cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ethelberto de Kent
Rellaciones colos otros reinos
Amás de la prueba de la Crónica anglosaxona de que Ethelberto ostentaba'l títulu de bretwalda, hai evidencies del so dominiu en dellos reinos del sur. N'Essex, paez que Ethelberto tuviera en posición d'exercer la so autoridá hasta pocu dempués de 604, cuando la so intervención ayudó a la conversión al cristianismu del rei Saeberht, el so sobrín. Foi Ethelberto y non Saeberht quien construyó la ilesia de San Pablo de Londres, nel llugar onde s'atopa la catedral de San Pablo. Otra evidencia ye apurrida por Beda, quien de forma esplícita describe a Ethelberto como señor de Saeberht.
Beda describe les rellaciones de Ethelberto con Raedwald (tamién conocíu como Redvaldo), rei d'Anglia Oriental, nuna seición que'l so significáu nun ta dafechu claro. Paez dicir que Raedwald caltuvo'l mandu militar del so pueblu, anque Ethelberto caltenía los so señoríu. Esto indícanos que'l títulu de bretwalda solía incluyir el mandu militar nel otru reinu, ya inclusive más qu'eso, yá que Ethelberto yera bretwalda magar que Raedwald tenía los control de les sos tropes. Anque Raedwald convertir al cristianismu en Kent, ésti nun abandonó los sos creencies paganes; esto y la so independencia militar implicaben que'l señoríu de Ethelberto sobre Anglia Oriental yera muncho más débil que sobre Essex. Sicasí, una interpretación distinta ye que'l testu tien de ser traducíu como "Raedwald, rei de los anglos del este, quien mientres vivió Ethelberto foi-y concedíu'l lideralgu militar del so pueblu"; si esto yera la intención de Beda, entós Anglia Oriental taba firmemente sol señoríu de Ethelberto.
Nun hai evidencies de que la influencia de Ethelberto n'otros reinos fuera abondu como pa poder convertir otros reis al cristianismu, anque esto ye en parte por cuenta de la falta de fontes, por casu nun se conoz nada de la hestoria de Sussex pa la mayor parte de los sieglos VII y VIII. Sicasí, Ethelberto foi capaz d'entamar una xunta nel valle del ríu Severn en 602, na frontera noroccidental de Wessex, lo que puede ser una indicación de que la so influencia estendíase tamién al oeste. Nun llegaron hasta los nuesos díes evidencies de que Kent apoderara Mercia, pero sábese que Mercia yera independiente de Northumbria, polo que ye plausible que tuviera sol señoríu de Kent.
La misión d'Agustín y la cristianización
left|thumb|Vidrera de Ethelberto de Kent na capiya del All Souls College, [[Oxford]]
Los britanos nativos convirtiérense al cristianismu mientres la dómina romana. Les invasiones anglosaxones dixebraron mientres sieglos la Ilesia británica de la cristiandá europea, polo que la Ilesia de Roma nun tenía presencia o autoridá en Gran Bretaña y ello ye que Roma conocía bien pocu de la Ilesia británica ya inoraba cualquier cisma tocantes a costumes. Sicasí, Ethelberto tendría ciertes conocencies sobre la Ilesia gracies a la so esposa franca, Berta, quien llevara consigo a un obispu, Liudhard, quien construyó una capiya pa ella.
En 596, el papa Gregorio I Magno unvió a Inglaterra como misioneru a Agustín, prior del monesteriu de San Andrés en Roma, y en 597, un grupu d'unos cuarenta monxos lideraos por Agustín llegaron a la isla de Thanet en Kent. Según Beda, Ethelberto foi lo suficientemente resabiáu colos acabante llegar hasta'l puntu d'aportunar n'axuntase con ellos a cielu abiertu pa prevenir de cualesquier bruxería que pudieren realizar. Los monxos causaron bona impresión a Ethelberto, pero ésti nun se convirtió de momentu. Aportó a da-yos permisu por que la misión asítiase en Canterbury y dio-yos permisu pa predicar.
Nun se sabe cuando Ethelberto convirtióse realmente al cristianismu. A pesar de lo que cunta Beda nel so rellatu, ye posible que Ethelberto yá fuera cristianu antes de la llegada de la misión d'Agustín. Ye probable que Liudhard y Berta primieren a Ethelberto por que esti considerara convertise al cristianismu antes de la llegada de la misión, y tamién ye posible qu'una de les condiciones del matrimoniu de Ethelberto con Berta fora que Ethelberto considerara la conversión. Sicasí, que la conversión produxérase pola influencia de la corte franca podría ser vistu como una reconocencia esplícita del señoríu francu, polo que ye posible que Ethelberto retrasara la so conversión hasta poder faelo pela vía de la influencia de Roma afirmando la so independencia del control francu. Tamién se suxurió que la vacilación d'Agustín -ésti tornó a Roma pa pidir ser eximido de la so misión- ye una indicación de que Ethelberto yera paganu cuando s'unvió a Agustín.
Como mui tarde, Ethelberto tuvo de convertise antes del añu 601, una y bones esi añu Gregorio escribiólu como rei cristianu. Una vieya tradición apunta que Ethelberto convirtióse'l 1 de xunu, nel branu del añu que llegó Agustín. Saeberht, rei d'Essex, tamién se convirtió al cristianismu gracies a la influencia de Ethelberto, pero hubo llendes na efectividá de la misión. Non tola corte de Kent convirtióse: Eadbaldo, el fíu y herederu de Ethelberto, entá yera paganu nel momentu del so ascensu al tronu. Readwald, rei de Anglia Oriental, namái se convirtió parcialmente (aparentemente mientres s'atopaba na corte de Ethelberto) y caltuvo un llugar sagráu paganu xunto al nuevu altar cristianu. Agustín tampoco tuvo ésitu a la de ganase la llealtá del cleru británicu.
Códigu de lleis
thumb|right|250px|Primer páxina del manuscritu del sieglu XII conocíu como [[Textus Roffensis, nel que ta'l códigu de lleis de Ethelberto.]]
Dalgún tiempu dempués de la llegada de la misión d'Agustín, seique en 602 o 603, Ethelberto promulgó un conxuntu de lleis en noventa seiciones. Estes lleis son con muncho el códigu más antiguu que sobrevivió escritu en cualquier llingua xermánica (otros pueblos xermánicos, como visigodos y francos, escribir en llatín -Derechu visigodu, Llei Sálica-) y cuasi con toa certidume sería unu de los primeros documentos escritos en llingua anglosaxona, una y bones la lliteratura llegaría a Inglaterra cola misión d'Agustín. L'únicu manuscritu primitivu que sobrevivió, conocíu como Textus Roffensis, data del sieglu XII y atópase en Kent Archives Office, en Maidstone.
El códigu de Ethelberto fai referencia a la ilesia nel primer puntu del mesmu, nel que se numberen les compensaciones esixíes pola propiedá d'un obispu, un diáconu, un sacerdote, etc. pero en toles lleis puede apreciase la estraordinaria influencia de los principios cristianos. Beda afirmó que taben escrites "a la manera de los romanos", pero aprecia poca influencia romana. Tocantes a los asuntos de los súbditos, les lleis fueron comparaes cola Lex Salica de los francos, pero nun se cree que Ethelberto basara'l so códigu en nengún modelu previu en concretu.
Les lleis esmolecer por afaer y aplicar les penes por cuenta d'infracciones en tolos estamentos de la sociedá. El rei tenía un interés económicu en que s'aplicaren les lleis, yá que parte de les multes recaldaes yeren para él, pero'l rei tamién yera responsable de que se guardara la llei y l'orde y una de les formes poles que caltenía los control yera evitando duelos de sangre faciendo cumplir les lleis correspondientes a la gravedá del agraviu. Les lleis de Ethelberto son mentaes por Alfredo'l Grande, quien compiló les sos propies lleis, faciendo usu de los códigos anteriores creaos por Ethelberto, Offa de Mercia y Ine de Wessex.
Una de les lleis de Ethelberto paez caltener una muerte d'una antigua costume: el tercer puntu del códigu espón que "si'l rei atópase bebiendo na casa d'un home y daquién comete dalguna maldá ellí, ésti tendrá de pagar el doble de la compensación". Probablemente, esto refierse a l'antigua costume pola que'l rei viaxaba pel país, siendo agospiáu y atendíu polos sos súbditos allá onde fuera. Los siervos del rei caltuvieron estos derechos hasta sieglos dempués de la muerte de Ethelberto.
Los puntos del códigu que van del 77 al 88 fueron interpretaos como una descripción de los derechos económicos d'una muyer dempués d'un divorciu o separación llegal. Estes clauses definíen cuantos enseres domésticos podía quedase la muyer en distintes circunstancies, dependiendo por casu de si ella quedaba cola custodia de los fíos. Sicasí, suxurióse apocayá que sería más correutu interpretar estes clauses como referíes a una muyer que enviudaba y non que se divorciaba.
Comerciu y monedes
thumb|left|200px|Thrymsa, moneda acuñada mientres el reináu d'[[Eadbaldo de Kent|Eadbaldo, fíu de Ethelberto; nun se topó nenguna moneda col nome de Ethelberto de Kent, anque pudieron ser acuñaes mientres el so reináu.]]
Hai menos pruebes documentales sobre'l calter del comerciu en Kent mientres el reináu de Ethelberto. Sábese que los reis de Kent establecieron el control real sobre'l comerciu a finales del sieglu VII, pero nun se sabe cuando empezó esti control. Hai pruebes arqueolóxiques que suxuren que la influencia real sobre'l comerciu data d'antes de cualquier fonte escrita. Suxurióse qu'unu de los llogros de Ethelberto foi consiguir el control del comerciu ensin cuntar cola aristocracia y convertilo en monopoliu real. El comerciu continental apurrió a Kent accesu a artículos de luxu que dieron a Kent una ventaya al comerciar coles otres naciones anglosaxones y los ingresos provenientes del comerciu yeren importantes yá de por sí.
Podría ser mientres el reináu de Ethelberto cuando s'acuñaron les primeres monedes: que nun llevaben el so nome, pero créese probable que les primeres monedes vengan de antes del sieglu VI. Estes monedes yeren d'oru y probablemente yeren los chelines (scillingas n'inglés antiguu) que son mentaos nes lleis de Ethelberto. Estes monedes tamién son conocíes na numismática con "thrymsas".
Muerte y socesión
Ethelberto morrió'l 24 de febreru de 616 y foi asocedíu pol so fíu Eadbaldo, quien nun yera cristianu (Beda afirma que se convirtiera pero volvió a les sos creencies paganes) anque n'última instancia convertir al cristianismu. Eadbaldo escupulició a la ilesia al casase cola so madrasca, actu contrariu a la llei de la Ilesia, y refugó el bautismu. Saeberht d'Essex tamién morrió sobre esi tiempu y foi asocedíu por trés fíos, nengunu d'ellos cristianu; la posterior revuelta contra'l cristianismu y l'espulsión del so obispu Mellitus, podríen ser una reacción al señoríu de Kent tres la muerte de Ethelberto más que como una oposición pagana al cristianismu.
Amás de Eadbaldo, ye posible que Ethelberto tuviera otru fíu, Aethelwald. El niciu d'esto atópase nuna carta papal a Xustu, arzobispu de Canterbury ente 619 y 625, na que se fai referencia a un rei llamáu Aduluald y qu'aparentemente ye distintu de Audubald, que fai referencia a Eadbaldo. Los espertos modernos nun llogren ponese d'alcuerdu na forma d'interpretar esto: "Aduluald" podría interpretase como una representación de "Aethelwald", y polo tanto podría ser indicativu de la esistencia d'otru monarca, seique un rei auxiliar de Kent occidental; o podría ser a cencielles un error d'un escribiente y referiríase a Eadbaldo.
Darréu, Ethelberto foi canonizáu pol so papel nel establecimientu del cristianismu ente los anglosaxones. La so festividá celebrábase orixinalmente el 24 de febreru, pero camudar al día 25. La so esposa, la princesa merovinxa Berta, ye tamién venerada como santa.
Bathsua Makin
Bathsua Reginald Makin foi una proto-feminista, de la clase media Inglesa, que contribuyó a les meyores de la crítica de la posición de la muyer na esfera doméstica y l'esfera pública nel sieglu XVII n'Inglaterra. Siendo muyer, Makin conozse como «la señοra más culta d'Inglaterra», esperta en griegu, llatín, hebréu, alemán, español, francés ya italianu. Makin lluchó principalmente pola igualdá de derechos de les muyeres y les neñes a recibir una educación, y dexar de ser subordinaes al home. Ye famosa pol entós polémicu tratáu tituláu Un Ensayu P'Alicar l'Antigua Educación de les Muyeres, na Relixón, les costumes, l'arte y llingües, con una Respuesta a les Oxeciones en contra d'esta Forma d'Educación (1673), n'alusión a la llibertá d'educación de l'antigua enseñanza griega.
Contestu históricu
Makin, escribió dientro de les llendes del sieglu XVII. La familia, la educación y la relixón en toles instituciones, yeren apoderaes por homes. Esto asocedía en tola Europa na era cristiana, y por dellos sieglos, a partir de la dominación romana (sieglu I e.C.), y a partir de la instauración del cristianismu obligatoriu, ente tantes coses que prohibió la inquisición, el derechu a la educación y a la conocencia, y les muyeres teníen más prohibiciones entá, yeren cada vez más apostraes a los llares. Ente que dientro de la clase alta y les families aristocrátiques produxérase un aumentu na educación de la muyer y de la muyer autónoma, mientres el final de periodu de los Tudor, gracies a la direición de Sabela I d'Inglaterra, nel sieglu XVII, el periodu Stuart, col reináu de Xacobu I d'Inglaterra.
Publicaciones
Makin escribió una gran obra, llamada Un Ensayu P'Alicar l'Antigua Educación de les Gentlewomen (que nun foi publicada hasta 1673, a les sos 73 años).
Musea Virginea, foi publicáu en 1616, y anguaño ye vistu como una importante pieza de la escritura, porque revela datos biográficos, y rellata el contestu que se vivía. Foi un llibru de versu, escritu en griegu, llatín, hebréu, español, alemán, francés ya italianu, y dedicóse al rei Xacobu I, en demostración que tanto homes y muyeres tienen el mesmu nivel intelectual. Publicáu a la edá de 16 años, foi una rara esceición nuna muyer, pa la dómina na que se vivía.
Dos poemes caltiénense na coleición de Hastings. El 24 de xunu de 1649, Makin escribió una elexía llatina empobinada a Lucy Hastings, la Vilba, la Condesa de Huntingdon na ocasión de la muerte de Henry. Makin tamién escribió una elexía n'honor de la Señora Elizabeth (Hastings) Langham, que morrió en 1664. El poema titúlase Sobre la gran lamerntable Luerte del Honorable Derechu, a la Señora Elizabeth Langham". Amás, esiste una coleición d'obres d'Anna Maria van Schurman (Leyden, 1648), qu'inclúi un intercambiu de cartes n'hebréu ente van Schurman y Makin.
Munchos estudiosos apurrieron escelentes comentarios sobre la obra de Makin An Essay. Los sos trabayos foron un gran puntapié pal posterior desarrollu d'una postura feminista d'igualdá de derechos, polo que'l legáu de Makin ye tan importante como vixente.
Códigu de los cánones de les Ilesies orientales
El Códigu de los cánones de les Ilesies orientales (CCEO) (Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium) ye un conxuntu entamáu de lleis y normes que rixen pa les Ilesies católiques orientales. Foi promulgáu en llatín pol papa Xuan Pablo II el 18 d'ochobre de 1990 por aciu el documentu Sacri Canones y entró en vixencia'l 1 d'ochobre de 1991.
Carauterístiques xenerales
Ta estremáu en 30 títulos y tien un total de 1546 cánones. Los 6 primeros cánones son preliminares y precieden a los capítulos:
El códigu tien fuercia obligatorio solo pa los fieles de les Ilesies católiques orientales sui iuris (anguaño 23 Ilesies), anque en ciertos casos tamién compromete a la Ilesia llatina.
Historia de la so redaición
De la que se notaba la necesidá d'una coleición de la llexislación eclesiástica na Ilesia llatina empezóse tamién a riquir un trabayu asemeyáu pa la llexislación rellacionada cola lliturxa y disciplina de les Ilesies orientales. Asina'l patriarca melquita, Gregorio II Yussif solicitó, por cuenta de la celebración del Conciliu Vaticanu I (1869-1870), una revisión del derechu vixente pa eses Ilesies, pero non pudo llevase a cabu pola oposición esistente a la realización d'un códigu separáu del de la Ilesia llatina. El papa Lleón XIII (1878-1903) na carta apostólica Orientalium dignitas, fixo fincapié nel interés por esclariar la situación llegal de les Ilesies orientales católiques. Entós les mesmes Ilesies orientales empezaron a entamar les sos propies coleiciones: la Ilesia rumana dende 1872 a 1900), la siria (1888), la rutena (1891), la copta (1898) y l'armenia (1911).
Dende 1926, tres l'impulsu dau enantes pol papa Benedicto XV cola creación de la Congregación pa les Ilesies Orientales, retomóse la idea y solicitóse al papa Pío XI que la llevara a cabu. Esti en 1929 formó un conseyu pa la ellaboración d'esti códigu. Esi mesmu añu tal «conseyu» convertir en comisión de cardenales Commissio cardinalitia pro studiis praeparatoriis Codificationis Orientalis con un grupu d'espertos y consultores, pa la codificación de tola llei a qu'estes Ilesies tán suxetes. La presidencia foi confiada al cardenal Pietro Gasparri, que yá completara'l Códigu de Derechu Canónicu de 1917.
En 1935 la comisión foi renombrada Pontificia Commissio ad Redigendum Codicem Iuris Canonici Orientalis. Foi Pío XI quien s'opunxo más firmemente a la idea d'unificar les normes y dexar solo la parte llitúrxica distinta nes Ilesies orientales, entá cuando los miembros de la comisión deseyaben usar como base'l códigu de derechu canónicu de 1917.
Del borrador del códigu ellaboráu en 1935, a fines de la Segunda Guerra Mundial la comisión llograra completar un esquema con 2666 cánones y en 1948 propunxo un primer proyeutu, pero'l papa Pío XII con 4 motu proprio promulgó socesivamente solo 1590 cánones en 1949, 1950, 1952 y 1957:
La celebración del Conciliu Vaticanu II fixo cesar tou llabor. El 21 de payares de 1964 el papa Pablo VI promulgó'l decretu Orientalium Ecclesiarum del Conciliu Vaticanu II, que proclamó los mesmos derechos y la mesma dignidá pa cualquier ritu o Ilesia particular na Ilesia católica, llogrando una nueva apreciación de la tradición de les Ilesies orientales.
El problema de caltener un solu códigu pa tola Ilesia católica volvió surdir y nun s'estenó hasta'l 10 de xunu de 1972 en que'l papa Pablo VI en conexón colos encamientos del Conciliu Vaticanu II formó una nueva comisión, la Pontificia Commissio C.I.C. Orientali recognoscendo. Esta comisión empezó'l so trabayu en 1974 y foi ellaborando les diverses partes del códigu y faciéndoles revisar poles mesmes Iglesias y universidaes pontificies, publicando'l so trabayu ente 1975 y 1990 na so propia revista.
El 25 de xineru de 1983 foi promulgáu'l Códigu de Derechu Canónicu por Xuan Pablo II pa la Ilesia llatina. Los trabayos enllargar hasta 1988 en que la comisión apurrió'l testu que consideraba definitivu al papa Xuan Pablo II, quien inda lo fixo revisar por otros espertos antes d'aprobalo y promulgalo en 1990.
En 1998 el papa Xuan Pablo II emitió'l motu proprio Ad Tuendam Fidem, que enmendó dos cánones (598 y 1436).
Idioma guna
thumb|270px|Molas de los Kunas. L'idioma guna (d'antiguo kuna o trubiecu, autoglotónimu dulegaya 'llingua del pueblu') ye una llingua indíxena faláu pola etnia guna qu'habita Panamá y Colombia.
Distribución
Los guna viven na parte occidental de Panamá y dos enclaves en Colombia. Más del 95 % de los falantes viven en Panamá, onde dende la revolución indíxena de 1925 gocien de cierta autonomía y la so llingua tien reconocencia oficial.
Clasificación
Según Adolfo Constenla Umaña (1993) y otros especialistes, el Guna ye una llingua de la familia llingüística chibcha. Mientres el sieglu XX dellos autores arrexuntaron material, ente ellos Holmer (1946, 1947, 1951, 1952), Sherzer (1975, 1978) y Llerena Villalobos (1987, 2000).
Descripción llingüística
La documentación del Guna remontar a finales del sieglu XVII. En 1681, Lionel Wafer, médicu de navío inglés visitó a los Indios de Darién y vivió con ellos dalgún tiempu, publicando una llista de vocabulariu de la llingua d'esti grupu.
Fonoloxía
El Guna rexistra 4 fonemes vocálicos y 17 consonánticos: Esti inventariu vocálicu ye relativamente simple. Amás estes vocales formen dellos diptongos y les vocales tóniques en sílabes abiertes automáticamente realícense como vocales llargues. Fonéticamente esisten tamién delles vocales extralargas que fonológicamente son analizables como secuencies de dos vocales del mesmu timbre. El siguiente cuadru amuesa'l inventariu consonánticu xunto a la grafía convencional usada pa trescribilos (ver ):
Morfoloxía
El Guna ye una llingua aglutinante que contién pallabres d'hasta nueve morfemes, anque la mayoría de pallabres consten de dos o trés morefemas. La mayor parte de la complexidá morfolóxica dar nel verbu, que contién sufixos de tiempu, aspeutu, númberu, polaridá negativa, posición (sentáu, de pies, etc) y dellos alverbiales. El verbu nun se marca según persona gramatical.
Esisten diversos prefixos que marquen un cambéu de valencia nel verbu. Por casu y- funciona como un transitivizador de estativos, ente que o- marca'l causativu: La morfoloxía verbal espresa por aciu sufixos otres categoríes flexives como voz pasiva, tiempu, númberu y direicionalidá. Amás de los sufixos direicionales esiste un conxuntu de raigaños verbales que se refieren a la direición. Estos raigaños direicionales pueden afijarse o ser usaes como verbos principales. Inclusive cuando tán sufijados, frecuentemente pueden combinase con otru sufixos direicionales:
Ortografía
En 2010, el Congresu Nacional Guna decidió una reforma ortográfica acordies cola cual les consonantes tirantes escríbense como dígrafos (dos lletres repitíes). Igualmente los fonemes /p, t, k/ que pueden sonar como o  represéntense como <b, d, g> en toles posiciones. Igualmente l'antigua grafía <ch> pasa a ser <ss> o <ds> según la so procedencia morfolóxica (narassole < naras + sole, godsa  'llamó' < godde 'llamar' + -sa (pasáu). Asina pos esta reforma ortográfica usa namái 15 signos <b, d, g, l, m, n, r, s, w, y; a, y, i, o, o> pa trescribir tolos soníos de la llingua, esistiendo amás los dígrafos <bb, dd, gg, ll, mm, nn> pa les consonantes tirantes.
L'alfabetu del idioma guna ta conformáu por 15 lletres del alfabetu llatín:
Lletres: A/a, B/b, D/d, Y/y, G/g, I/i, L/l, M/m, N/n, O/o, R/r, S/s, O/o, W/w, Y/y.
Consonantes: b, d, g, l, m, n, r, s, w, y.
Vocales: a, y, i, o, o.
Noriaki Tsutsui
Noriaki Tsutsui (筒井 紀章, ) ye un ex-futbolista xaponés.
Idioma guti
L'idioma guti o quti foi faláu polos guti de los montes Zagros, que gobernaron mientres cerca d'un sieglu sobre Sumer mientres la dinastía guti de Sumer ente'l 2200 y el 2116 e. C. Los guti ocupaben un territoriu ente los montes Zagros y el ríu Tigris qu'anguaño s'estrema ente'l Curdistán iraquín ya iranín.
Nada se conoz d'esta llingua sacante la so esistencia y una llista de reis guti na llista de reis sumerios. La esistencia queda atestiguada nuna llista de llingües falaes na rexón, atopada nuna tablilla del periodu babilónicu mediu, procedente presumiblemente de la ciudá d'Emar, que tamién inclúi como llingües rexonales l'akadio, l'amorita, el suteo, el "subareo" (o hurrita) y l'elamita. Tamién esiste "un rexistru d'un intérpreta de llingua guti" na ciudá d'Adab.
Los nomes de reis guti de la llista sumeria son Inkishush, Zarlagab, Shulme (o Yarlagash), Silulumesh (o Silulu), Inimabakesh (Duga), Igeshaush (o Ilu-An), Yarlagab, Ibate, Kurum, Apilkin, La-erabum, Irarum, Ibranum, Hablum, Puzur-Suen, Yarlaganda, Si-um y Tirigan. Sobre la base d'estos nomes, dellos eruditos llegaron a refugar que fuera una llingua semítica o indoeuropea y nun paez rellacionada, como otres munches de la rexón, con nenguna otra llingua o familia llingüística conocida.
Sicasí, Tamaz V. Gamkrelidze y Vyacheslav Vsevolodovich Ivanov conxeturaron que l'idioma guti podría tar cercanamente rellacionáu coles llingües tocaries, un subgrupu de llingües indoeuropees.
Konstantín Stanislavski
Konstantín Stanislavski (Константин Станиславский; foi un actor, direutor escénicu y pedagogu teatral rusu, creador del métodu interpretativu Stanislavski y cofundador del Teatru d'Arte de Moscú. El so nome real yera Konstantín Serguéievich Alekséyev.
Primeros pasos
Nació nuna familia que formaba parte del allumáu círculu d'industriales, proteutora d'artes. Segundu fíu d'un magnate del ramu testil y nietu de l'actriz francesa Marie Varley, empieza a temprana edá la so educación teatral y musical. Stanislavski naz metanes una esplosión de l'actividá artística. Nel llar Alexéyev, circulaben representantes de la cultura rusa: Pável Tretiakov, fundador de la galería nacional d'arte; Savva Mámontov, célebre mecenes, fundador d'un teatru llíricu priváu; l'editor Sabanichkov; el gran industrial Savva Morózov, «amateur» qu'emprestó una enorme ayuda material nel momentu de construyise'l teatru de Moscú. La verdadera pasión de la familia yera'l teatru; dende'l circu al Teatru Bolshói.
A los siete años, fai la so primer escenificación nuna serie de tableaux vivants, entamáu pola so gobernanta en conmemoración del cumpleaños de la so madre.
En 1877, a los catorce años, el padre de Stanislavski, en respuesta al gustu de los sos fíos pol teatru, tresforma una tenada de la so casa de campu en Liubímovka, nuna pequeña sala de teatru.
En setiembre del mesmu añu, la familia forma la compañía de teatru amateur, el Círculu de Alexéyev, formáu por hermanos, primos y dellos amigos, onde Stanislavski fai'l so debú como actor. Ellí interpreten operetes ruses y vodevils, que yeren puestos n'escenes risibles, dirixíes por tutores. La primer presentación ye dirixida pol matemáticu y actor aficionáu, Lvov, que inculcó nel so pupilu la pasión pol teatru.
Stanislavski participa en producciones semi-profesionales con miembros del Teatru Maly, aprendiendo sobre actuación con ellos. El Teatru Maly, a lo cual llamaba de la so ‘universidá’, abrazaba les idees de veracidá y de l'actuación natural, articulaes por Mijaíl Aleksándrovich Schepkin. Esti teatru exerz una influencia nel desenvolvimientu del sistema de Stanislavski.
Ye ente 1877 y 1906 qu'empecipia la so busca sobre l'actividá del actor y sobre el personaxe. Con apenes catorce años empieza a rexistrar nun cuadiernu, les sos impresiones, analizando les sos dificultaes y esbozando soluciones. Continua esta práutica mientres tola so vida, polo qu'esos cuadiernos tomen sesenta y un años de la so actividá.
Más tarde, una de les habitaciones más grandes de la casa de Moscú de los Alexéyev ye convertida en teatru. Nella, Stanislavski, los sos hermanos y hermanes ponen n'escena, ente otres coses, l'estrenu rusu de Gilbert y Sullivan, El Mikado. Les producciones xeneralmente recibíen critica favorable na prensa.
En 1881, empieza a trabayar nos negocios del so padre, pero nun dexa d'escorrer los sos intereses. Moscú, entós daquella, yera un grande centru musical, con artistes del porte de Chaikovski. Stanislavski decide ser un cantante d'ópera tomando clases nel Teatru Bolshói Fiódor Komissarzhevski. Llueu abandona los estudios de cantar por un problema na voz, pero caltién la so pasión pola música mientres la so carrera, darréu dirixendo ópera y enseñando el so sistema a los cantantes d'ópera.
En 1895, buscando ser un actor profesional, va a la Escuela de Teatru de Moscú, pero dexar dempués de tres selmanes, desapuntado col nivel de formación qu'ufiertaba la institución. Pa él tou lo qu'enseñaben yera asonsañar los vieyos trucos d'actuación.
Pa él, naide paecía capaz de definir la naturaleza del procesu d'actuación. N'abril de 1885, escribe nel so diariu una "gramática" de l'actuación.
En 1888, visita'l Conservatoriu de Paris pa ver como l'actuación yera enseñada allá. Nesti viaxe conoz a un actor polacu a puntu de retirase llamáu Stanislavski, que'l so nome adoptó pa trabayar so esti seudónimu, y poder realizar los sos esperimentos teatrales con mayor llibertá.
thumb|Stanislavski cola so futura esposa María Lílina, actuando como Ferdinand y Louise en [[Sociedá d'Artes y Lletres y de la producción de lliteratura de Intriga y Amor de Schiller en 1889.]]
Nel mesmu añu conoz a María Petrovna Perevóschikova (qu'actuaba sol seudónimu de María Lílina, ru:Мария Лилина), na escenificación d'una comedia pa recaldar fondos pa caridá. Un añu dempués cásense. Ella foi la so esposa por tola vida, dándo-y soporte nel desenvolvimientu del so trabayu.
Sociedá d'Artes y Lletres
De vuelta en Moscú, cofunda la Sociedá d'Artes y Lletres y ye nomáu'l so direutor. Trátase d'una agrupación semiprofesional ensin teatru propiu, que'l so oxetivu yera axuntar a profesionales de los distintos campos del arte y presentar regularmente espectáculos pa los socios, ufiertándo-yos un repertoriu d'una calidá cimera a lo que yera habitual nel teatru rusu de finales del sieglu XIX. La Sociedá da-y la oportunidá de trabayar con direutores y actores que fueren entrenaos na escuela realista del Teatru Maly, especialmente Glikeria Fedótova que fuera pupila de Mijaíl Schepkin, y del so home Aleksandr Fedótov. Stanislavski desaposiar de tolos clixés, los trucos teatrales falsos, basando la so actuación na observación de la vida real, nel comportamientu real, non teatral. Ye a partir de Fedótov, tamién, que Stanislavski apriende'l conceutu del teatru popular, aquel que trai lo meyor del repertoriu de les mases a precios algamadizos. Esto convirtióse n'unu de los oxetivos fundamentales del futuru Teatru d'Arte. thumb|left|150px|Stanislavski en [[La locandiera de Goldoni.]]
Stanislavski subsidia la Sociedá dende la so propia fortuna personal. Actúa en clásicos como'l del dramaturgu francés Molière, Georges Dandin, y del escritor románticu rusu Aleksandr Pushkin, El avaro caballeru, ganando una pervalible esperiencia na actuación y na direición de profesionales esperimentaos que tuvieron arreyaos cola Sociedá.
Una influencia significativa na manera como Stanislavski pensaba sobre'l teatru ye la famosa compañía d'actuación ‘’Duque de Saxe-Meiningen’’, que nuna xira en 1885 presentar en Moscú trayendo un nuevu tipu de teatru. Na segunda xira, en 1889, Stanislavski nun pierde un solu espectáculu. La compañía representa clásicos, como Shakespeare y Schiller, con rigor histórico meticuloso no que diz respetu al escenariu, indumentaria, distintu de lo qu'ufiertaba la mayoría de les sales de teatru. Los métodos del direutor de la compañía, Ludwig Chronegk inspiren Stanislavski, y en 1891 lleva a cabu'l so primera gran producción na Sociedá d'Artes y Lletres – una nueva obra de Lev Tolstói, Los frutos de la ilustración. Amás de dirixir, actúa un númberu de papeles importantes nos años siguientes, incluyendo los papeles principales en Otelo de Shakespeare y en Uriel Acosta, obra de Karl Gutskov alrodiu de la comunidá xudía del sieglu XVII. Stanislavski yá yera unu de los principales actores y direutores de la so xeneración.
En 1897, la Sociedá d'Artes y Lletres gocia de gran reputación pola creatividá nel enfoque y pol realismu de les sos producciones. Yera constantemente comparada al Teatru Maly. Stanislavski decide que llegara'l tiempu pa crear una compañía profesional.
Teatru d'Arte de Moscú
Mientres faía planes pa la so nueva compañía, na primavera de 1897 ye convidáu a una xunta por Vladímir Ivánovich Nemiróvich-Dánchenko, un respetáu dramaturgu y direutor escénicu que taba al mandu de la escuela teatral na Sociedá Filarmónica de Moscú, agrupación de carauterístiques similares a la que dirixía Stanislavski. Del alcuentru, en Moscú con Dánchenko salen a la lluz les bases de la reforma teatral rusa del 1900 que va durar hasta la muerte de Stanislavski nel 1938.
La xunta tuvo llugar nel restorán moscovita Bazar Eslavu y duró catorce hores, dando como resultáu la unión de los dos agrupaciones nuna sola, codirixida por dambos direutores y qu'ostentaría el nome de "Teatru d'Arte de Moscú Algamadizu pa Toos" nome inicial. Al pie de Dánchenko funda nel 1898 el Teatru d'Arte de Moscú y mientres los años de la so carrera intervién viviegamente n'alderiques sobre'l teatru y escribió numberosos comentarios a los trabayos y obres que se metíen n'escena.
Dánchenko comparte la insatisfaición de Stanislavski col estáu del teatru rusu. Refugaben el teatru de la dómina y queríen crear un nuevu tipu de teatru, dedicáu a los altos estándares d'actuación y producción. Ellos queríen que fuera un teatru popular, colos precios de billetes algamadizos. L'oxetivu yera de que'l teatru fuera tamién una ferramienta d'educación. Los dos homes lleguen a conclusiones idéntiques sobre les reformes que yeren necesaries pa fundar un teatru d'alta categoría: ye primordial la importancia de la eleición del repartu d'actores que, amás de sensibilidá, demuestren una norma de vida y una seriedá de propósitos nobles y dignos; el teatru tien d'ufiertar condiciones y comodidá pa mayor bien tar de los actores; afirmen qu'aquel que se dedica al teatru tien de ser un exemplu d'hixene mental y física.
Años dempués, Stanislavski definió los presupuestos teóricos de la nueva compañía de la siguiente manera: "El nuesu programa yera revolucionariu; remontamos contra l'antiguu estilu interpretativu, la afectación y el falsu patetismu, contra la declamación y la desaxeración bohemia, contra l'erróneu convencionalismu na puesta n'escena y nos decoraos, contra'l star-system, qu'arruina'l conxuntu, y la mediocridá del repertoriu".
Stanislavski pretendía alzar el nivel del mayormente superficial y chabacano teatru rusu, quería esaniciar malos vezos fuertemente enraigonaos nos actores y alzar la so dignidá profesional. Asina que decidió aumentar el númberu d'ensayos y amenorgar el d'estrenos, qu'en delles compañíes llegaben a trenta y cinco nuna sola temporada. thumb|175px|Stanislavski en [[Trés hermanes d'Antón Chéjov, nel rol de Vershinin.]]
Ente ochobre de 1898 y avientu de 1899, el Teatru d'Arte estrena dieciocho montaje. Si'l primer espectáculu (El zar Fiódor Ioánnovich, sobre Teodoro I de Rusia, d'Alekséi Konstantínovich Tolstói) asegúra-y a la compañía un públicu incondicional, l'octavu (La gavilueta d'Antón Chéjov), estrenáu'l 17 d'avientu de 1898, déxa-y adquirir el sentíu de la so identidá y un estilu de conxuntu.
A partir de la primer temporada, salvu rares ocasiones, el favor del públicu y de la crítica acompañaron a les producciones de Stanislavski y Nemiróvich-Dánchenko, que punxeron n'escena, ente otres, obres de Shakespeare, Ibsen, Gorki, Chéjov, Turguénev, Tolstói, Moliére, Goldoni, Hauptmann, Gógol, Maeterlinck. Amás de dirixir Stanislavski interpretó ente otros personaxes a Vershinin ("Trés hermanes"), Ástrov ("Tíu Vania"), doctor Stockmann ("Un enemigu del pueblu"), Argan ("L'enfermu imaxinariu"), Rakitin ("Un mes nel campu"), Julio César y Otelo.
Stanislavski agora algamara un dominiu téunicu que-y dexó xugar una amplia gama de funciones. La so habilidá como direutor y la so habilidá p'atopar soluciones imaxinatives a los problemes de la puesta n'escena yera inigualable.
María Lílina, la muyer de Stanislavski, realiza munches actuaciones nel Teatru d'Arte de Moscú y ye tamién una actriz bien aclamada. Ella participa de les investigaciones d'actuación de Stanislavski. Otres figures importantes del Teatru d'Arte de Moscú son Olga Knipper, que se casó con Anton Chéjov en 1901, y Vsévolod Meyerhold, l'únicu discípulu reconocíu por Stanislavski, (‘lo cual declara como'l so socesor en tou’), que se convierte nel direutor líder de la avante-guarde del periodu de revolución en Rusia. thumb|left|Estampilla rusa conmemorativa dedicada a Stanislavski y [[Vsévolod Meyerhold.]]
Dempués de la creación del sistema Stanislavski
Paralelamente al so trabayu como direutor y actor, Stanislavski llevó a cabu un perimportante llabor como pedagogu, creando'l llamáu "métodu de les aiciones físiques", conocíu tamién como "sistema Stanislavski". La grana del sistema de Stanislavski”, surde d'una crisis personal del direutor y autor. En 1906, dempués d'ocho años d'esfuerzu creativu ensin tregua, la muerte de Chéjov y el suicidiu del so amigu cercanu, Savva Morózov, patronu del Teatru d'Arte de Moscú, dempués del fracasu de la revolución de 1905, Stanislavski dexa de sentise creativu como actor. Sentía que se convirtiera en mecánicu, un pulgu vacíu, basándose na téunica esterna, pero ensin sentimientu internu real y, ensin sentimientu, l'actor nun tien nada esencial pa comunicar al espectador.
Nel branu de 1906, va de vacaciones a Finlandia y lleva tolos sos cuadiernos con apuntes y utilizar pa escribir un proyeutu de manual d'actuación. El manual” que vendría ser el "sistema" yera un analís de la práutica, polo que Stanislavski reparara nos grandes actores y tamién nes sos propies actuaciones, principalmente nos sos fracasos. El Sistema Stanislavski consiste básicamente en faer que l'actor esperimente mientres la execución del papel emociones asemeyaos, paecíes a les qu'esperimenta'l personaxe interpretáu; pa ello recúrrese a exercicios qu'aguiyen la imaxinación, la capacidá d'improvisación, la relaxación muscular, la respuesta inmediata a una situación imprevista, la reproducción d'emociones esperimentaes nel pasáu, la claridá na emisión verbal, etc. El so métodu pa la formación del actor basábase sobre'l profondimiento psicolóxicu del personaxe y sobre la busca d'afinidaes ente'l mundu interior del personaxe y aquél del actor. Les resultancies de los sos estudios fueron compilados en dellos volúmenes.
Les sos nueves idees y métodos nun son aceptaos de momentu nel Teatru d'Arte o nel oficiu d'actor, polo xeneral. A pesar de demostrar la eficacia del "sistema" en dos grandes producciones, Un mes nel campu (1909) y Hamlet (1911), caltener en gran midida como una figura aisllada.
Sicasí, en 1911, el "sistema" ye declaráu como'l métodu de trabayu oficial del Teatru d'Arte de Moscú, pero esto nun yera más una concesión pa prevenir que Stanislavski saliera del teatru. Dánchenko yera, ello ye que contrariu a les nueves idees de Stanislavski según los actores que se consideraben profesionales establecíos y que nun precisaben más entrenamientu.
Como resultancia, ente 1912 y 1924, Stanislavski crea una serie d'estudios nos que podía enseñar los sos métodos a una xeneración más nueva y más receptiva. El "sistema" ye enseñáu per primer vegada nel First Studio, básicamente na forma en que lo conocemos güei.
Alumnos de Stanislavski, como Yevgueni Vajtángov, Mijaíl Chéjov y Richard Boleslavsky, exerceríen una influencia considerable nel teatru fora de Rusiasobremanera nos Estaos Xuníos, mientres cuarenta años subsecuentes.
Dempués de la Revolución Rusa, el Teatru d'Arte de Moscú ye atacáu pola estrema izquierda como una institución de la dómina pasada. De 1922 a 1924, el teatru va en xira a París y Estaos Xuníos, onde les producciones de Stanislavski tienen un importante impautu. Ye nesta dómina que Boleslavsky da, col permisu de Stanislavski, una serie de conferencies sobre'l "sistema". A partir d'entós, Boleslavsky pasa a representar el sistema” n'Estaos Xuníos y ente los sos alumnos ta Lee Strasberg.
Al so regresu, Stanislavski atópase como l'únicu responsable pol Teatru d'Arte de Moscú, porque Dánchenko taba nuna xira que duró dos años. Del 1925 al 1927, so la so direición, Stanislavski rellanza'l Teatru d'Arte de Moscú so los moldes soviéticos. Con producciones que van des de Les bodes de Fígaro de Beaumarchais hasta El tren blindáu 14-69 de Vsévolod Ivánov, según daqué más revesosu como Los díes de los Turbín afechu de la novela La Guardia Blanca de Mijaíl Bulgákov. El "sistema" a esti altor convirtiérase nel métodu de trabayu del Teatru d'Arte y Stanislavski enseñaba a una nueva xeneración d'actores y direutores.
Suzie McConnell
Suzanne Theresa McConnell ye una ex-xugadora de baloncestu d'Estaos Xuníos. Consiguió tres medayes con Estaos Xuníos ente mundiales y Xuegos Olímpicos.
Konstantín Stanislavski
Dempués de la creación del sistema Stanislavski
Na celebración del 30ᵘ aniversariu del Teatru d'Arte de Moscú, en 1928, Stanislavski sufre un ataque cardiacu nel escenariu, lo que efeutivamente punxo fin a la so carrera como actor. Pasa dos años, doliente, n'Alemaña y Francia, cuando empieza a redactar ‘’“El trabayu del actor sobre sí mesmu”’’.
Dende'l branu de 1906 fixérase dellos proyeutos de posibles llibros, probando dellos formatos, incluyendo la novela, y abandonar toos. A pesar de dar una serie de charres sobre'l "sistema" pa los cantantes nel Estudiu d'Opera del Teatru ente 1919 y 1922, taba convencíu de que la esposición direuta de la teoría nun yera la meyor forma d'atraer a los actores. Finalmente decídese por un formatu que paecía más entreteníu: como un diariu escritu por un estudiante en formación, el rellatu de les esperiencies de la so día ente día. Nesti tiempu que pasa nel estranxeru, axuntar con Elizabeth Hapgood, que lu sirviera d'intérprete en Washington mientres la xira americana. Ella y el so home son los responsables pola traducción y publicación nos EE.XX. de los sos llibros.
De vuelta a Rusia, en 1933, col llibru entá incompletu, Stanislavski trabaya casi puramente en casa, ensayando actores pa nueves producciones, redactando los sos llibros y, a partir de 1935, trabaya con mozos actores y direutores nel Estudiu d'Ópera del Teatru Bolshói, onde enseña les sos idees más recién.
Muerre n'agostu de 1938 dempués d'enseñar namái trés años de los cuatro años de cursu qu'entamara. El trabayu ye rematáu por ayudantes que siguen les direutrices que fueren previstes.
Foi nomáu miembru de l'Academia de Ciencies de San Petersburgu en 1917 y "Artista del Pueblu" en 1936.
Legáu lliterariu de Stanislavski
Amás de dexar numberoses notes y apuntes, que fueron publicaos tres la so muerte, escribió dos llibros: "La mio vida nel arte" y "El trabayu del actor sobre sí mesmu" El trabayu del actor sobre sí mesmu, que la so primer parte concluyó en 1937.
"La mio vida nel arte" (publicáu per primer vegada n'Estaos Xuníos, 1924) l'autor traza en manera inigualable'l cuadru de la vida teatral moscovita de casi mediu sieglu. Nun ye una biografía tal como conocemos. Ye un la resultancia del sistema a partir d'un analís de la mesma carrera de Stanislavski. Utilizar d'elementos biográficos pa demostrar l'orixe y evolución de les sos idees.
"El trabayu del actor sobre sí mesmu", polo xeneral, tratar d'una suma del trabayu de Stanislavski ente 1906 y 1914, cuando fixo fincapié nel procesu internu, na psico-téunica.
En 1957 publicar póstumu'l so llibru "El trabayu del actor sobre'l personaxe", qu'enceta la carauterización física de los actores, el vestuariu, la espresión corporal, la plasticidad del movimientu, la contención y el control, la dicción y el cantar, l'acentuación y l'espresividá, el ritmu nel movimientu y el llinguaxe, la ética teatral, etc. da fe de la riqueza d'esperiencies, el talentu didáctico y el sentíu dramáticu del gran actor y direutor d'escena.
Vera T. Sós
Vera Turán Sós foi una matemática húngara, especializada na teoría de númberos y combinatoria. Foi una estudiante y collaboradora cercana de Paul Erdös y Alfréd Rényi. Tamién collaboró frecuentemente col so home Pál Turán, l'analista, teóricu de los númberos, y combinatorista (la lletra T nel so nome referir a Turán). Hasta 1987, trabayó nel Departamentu d'Analís na Universidá Eötvös Loránd, de Budapest. De magar, foi emplegada pol Institutu de Matemátiques Alfred Rényi. Foi escoyida miembru correspondiente (1985), miembru (1990) de l'Academia Húngara de Ciencies. En 1997, foi gallardoniada col Premiu Széchenyi.
Unu de los sos llogros ye'l teorema Kővári–Sós–Turán en rellación col númberu máximu posible de los cantos nun grafo bipartitu que nun contién ciertos subgrafos completos. Otru ye'l llamáu teorema de l'amistá demostráu con Paul Erdős y Alfréd Rényi: si, nun grafo finito, cualquier par de vértices tienen esautamente un vecín común, entós dellos vértices xunir a tolos demás. En teoría de númberos, Sós demostró'l teorema de trés pasos, conxeturáu por Hugo Steinhaus.
Vida y carrera
Vera Sós ye la fía d'un maestru d'escuela. Na adolescencia, Sós asistió a la secundaria xudía de cai Abonyi en Budapest y graduóse en 1948. Darréu conoció a Alfred Rényi y Paul Erdös, con quien más tarde collaboró, per mediu del so profesor Tibor Gallai. Ente ella y Erdös escribieron trenta papers xuntos. Sós consideraba que Gallai foi la persona qu'afayó'l so talentu pa les matemátiques. Sós ye tamién una de les úniques trés neñes de toles neñes na clase de Gallai que se convirtieron en matemátiques. Sós más tarde asistió a la Universidá Eötvös Loránd onde estudió matemátiques y física, y graduóse en 1952. A pesar de qu'inda yera un estudiante, Sós enseñó na Universidá Eötvös en 1950. A la edá de venti años, asistió a un Congresu de Matemátiques en Budapest, y asistió a un internáu de branu. Sós conoció al so home y collaborador Paul Turán na universidá. Casar en 1952. Tuvieron dos fíos en 1953 y 1960, Gyorgy y Thomas Turan. Turán morrió en setiembre de 1976.
A lo llargo de los sos años de trabayu en matemátiques, Sós foi estremada con numberosos premios como resultáu del so trabayu. Unu de los munchos premios inclúin el Premiu Széchenyi que recibió en 1997. Esti premiu otorgar a aquellos que realizaron importantes contribuciones a la vida académica d'Hungría.
Angel McCoughtry
Angel Lajuane McCoughtry ye una xugadora de baloncestu d'Estaos Xuníos.
Takuya Ito (1976)
Takuya Ito (伊藤 卓弥, ) ye un ex-futbolista xaponés.