cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Puebla
Virreinatu
La posición estratéxica de Puebla ente'l valle de Méxicu y la mariña del golfu de Méxicu xugó un papel importante nel desenvolvimientu de la historia virreinal poblana. La ciudá de Puebla convertir en pasu obligáu del comerciu ente la capital novohispana y el puertu de Veracruz; esti postreru yera'l puntu pol que se realizaba'l mayor tráficu comercial ente la Nueva España y la so metrópolis. Acordies con reportar unviaos pol oidor especial, Juan Salmerón, la nueva población taba espolletando rápido, atrayendo tamién pobladores indíxenes y a una bona parte de los recién llegaos al virreinatu. L'ésitu de Puebla implicó enfrentamientos colos encomenderos, que víen amenaciaos futuros repartimientos de tierres y mano d'obra indíxena. L'ésitu de la población foi argumentu pa solicitar al rei d'España l'abolición d'alcabales, la creación d'una encomienda municipal col pueblu de Totimehuacan, el treslláu del obispáu de Tlaxcala a Puebla y la creación d'una audiencia provincial. Sicasí, un hinchente acabó cola primer fundación de Puebla a veres del ríu San Francisco, polo que se fixo necesariu treslladala a otru sitiu más seguru. El treslláu de la población nun la quitó de los privilexos que llograra —como la prestación de trabayu per parte de los indíxenes del valle de Puebla-Tlaxcala—. En 1532 foi expedida la cédula qu'alzaba a Puebla a la categoría de ciudá, anque'l documentu llegó a la Angelópolis hasta 1533, quiciabes reteníu poles autoridaes virreinales na capital. Nesi añu l'Audiencia nomó un correxidor para Puebla, Tlaxcala y Cholula que sesionaría con un cabildru propiu. En xunetu de 1533, el cabildru de Méxicu presentó una quexa contra la ciudá de Puebla ante'l Conseyu d'Indies, argumentando que Puebla esplotaba a los aliaos españoles na conquista de Méxicu —los tlaxcalteques— y quitaba a la capital de los tributos que-y debíen rindir los indíxenes de la rexón. La demanda esixía concluyir colos privilexos para Puebla, lo qu'asocedió un añu más tarde.
Los fértiles valles de la provincia de Puebla —como Atlixco, Puebla-Tlaxcala y Izúcar— convertir en productores de bona parte de les ceberes y otros insumos del campu que se destinaben al consumu de la Ciudá de Méxicu y la Angelópolis. La prosperidá de la ciudá de Puebla favoreció la rápida urbanización d'esa llocalidá, que foi enguapecida con grandes construcciones civiles y relixoses.
Escontra'l sieglu XVIII, Puebla yera reconocida pola calidá del so trigu y farina. Cientos de molinos estableciérense nes riberes del Atoyac, y los escedentes de la producción esportar a les Antilles y Centroamérica. La cría del ganáu lanar coadyuvó al desenvolvimientu de la industria testil, que la so producción yera consumida por numberosos obrajes que se convirtieron en pilastres de la economía de Nueva España. Otres industries desenvolviéronse paralelamente, como la de les teles d'algodón, xabón, sombreros, talabartería, oxetos de cobre y fierro y sobremanera, la so famosa y reputada cerámica de talavera poblana; industries que persisten hasta la fecha.
La Guerra d'Independencia na intendencia de Puebla
Al empecipiase la Guerra d'Independencia de Méxicu, la intendencia de Puebla amosóse como una de les más lleales al gobiernu español. L'intendente Manuel de Flon, conde de la Cadena, foi llamáu pa reforzar al exércitu realista na Batalla del Monte de les Cruces, onde los insurxentes al mandu de Miguel Hidalgo y Costilla ganaron a los españoles anque nun avanzaron finalmente sobre la capital novohispana. Les tropes de Flon, en compañía de Calleja acosaron a les tropes insurxentes hasta Guadalaxara, solmenándo-yos una serie de derrotes que depués terminaron la primer etapa de la guerra. Sicasí, na Batalla de la Ponte de Calderón l'intendente de Puebla resultó muertu en combate. L'altu cleru poblano tamién s'amosaba favorable a la causa realista, inclusive, l'obispu González del Campillo llegó a acusar a Hidalgo de formar parte d'una conspiación francesa pa poner a los reinos españoles sol dominiu de Napoleón.
right|thumb|200px|[[Zacatlán Ende establecióse'l "gobiernu provisional" de Osorno.]]
right|thumb|[[Mariano Matamoros foi unu de los insurxentes más activos nel territoriu poblano mientres la dómina d'organización de la guerra independentista mexicana.]]
right|thumb|200px|Manuel Mier y Terán defendió al [[Congresu de Chilpancingo|Congresu de Anáhuac en Tehuacán, onde s'abellugaron dempués de la captura de Morelos en Tezmalaca.]]
Tres el fusilamiento de los primeros xefes insurxentes en 1811, en Puebla fortaleciéronse los incipientes biltos rebalbos que surdieren na Sierra Norte. Nesta zona, la rebelión fortalecer al mandu de José Francisco Osorno. Tamién s'amosaben allegaos a los independentistes la rexón d'Izúcar y Tehuacán, y, especialmente, en Tlapa, nel sur de la intendencia, onde los rebeldes poner so les órdendes de José María Morelos y Pavón. Les negociaciones entamaes pol gobiernu virreinal al traviés del obispu de Puebla en 1811 resultaron un fracasu, yá que la Xunta de Zitácuaro negar a recibir l'indultu, lo mesmo que Morelos cuando s'entrevistó con un unviáu de González de Campillo en Tlapa. Mentanto, nel norte, Osorno estableciera un gobiernu provisional en Zacatlán. Los insurxentes de la Sierra Norte apoderáronse en delantre d'una importante zona del norte de Veracruz, según del norte de la intendencia de Méxicu, incluyendo posiciones tan importantes como Tulancingo, Real del Monte y Pachuca. Colos recursos tomaos de les mines de la rexón Osorno financió la creación de reximientos en Huamantla y San Juan de los Llanos.
Nel sur, Izúcar recibía a Morelos n'avientu de 1811, de la que la meyora de Valerio Trujano na Mixteca poblana formaba un corredor insurxente ente'l valle de Izúcar y el valle de Tehuacán. El 23 de febreru de 1812, el realista Ciríaco del Llanu sitió Izúcar, anque nun pudo tomar la plaza y tuvo qu'allegar a sofitar a Calleja y les tropes que sitiaben en Cuautla a los insurxentes. Tres la so victoria en Cuautla el 2 de mayu de 1812, Morelos y les sos tropes dirixir a Izúcar. Al mandu de 2.000 soldaos quedó Mariano Matamoros nesta población, ente que Morelos y el restu del Exércitu Insurxente dirixir a Tehuacán —que fuera tomada'l 3 de mayu de 1812 polos independentistes encabezaos pol cura de Tlacotepec, José María Sánchez—, sofitaos por Trujano que controlaba la Mixteca. Mentanto, la ciudá de Puebla yera afarada por una epidemia. Esta situación d'emerxencia obligó a la intendencia y al conceyu de la ciudá a tomar delles midíes, incluyíes la construcción d'un hospital y la del Fuerte de Loreto, ante la posibilidá d'un ataque de los insurxentes, que pa esi añu atópase en places cercanes como Atlixco y Tepeaca, amás de controlar el norte de la intendencia. Nel oriente, la victoria de Nicolás Bravo en San Agustín del Palmar el 12 d'agostu de 1812 ponía nuevamente a les autoridaes de la ciudá de Puebla n'alerta, yá que esta victoria insurxente cortaba'l pasu ente la Angelópolis y el puertu de Veracruz.
En payares de 1812, Morelos abandonó Tehuacán pa dirixise a la ciudá d'Oaxaca, ciudá que tomó a final d'esi añu. Al empecipiar 1813, xunióse-y en Oaxaca el xeneral Matamoros procedente dende Izúcar. N'abril d'esi mesmu añu, Morelos y la so tropa travesaron el sur de les intendencies d'Oaxaca, Puebla y Méxicu pa dirixise a Acapulco, que foi rindida por completu del 20 d'agostu de 1813 cola rindición del Fuerte de San Diego. Nel norte de la intendencia, Osorno ganó a los realistes en Zacatlán, de cuenta que los insurxentes abarganaron la segunda ciudá de la Nueva España pel norte, l'oriente y el sur. Tres la celebración del Congresu de Chilpancingo nel sur de la intendencia de Méxicu, los insurxentes sufrieron una serie de derrotes que los llevaron a perder delles de les sos posiciones más importantes.
Nel territoriu poblano, l'enfrentamientu ente Juan Nepomuceno Rosáins (comandante de Tehuacán) y Ignacio López Rayón (aliáu de los rebeldes de Zacatlán) favoreció delles victories realistes na intendencia, ente elles, tomar de Tehuacán y de Zacatlán, anque esta última ciudá sería recuperada por Osorno pocu tiempu dempués. Les divisiones de los insurxentes poblanos y la derrota de Miguel Negrete, unu de los principales xefes de la insurxencia en Puebla, fueron los fechos que marcaron l'añu de 1814 pa los independentistes poblanos. Nesi mesmu añu foi promulgada la Constitución de Apatzingán, yá col Congresu de Chilpancingo en fuga ante la persecución realista. Na so fuxida, Morelos condució a los miembros del congresu a Uruapan (Michoacán) y en setiembre de 1815 intentó llevalo a Tehuacán (Puebla), anque foi prindáu en Tezmalaca y fusiláu el 22 d'avientu de 1815 en San Cristóbal Ecatepec (Méxicu). Los miembros del Congresu llegaron a Tehuacán, onde fueron recibíos por Manuel Mier y Terán. Sicasí, les diferencies ente los diputaos y el xeneral Mier y Terán facilitaron la derrota de la insurxencia nesa plaza. El congresu foi eslleíu a propuesta de Mier y Terán el 15 d'avientu de 1815.
Dempués d'esi episodiu, Mier y Terán propunxo que s'escoyera un nuevu cuespo de gobiernu, pero salvu José Francisco Osorno, nengunu de los otros xefes insurxentes sofitó la propuesta. En 1816, el norte de Puebla foi recuperáu polos realistes qu'encabezaba Manuel Concha. Zacatlán foi ocupada polos españoles el 20 d'agostu, con ayuda de numberosos insurxentes que pasaron al bandu contrariu. Osorno fuxó a Tehuacán, que per esos díes tamién enfrentaba l'acoso de los españoles. N'avientu, la población foi sitiada polos españoles. El 19 de xineru de 1817, Mier y Terán entró en negociaciones col gobiernu virreinal. N'asegurando amnistía pa los participantes nel conflictu, incluyendo a los realistes que pasaron a la insurxencia mientres el sitiu, Mier y Terán rindió la plaza de Cuetu Coloriáu'l 21 de xineru.
Cola rindición de los insurxentes en Tehuacán y Zacatlán, el movimientu insurxente quedó práuticamente escastáu na intendencia de Puebla, tal como escribió Ciriaco del Llanu en febreru de 1817. Sicasí, la restauración de la Constitución de Cádiz en 1820 xeneró un panorama d'inestabilidá política. L'obispu Antonio Joaquín Pérez —que como diputáu a les Cortes pola intendencia de Puebla sofitara la revolución de los perses en 1815— pronunciábase a favor del gobiernu lliberal, pero la Ilesia en realidá taba considerando la posibilidá de sofitar la restauración del absolutismu. La eleición de les diputaciones provinciales foi motivu de disgustu pa la intendencia de Puebla, que foi incorporada a la diputación de Méxicu. El conceyu de la Angelópolis primió por que se estableciera una diputación poblana y un consuláu comercial na ciudá, pero foi reprimíu pol intendente Del Llanu.
Creación del estáu de Puebla
La evolución territorial de Puebla ye un procesu pol que se fueron definiendo les fronteres d'esi estáu mexicanu. Los sos antecedentes remontar a la dómina virreinal, cuando se fundó la ciudá de Puebla y darréu creóse la provincia del mesmu nome. Mientres la dómina de les reformes borbóniques a la organización de los dominios americanos, la provincia de Puebla convertir na intendencia del mesmu nome. El reglamentu provisional del primer Imperiu Mexicanu, qu'adquirió la so independencia en 1821, dispunxo que les antigües intendencies del virreinatu alzar en provincies col mesmu territoriu que tuvieren mientres la dómina virreinal. Mientres los meses de 1823 que trescurrieron ente la cayida del Imperiu y l'establecimientu de la República asocedió un alderique sobre la forma de gobiernu qu'adoptaría'l país. Primero que fuera aprobáu pol Congresu Constituyente, Puebla adoptó un gobiernu autónomu como estáu llibre'l 23 d'avientu de 1823.
Sieglu XX
A principios del sieglu XX, en Puebla, la llucha armada foi protagonizada por una familia que simpatizaba colos ideales de Francisco I. Madero, incluyíos nel Club Anti-rreeleccionista, que para aquel entós abanderaba la candidatura opositora al réxime de Porfirio Díaz, que dempués de 30 años, concretó gracies al fraude eleutoral y d'atrabancar la campaña presidencial de Madero, la so séptima reeleición. Aquella familia yera la de los hermanos Serdán, el papel que xugaron los hermanos Serdán foi determinante pal entamu de la llucha armada na rexón y el país. El réxime profirista crea un ambiente de desigualdá social, por cuenta de ello los Hermanos Aquiles, Carmen y Máximo Serdán son los primeres partes de la combalechadura en contra d'esti gobiernu. El 19 de xunetu de 1909, llevar a cabu la primer xunta del Club Anti-rreeleccista, polo que'l gobiernu estatal sigue bien de cerca los pasos de la familia, y empecipia les aiciones pa buscar armes y a los rebeldes en redolada a la casa de la familia, allugada na cai 6 oriente del centru de la ciudá de Puebla. Y foi entós cuando'l 18 de payares de 1910, atopar nun feroz enfrentamientu, el xefe de la policía Miguel Cabrera y los hermanos Serdán. El primeru cai muertu y más tarde preséntense refuerzos, el batallón 1 y 17 según el Zaragoza. L'enfrentamientu duru más de tres hores, Máximo Serdán pierde la vida'l mesmu día, el so hermanu Aquiles a otru día, en cuantes que la so hermana Carmen y la madre d'ellos doña Carmen Alatriste fueron conducíes a la cárcel.
Movimientu Popular Poblano (1962-1981)
Mientres la segunda metá del sieglu XX, el panorama yera distintu, la ciudá de Puebla se tranformó sobremanera nel ámbitu social, estos cambeos acompañaron a Méxicu nel añu de 1968, perfilándola como una ciudá moderno y colonial. que depués nel añu de 1987 ye declarada Patrimoniu Cultural de la Humanidá pola UNESCO.
Sieglu XXI
El 4 de xunetu de 2007 asocedió una traxedia na Sierra Negra de Puebla. Cerca del pueblu de San Miguel Eloxochitlán un autobús con más de 50 pasaxeros foi soterráu por un ádene causáu poles fuertes agües nel estáu de Puebla. L'Exércitu Mexicanu aplicó'l Plan DN-III-Y y los cuerpos de salvamentu rescataron cerca de 36 cuerpos y diose por terminada la maniobra de rescate unos díes dempués. El gobernador Mario Marín y el presidente Felipe Calderón espresaron el so pesar por esti acontecimientu. El branu de 2007 viose avafáu por agües fuertes y continues y descensu na temperatura.
Relieve
thumb|left|Paisaxe de maizales nel Valle de Tehuacán. L'estáu de Puebla alcontrar na rexón central de Méxicu, al oriente de la capital de la república. El so territoriu ta llenu de contrastes, anque les cañaes y les serranías son una constante na mayor parte d'él. El centru del estáu ta ocupáu por él valle de Puebla-Tlaxcala, compartíu con Tlaxcala. Esti valle ye ampliu y de clima templáu, con una altitú permediu de 2.160 metros sobre'l nivel del mar (msnm). Forma parte de la provincia fisiográfica X del Exa Neovolcánico.
El llende poniente del valle de Puebla ye la Sierra Nevada, formada esencialmente polos volcanes Popocatépetl y Iztaccíhuatl. Algama altores cimeros a 5.000 msnm. Los cumes d'estos volcanes ocupen el segundu y tercer puestos pola so elevación a nivel nacional, y de normal taben cubiertes de nieve mientres tol añu. El Popocatépetl ye un volcán activu al que se-y calculó una edá de 23 mil años, y convirtióse n'unu de los más xixilaos del mundu depués del aumentu na so actividá volcánica. La Sierra Nevada señala'l llende poniente del valle Poblano-Tlaxcalteca y la frontera ente Puebla y los estaos de Méxicu y Morelos.
Al sureste de la Sierra Nevada, la Exa Neovolcánico alluga numberosos pandos. La más inmediata ye'l malpaís de Nealtican, un depósitu de material volcánico, arenosu y cascayosu, qu'alluga un mestu monte de pinu-encino. Darréu al sur del malpaís y al suroeste del valle poblano-tlaxcalteca estiéndese'l fértil valle de Atlixco. Al sur d'esti valle empieza la Mixteca Poblana, de abrupto relieve. Ente los cuetos que conformen la Sierra Mixteca —formada en realidá por numberosos cordales— atópense dellos valles de clima templáu semiseco. Pola so importancia económica destaquen el Valle de Matamoros. Otros valles enclavaos na Mixteca son los de Chiautla y Acatlán, más baxos que'l de Matamoros. Los valles de la Mixteca apenes devasen los 1.000 msnm, y los montes que los arrodien difícilmente algamen los 2.000 msnm nos puntos más altos. La mayor altitú de la rexón ye'l cuetu Tecorral, nel conceyu d'Izúcar de Matamoros, con 2.060 msnm.
left|thumb|200px|Paisaxe del valle de Tehuacán
Al oriente de la Mixteca Poblana atópase'l valle de Tehuacán, que ye una planicie allargada que s'estiende dende'l Valle de Tepeaca(qu'abarca los conceyos de Tepeaca y Tecali d'Herrera) —pasu ente'l Poblano-Tlaxcalteca y el valle tehuacanero— hasta'l sureste del estáu. Na llende con Oaxaca, el Valle de Tehuacán dase llugar a la Cañada de Cuicatlán, que ye un conxuntu de falles aniciaes pol plegamientu del Exa Neovolcánico, la Sierra Madre Oriental y la Sierra Madre del Sur. Tanto la cañada como'l valle formen parte de la Reserva de la Biosfera Tehuacán-Cuicatlán. El valle de Tehuacán ta dixebráu de la Mixteca pola Sierra de Zapotitlán, de mayor altor que la Sierra Mixteca, con altitúes cimeres en delles ocasiones a los 2.000 msnm.
thumb|200px|Vista dende'l cume del Picu de Orizaba
Al oriente del valle de Tehuacán atópase otru cordal que comúnmente se conoz col nome de Sierra Negra de Tehuacán, parte de la Exa Neovolcánico y de abrupto relieve, con altitúes cimeres a 2.000 msnm. La Sierra Negra remaneció sobre la Sierra Madre Oriental, soterrándola cola so intensa actividá volcánica, anque esta postrera remanez más al sur, nel estáu d'Oaxaca, col nome de Sierra Mazateca.
Al norte de la Sierra Negra y el valle de Ciudá Serdan álzase'l Picu de Orizaba, el puntu más altu de Méxicu y llende ente Puebla y Veracruz, cubiertu por nieves perpetues amenaciaes pol cambéu climáticu. Al poniente al Citlaltépetl atópase'l volcán Sierra Negra. El cayente poniente de la Sierra Negra y el Citlaltépetl formen los Llanos de San Andrés (2.500 msnm) que baxen progresivamente escontra'l poniente hasta'l valle de Tepeaca y los Llanos de San Juan. Estos constitúin la zona de transición ente la Exa Neovolcánico y la seición meridional de la Sierra Madre Oriental, qu'en Puebla toma'l nome de Sierra Norte de Puebla. Ocupa'l norte de Puebla, nun espaciu de cien quilómetros por cincuenta. La Sierra Norte estender escontra'l territoriu d'Hidalgo y Tlaxcala; de la que dixebra los pandos del centru de Puebla y l'Llanura Costera del Golfu. A esta última rexón natural correspuende una pequeña porción del estremu norte y nordés del territoriu poblano.
Hidroloxía
El territoriu poblano atópase sobre cuatro rexones hidrolóxiques mexicanes. Casi dos tercios del territoriu correspuenden a la rexón del Balses que desagua nel Océanu Pacíficu. De les cuenques que constitúin esta rexón, la del ríu Atoyac drena una superficie equivalente al 49% de la superficie poblana. El Atoyac recibe les agües de numberosos afluentes, ente ellos el Zahuapan, el Nexapa, l'Acatlán y el Mixteco. Porcentaxes bastante menores correspuenden a les cuenques de los ríos Amacuzac y Tlapaneco que se xunen al Atoyac pa dar orixe al cursu mediu del ríu Balsas. Nesta rexón atopen delles preses importantes, destacando la Presa de Valsequillo. Una de les grandes problemátiques de la rexón de la Balses ye la presencia d'una gran actividá industrial na zona. Ello implica un altu índiz de contaminación de les corrientes superficiales y los mantos freáticos de la cuenca que de la mesma tienen grandes repercusiones pal equilibriu de los ecosistemes y pa les poblaciones humanes.
El restu del territoriu poblano atópase dientro de tres rexones hidrolóxiques que desaguan nel Golfu de Méxicu. La rexón del Pánuco representa menos del 1% de la superficie del estáu y correspuende a una pequeña seición nel conceyu de Honey. Segunda n'importancia ye la rexón del Tuxpan-Nautla, con 23% de la superficie estatal. Ta subdividida en cuatro cuenques que tienen les sos fontes na Sierra Norte de Puebla. La cuenca del ríu Tecolutla desagua más del 16% de la superficie de Puebla. Recibe les agües de ríos como'l Apulco, el Laxaxalpa y el Necaxa. Sobre esti postreru atopa la Presa Necaxa. El relieve de la cuenca alta del Tecolutla anicia saltos d'agua que constitúin un curiosu turísticu. Dalgunes d'elles son Los Orales (Cuetzalan del Progresu) y San Pedro Atmatla (Zacatlán). Al norte de la cuenca del ríu Tecolutla atópase'l ríu San Marcos, perteneciente a la cuenca del ríu Cazones. L'estremu norte de Puebla forma parte de la cuenca del ríu Tuxpan, onde cuerre'l caudalosu ríu Pantepec. Los hinchentes del Pantepec causaron dellos desastres naturales na rexón, como en 1999, cuando más de cien families d'Huehuetla (Hidalgo) perdieron les sos cases y 254 persones fueron abasnaes pola corriente del ríu na Sierra Norte de Puebla.
La tercer rexón hidrolóxica n'importancia nel estáu de Puebla ye la rexón del Papaloapan, nel sureste del estáu y drena alredor de 17% de la superficie. El caudalosu ríu Papaloapan tien les sos fontes nel grebu valle de Tehuacán, onde nacen los ríos Tehuacán y Zapotitlán. Yá na Llanura Costera del Golfu de Méxicu, el Papaloapan recibe les agües d'otros ríos nacíos na aguada oriental de la Sierra Negra de Tehuacán, como'l Coyolapa y el Petlapa. Pertenez tamién a esta rexón una pequeña porción de la cuenca del ríu Jamapa, na Sierra de Quimixtlán al norte del Citlaltépetl.
Climatoloxía
Los climes dominantes nel territoriu poblano son los climes templaos, con diversos graos de mugor. La tercer parte del territoriu tien un clima templáu subhúmedo con agües pel branu. Esta porción correspuende a la rexón del centru del estáu, onde s'atopen los valles de Puebla-Tlaxcala y Atlixco, l'aguada meridional de la Sierra Norte de Puebla y l'aguada occidental de la Sierra Negra de Tehuacán. La falta d'agües nestes rexones esplicar en parte pola presencia de los altos montes nel oriente del estáu, que torguen el pasu de les nubes cargaes de mugor provenientes del Golfu de Méxicu. Nesta porción del territoriu poblano les temperatures añales son de 16º en permediu, y la pluviosidá bazcuya ente los 600 y 800 mm añales. La estación de más lluviosa ye'l branu. La estación de Echeverría (21-034) alcontrada nel Valle de Puebla, rexistró en permediu 165 mm d'agua nel mes de xunu mientres los años de 2001 a 2005. Igualmente con temperatures templaes, pero con mayor mugor, son delles zones de les rexones medies de les sierres de Tehuacán, Nevada, Norte y el Citlaltépetl. En xunto, los espacios con clima templáu en Puebla suman alredor de 40% de la superficie del territoriu.
Otru 39% correspuende a los climes templaos. Estos correspuenden a les rexones de la Mixteca Poblana y l'aguada oriental de les sierres Norte y de Tehuacán, según la rexón de la Sierra de Quimixtlán, nel centru empobine del estáu. Les temperatures templaes deber a una menor altitú en comparanza con ámbitos xeográficos como'l valle de Puebla. Por poner un exemplu, na Mixteca los cumes de los cuetos escasamente degolen los 2.000 msnm, en cuantes que'l valle de Puebla tien una altitú de 2.160 msnm. Una situación distinta ye la de les aguaes orientales del estáu. Amás d'atopase a una altitú menor en comparanza colos pandos del altiplanu, tópense más próximes a la mariña del Golfu. Esto tamién establez una diferencia fundamental ente la Mixteca y les otres rexones de clima templáu en Puebla: la Mixteca ye abondo más seca que la Sierra Norte y la Sierra Negra de Tehuacán. Ente que la estación meteorolóxica de Piaxtla (Mixteca Poblana) rexistra una pluviosidá permediu de 727 mm añales, les isoyetes de la Sierra Negra superen los 3.000 mm y les correspondientes a la Sierra Norte algamen los 4.000 mm.
Pocu más del 18% de la superficie de Puebla tien dalgún tipu de climes secos o semisecos. Trátase principalmente de partir sur del valle de Tehuacán y los Llanos de San Juan y de San Andrés, alcontraos tres los altos montes del oriente del estáu. Otra rexón con esti tipu de clima atopar nel sur de la Mixteca, na llende con Oaxaca y Guerrero. Les temperatures nestes rexones bazcuyen ente los 16 °C y 22 °C. La pluviosidá ye relativamente más escasa que nel restu del estáu. N'Oriental (Llanos de San Juan), les agües en permediu nun degolen los 500 mm añales, ente qu'en Ciudá Serdán ronden los 400 mm.
Demografía
Puebla ye la quinta entidá federativa más poblada de Méxicu. Ye habitada por 5 779 829 persones y aproximao un quintu d'elles ta nel conceyu de Puebla, onde s'atopa la capital del estáu y aproximao un terciu de los habitantes del estáu atópase na Zona Metropolitana de Puebla. En contraste, esisten rexones con una baxa densidá de población especialmente nes rexones de La Mixteca y el Valle de Tehuacán. La población urbana representa'l 71.8% y la rural un 28.2%.
De primeres del sieglu XX l'estáu de Puebla allugaba'l 7% de la población de Méxicu, alredor de 1 millón 300 mil habitantes. Con esa cifra, Puebla yera la cuarta entidá más poblada del país. A pesar de que la población del estáu aumentó hasta más de 5 millones al entamu del sieglu XXI, los poblanos aniciaos nel estáu representen el 5,2% de la población nacional mexicana. La mayor parte de la población concentrar en Puebla de Zaragoza, capital del estáu. En 1900, la capital poblana tenía una población de más de 93 mil habitantes, nos siguientes 55 años, la población de la Angelópolis llegaría a multiplicase por 10, hasta llegar a más de 1 millón 400 mil habitantes nel 2005. La ciudá de Tehuacán, segunda n'importancia pola so población nel estáu, empezó'l sieglu XX con una población de 7.139 habitantes, en 2005 tien una población de 260.923 habitantes. Les rexones con mayor densidá de población nel estáu son la Angelópolis, con densidaes cimeres a 2.000 hab/km²; y la Sierra Norte, con densidaes mínimes de 50 hab/km². El permediu de la entidá ye de 169 persones por km².
Nel añu 2005, l'estáu ocupó la sesta posición ente les entidaes federatives de la República Mexicana no que refier a emigración, con 91.897 emigrantes. La emigración transnacional representó'l 1,4% de la población orixinaria del estáu, y el principal destín ye Estaos Xuníos. Les zones expulsoras de migrantes transnacionales son la Mixteca y Tehuacán y la Sierra Negra. En contraste, la entidá recibió más de 96 mil inmigrantes provenientes d'otres partes del país y del estranxeru; nel estáu moren principalmente comunidaes españoles, italianes, libaneses, estauxunidenses, alemanes, franceses, guatemalianes, coreanes y salvadoreñes.
Conceyos más poblaes
Dalgunes de les sos ciudaes más importantes son Puebla de Zaragoza, Tehuacán, San Martín Texmelucan, Teziutlán, Tecamachalco, Zacatlán, Huauchinango, Llibres, Atlixco, Cholula, Xicotepec de Juárez, Tepeaca y Cuetzalan. La so economía básase principalmente na manufactura y la industria del tresformamientu. Al norte del estáu atopa la presa Necaxa, qu'alimenta d'enerxía eléctrica'l centru de la Ciudá de Méxicu dende 1903. L'antiguu nome de la capital del estáu ye la ciudá de Puebla de los Ánxeles, llamada asina por una lleenda que cunta qu'unos ánxeles trazaron les cais de la ciudá nun suañu, d'ende que s'atopen simétricamente bien delineadas. A partir de 1862 la Ciudá pasó a nomase Puebla de Zaragoza, n'honor del so defensor el Xeneral Ignacio Zaragoza por un decretu presidencial de Benito Juárez
Población urbana y población rural
Acordies con el II Conteo de Población (2005), l'estáu cunta con 6.348 llocalidaes qu'alluguen una población total de 5.779.829 persones. Del total de llocalidaes de la entidá, solo 266 tienen una población mayor a 2.500 habitantes. En Méxicu, les llocalidaes urbanes son toes aquelles poblaciones que tengan más de 2.500 habitantes, acordies cola definición adoptada pol INEGI, lo qu'implica que la gran mayoría de les llocalidaes censales del estáu son rurales. En xunto, 6.082 llocalidaes rurales (incluyíes cabeceres municipales como La Madalena Tlatlauquitepec, con menos de 400 habitantes) alluguen a 1 millón 582 mil 425 habitantes (29,39% de la población, mayor que'l 23,5% nacional). La mayor parte de la población urbana de Puebla concentrar en ciudaes con más de 15 mil habitantes. Solo l'Angelópolis concentra'l 27,6% de la población. Tehuacán, el segundu conceyu más pobláu de la entidá, apenes representa'l 4,84% de la población. Los únicos conceyos con poblaciones de más de cien mil habitantes son Puebla, Tehuacán, San Martín Texmelucan, Atlixco y San Pedro Cholula.
Pueblos indíxenes
thumb|200px|Muyer popoloca
El mayor ámbitu de población indíxena nel estáu ye'l conceyu de Puebla, qu'alluga a miembros de toes los pueblos indíxenes del estáu y d'otros de tol país. Nel añu 2002, calculábase que más de 69 mil persones (6,8% de la población del conceyu capital) yera indíxena. Otru importante nucleu de población indíxena ye Tehuacán: tamién en 2002, la Comisión Nacional pal Desenvolvimientu de los Pueblos Indíxenes (CDI) calculó que 48.264 indíxenes (21% de la población) habitaben nel segundu conceyu más pobláu del estáu. Sobre la base del censu del añu 2000, la CDI calculaba que la población indíxena del estáu de Puebla yera de 957.650 persones, el 18,9% de la población del estáu. Esti índiz ye unu de los más altos en Méxicu.
Nel estáu hai dos grandes rexones indíxenes: la Sierra Norte de Puebla y la Sierra Negra. Na primera conviven nahues, totonacos y otomíes, que constitúin importantes poblaciones en Cuetzalan del Progresu, Pahuatlán, Huehuetla y Teziutlán. La Sierra Negra ye una de les principales expulsoras de población nel estáu de Puebla. En dellos conceyos de la rexón, como Eloxochitlán y San Sebastián Tlacotepec, los indíxenes popoloques, nahues y mazatecos constitúin la mayoría de la población. La rexón indíxena de la Sierra Negra ta fuertemente rellacionada cola ciudá de Tehuacán, onde los indíxenes son el 21% de la población. Otros conceyos indíxenes atópense aisllaos nel suroeste y el centru del estáu. Trátase de poblaciones como San Jerónimo Xayacatlán o Quimixtlán, nel sur y oriente del estáu y con importantes poblaciones mixteques y nahuas respeutivamente. Conceyos del estáu con población mayoritariamente mestiza, como Puebla de Zaragoza, Tehuacán y Atlixco, concentren un importante númberu d'indíxenes migrantes o nativos de primer xeneración.
Les rexones indíxenes de Puebla atopar ente les más probes del estáu y del país. Dellos conceyos de población mayoritariamente indíxena na Sierra Negra y la Sierra Norte —Zoquitlán, Coyomeapan, Huehuetla y Camocuautla— atopar ente los cien con peores niveles de desenvolvimientu humanu.
Llingües poblanas
Alredor del 15% de la población mayor de cinco años del estáu fala dalguna llingua indíxena. En 1810 calculábase que'l 74,3% de los poblanos falaben dalguna llingua indíxena; casi cien años más tarde, el censu de 1900 dio como resultáu 34%
Los falantes de náhuatl constitúin la mayor comunidá llingüística indíxena del estáu. Representen más de 70% de la población falante de llingües indíxenes nel estáu y concéntrense nes rexones de la Sierra Norte y la Sierra Negra. El segundu grupu llingüísticu pol númberu de falantes constituyir los usuarios del idioma totonaco. Representen alredor del 18% de los poblanos mayores de cinco años que falen una llingua indíxena. Más tras atópense los falantes de mazateco y popoloca, con más de 14 y 13 mil falantes respeutivamente. Los popolocas comparten colos falantes de mazateco l'ámbitu territorial del valle de Tehuacán, cola diferencia qu'esi ye'l territoriu históricu de la primer comunidá llingüística. Los falantes de otomí (más de 7 mil) concentrar en conceyos estremeros con Hidalgo. Los falantes de mixteco alcontrar nel centru y sur del estáu, y suman más de 6 mil (1,2%).
El chipileño, ye una variante de la llingua véneta (llingua del norte d'Italia) falada sobremanera na comunidá de Chipilo de Javier Mina (d'onde llogra'l nome la variante), nel estáu de Puebla. La llingua véneta de Méxicu, col intre del tiempu, foi sufriendo influencies del español mexicanu, por cuenta del so contautu con otres comunidaes cercanes al sur de la Ciudá de Puebla. Sicasí, anque'l chipileño sía bien próximu a otros dialeutos del vénetu, foi un casu únicu en Méxicu que se-y compara col talian del sur de Brasil. Nun se sabe a ciencia cierta el númberu de falantes de chipileño, hai cifres estimativas qu'asitien el númberu de vénetu-parlantes nunos 5.000 na comunidá poblana de Chipilo, la mayoría de los cualos son billingües col castellán, les cifres n'otros estaos del país son desconocíes.
Política y gobiernu
L'estáu de Puebla foi fundáu cola promulgación de la Constitución de 1824 como unos de los 19 estaos de la Primer República Federal Mexicana. Ye llibre y soberanu, porque tien capacidá de formular les sos propies lleis y escoyer a los sos gobernantes. Coles mesmes, tien una representación nel Congresu de la Unión. L'exerciciu del poder políticu nel estáu ta estremáu en tres entidaes: el Poder Xudicial, el Llexislativu y l'Executivu. Cada unu d'ellos tien competencies propies y son autónomos ente sigo.
Poder Executivu
thumb|200px|Salón de protocolos del Gobiernu del Estáu de Puebla, na capital poblana.
El Poder Executivo ye ocupáu pol Gobernador del Estáu de Puebla. El gobernador escoyer por mediu de sufraxu universal de tolos ciudadanos mexicanos que moren nel territoriu del estáu de Puebla y tean rexistraos nel Padrón Federal Eleutoral. Pa ocupar el cargu de gobernador, ye necesariu ser ciudadanu poblano en plenu gocie de derechos civiles y mayor de 30 años d'edá, nun ser ministru de cultos relixosos nin ocupar cargos na alministración federal, estatal o municipal, y en casu de ser funcionariu, dixebrase del so puestu con noventa díes d'anticipación al día en que se celebren les eleiciones. La duración del mandatu d'un gobernador del estáu ye de seis años, a partir del 1º de febreru del añu siguiente a aquél en que se verifica la eleición. Un gobernador nun puede ser reelecto, acordies cola llexislación federal. El gobernador de Puebla pal periodu 2011-2017 ye Rafael Moreno Valle Rosas.
Poder Llexislativu
El Poder Lexislativo ye encarnáu pol Congresu del Estáu de Puebla. Ésti tien la facultá de promulgar les lleis específiques con vixencia nel estáu de Puebla, reformar les esistentes o derogar les que se consideren obsoletas. El congresu poblano ta conformáu por 41 diputaos que s'escueyen pa exercer el cargu por trés años. D'estos diputaos, 26 son electos por votu direutu nos distritos eleutorales llocales en que s'estrema l'estáu y los restantes son nomaos por representación proporcional. Acordies cola llexislación estatal, nengún partíu puede tener más de 26 diputaos. Solo pueden ser electos al Congresu del Estáu de Puebla los ciudadanos poblanos que sepan lleer y escribir, y que nun sían ministros de cultu relixosu nin formen parte de les fuercies armaes, l'alministración pública, estatal o municipal. Nel casu de los militares y funcionarios del poder públicu (quitando al gobernador), pueden participar como candidatos siempres y cuando se dixebren definitivamente de los sos cargos.
Les más recién eleiciones llexislatives estatales nel estáu realizaron el 11 de payares de 2007, y tolos distritos fueron ganaos pol PRI, sacante unu, onde'l PAN llogró la ventaya. Anguaño, el congresu poblano cuenta con mayoría absoluta del Partíu Revolucionariu Institucional, con 23 diputaos, de los cualos 21 fueron electos como representantes de distritos eleutorales y 2 pol principiu de representación proporcional.
Poder Xudicial
thumb|200px|Muséu Casa de alfeñique, na ciudá de Puebla.
L'exerciciu de los poderes públicos del estáu tien competencia namái nel territoriu poblano. Al formar parte del Pactu de la Unión, nenguna disposición de les autoridaes poblanas pue tar en discutiniu cola llexislación federal nin devasar les competencies que señala'l marcu xurídicu de les alministraciones estatales na República Mexicana.
El Códigu Civil del Estáu Llibre y Soberanu de Puebla
El Códigu Civil pal Estáu Llibre y Soberanu de Puebla foi promulgáu y publicáu nel Periódicu Oficial del Estáu de Puebla'l 30 d'abril de 1985 y entra a valir el 1 de xunu de 1985.
El proyeutu del Códigu conformar polos llicenciaos: Benjamín del Callejo Bandala, Llión Dumit Espinal, Sergio R. Flores Olliver, Gustavo Hernandéz Sarmiento, Antonio Martínez Álvarez y Álvaro Zambrano Vázquez; y foi presidida por José M. Cajica Camacho.
Na Esposición de Motivos, esplícase la necesidá de qu'esistiera un nuevu Códigu; yá que anque'l Códigu anterior de 1901 contenía preceptos que satisfaíen los requerimientos de xusticia, coles mesmes contenía disposiciones obsoletas que yeren totalmente contraries a la xusticia. Polo tanto surden dos principios na téunica llexislativa, que yeren caltener los elementos de xusticia del primer Códigu y l'innovación cola creación del Nuevu Códigu.
El Lic. Cajica afirmó que l'aplicación de los principios, tanto conservador como innovador, producieron un ordenamientu tradicional (principalmente'l conservador).
Les fontes del Nuevu Códigu fueron: les llexislatives, yá que se realizó una consulta de los Códigos de cada entidá federativa y les fontes doctrinales, yá que se consultaron obres de derechu civil mexicanu.
Tocantes a la estructura del Códigu consta d'una parte xeneral, seis libros los cualos tán estremaos en capítulos y estos de la mesma estrémense en seiciones. Artículos en total 3550.
La parte xeneral del Códigu fala a la mesma llei y a la so aplicación. En rellación a los seis llibros; el Llibru Primero fala sobre les persones, el Llibru Segundu menta lo relativo a la familia, el Llibru Terceru ye en rellación a los bienes, el Llibru Cuartu trata sobre les obligaciones, el Llibru Quintu específica sobre los distintos tipos de contratos qu'esisten y el Llibru Sestu fala sobre la socesión.
El Llibru terceru contién un capítulu sobre'l réxime de la propiedá y condominiu y un capítulu que fala sobre los derechos d'usu y habitación, refiriéndose al usufructu.
División territorial
Puebla ta subdividida en 217 conceyos, los que-y asitien na segunda posición ente les entidaes federatives mexicanes según el númberu d'estes subdivisiones territoriales, namái por detrás del estáu d'Oaxaca. Cada conceyu ye gobernáu por un conceyu, conformáu pol presidente municipal y el cabildru del conceyu. Los presidentes municipales son escoyíos cada trés años polos ciudadanos residentes nel conceyu y que tean rexistraos nel Padrón Eleutoral. El cabildru de cada conceyu ye integráu por un númberu determináu de rexidores y síndicos escoyíos tamién pa un periodu de trés años d'un conxuntu de llistes de candidatos rexistraes polos partíos políticos ante l'Institutu Eleutoral del Estáu.
Ciudadanía y participación políticu-eleutoral
Acordies cola Constitución del Estáu de Puebla, son poblanas toles persones que nacieren nel territoriu de la entidá. Los fíos de madre o padre poblana de nacencia que sían orixinarios del esterior del territoriu del estáu pueden solicitar al Congresu del Estáu una aprobación pa ser reconocíos como poblanos. Un individuu puede considerase ciudadanu cuando cumplió los 18 años, edá que señala la mayoría d'edá nel territoriu mexicanu. Solo son ciudadanos poblanos aquellos que sían ciudadanos mexicanos y que tengan más de cinco años morando na entidá. Los derechos de los ciudadanos poblanos son los mesmos que los qu'establez la Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos, ente ellos el derechu de llibre asociación dientro del marcu de la llei y el derechu a participar nel discutiniu d'asuntos d'interés públicu.
Pa la realización de les eleiciones pa cargos populares, creóse l'Institutu Eleutoral del Estáu de Puebla (IEE), siguiendo'l modelu del Institutu Federal Eleutoral. El IEE ta conformáu por conseyeros ciudadanos ensin militancia política. Los partíos políticos que deseyen participar nes eleiciones estatales tienen de cuntar con rexistru ante'l IEE. Les eleiciones son entamaes pol IEE, cola participación de la ciudadanía poblana y so la vixilancia d'organismos independientes que dean fe de la llimpieza de los comicios.
Economía
El volume de la economía del estáu representaba en 2004 el 3,4% del total de la economía de Méxicu, lo que-y asitiaba nesi añu como la novena economía estatal del país, detrás del Distritu Federal, el Estáu de Méxicu, Nuevo León, Jalisco, Baxa California, Chihuahua, Veracruz, Guanajuato y Coahuila. El mayor sector de la economía poblana ye'l de la industria manufacturera, que contempla la maquila, especialmente de productos testiles, concentrada nes rexones del centru del estáu y el valle de Tehuacán. Sicasí, sumaos los rubros de comerciu y servicios de diverses clases, les actividaes terciaries representen alredor del 60% de la economía del estáu. Son numberoses tamién les poblaciones con una economía sofitada principalmente na agricultura, pero por cuenta de les condiciones adverses qu'esti sector enfrenta en Méxicu, munches d'elles quedaron desarticulaes y convirtiéronse en fonte de mano d'obra non calificada o expulsoras de migrantes internacionales, al grau qu'anguaño dependen principalmente de les remeses de dineru de los miembros de les comunidaes transnacionales.
Sector agropecuariu, silvicultura y pesca
left|thumb|200px|Actividá agrícola nel valle de [[Tecamachalco, Puebla]] left|thumb|200px|Sembradíos nel valle d'[[Atlixco, Puebla]] L'agricultura, ganadería, silvicultura y la pesca representaron en 2004 el 6.4% de la economía poblana. Nesi mesmu añu, la producción d'estos sectores de la economía del estáu representaron el 3,77% de l'actividá nos mesmos ramos a nivel nacional, lo que representó un retrocesu de casi mediu puntu porcentual nun periodu de cinco años, yá qu'en 1999, Puebla apurría'l 4,12% de la producción agropecuaria, silvícola y pesquera de la República Mexicana.
Acordies con informes de la Secretaría d'Agricultura, Ganadería, Desenvolvimientu Rural, Pesca y Alimentación (Sagarpa), mientres l'añu agropecuariu 2005, nel estáu de Puebla fueron cultivaes un total de 908.041,4 ha, de les cualos collecháronse solamente 739.197,7 Hai, con valor de 6 mil 416 millones 841 mil pesos mexicanos (MXN). La superficie semada representa aproximao la cuarta parte de la superficie del estáu, y entiende principalmente tierres d'envernada. Los principales cultivos fueron el maíz, el café cereza, la caña d'azucre, l'alfalfa y el tomate verde. La mayor parte de les tierres cultivaes nel ciclu agrícola del 2005 fueron dedicaes al maíz, que representó'l 60% de les parceles poblanas nesi añu. Sicasí, la metá del valor total de la producción agrícola del estáu correspuende a cultivos varios, ente los que s'inclúin flores, frutos, y otres hortolices. Ente los cultivos más redituables a la economía llocal — comparando la magnitú de la superficie semada y el valor relativu na producción agrícola— hai que señalar a la caña d'azucre, el tomate y l'alfalfa.
No que refier a la producción ganadera, l'estáu cuntaba en 2005 con alredor de 2 millones de porcíns; más de 759 mil cabeces de ganáu caprino, y más de 743 mil cabeces de ganáu bovino; había casi mediu millón d'ovíns y alredor de 315 mil caballos. El mayor volume de la producción de carne correspondió a la carne de puercu, con 83 mil 470 Tm, anque'l mayor valor de la producción d'esti sector económicu correspondió a la comercialización de la carne d'aves. Per otra parte, l'estáu tamién produció lleche de vaca por un valor de MXN 1.270.920.000, y güevos de pita con valor de MXN 4.243.964.900.
Industries
El sector de la industria manufacturera apurre pocu más de la cuarta parte del productu internu brutu de la entidá. Sicasí, la crecedera del sector atópase enllancáu, y el so volume permaneció práuticamente ensin cambeos dende 1999, en que s'asocedieron años con crecederes negatives y positivos que terminen por neutraliarse. En 1999, el valor de la producción manufacturera poblana yera de 13.895.166.000 MXN; cinco años dempués MXN 13.919.488.000, en términos homologados col valor del pesu mexicanu en 1993. El valor de la producción industrial del estáu concentrar nel ramu de la maquinaria, productos metálicos y equipu industrial, con más de 42% del total. Ente otres industries notables d'esti ramu, atópase la planta de Volkswagen en Puebla. Otres industries manufactureras importantes nel estáu son l'alimentaria y la testil, qu'apurren 24,7 y 15,4% respeutivamente del valor de la producción industrial del estáu. Les industries poblanas concentrar nes rexones con mayor densidá de población, como la zona metropolitana de Puebla y el valle de Tehuacán.
thumb|200px|Últimu de los Volkswagen Sedán ([[vocho) fabricáu nel mundu, salíu de la planta de Volkswagen de Puebla.]]
Tresportes y comunicaciones
250px|miniaturadeimagen|right|Apuerto a la terminal del [[Aeropuertu Internacional de Puebla.]] Tocantes a infraestructura de tresporte, Puebla cuenta con 10,242 km de carretera pavimentada o revistida. Tien 60 terminales pa pasaxeros, en que se xenera tresporte local y foranu. Son 505 les empreses qu'apurren esti serviciu empobináu a pasaxeros, y más de 6,558 apurrir pa carga. Ente pasaxe, turismu y carga, son más de 22,039 les empreses qu'empresten el serviciu de tresporte nel Estáu.
Puebla cuenta con 867.5 víes ferriales anguaño n'operación. Tocantes a tresporte aereu, tien un total de 230,000 m² de pistes, tomando en cuenta los 68,000 del Aeropuertu Nacional de Tehuacán, y 162,000 del Aeropuertu Internacional de Puebla.
Nel rubro de Comunicaciones, Puebla remana 15 llinies telefóniques per cada cien habitantes, lo que significa un total de 805,584.
Un total de 44 estaciones de radio AM y FM y 30 estaciones de televisión, de les que la mayoría son complementaries (25), 2 permisionadas y 3 concesionadas.
Coles mesmes, na entidá hai 423 oficines postales públiques y 428 axencies particulares.
Cultura
thumb|Venta d'artesanía poblana. thumb|250px|Guitarres de madera fechu nel estáu de Puebla, [[Méxicu.]]