cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fonoloxía del noruegu
La fonoloxía del noruegu ye paecida a la del suecu. Esisten importantes variaciones ente los distintos dialeutos, y toles pronunciaciones considérense correutes según la política oficial. La variante que xeneralmente s'enseña a los estranxeros ye'l noruegu oriental estándar (standard østnorsk), basáu nel llinguaxe de les clases más alfabetizadas del área d'Oslu. Magar que nun esiste una variedá estándar de noruegu, el standard østnorsk utilizóse tradicionalmente n'eventos públicos como'l teatru o la televisión, anque anguaño los dialeutos locales usar de forma habitual na fala cotidiana y nos medios de comunicación.
Sacantes s'indique lo contrario, esti artículu describe la fonoloxía del noruegu oriental estándar.
Consonantes
La mayoría de les consonantes retroflexes (y postalveolares) son mutaciones de +cualesquier otra consonante alveolar o dental; por casu: rn >, rt  > , rl  > , rs  > , etc. ente llendes de pallabres ("sandhi"), en préstamos llingüísticos y en grupos de pallabres lliteraries pue ser pronunciada, por casu verden , pero tamién puede ser pronunciada en dellos dialeutos. La mayoría de los dialeutos del este, centru y norte de Noruega utilicen les consonantes retroflexes. La mayoría de los dialeutos del sur y del oeste non nun tienen estos soníos, yá que ye habitual una realización gutural del fonema, y paez tar espandiéndose. Dependiendo del contestu fonéticu úsense la fricativa uvular sorda o la fricativa uvular sonora. Otres pronunciaciones posibles inclúin la fricativa uvular aproximante o, menos comúnmente, la vibrante múltiple uvular. Esiste, sicasí, un pequeñu númberu de dialeutos qu'usen tantu la uvular como los alófonos retroflexos.
La consonante retroflexa vibrante simple, coloquialmente conocida polos noruegos como tjukk l («l gruesa»), ye una traza de les llingües escandinaves qu'esiste nel noruegu oriental (incluyíu'l Trøndersk), nos dialeutos del norte más meridionales y nos dialeutos occidentales falaos más al este. Esti soníu nun esiste na mayoría de los dialeutos del oeste y del norte de Noruega. Anguaño hai una oposición ente y  nos dialeutos que tienen dambos soníos, por casu gard  «granxa» o gal  «llocu» en munchos dialeutos orientales. Anque tradicionalmente yera un fenómenu carauterísticu d'estos dialeutos, yera consideráu vulgar, polo que mientres enforma tiempu evitaba'l so usu. Anguaño considérase l'estándar nos dialeutos oriental y central, pero sigue evitándose na alta sociedá y nel llinguaxe estándar. Esta evitación pon en cuestión l'estatus de como fonema.
Según la fonetista danesa Nina Grønnum, tjukk l en Trøndersk ye en realidá vibrante simple llateral postalveolar.
Monoptongos
Sacantes preciedan a otra vocal, toles vocales non tóniques son curties.
En cuasi tolos demás artículos de Wikipedia omítense los diacríticos. Equí amuésense pa clarificar. ye arredondiada, ente que y {{AFI|/o estrúyense en {{AFI|[ɨᵝ]}}, {{AFI|[ɯᵝ]}}.{{ensin referencies}}
L'estatus de los fonemas de la {{AFI|[æ]}} llarga y curtia nel noruegu oriental estándar nun ta claro, yá que ye un alófonu de y  antes de consontantes líquides y aproximantes, anque la introducción de préstamos llingüísticos creó dellos contrastes delantre de {{AFI|/j/}} como tape {{AFI|[tɛjp]}} («cinta») y sleip {{AFI|[ʂɭæjp]}} («limoso») y pares mínimos como hacke {{AFI|[ˈhækə]}} («hackear») y hekke {{AFI|[ˈhɛkə]}} («añerar»). {{AFI|[ə]}} solo asocede en sílabes átones.
Diptongos
Los fonemes de los diptongos noruegos son. Los diptongos marxinales son. Los sos puntos d'entamu y fin tienen una calidá similar a les vocales curties transcritas de la mesma forma.
Dellos autores analizaron los diptongos noruegos como secuencies de vocales curties y les semivocales o  —la postrera correspuende a la vocal central, non a l'anterior —.
Acentu
El noruegu ye un idioma con dos patrones d'acentu tonal distintos. Utilizar pa estremar pallabres de dos sílabes con, d'otra forma, idéntica pronunciación. Por casu, na mayoría de los dialeutos, la pallabra landet («el país») pronúnciase utilizando'l tonu 1, ente que lande («aterrizar») utiliza'l tonu 2. Anque la diferencia d'escritura dexa estremar les pallabres nel llinguaxe escritu, en munchos casos los pares mínimos escríbense otramiente, porque'l noruegu escritu nun tien tildes esplícites.
Esisten variaciones significatives ente acentos tonales ente los distintos dialeutos. Na mayor parte de Østlandet, incluyida la capital Oslu, fálense los llamaos «dialeutos d'acentu baxu». Nellos, l'acentu 1 utiliza un acentu plano y baxo na primera sílaba, ente que l'acentu 2 utiliza un acentu altu que cai sópito na primera sílaba y un acentu baxu de primeres de la segunda sílaba. En dambos, estos cambeos son siguíos d'un aumentu de la entonación, que la so amplitú marca una énfasis, y correspuenden a la función de los acentos normales n'idiomes ensin tonos léxicos como'l inglés. Esti aumentu remata na postrera sílaba, ente que la cayida na postrera sílaba, bien habitual na mayoría de los idiomes, ye bien pequeña o inesistente.
Per otru llau, na mayoría de los dialeutos del norte y oeste de Noruega, los llamaos «dialeutos d'acentu altu», l'acentu 1 ye descendente, ente que l'acentu 2 ye ascendente na primera sílaba y descendente na segunda o en dalgún puntu ente les llendes de dambes sílabes. Los dos tonos pueden ser transcritos na primer vocal como pal acentu 1 y  pal acentu 2; la llectura moderna del AFI —baxa y descendente— correspuende a la Noruega oriental, ente que l'antigua tradición d'utilizar diacríticos pa representar la forma de los acentos —descendente y ascendente-descendente— correspuende a la parte occidental.
Los acentos tonales —según los acentos de frase nos dialeutos d'acentu baxu— dan-y al noruegu una carauterística musical que la fai fácilmente diferenciable d'otros idiomes. De forma interesante, l'acentu 1 asocede xeneralmente en pallabres que yeren monosilábiques en nórdicu antiguu y l'acentu 2 en pallabres que yeren polisilábiques.
Acentos tonales y morfoloxía
En munchos dialeutos, los acentos desempeñen un papel importante a la de marcar les categoríes gramaticales. Asina, la terminación (T1)—en implica la forma determinada d'un sustantivu masculín monosilábicu (båten, bilen, (dean store) skjelven), ente que (T2)-en denota o bien la forma determinada d'un sustantivu masculín bisilábicu, o bien un verbu o nome axetiváu ((han var) skjelven, moden). Otramiente, la terminación (T1)—a denota un nome femenín, singular, monosilábicu y determináu (boka, rota) o un nome determináu, neutru y plural (husa, lysa), ente que (T2)—a implica la forma en pretéritu de verbos débiles (rota, husa) o un nome bisilábicu, determináu, femenín y singular (bøtta, ruta, jenta).
En pallabres compuestes
Nuna pallabra compuesta, l'acentu tonal perder n'unu de los elementos del compuestu —aquel col acentu más débil o con acentu secundariu—, pero la duración de l'antigua sílaba tónica permanez inalterada na sílaba tónica.
Acentos tonales monosilábicos
En dellos dialeutos del noruegu, sobremanera los de Nordmøre y Trøndelag hasta Lofoten, puede haber tamién oposición tonal en pallabres monosilábiques, como en («coche») y  («hachu»). Nunos pocos dialeutos, principalmente en Nordmøre y la so contorna, la oposición tonal monosilábica tamién apaez nes sílabes finales de pallabres con más d'un acentu. Na práctica, esto significa que se llogren pares mínimos como: («el gallu») y  («tráilo adientro»);  («nel pozu») 'y  («el so pozu»);  («xérif») y  («el xérif»). Ente los múltiples puntos de vista alrodiu de cómo interpretar esto, el más acertáu pue ser que les pallabres con estos tonos complexos son aquelles que tienen una mora adicional. Esta mora puede tener bien pocu o nengún efeutu sobre la duración y l'acentu dinámicu, pero represéntase como una cayida tonal.
Otros dialeutos con oposición tonal en pallabres monosilábiques esaniciaron la oposición de duración de vocales. Asina, les pallabres («atrevese») y  («trubiecu») fundiéronse en  nel dialeto d'Oppdal.
Perda d'acentos tonales
Delles formes del noruegu perdieron la oposición d'acentos tonales. Esto inclúi munchos dialeutos de les zones de Bergen, Brønnøysund, Bodø y dellos dialeutos ente Tromsø y la frontera rusa. El feroés y l'islandés, que proceden tamién del nórdicu antiguu, tampoco tienen acentos tonales. Sicasí, nun ta claru si perder col intre del tiempu o inda nun esistía cuando empezaron el so desenvolvimientu independiente. El danés, sacante dellos dialeutos del sur, según el suecu de Finlandia, tampoco tienen oposición tonal.
Amuesa
El siguiente testu de muestra ye un fragmentu de Bóreas y Helios lleíu por un profesor de 47 años del barriu de Nordstrand, Oslu.
Versión ortográfica
Nordavinden og solen kranglet om hvem av dem som var dean sterkeste. Da kom det en mann gående med en varm frakk på seg. De blei enige om at dean som først kunne få mannen til å ta av seg frakken skulle gjelde for dean sterkeste av dem. Så blåste nordavinden av all si makt, men jo mer han blåste, jo tettere trakk mannen frakken rundt seg, og til sist måtte nordavinden gi opp. Da skinte solen fram så godt og varmt at mannen straks måtte ta av seg frakken. Og så måtte nordavinden innrømme at solen var dean sterkeste av dem.
Virginia Díaz
Virginia Díaz ye una periodista española. Anguaño dirixe'l programa 180 graos en Radio 3 y presenta Cachitos de fierro y cromu en La 2, dambos de RTVE.
Biografía
Virginia Díaz nació en Madrid, anque pasó bona parte de la so infancia en Pedro Bernardo (Ávila, Castiella y Llión). Ye llicenciada en periodismu pola Universidá Complutense de Madrid.
En 1998 matricular nel Máster de Radio del Instituto RTVE y de ende pasó a trabayar na redaición d'informativos de Radio Nacional d'España. A partir del 2000 integrar na plantía de Radio 3, primero como una de los presentadores de Los Conciertos de Radio 3 y darréu como llocutora nel contenedor Música ye 3, so la direición de Beatriz Pécker. Dende 2008 presenta'l programa 180 graos, especializáu en novedaes de la música alternativa española ya internacional, y compatibilizar cola subdireición de Los Conciertos de Radio 3.
A partir de 2013 empezó a presentar el programa de televisión Cachitos de fierro y cromu, dirixíu por Jero Rodríguez y nel que se recuperen videos musicales del archivu históricu de Televisión Española.
En 2017 foi gallardoniada col Premiu Ondes na categoría de Meyor presentador o programa de radio musical».
Racibórz
Xunto con Opole, Racibórz ye una de les capitales históriques de la Alta Silesia, siendo residencia de los Duques de Racibórz de 1172 a 1521.
Origbaajo Ismaila
Origbaajo Ismaila ye un futbolista de Nixeria.
Océanu Glacial Antárticu
thumb|left|Fondu marín xunto al xelu nel océanu Glacial Antárticu. L'océanu Antárticu, océanu glacial Antárticu, tamien Océanu Austral, estiéndese dende la costa antártica hasta los 60º S, llende convencional col Océanu Atlánticu, l'Océanu Pacíficu y l'Océanu Índicu. Ye'l penúltimu océanu n'estensión: namái l'Océanu Árticu ye más pequeñu. La so estensión foi afitada pola Organización Hidrográfica Internacional nel añu 2000 y coincide coles llendes fixaes pol Tratáu Antárticu.
L'Océanu Antárticu ye'l únicu n'arrodiar dafechu el globu terráqueu, ya endolca toa L'Antártida. Tien una superficie de 20.327.000 km² una cifra qu'inclúi a los mares periféricos: el Mar d'Amundsen, el Mar de Bellingshausen, parte del Pasaxe de Drake, el Mar de Ross y el Mar de Weddell. La tierra firme ye visible sobro l'océanu con 17.968 km de costa. .
Islles
Por la naturaleza del so suelo, el océano Austral tien poques islles, con excepción de aquelles situaes nel continente antárticu, sin embargo, podemos citar:
Flora
Tocantes a la flora, los organismos autótrofos marinos son los únicos representantes: fitoplancton y algues marines.
Crustáceos
Los crustáceos eufausiáceos (sobremanera de la especie Euphausia superba) son l'elementu básicu de la cadena alimentaria, yá que alimentense de plancton y al memu tiempu ellos mesmos son l'alimentu básico de pexes, páxaros, pinnípedos y cetáceos.
Peces
Los pexes qu'atopamos pertenecen a grupos primitivos, especialmente nel grupu endémicu de los nototénidos. Son pexes de clima polar que s'afixeron perbién a vivir n'ambientes fríos por aciu la producción de molécules anticonxelantes, que torguen la crecedera de cristales de xelu nel interior de los sos cuerpos.
Páxaros
Tamién acostumen a ser endémicos d'esti océanu. Asina, hai diverses especies de pingüinos (como por casu, el pingüín emperador, Aptenodytes forsteri, el pingüín de Adelia, Pygoscelis adeliae, el pingüín juanito Pygoscelis papua , el pingüín barbijo, Pygoscelis antarctica , el pingüín rei Aptenodytes patagonicu,​ Eudyptes chrysocome, el pingüín macaroni, Eudyptes chrysolophus, etc.), albatros (Diomedea),​ petreles, Procellaria Oceanites), fulmares o petreles glaciales, Procellariidae (Fulmarus), mabees (Phalacrocorax), gaviotines (Sterna) y cágalos (Stercorarius).
Mamíferos
Destaquen las ballenes (Balaenoptera), les foques (Lobodon, Hydrurga), los leones marinos (Arctocephalus) y los elefantes marinos (Mirounga). Son especies bien adaptaes a les difíciles condiciones ambientales antártiques porque tienen una gruesa capa de grasa so la piel o una capa de pelaxe mestu. D'ente los más representativos tenemos la foca de Weddell (Leptonychotes weddellii), la foca de Ross (Ommatophoca rossii), la foca cangrejera (Lobodon carcinophagus), la foca leopardo (Hydrurga leptonyx), el elefante marino meridional (Mirounga leonina), el oso marino antártico (Arctocephalus gazella), el rorcual azul (Balaenoptera musculus), el rorcual común (Balaenoptera physalus), el rorcual boreal (Balaenoptera borealis), el rorcual aliblanco (Balaenoptera acutorostrata), el zifio calderón austral (Hyperoodon planifrons), el cachalote (Physeter macrocephalus), el zifio de Arnoux (Berardius arnuxii) y el delfín cruzado (Lagenorhynchus cruciger), la única especie de delfín que habita nestes agües.
Zeugophora tetraspilota
Distribución xeográfica
Alcuéntrase n'Yunnan (China).
Sylvia communis
thumb|right|275px|Papuda les sebes in Nederlandsche Vogelen (Dutch Birds), vol. 2 (1789) thumb|Cuculus canorus canorus + Sylvia communis
Suicidiu
Los métodos de suicidiu varien per país y tán parcialmente rellacionaos col so disponibilidad. Los más comunes son el aforcamientu, envelenamientu por plaguicides o manipulación d'armes de fueu. Esta foi la causa de muerte de 842 000 persones en 2013, un considerable aumentu en comparanza coles 712 000 muertes por esta razón en 1990. Polo anterior, el suicidiu ye la décima causa de muerte a nivel mundial. Ye más común n'homes qu'en muyeres; los primeres tienen ente trés y cuatro veces más probabilidaes de suicidase que les postreres. Envalórase que cada añu hai de 10 a 20 millones d'intentos de suicidiu. Los intentos fallíos pueden acarretar mancadures ya incapacidaes al llargu plazu. Pela so parte, los intentos son más comunes en mozos y en muyeres.
La visión del suicidiu foi influyida por diversu temes como la relixón, el honor y el sentíu de la vida. Tradicionalmente, les relixones abrahámiques considerar un pecáu, por cuenta de la so creencia na santidá de la vida. Mientres la era de los samuráis en Xapón, el harakiri yera respetáu como una manera de desquitar un fracasu o como una forma de protesta. El satí, anguaño una práutica illegal, implicaba la inmolación de la vilba na pira funeraria de la so acabante finar home, yá fuera voluntariamente o por presión de la familia o la sociedá.
Villers-Bretonneux
Villers-Bretonneux ye una comuña francesa del departamentu de Somme, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Suicidiu
Anque en diversos países el suicidiu o'l so intentu son consideraos un delitu, na mayoría de los países occidentales nun son punibles. Mientres los sieglos XX y XXI, el suicidiu por aciu inmolación foi utilizáu en delles ocasiones como forma de protesta, ente que el kamikaze y los ataques suicida fueron y son emplegaos como una téunica militar o terrorista.
Definición
El suicidiu ye l'actu de quitar deliberadamente la mesma vida». Ente que l'intentu de suicidiu (tamién llamáu comportamientu suicida non mortal) ye la autoagresión llevada a cabu col enfotu de morrer que, sicasí, nun resulta na muerte del individuu. El suicidiu asistíu consiste na ayuda qu'una persona brinda a otra que desea acabar cola so vida, yá seya per mediu de les conocencies o medios pa faelo. En contraste, na eutanasia la persona qu'ayuda a otra a rematar la so vida xuega un papel más activu, por casu al nun instaurar o al suspender el tratamientu médicu. La ideación suicida implica pensamientos sobre suicidase «con diversos graos d'intensidá y ellaboración». En ciertu puntu, l'usu de la pallabra «cometer» al falar de suicidiu implica cierta connotación negativa. El Diccionariu de la Real Academia Española define esta pallabra como «[c]aer, incurrir nuna culpa, erro, falta, etc».
Factores de riesgu
thumb|right|300px|El [[trestornu depresivu mayor y otros trestornos del estáu d'ánimu, como'l trestornu bipolar, pueden amontar hasta 20 vegaes el riesgu de suicidiu. ]] Ente los factores de riesgu de suicidiu inclúyense: enfermedaes psiquiátriques, abusu de sustances, l'estáu psicolóxicu, les situaciones culturales, familiares y sociales y la xenética. Frecuentemente coesisten les enfermedaes mentales y l'abusu de sustances. Otros factores de riesgu son: un intentu de suicidiu previu, la disponibilidad de medios pa llevalo a cabu, hestoria familiar de suicidios o la presencia d'un traumatismu craneoencefálico. Al respective de la disponibilidad d'un mediu, atopóse que les tases de suicidiu son mayores en llares con armes de fueu. Coles mesmes, problemes socioeconómicos como'l desemplegu, la probeza, la indigencia y la discriminación pueden desencadenar pensamientos suicides. Ente'l 15 y el 40% de los suicides dexen una nota suicida. La xenética ye la causa d'ente'l 38 y el 55% de los comportamientos suicidias. Per otru llau, los veteranos de guerra tienen un mayor riesgu de suicidiu debíu, en parte, a una mayor incidencia d'enfermedaes mentales y problemes de salú rellacionaos cola guerra.
Villers-Bretonneux
Tien una población de y una superficie de  km².
Sylvia communis
La ye una especie d'ave paseriforme de la familia Sylviidae.
Descripción
La papoxa presenta un llargor de 14 cm, valumbu de 22 cm, ya iris castañu de 3'5 mm Ø. El plumaxe pasa desapercibíu, el machu tien la cabeza nun tonu gris ceniza hasta debaxo del güeyu, coles partes cimeres en pardu acoloratáu, con delles plumes de les ales en color castañu, el gargüelu ye blanca, les restantes partes inferiores abuxaes y el pechu blancuciu, llixeramente irisado d'un tonu marrón clarín. Nesta especie la fema ye bien similar, namái que tien la cabeza pardusca y el pechu daqué más acoloratáu.
Hábitat
Desenvolver en terrenes abiertos con arbustos baxos, esto ye, n'espacios abiertos cubiertos de carba, yá que se mueve por carba de majuelos, sebes de carba, artos, genistas, boxes, enebros, sabines y uzes ente otros, onde puede despintase mientres sigue'l cursu de la so vida. Alcontráu en llenderos con arbustos y maleces, en campos de cultivu, praderíes y bosquetes. Evita vivir cerca d'espacios habitaos, y de normal tienen rocea de l'actividá urbana, anque n'ocasiones puede reparase nes proximidaes de pueblos.
Dieta
Son aves principalmente insectívores, basando la so dieta en pulgones, guxanos, caparines, formigues, abeyes, mosquitos y mosques, ente otros, que caza ensin fuelgu. Sicasí tamién puede inxerir, sobremanera pel branu, ceberes, les zarzamoras de los artos onde se despinten, y los frutos de, por casu, majuelos y prunos.
Suicidiu
Enfermedaes mentales
Envalórase que la presencia d'enfermedaes mentales al momentu del suicidiu varia ente'l 27 y más del 90% de los casos. De los pacientes ingresaos a unidaes psiquiátriques, el riesgu vitalicio de completar el suicidiu ye d'alredor de 8.6%. La metá de les persones finaes por esta razón podríen carecer un trestornu depresivu mayor. Esta enfermedá y otros trestornos del estáu d'ánimu, como'l trestornu bipolar, pueden amontar hasta 20 vegaes el riesgu de suicidiu. Otres condiciones implicaes son la esquizofrenia (14%), los trestornos de la personalidá (14%), el trestornu bipolar y el trestornu por estrés postraumáticu. Cerca del 5% de les persones con esquizofrenia muerren por suicidiu. Los trestornos de la conducta alimentaria son tamién un importante factor de riesgu.
Un historial d'intentos de suicidiu previos ye'l meyor indicador d'un eventual suicidiu completáu. Aproximao'l 20% de los suicides tuvieron un intentu previu y, d'estos, el 1% suicidar al cabu d'un añu y el 5% al pasu de 10 años. Comúnmente les autolesiones nun tienen motivos suicides y na so mayoría nun representen un riesgu de suicidiu. Sicasí, dalgunos de los que realicen esta práutica suicídense. N'aproximao, el 80% de los suicidios completaos, la persona allegó a un médicu nel añu anterior a la so muerte; 45% facer nel mes previu. Un estudiu atopó que de 5894 finaos por suicidiu, el 83% tuvo contautu colos servicios de salú mental nel añu anterior al so fallecimientu.
Abusu de sustances
La mayoría de les persones atopar so la influencia de drogues sedantes (como'l alcohol o les benzodiazepinas) al momentu de suicidase; el alcoholismu ta presente n'ente'l 15 y el 61% de los casos. Xeneralmente, los países con mayores tases d'usu d'alcohol y mayor densidá de chigres tienen tases de suicidiu más altes. Ente'l 2.2 y el 3.4% de les persones trataes por alcoholismu finen por suicidiu. Comúnmente, los alcohólicos qu'intenten suicidase son homes, mayores ya intentaron suicidase primeramente. Son suicidios ente'l 3 y el 35% de les muertes por consumu de heroina. N'adolescentes con abusu d'alcohol, les disfunciones neurolóxicu y psicolóxicu pueden contribuyir a amontar el riesgu.
L'abusu de cocaína y metanfetaminas tienen una alta correlación col suicidiu. Nes persones qu'usen cocaína'l riesgu ye mayor mientres la fase d'astinencia. Naquellos qu'empleguen inhalantes tamién hai un significativu riesgu; 20% de les persones intenta suicidase en dalgún momentu y más del 65% considerar. Coles mesmes, fumar cigarros tamién implica ciertu riesgu de suicidiu. Sicasí, hai poca evidencia de por qué asocede esto; conxeturóse qu'aquellos con predisposición a fumar tamién tienen predisposición al suicidiu, que'l fumar causa problemes de salú que, subsecuentemente, lleven a les persones a poner fin a la so vida y que fumar afecta la química del celebru, causando enclín al suicidiu. Pela so parte, la mariguana (por sigo sola) nun paez amontar el riesgu.
Ludopatía
Comparaos cola población xeneral, los ludópates tienen una mayor ideación suicida y una mayor cantidá d'intentos de suicidiu. Ente'l 12 y el 24% de los apostadores patolóxicos intentaron acabar cola so vida. Nes esposes de los ludópatas, la tasa de suicidiu ye tres veces mayor en comparanza cola población xeneral. Otros factores qu'amonten el riesgu en ludópatas son les enfermedaes mentales y l'abusu de sustances.
Condiciones médiques
Esiste una asociación ente les tenencies suicides y problemes de salú como el dolor crónicu, el traumatismu craneoencefálico, el cáncer, la insuficiencia renal (con necesidá de hemodiálisis), el sida y el lupus eritematoso sistémico. El diagnósticu de cáncer dobla'l subsecuente riesgu de suicidiu. En Xapón, los problemes de salú son rexistraos como la principal razón de suicidiu.
Per otra parte, trestornos del suañu como'l velea o l'apnea del suañu son tamién factores de riesgu pa depresión y suicidiu. En dellos casos, los trestornos del suañu pueden ser un factor de riesgu independiente pa la depresión. Otres condiciones médiques pueden presentase con síntomes similares a los trestornos del estáu d'ánimu, incluyendo'l hipertiroidismo, el Alzheimer, los tumores cerebrales, el lupus eritematoso sistémico y efeutos adversos de ciertos fármacos (como beta bloquiadores y esteroides).
Estaos psicolóxicos
thumb|right|300px|En situaciones cansoses, el suicidiu puede ser emplegáu como un métodu d'escape. Tal foi'l casu de dellos presos de los [[campos de concentración nazis, que se suicidaron al tocar les valles electrificaes. ]] Ciertos estaos psicolóxicos pueden amontar el riesgu de suicidiu: esperecimientu, anhedonia, depresión y ansiedá. Tamién inflúi una probe capacidá de resolver problemes, perda de capacidaes que d'antiguo se teníen y pocu control de los impulsos. N'adultos mayores, ye importante la perceición de ser una carga pa otres persones. El suicidiu productu d'una «probe integración a la sociedá» denominar «suicidiu egoísta».
Diversos estreses de la vida, como la perda d'un familiar o amigu, d'un trabayu o l'aislamientu social (como'l vivir solo), amonten el riesgu de suicidiu. Coles mesmes, les persones que nunca se casaron tienen un riesgu mayor. Al contrariu, el ser relixosu puede amenorgalo. Lo anterior atribuyóse a les perceiciones negatives de munches relixones sobre'l suicidiu y a la interrellación que la relixón puede aprovir.
Delles persones opten pol suicidiu pa escapar de situaciones como'l acoso escolar o'l prexuiciu. Un historial d'abusu sexual infantil y d'acoyíes temporales son tamién factores de riesgu. Créese que l'abusu sexual contribúi con alredor del 20% del riesgu total. Dende un puntu de vista evolutivu, una esplicación del suicidiu ye qu'esta ayuda a la eficacia biolóxica inclusiva, lo qu'asocede si'l suicida ye una persona que nun puede tener más fíos, polo que, al suicidase, evita robar recursos necesarios a los sos parientes. Una oxeción a esta teoría ye que les muertes d'adolescentes sanos nun ayudar a la eficacia biolóxica inclusiva.
La probeza tamién ta rellacionada. La medría de la probeza relativa, en comparanza coles persones qu'arrodien al individuu, amonta'l riesgu. Cerca de 200 000 granxeros na India suicidáronse dende 1997 debíu, en parte, a problemes financieros. En China, el suicidiu ye tres veces mayor nes rexones rurales. Créese ye debíu, parcialmente, a les dificultaes económiques nestes árees del país.
Dellos estudios correlacionan les crisis económiques col aumentu de muertes per suicidiu. Un estudiu atopó que cada puntu d'aumentu nel desemplegu ta acomuñáu con un aumentu del 0.79% nes tases de suicidiu en persones menores a 65 años d'edá. D'alcuerdu a la Organización Mundial de la Salú, los problemes mentales, la ingesta escesiva d'alcohol y el suicidiu amontar mientres les recesiones económiques. El suicidiu ye más común en zones d'alta falta socioeconómica, fragmentación social y desemplegu, polo que la proteición social ye fundamental nel amenorgamientu de los problemes mentales mientres les crisis económiques. Según datos de países europeos, el desemplegu nun amonta les tases de suicidiu si'l gastu añal en programes de bienestar social ye mayor a 190 dólares por persona.
Medios de comunicación
Los medios de comunicación, como'l Internet, son importantes factores de riesgu. La forma en que se describe'l suicidiu, con una prominente y repetitiva cobertoria d'altu volume que lo glorifica ya idealiza, tien un efeutu negativu. Cuando se realicen descripciones detallaes d'un métodu de suicidiu, l'usu d'esti métodu puede amontar na población.
Lo anterior desencadena'l denomináu efeutu Werther, que toma'l so nome del protagonista de la novela Les penes del nuevu Werther de Johann Wolfgang von Goethe, que'l so suicidiu foi emuláu por dellos almiradores del llibru. El riesgu ye mayor n'adolescentes, que pueden tirar a idealizar la muerte. L'efeutu contrariu, el propuestu efeutu Papageno, nel que la cobertoria d'estratexes de afrontamiento efeutives pueden tener efeutos preventivos, basar nel nome del personaxe de La flauta máxica de Wolfgang Amadeus Mozart, que, tarreciendo la perda d'una persona querida, entama suicidase hasta que ye aidáu polos sos amigos. Cuando los medios de comunicación siguen les direutrices encamentaes, el riesgu de suicidiu puede menguar. Sicasí, llograr sofitu de la industria puede ser difícil, especialmente al llargu plazu.
Racionalización
El suicidiu racional ye'l suicidiu «fríamente decidíu por una persona que recibe los fayadizos cuidos paliativos y sofitu moral pa la so enfermedá». L'actu de, deliberadamente, provocase la muerte en beneficiu d'otres persones ye denomináu «suicidiu altruista». Un exemplu ye'l suicidiu d'una persona mayor pa dexar una mayor cantidá d'alimentos a les persones más nueves de la comunidá. En delles cultures esquimales, el suicidiu ye vistu como un actu de respetu, coraxe o sensatez.
Per otra parte, el ataque suicida ye una aición política na qu'unu o dellos atacantes lleven a cabu un ataque violentu contra otros individuos nel entendimientu de que la resultancia va ser la so propia muerte. Dalgunos son motivaos pol deséu de convertise en mártires. Coles mesmes, les misiones kamikaze son llevaes a cabu como un deber a una causa cimera o una obligación moral. El homicidiu-suicidiu ye l'actu nel qu'un homicidiu ye asocedíu en menos d'una selmana pol suicidiu del homicida.
Comúnmente, el suicidiu coleutivu realízase baxu presión social en comunidaes onde los miembros dexen el so autonomía a un líder. Pela so parte, cuando dos persones alcuerden quitar la vida coles mesmes denominar «pactu suicida». En situaciones cansoses, onde siguir cola vida vuélvese intolerable, delles persones opten pol suicidiu como un métodu d'escape. Dellos presos de los campos de concentración nazis suicidar al tocar les valles electrificaes.
Métodos
thumb|right|400px|Métodos de suicidiu utilizaos en [[Llatinoamérica y el Caribe ente 2005 y 2009, según la Organización Panamericana de la Salú. ]] Los métodos de suicidiu más comunes varien per país. Sicasí, ente los más utilizaos tán el aforcamientu, l'envelenamientu por pesticidas y el disparu con arma de fueu. Créese que les diferencies nos métodos débense, en parte, al so disponibilidad. Nuna revisión de 56 países atopóse que l'aforcamientu yera'l métodu más utilizáu na mayoría, sumando'l 53% de suicidios n'homes y 39% en muyeres.
A nivel mundial, 30% de los suicidios son realizaos per mediu de pesticidas. Sicasí, l'usu d'esti métodu varia marcadamente del 4% n'Europa a más del 50% nel Pacíficu. Tamién ye comúnmente utilizáu en Llatinoamérica, debíu al fácil accesu a los pesticidas nes poblaciones agrícoles. La sobredosis ye motivu d'aproximao dos tercios de los suicidios en muyeres y un terciu n'homes. Munchos nun son entamaos y asoceden mientres periodos d'ambivalencia. Igualmente, la tasa de mortalidá varia según el métodu: arma de fueu 80-90%, afogamientu 65-80%, aforcamientu 60-85%, tubu d'escape 40-60%, saltu 35-60%, quema de carbón 40-50%, pesticidas 6-75% y sobredosis de melecines 1.5-4%. Los métodos más emplegaos pal intentu de suicidiu y pal suicidiu esitosu tamién son distintos; cerca del 85% de los intentos de suicidiu nel mundu desarrolláu realizar por sobredosis.
En China, el métodu más común ye l'envelenamientu por pesticidas. En Xapón, anque inda se practica'l harakiri, el métodu más común ye l'aforcamientu, al igual qu'en Suiza. El saltu dende dalgún altor ye común en Ḥong Kong y Singapur, arreyáu nel 50 y 80% de los suicidios, respeutivamente. N'Estaos Xuníos, el 57% de los suicidios arreya una arma de fueu, métodu un pocu más común n'homes qu'en muyeres, siguíu del aforcamientu n'homes y l'envelenamientu en muyeres.
Fisiopatoloxía
Nun esiste una fisiopatoloxía unificadora de la depresión o'l suicidiu. Sicasí, créese son resultáu de la interacción de factores socioambientales, psiquiátricos y de comportamientu. Los niveles baxos del factor neurotrófico deriváu del celebru (FNDC) tán direutamente acomuñaos col suicidiu ya indireutamente acomuñaos col trestornu depresivu mayor, el trestornu de estrés postraumáticu, la esquizofrenia y el trestornu obsesivu compulsivu. En diverses autopsies atoparon niveles baxos del FNDC nel hipocampu y na corteza prefrontal en persones con condiciones psiquiátriques y ensin elles. Créese que nos suicides los niveles de serotonina atópense baxos, lo que se basa, parcialmente, nel afayu n'autopsies de niveles amontaos de receptores 5-HT2A. Coles mesmes, otres pruebes atoparon niveles amenorgaos d'ácidu 5-hidroxindolacéticu nel líquidu cefalorraquídeo. Sicasí, evidencies direutes son difíciles d'axuntar. Tamién se cree que la epixenética participa na determinación del riesgu de suicidiu.
Prevención
La prevención del suicidiu toma los esfuercios coleutivos empuestos a amenorgar la incidencia del suicidiu per mediu de midíes preventives. Una forma d'amenorgar el riesgu ye llindar l'accesu a ciertos métodos, como les armes de fueu y venenos. Otres midíes inclúin: amenorgar l'accesu a carbón vexetal y barreres en pontes y plataformes del metro. Tamién puede ser efeutivu'l tratamientu d'adicciones, como al alcohol o a les drogues, enfermedaes, como la depresión, y de persones con intentos de suicidiu previos. Propúnxose amenorgar l'accesu a alcohol como una estratexa preventiva (según amenorgar el númberu de chigres). A pesar de que les llinies de crisis son comunes, esiste poca evidencia que sofite o refute la so efeutividá. N'adultos nuevos con pensamientos suicides, la terapia cognitivu-conductual puede ayudar a ameyorar los resultaos. El desenvolvimientu económicu per mediu de la so habilidá d'amenorgar la probeza puede ser capaz d'amenorgar les tases de suicidiu. Tamién pueden ser efeutives les midíes qu'amonten la conexón social, especialmente n'homes adultos mayores. El Día Mundial pa la Prevención del Suicidiu celébrase cada 10 de setiembre col sofitu de l'Asociación Internacional pa la Prevención del Suicidiu y la Organización Mundial de la Salú.
Enfermedaes mentales
thumb|left|300px|El tratamientu con [[antidepresivu|antidepresivos, como la fluoxetina, pue ser efeutivu p'amenorgar el riesgu de suicidiu en pacientes con enfermedaes mentales.]] Diversos tratamientos pueden amenorgar el riesgu en persones con problemes mentales. Los pacientes con un mayor riesgu de suicidiu pueden ser ingresaos, voluntaria o involuntariamente, nuna unidá psiquiátrica. Comúnmente son-yos removíes les pertenencies que puedan utilizar pa autolesionarse. Dellos médicos faen que los pacientes roblen un contratu de non suicidiu», per mediu del que se comprometen a non autolesionarse si son daos d'alta. Sicasí, nun hai evidencies que demuestren un efeutu significativu d'esta práutica. Si la persona nun ta n'alto riesgu, pueden llevase a cabo tratamiento psiquiátricos pa pacientes esternos. Coles mesmes, nun se confirmó que les hospitalizaciones al curtiu plazu seyan más efeutives que l'ayuda comuñal en persones con trestornu llende de la personalidá (TLP), que son suicides crónicos.
Hai evidencia tentativa que señala que la sicoterapia, específicamente la terapia dialéutica conductual, amenorga l'enclín suicida n'adolescentes y en persones con TLP. Tamién puede ser útil n'amenorgar los intentos de suicidiu n'adultos n'alto riesgu. Sicasí, nun s'atopó evidencia que demuestre un amenorgamientu en suicidios completaos. Hai discutiniu en redol a les ventayes en comparanza colos daños de los antidepresivos. En mozos, los antidepresivos como los ISRS paecen aumentar el riesgu de suicidiu de 25 sobre 1000 a 40 sobre 1000. En contraste, n'adultos pueden amenorgar el riesgu. El litiu pue ser efeutivu p'amenorgar el riesgu en persones con trestornu bipolar y depresión clínica a niveles similares a los de la población xeneral. Amás, la clozapina puede amenorgar los pensamientos suicides en dellos pacientes con esquizofrenia.
Epidemioloxía
Les tases por cada 100 000 habitantes en 2012 fueron: Australia 10.6, Canadá 9.8, China 7.8, India 21.1, Reinu Xuníu 6.2, Estaos Xuníos 12.1 y Corea del Sur 28.9. En 2009, foi la décima causa de muerte nos Estaos Xuníos, con aproximao 36 000 casos añales y con 650 000 ingresos a hospitales per intentu de suicidiu. Pela so parte, Guyana, Corea del Sur, Sri Lanka y Lituania tienen les tases más altes del mundu. Los países colos númberos absolutos más altos son China ya India, con aproximao la metá del toa. En China, el suicidiu ye la quinta causa de muerte. En Llatinoamérica, les mayores tases son les d'El Salvador (13.6), Bolivia y Chile (12.2), Uruguái (12.1), Cuba (11.4) y Arxentina (10.3).
Xéneru
[[Ficheru:Suicide world map - 2012 Total.svg|thumb|left|250px|Tasa de mortalidá per suicidiu per país (por cada 100 000 habitantes) en 2012.
]]
Nel mundu occidental, los homes finen por suicidiu cuatro veces más que les muyeres, anque les muyeres intentar cuatro veces más que los homes. Lo anterior pue ser atribuyíu a que los homes utilicen métodos más letales. Esta diferencia ye inclusive más pronunciada en persones de 65 años o más, onde un décuplu d'homes comete suicidiu per cada muyer. China tien unu los índices de suicidiu femenín más altos del mundu y ye l'únicu onde esti ye mayor al de los homes.
Nel Mediterraneu oriental, les tases de suicidiu son casi equivalentes ente dambos xéneros. La mayor tasa de suicidiu femenín ye la de Corea del Sur (22 por cada 100 000 habitantes). En parte por cuenta de la estigmatización y la depresión resultante, les persones que s'identifiquen con un xéneru distintu del que lu asignaron al nacer alcuéntrase n'altu riesgu de suicidiu.
Edá
En munchos países, les tases de suicidiu son mayores na mediana y tercer edaes. Sicasí, el númberu absolutu de suicidios más alto alcuéntrase ente los 15 y 29 años, dada la cantidá de persones pertenecientes a esti grupu d'edá. Nos Estaos Xuníos, la tasa ye mayor nos homes caucásicos mayores de 80 años, anque les persones más nueves intentar más frecuentemente. Ye la segunda causa de muerte más común n'adolescentes. N'homes nuevos nel mundu desarrolláu, el suicidiu ye causa d'aproximao 30% de les muertes. Les tases nos países desenvueltos son similares, pero constitúi una pequeña proporción del total de muertes por cuenta de qu'otros tipos de traumatismos tienen mayores tases de mortalidá. En contraste con otres árees del mundu, nel Sureste asiáticu son más comunes les muertes por suicidiu en muyeres nueves qu'en mayores.
Historia
Na antigua Atenes, les persones que se suicidaben ensin l'aprobación del Estáu nun podíen recibir los honores d'un entierru normal. El suicida yera soterráu ensin asistencia pela redolada de la ciudá, ensin lápida sepulcral o dalgún marcador. Sicasí, el suicidiu yera considerada una forma de caltener l'honor o evitar la humildación. Na antigua Roma, anque foi primeramente dexáu, más tarde, pola so práutica ente los esclavos, foi xulgáu como un crime contra l'Estáu por cuenta de los sos costos económicos. Na Europa Cristiana pasó a ser envaloráu como un pecáu y foi condergáu nel Conciliu de Arles de 452 como una obra de Satanás, amás los suicides yeren escomulgaos. En Francia tomáronse fuertes midíes en rellación al suicidiu: el cadabre del suicida yera abasnáu peles cais, cabeza abaxo y, depués, refundiáu o colgáu d'una pila de basura. Coles mesmes, les pertenencies del fináu yeren confiscadas.
Mientres el Renacimientu, l'actitú contra'l suicidiu empezó a camudar. Biathanatos de John Donne contenía les primeres defenses modernes del suicidiu. Na so obra, Donne suxure que'l suicidiu «nun ye contrariu a les lleis de la naturaleza, la razón o Dios». Amás señala la falta de condena al suicidiu de figures bíbliques ya inclusive presenta delles circunstancies nes que «la razón encamienta'l suicidiu».
La secularización de la sociedá empezó mientres la Ilustración, que cuestionó les actitúes relixoses tradicionales contra'l suicidiu y presentóse una perspeutiva más moderna del asuntu. David Hume negó que'l suicidiu fuera un crime yá que nun afecta a nenguna persona y yera, potencialmente, pa beneficiu del individuu. Nos sos Ensayos sobre'l Suicidiu y l'Inmortalidá de l'Alma de 1777, Hume asegura que «Un home que se retira de la vida nun fai dañu dalgunu a la sociedá; lo único que fai ye dexar de produci-y bien. Y si esto ye una ofiensa, ye, verdaderamente, de la más modesta especie».
Pal sieglu XIX, n'Europa'l suicidiu pasó de considerase causáu por un pecáu a ser causáu pola llocura. Per otra parte, convertir nel oxetivu de comentarios satíricos, como'l de El Mikado, musical de Gilbert y Sullivan, qu'ironizaba sobre la idea d'executar a daquién que se suicidara. En 1879, la llei inglesa empezó a estremar ente suicidiu y homicidiu, anque'l suicidiu resultaba en perda de los derechos hereditarios. En 1882, Inglaterra dexó al suicida recibir un entierru mientres les hores de lluz. Y para mediaos del sieglu XX, se descriminalizó el suicidiu na mayor parte de los países occidentales.
Llexislación
thumb|400px|left|Llegalidá de la [[eutanasia a nivel mundial:
]] Na gran mayoría de los países occidentales, el suicidiu nun ye un crime. Sicasí, en dellos países musulmanes, inda ye consideráu como tal. Anque n'Australia el suicidiu nun ye un delitu, ye castigáu l'afalar, aconseyar o aidar el suicidiu d'otra persona. Amás, explícitamente déxase l'usu de «tanta fuercia como seya necesaria» pa evitar que se complete'l suicidiu. Ente 1996 y 1997, nel Territoriu del Norte foi llegal el suicidiu asistíu por médicu.
Na actualidá, nengún país européu castiga'l suicidiu o'l so intentu. N'Inglaterra y Gales se descriminalizó el suicidiu per mediu de l'Acta del Suicidiu de 1961, ente que la República d'Irlanda facer en 1993. Na India, el suicidiu yera illegal y la familia del suicida podía enfrentar problemes llegales. Sicasí, en 2014, el Gobiernu de la India derogó esa llei. N'Alemaña, la eutanasia activa ye illegal y toles persones presentes al momentu del suicidiu pueden ser procesaes por omisión d'auxiliu.
Pela so parte, Suiza llegalizó'l suicidiu asistíu en pacientes enfermos mentales crónicos. La Corte Suprema de Lausana, nun resolución de 2006, garantizó'l derechu d'una persona con un llargu historial de dificultaes psiquiátriques a poner fin a la so vida. Nos Estaos Xuníos, el suicidiu nun ye illegal pero puede acarretar sanciones pa les persones que la intenten. El suicidiu asistíu ye llegal nel estáu de Washington pa persones con enfermedaes terminales. En Oregón, los pacientes terminales pueden solicitar melecines p'acabar cola so vida. A los canadienses qu'intentaron suicidase puede torgáse-yos l'accesu a los Estaos Xuníos. La llei estauxunidense dexa a los guardias fronterizos torgar l'accesu a enfermos mentales y persones con intentos previos de suicidiu.
Llatinoamérica y España
N'España y Llatinoamérica el suicidiu nun ye un delitu, pero sí se castiga'l so facilitación o instigación per parte de terceros. L'artículu 143 del Códigu Penal español reza que «[y]l qu'induza al suicidiu d'otru va ser castigáu cola pena de prisión de cuatro a ocho años».
Pela so parte, Bolivia considera illegal l'homicidio piadosu. L'artículu 257 del so Códigu Penal señala que «[s]e va imponer la pena de reclusión d'unu a tres años, si pal homicidiu fueren determinantes los móviles piadosos [...]». Igualmente, en Colombia castigar con dos a seis años de prisión al que «induza a otru al suicidiu» o-y empreste una ayuda efeutiva pa la so realización», ente que «[c]uando la inducción o ayuda tea dirixida a poner fin a intensos sufrimientos» la pena amenorgar a unu o dos años. En Costa Rica, El Salvador, Paraguái y Perú tamién ta penalizáu l'homicidiu por motivos piadosos. En contraste, l'artículu 37 del Códigu Penal d'Uruguái destaca que, en casos d'homicidiu piadosu, «[l]os Xueces tien la facultá de exonerar de castigu al suxetu d'antecedentes honorables, autor d'un homicidiu, efeutuáu por móviles de piedá, por aciu súpliques repitíes de la víctima». Coles mesmes, anque en Méxicu la eutanasia activa y el socatrar o facilitar el suicidiu son illegales, dende 2008 dexar a pacientes terminales refugar medicación o tratamientos médicos que busquen caltenelo con vida —eutanasia pasiva—.
Relixón
thumb|right|250px|Los escritos de pensadores como [[Agustín d'Hipona influyeron na visión cristiana del suicidiu]] Na mayoría de les formes de cristianismu, el suicidiu ye consideráu un pecáu, en gran parte por cuenta de los escritos d'influyentes pensadores del Medioevo, como Agustín d'Hipona y Tomás d'Aquino. Sicasí, el suicidiu nun foi consideráu pecáu nel Corpus iuris civilis. Na doctrina católica, los argumentos en contra básense nel mandamientu «Nun vas matar», según na idea de que la vida ye un regalu de Dios que nun tien de ser refalgáu y que'l suicidiu va contra'l «orde natural» y polo tanto interfier col plan maestru de Dios pal mundu. Créese que les enfermedaes mentales o la medrana al sufrimientu amenorga la responsabilidá del suicida. Sicasí, un gran númberu de suicidios de siguidores de Dios nun son condergaos na Biblia. Nesos pasaxes, nun se paez considerar el suicidiu como un pecáu grave.
Pal xudaísmu, la vida ye sagrada y conderga el fechu d'encurtiar la vida. Pa esta relixón, el suicidiu ye un actu criminal, inclusive los suicides son consideraos como homicidas, y un delitu grave, yá que implica «negar que la vida seya un regalu divín» y porque «constitúi un desafíu a la voluntá de Dios». Igualmente, les relixones islámiques son contraries al suicidiu. El Corán prohibir al señalar que «non te vas matar o vas destruyir». Pela so parte, el Hadiz amiesta que'l suicidiu individual ye illegal y un pecáu. Amás esiste un estigma acomuñáu col suicidiu nos países islámicos.
Nel hinduismu, el suicidiu ta, xeneralmente, prohibíu, yá que «ataya la sincronización del ciclu de muerte y renacencia». Sicasí, l'hinduismu acepta'l derechu de les persones a poner fin a la so vida per mediu del ayunu, denomináu Prayopavesa, que nun ye consideráu suicidiu yá que ye una práutica non violenta y natural y aceptada solo so ciertes circunstancies. El satí, la autoinmolación llevada a cabu por viudas, foi una práutica común na sociedá hindú mientres la Edá Media.
Filosofía
Diverses entrugues surdieron en redol a la filosofía del suicidiu, incluyendo qué constitúi un suicidiu, si'l suicidiu puede ser una eleición racional y la permisividad moral del suicidiu. Los argumentos rellacionaos a la aceptabilidad del suicidiu en términos morales y sociales varien dende postures que la consideren intrínsecamente inmoral ya inaceptable so cualquier circunstancia, hasta otres que lo consideren un derechu de cualquier persona que crea que, racional y concienzudamente, tomó la decisión de rematar la vida, inclusive si son nuevos y saludables.
thumb|left|200px|En [[Le Suicide (1897), Émile Durkheim realizó una investigación sociolóxica del suicidiu basada en datos y analises estadísticos.]]