, al estilu tradicional católicu realizada na Catedral de San Xuan, na ciudá de San Xuan (Puertu Ricu), llugar onde nació la so esposa Dayanara. Tres dellos meses de crisis na pareya, n'ochobre del 2003 rompieron la so rellación definitivamente d'una forma bien conflictiva, cuando surdieron falsos rumores de que Marc tuviera un fíu fuera del matrimoniu con una fan, cosa que Marc negó rotundamente diciendo qu'él enxamás -y sería infiel a la so esposa, pero Dayanara nun lo creyó. Dayanara pidió'l divorciu en payares de 2003 rematando en xineru de 2004. Meses más tarde y tres trés pruebes d'ADN confirmóse que la madre del supuestu fíu de Marc Anthony, mentía. El nunca-y foi infiel a la so esposa.
AMAMOS A LIN MANUEL MIRANDA
Portaes de Revistes
Bona Vida * Muévite * Vanidaes Llatina * Shape n'español Siempres Muyer TV Guía * TV Equí * Estrelles
Discografía
Nel añu 1997, sol sellu musical Tropix Music Records Inc., una subdivisión de Sony Discos, Dayanara Torres llanza al mercáu'l so primera y únicu discu llamáu "Antifaz". Hasta esi entós nenguna otra ex Miss Universu llanzárase como cantante, siendo Dayanara pionera nesi renglón. El primer senciellu en promoción foi "Antifaz", del cual se filmó un videu. Depués siguiéronlu "Mírame Baillando" y "Xirigoncia" a dúu con Ivy Queen. El discu, con cantares nel xéneru pop dance, foi bien popular en Puertu Ricu, especialmente ente'l públicu xuvenil.
Llista d'asteroides/89101–89200
... | Previu | Llista d'asteroides | Siguiente | ...
Gran Moravia
La Gran Moravia foi fundada pol príncipe de Moravia, Mojmír I, en sometiendo en 833 al Principáu de Nitra y axuntar la rexón so un mesmu tronu. Esperimentó un desenvolvimientu cultural ensin precedentes pola obra evanxelizadora de Cirilo y Metodio mientres el reináu del príncipe Ratislav I en 863. L'imperiu algamó la so máxima estensión territorial col gobiernu de Svatopluk I.
Debilitáu poles lluches internes y problemes fronterizos colos francos, l'Estáu moravo nun aguantó la invasión maxar del sieglu X, desmembrándose en partes controlaes pol ducáu de los polacos (base del futuru reinu de Polonia), el Gran Principáu d'Hungría y el Sacru Imperiu Romanu Xermánicu. Les árees ocupaes por esti postreru fueron rápido feudalizadas, surdiendo Estaos como'l ducáu de Bohemia y la marca de Moravia.
La Gran Moravia dexó tres de sí un fondu legáu cultural, compuestu por castiellos y ciudaes que sobrevivieron a la invasión, según pol alfabetu glagolíticu y l'antiguu idioma eslavu usáu na lliturxa, espublizaos ente otros pueblos eslavos.
Orixe del nome
El nome de Gran Moravia provién de la obra D'Alministrando Imperiu escrita pol emperador bizantín Constantino VII en redol al añu 950. El términu "Moravia" procede del ríu Morava y, como s'especulaba entós daquella, de la so capital, que tendría los mesmu nome. En cuanto al axetivu "Grande" esisten dos teoríes: per un sitiu, señala que ye por cuenta de la so gran estensión, por otru créese que l'axetivu namái se refier a les rexones más alloñaes de la frontera bizantina.
Dellos historiadores actuales prefieren la denominación de Gran Imperiu Eslovacu, señalando que con él naz la primer estructura estatal de la nación eslovaca. Per otra parte, esisten historiadores que refuguen esti términu aduciendo qu'entós daquella entá nun yera posible estremar claramente una nación eslovaca.
Los nomes de la Gran Moravia n'otros idiomes son "Велья Морава" n'eslavu antiguu, "Veľká Morava" n'eslovacu, "Velká Morava" en checu, en "Moravia Magna" en llatín, "Velika Moravska" en serbiu y croata, y "Nagymorva Birodalom" n'húngaru.
Oríxenes del Imperiu
thumb|250px|Situación política antes de 833. Depués de la llegada de los pueblos checos, moravos y eslovacos, éstos entamáronse nel Imperiu de Samo, confederación qu'axuntaba a les distintes tribus locales. Esti protoestado nun sobrevivió al so fundador, el rei Samo (623-658). Col indeble intentu d'organización estatal favorecióse la creación y ascensu d'una aristocracia terrateniente, que fortalecióse n'enfrentamientos contra'l kaganatu ávaru.
El contautu colos francos favoreció'l florecimientu económicu, la fundación de numberosos asentamientos nel valle del ríu Morava y la construcción de fortaleces nes llombes. La llamada cultura de Blatnica-Mikulčice ye la mayor representante d'esti escenariu sociopolítico.
Mientres la dómina de Carlomagno, les tribus eslaves de la zona fueron axuntaes y empuestes en numberoses guerres que finalmente llograron destruyir el kaganatu ávaru. El progresu del gobiernu carolinxu, tocantes a centralización del poder y creación d'estructures alministratives, influyó a los eslavos, checos y moravos hasta constituyir dos realidad polítiques bien diverses:
Desenvolvimientu del Imperiu
[[Ficheru:Great Moravia-no labels.png|thumb|right|300px|Territorios qu'entendió l'Imperiu de la Gran Moravia:
1: Principáu de Moravia
2: Principáu de Nitra
3: Anexáu al Principáu de Nitra antes de la unificación
4: Conquistada por Mojmír I o Ratislav I, alministráu por Nitra
5: Parte del Principáu de Moravia o conquistáu a más tardar en 853
6 y 9: Conquistaos por Ratislav I nel 858, alministráu pol Principáu de Nitra
7: Conquistáu en 833 o 883
8 y 10: Conquistáu en 858 o 883, alministráu pol Principáu de Nitra
11: Vistulanos, conquistaos nel 874
12: Conquistáu nel 874
13: Silesia, conquistada nel 880
14: Parte de Silesia, conquistada nel 890
16, 17 y 18: Partes de Lusacia
19: Bohemia, conquistada ente'l 888 y el 890
20: Principáu de Balaton, conquistáu nel 883
21 y 22: Partes del principáu de Balaton
23: Transilvania, conquistada ente 881 y 882
24 y 27: Parte de Transilvania
25 y 26: Conquistáu por Svatopluk I ]] A la muerte de Mojmír I nel 846 asume'l tronu'l so nietu, Ratislav I. A pesar de que primeramente foi designáu polos soberanos francos, el príncipe llogró imponer la so política independiente. Pa ello debió de menguar la influencia franca nel territoriu, lo cual llograr de dos formes. Per un sitiu, llogró la derrota del exércitu francu nel 855; por otru derrocó'l monopoliu ya influencia del cleru francés na zona faciendo un llamamientu al emperador bizantín, Miguel III, por qu'unviara misioneros qu'evanxelizaren la rexón en llingua eslava. La respuesta del monarca bizantín llegó de momentu unviando a Cirilo y Metodio nel 863. Estos crearon el primitivu alfabetu eslavu (alfabetu glagolíticu) y traducieron a esti idioma les escritures. El gobiernu de Ratislav I tamién s'encargó de la defensa del so territoriu construyendo numberoses fortificaciones. Finalmente, el príncipe dio al so sobrín, Svatopluk I, el títulu de Príncipe de Nitra. Esti aliar colos francos consiguiendo derrocar a Ratislav.
Nel 880 el pontífiz Xuan VIII publicó la bulda Industriae Tuae, pola que se creaba la provincia eclesiástica independiente de Gran Moravia, con Metodio como arzobispu, y reconocíase al eslavu como'l cuartu idioma llitúrxicu (xunto al llatín, griegu y hebréu).
Cayente y cayida del Imperiu
Dempués de la muerte de Svatopluk I nel 894 l'Imperiu entró en decadencia al partise ente los sos fíos Mojmír II y Svatopluk II, que asumieron como rei de Gran Moravia y Príncipe de Nitra, respeutivamente. Metíos en lluches internes ya invadíos pol reinu Francu Oriental, la Gran Moravia perdió la mayoría de los sos territorios periféricos.
Los nómades maxares o húngaros, aprovechándose d'esti fechu, invadieron la cuenca del ríu Danubiu ocupando los territorios de la cuenca de los Cárpatos allugaos al sur y en parte del imperiu moravio. En 902 destruyiríen los exércitos de la Gran Moravia, que pasaría a ser un meru reinu fronterizu, que sumiría pasu ente pasu. Magar nun se tienen datos exactos sobre cuándo morrieron los últimos monarques moravios, Mojmír II y Svatopluk II, envalórase que probablemente perecieron alredor de 907, cuando los húngaros ganaron la batalla de Bratislava sobre l'exércitu bávaru.
Destruyíu l'imperiu, les sos ruines fueron partíes de la siguiente forma:
Tocantes a les principales fortificaciones, como Nitra, Bratislava y Zemplín, caltienen les sos funciones pola so importancia estratéxica. Nel común de los casos estes ciudaes van permanecer actives dientro de los nuevos Estaos como unidaes alministratives, especialmente nel Reinu d'Hungría, lo cual va dexar que l'aristocracia terrateniente eslava tenga un ampliu dinamismu ya independencia dientro de les nueves unidaes estatales. Con al respective de la división eclesiástica, nun sufrió alteración por causa de la invasión húngara.
La hestoria de la Gran Moravia y l'impautu de la obra de Cirilo y Metodio van constituyir un fondu raigañu cultural de les naciones eslaves de la Europa central, especialmente n'Eslovaquia. L'alcordanza y la base histórica d'esti Imperiu van ser alicaos nel sieglu XIX y XX colos intentos de crear una sola identidá na nación de Checoslovaquia.
Villes y ciudaes fortificaes
L'allugamientu de la capital del Imperiu de la Gran Moravia, llamada pol emperador bizantín Constantino VII Morava, desconozse; probablemente atopábase onde s'alza la moderna Mikulčice, que cunta con un palaciu y una docena d'ilesies. A pesar d'ello ye importante señalar que naquella dómina, como asocedía en gran parte d'Europa, la capital d'un Estáu yera itinerante, esto ye, topábase allá onde s'atopara'l monarca nos sos continuos viaxes al traviés del reinu, consecuencia de la falta de capacidá alministrativa. Según los datos disponibles, monarques como Ratislav I debieron de morar tamién nel castiellu de Devín, en Nitra y na actual Bratislava.
Mikulčice foi fortificada nel sieglu VII y más tarde convirtióse nuna gran aglomeración de castiellos y aldegues, que tomaba doscientes hectárees. Poblada per alredor de dos mil persones, vivió del comerciu y l'artesanía. Tamién foi un centru relixosu, y nella alzáronse les primeres ilesies construyíes en piedra nel sieglu IX, ente les que destaca la de Kopcany, única muerte arquitectónica de la Gran Moravia. thumb|250px|Ilesia de Kopcany, única muerte arquitectónica de la Gran Moravia.
Tocantes a les otres fortificaciones, de les cuarenta y un esistentes, trenta atópase na República Checa y once n'Eslovaquia. Estes fortaleces taben edificaes en llombes y arredolaes por empalizadas de madera, murios de piedra y, en dellos casos, fosos. La vivienda común taba fecha de madera, pero los edificios eclesiásticos y les residencies d'aristócrates yeren de piedra. En munchos casos usaron estructures presistentes, yá seya d'orixe prehistóricu, como nel casu del castiellu Devín, o romanu, como nel de Bratislava. En munchos casos creáronse, xunto a la fortificación principal, castiellos menores pa protexer les rutes comerciales y apurrir abellugu a los llabradores en casu d'ataque. La mayor parte de les ilesies de la Gran Moravia tán decoraes con frescos, que se cree seríen fechos por italianos pola coincidencia de materiales. Dos museos al campu, en Modrá cerca de Uherské Hradiště, y en Ducové, tán dedicaos a l'arquiteutura de la Gran Moravia.
Tocantes a les principales ciudaes, amás de Mikulčice, atópense documentaes Nitra, el castiellu Devín y Bratislava, ente otres.
Exércitu
Conozse bien pocu del exércitu y les táctiques militares de la Gran Moravia. El gruesu de les tropes componer d'infantería pesada, armada de llances y hachos, onde destacaben un grupu de elite denomináu Druzhina. L'usu de la caballería taba pocu espublizáu, polo que al ser invadíos polos húngaros tuvieron en desventaxa frente a los sos arqueros a caballu.
Yeren ronciegos a entablar batalla, preferíen escaramuzas, emboscaes y rápides incursiones en territoriu enemigu. Un elementu importante de les tropes del Imperiu foi'l replegase a les sos fortificaciones, que yeren casi inexpugnables, a pesar de llevantar sitiu, pola teunoloxía bélica de la dómina.
Relixón
Sábese bien pocu sobre la relixón y la mitoloxía eslava pola falta de documentación escrita. El territoriu de la Gran Moravia foi evanxelizáu dende principios del sieglu por misiones provenientes del Reino Franco, l'Imperiu bizantín y enclaves d'Italia y Dalmacia. La organización eclesial foi supervisada pol cleru bávaru hasta la llegada de los misioneros bizantinos Cirilo y Metodio.
Nel 870 creáronse los primeros obispaos, ente los que destacó'l de Nitra. L'arzobispáu instaurar nel 880, con sede en Morava (probablemente Mikulčice). Los monesterios fueron trascendentales na obra de los misioneros bizantinos.
No qu'atañe a l'arquiteutura relixosa, la primer ilesia fundar nel 828 Pribina, príncipe de Nitra, nesta ciudá. Consagrar l'obispu Aldaram de Salzburgu y tenía una planta similar a les contemporánees de Baviera. La influencia bizantina fíxose sentir tamién na arquiteutura, como evidencia la ilesia del castiellu de Devín.
Lliteratura
La obra de Cirilo y Metodio devasa la esfera relixosa, al ser ellos quien crearon un primitivu alfabetu eslavu (alfabetu glagolíticu) y traducieron les Sagraes Escritures. La puxanza de la llingua eslava antigua llevar a ser la cuarta llingua llitúrxica (xunto al llatín, griegu y hebréu). A la cayida del Imperiu, la llingua eslava antigua entró en desusu, sumiendo casi dafechu na Baxa Edá Media. A pesar d'ello, esta llingua sigue usándose pa ritos llitúrxicos de les comunidaes ruses, búlgares y serbies.
Tocantes a la obra llexislativa, Metodio redactó'l primer códigu n'eslavu antiguu, axuntando'l derechu consuetudinario local cola avanzada llei bizantina. Ricu en materia penal, puédese evidenciar direutamente la influencia cristiana, especialmente en materia de vida sexual. En cuanto al derechu canónicu foi una adautación de les regles eclesiástiques bizantines.
Nun son munches les obres lliteraries que pueden ser claramente identificaes como escrites orixinalmente na Gran Moravia. Una d'elles ye Proglas, un poema nel que Cirilo defende la lliturxa eslava. Vita Cyrilli (atribuyida a Clemente de Ohrid) y Vita Methodii (escrita probablemente pol socesor de Metodio, Gorazd). Trátase de biografíes con información pervalible alrodiu de la Gran Moravia y de Ratislav I y Svatopluk I. Finalmente, los hermanos Cirilo y Metodio fundaron tamién una academia y numberoses escueles nos centros relixosos, que brindaron a la Gran Moravia cientos de clérigos.
Nel 885 Cirilo, Metodio y los sos discípulos fueron espulsaos del Imperiu, lo que-yos dexó espublizar les sos conocencies per otros países eslavos, como Croacia y Bulgaria. Esti postreru ye bien importante por cuenta de qu'en los sos seminarios sobrevivió'l patrimoniu cultural de la Gran Moravia. Ente les sos obres colos otros pueblos eslavos destaca'l perfeccionamiento del alfabetu glagolíticu, que va pasar a llamase alfabetu cirílicu.
Llista de monarques de Gran Moravia
Depués de la muerte de Mojmír II, anque se siguen teniendo referencies del Imperiu por curtiu tiempu, desconozse si hubo un socesor oficial.
Historia del idioma chinu
La historia del idioma chinu referir al estudiu de les variedaes siníticas qu'históricamente s'usaron en China pa la comunicación a gran escala ente les distintes partes del país. La historia estremar na historia esterna y la historia interna.
La historia esterna referir a los procesos demográficos, migratorios y políticos, y socioeconómicos que tuvieron un impautu na llingua. Ente que la historia interna ye la descripción de los cambeos fonéticos, gramaticales y estructurales que fixeron que les llingües siníticas fueren camudando col tiempu.
Introducción
320px|thumb|Cañes sinón-tibetanes: [[llingües tibetano-birmanes (verde) y llingües siníticas (colloráu).]] El modernu chinu estándar ye una forma de llingua estandarizada basada na fala de Beixín. Esta llingua ye una variedá septentrional que pertenez a la grupu sinítico de les llingües sinotibetanas. Amás del chinu estándar esiste otres llingües siníticas rellacionaes, unes más cercanamente y otres más distantemente, qu'evolucionaron de manera independiente dende'l protosinítico que ye la protollingua común que dio orixe a les distintes llingües siníticas (chinu min, chinu xiang, chinu gan-hakka, chinu wu-hui, chinu yue-ping). Les llingües siníticas son bien variaes y lleguen a nun ser mutuamente intelixibles. Lingüísticamente tienen de considerase llingües distintes (nel mesmu sentíu que les Llingües romániques anque derivaes del llatín son llingües distintes y non siempres intelixibles ente sigo), l'autonomía y non-inteligibilidad mutua d'estes llingües foi frecuentemente opacado pol abusu del términu "dialeutu" pa referise a otres variedaes de llingües siníticas.
Prehistoria del chinu
La rellación de parentescu ente les llingües tibetano-birmanes y les llingües siníticas foi estudiada sistemáticamente siquier del sieglu XIX. Sicasí, subsisten munchos problemes sobre la clasificación interna, la periodificación y otros problemes rellacionaos cola evolución de diverses cañes de la familia. En particular, la reconstrucción del proto-sinón-tibetanu, la protollingua qu'aniciaría la familia revelóse consirablemente difícil de lo esperao. Asina namái dellos pocos aspeutos d'esa llingua fueron identificaos, y la conocencia del proto-sinón-tibetanu por casu ye muncho más probe que la conocencia del proto-indoeuropéu. Esto debe a qu'anque esiste bien bona documentación sobre'l chinu, que dexó reconstruyir el proto-sinítico con un detalle razonable, nun esiste documentación tan antigua de les otres cañes de la familia. Estes reconstrucciones llevar a cabu por aciu téuniques de llingüística históricasobremanera por aciu l'usu sistemáticu del métodu comparativu.
Periodificación del chinu
280px|thumb|Estensión de les primeres dinastíes imperiales chines. La categorización y periodificación fayadizu de les variedaes de chinu tuvieron suxetes a un importante alderique académicu y numberoses revisiones. El primer intentu sistemáticu d'estudiar la historia interna del chinu deber al llingüista suecu Bernhard Karlgren a principios del sieglu XX. Les distintes propuestes de periodificación anque revisaes extensivamente, tán fuertemente influyíes pol trabayu seminal de Karlgren según munchos de los sos métodos. Una periodificación estándar de la historia del chinu entiende:
Chinu arcaicu
El antiguu chinu, dacuando denomináu tamién "chinu arcaicu", ye la llingua común usada mientres la dinastía Zhou (1122 e.C. - 256 e.C. ). Los testos conocíos inclúin inscripciones n'oxetos de bronce, la poesía del Shī Jīng, la historia del Shū Jīng y delles porciones del Yì Jīng (I Ching). Los elementos fonéticos atopaos na mayor parte de sinogrames tamién inclúin ayudes a la so pronunciación antigua. La pronunciación de los calteres chinos adoptaos en xaponés, vietnamita y koreano apurren tamién pervalibles comparances pare reconstruyir la pronunciación orixinal. L'antiguu chinu nun habría tao totalmente desprovistu de flexón. Presumiblemente tenía un ricu sistema en que l'aspiración de les consonantes tenía un papel, y posiblemente inda nun se desenvolveríen el tonu. El trabayu pa reconstruyir la pronunciación del chinu antiguu yá foi empecipiáu por filólogos chinos mientres la dinastía Qing.
Chinu clásicu
El chinu clásicu yera la llingua falada mientres les dinastíes Sui, Tang y Song (sieglos Vi a X d. C.). Esti llargu periodu puede estremase nun periodu tempranu, reflexáu nel 切韻 Qieyun (diccionariu de rimas del 601 d. C.), y periodu posterior qu'acabaría escontra'l sieglu X, y que se reflexa nel diccionariu de rimas 廣韻 Guangyun. La evidencia sobre la pronunciación del chinu mediu vien de numberoses fontes: la variación dialeutal reparada nes variedaes modernes, los diccionarios de rimas, les treslliteraciones estranxeres, les tables de rimas construyíes polos filólogos chinos pa resumir el sistema fonéticu, y les treslliteraciones en chinu de nomes estranxeros. Sicasí, toes estes reconstrucciones de la pronunciación son tentivas, por casu, los estudiosos amosaron qu'intentar reconstruyir el modernu cantonés a partir de les rimas del modernu Cantopop daríen una imaxe bien imprecisa de la llingua.
Chinu modernu
thumb|right|320px|Los distintos grupos de llingües siníticas. El desenvolvimientu de les modernes llingües chines dende tiempos históricos tempranos hasta l'actualidá foi complexu. La mayor parte de los chinos, en Sichuan y nun ampli arcu dende'l nordés (Manchuria) hasta'l suroeste (Yunnan), usen diverses variedaes de mandarín nel so llar (siendo munches d'eses variedaes distintes del mandarín estándar). La previalencia del chinu mandarín ye especialmente bultable al norte de les llanures chines.
José Ángel Antelo
José Ángel Antelo Paredes ye un xugador español de baloncestu. Xuega d'ala-pivot.
Biografía
Formar nes categoríes inferiores del Real Madrid, la mayor parte de la so carrera profesional desenvolvióse en clubes de categoría LEB y na Lliga ACB.
Selección nacional
Fonte: Web oficial del Cáceres 2016 Basket.
Betacismu
El betacismo ye un fenómenu llingüísticu bien característicu, sobremanera, de delles Llingües romániques (español, gallegu, dacuando catalán, según occitanu, sardu, dialeutos nortizos del portugués y dellos dialeutos sureños d'Italia, anque tamién se da esporádicamente en rumanu y otres llingües y dialeutos romances) que consiste en xunir la pronunciación de los soníos [b] y [β] o [v]. Coles mesmes esiste n'otres llingües (por casu, el griegu), yá que se trata d'unu de los fenómenos de la evolución fonética más comunes, independientemente de la xenealoxía llingüística. Les esplicaciones daes de siguío refiérense n'especial al betacismo de les llingües romániques.
Descripción y razones fonétiques
En realidá tratar de dos fenómenos llingüísticos distintos, probablemente rellacionaos ente sigo. Nel llatín les lletres B y V (esta postrera realmente nun yera una lletra separada, sinón una grafía alternativa pa la O) teníen soníos distintos: la B representaba'l fonema llabial oclusivu [b] en toles posiciones, ente que la V yera una semiconsonante asemeyada a la w inglesa [w].
Nel llatín faláu, sicasí, y depués tamién nes llingües romances al nacer, la pronunciación de la [b] intervocálica primero convirtióse nuna fricativa billabial [β], depués na mayoría de los dialeutos llatinos quedó reforzada nun soníu fricativu labiodental sonoru [v], como lo atopamos en francés ya italianu.
Magar ello, n'otros dialeutos llatinos, sobremanera nel norte de la Península Ibérica, nel sur de Francia de fala occitana, según na islla de Cerdeña, el soníu [β] nun se tresformó en [v], probablemente provocando l'otru fenómenu que consistía en confundir el soníu, en concencia bien cercanu, [w] llatín (representáu pola lletra V) col [b], inclusive en posición inicial absoluta.
Los dos fenómenos llingüísticos antes mentaos fixeron nes llingües betacistas que sumiera totalmente la distinción fonolóxica de les lletres b y v, yá que, acordies cola so posición fonolóxica, dambos llegaron a pronunciase siempres [β] o [v] ente vocales, y [b] en posición inicial absoluta y dempués de nasales (m y n).
Exemplos pal betacismo tópense igualmente n'otres llingües y dialeutos romances fuera de los antes mentaos (como, por casu, en rumanu), pero solu en delles pallabres, y el fenómenu nun se xeneralizó nellos, a pesar de que, como describe J. Herman, el tracamundiu de v y b en llatín vulgar podía ser más xeneral nes provincies d'Italia, los Balcanes y África del Imperiu romanu.
Orixe del fenómenu
La causa verdadera de dichos cambeos fonéticos alderícase. El tresformamientu de [b] intervocálica en [β/v] puede atribuyise a la evolución fonética natural ya interna, yá que asocedió en toles llingües romániques ensin esceición dalguna, siendo asina, podemos dicir, un cambéu fonéticu panromance. Sicasí, nes árees xeográfiques enantes daes, los motivos de la conversión del soníu [w] del llatín en [b], cuando ésti atopábase n'entamu de pallabres, yá ye más peculiar.
Según unos llingüistes, esti fenómenu foi ayudáu, quiciabes, por dalguna de les llingües prerromanes, seique rellacionaes col vascu – ello ye que na llingua vasca nun esisten y tampoco esistíen nel ibéricu los soníos [v] y [w] ante vocal, namái'l fonema /b/ –, ente qu'otros estudiosos consideren que se trata namás d'una evolución fonética estructural interna, mesma de diches llingües. Sofita coles mesmes a esta última teoría'l fechu de que n'otres llingües romances fuera de la Península Ibérica tamién atopamos col fenómenu: por casu, en sardu ( LINGUA > limba, VITA > bida), en rumanu ( VETERANUS > bătrân), etc.
Tamién hai quien consideren, sicasí, que l'ausencia de /v/ labiodental en gran parte de la Península Ibérica aniciar en Galicia en dómina medieval por cuenta de un sustratu más antiguu (anque cabo recordar que nin en llatín y en nenguna llingua paleohispánica esistía orixinalmente, según les nueses conocencies de güei, un soníu correspondiente a /v/ labiodental).
El fonema /v/ na península ibérica
Magar lo espuesto enantes, non tou apunta escontra un betacismo primitivu nel llatín peninsular. Dellos autores aseguren que la inesistencia de /v/ como reflexu de la B llatina pudo ser un procesu fonéticu que ganó una gran estensión en perxuiciu d'una distinción previa de /b/ y /v/ asemeyada a la del italianu estándar. Ello ye que cabo nun escaecer que'l portugués faláu al sur de Coímbra tien /v/ n'oposición a /b/, lo mesmo asocede nel catalán faláu nes Baleares y en bona parte de les fales valencianes. Nel casu del catalán de Cataluña, paez ciertu que'l betacismo actual ye bien modernu y que namái aportó a mayoritariu mientres el sieglu XIX, yá que entá anguaño hai falantes vieyos en diversos llugares aisllaos (especialmente na zona rural de Tarragona) que caltienen la labiodental. Coles mesmes, cabo tener en cuenta que la distinción gráfica de "v" y "b" de portugués y catalán (llingües que tienen /v/ en bona parte de los sos dialeutos) coincide práuticamente cola del castellán medieval; sirvan como exemplu'l portugués "cantava", "cavalo", "haver", el catalán "cantava", "cavall", "haver" y el castellán medieval "cantava", "cavallo", "(h)aver". Esta coincidencia na tradición gráfica de los trés grandes llingües peninsulares apunta a la posibilidá d'un betacismo non primitivu, sinón desenvueltu en dalgún momentu de la baxa Edá Media, posiblemente conectáu con un sustratu o adstratu de tipu vascoide en zones de Cantabria, Burgos, la Rioja y Aragón. Cabo dicir que'l procesu betacista, que lleva a la perda de /v/, sigue vivu y activu en partes del catalán (na zona norte del valencianu) y pela contra, el betacismo del norte portugués retirar en favor de la distinción /b/-/v/ que practica la capital.
Exemplos del betacismo n'inscripciones de l'Antigüedá
Topamos ante un tresformamientu llingüísticu bastante antigua que, según testimonios escritos, pudo llevase a cabu nel primer sieglu de la nuesa era. Esto atestigüen les inscripciones llatines que fueron atopaes nes distintes rexones, nes cualos pueden reparase una tremera de pallabres escrites con B inicial que de normal llevaben V na llingua llatina clásica. Veamos, pos, dellos exemplos tomaos de los volumes del Corpus d'Inscripciones Llatines (CIL), xunto coles formes correutes y les traducciones (tentatives) al español: