cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lleonés (llingüística)
Familia
Forma parte del grupu iberorrománicu dientro del subgrupu nomáu asturlleonés. Esti ta compuestu por trés variedaes que se nomen llingues por delles razones historiques y culturales magar nun pue falase llingüísticamente de llingües estremaes:
Fonoloxía
(La trescripción faise d'alcuerdu coles normes del Alfabetu Fonéticu Internacional).
Vocales
El sistema vocálicu del lleonés estrema cinco fonemes, diferenciaos en trés graos d'abertura (mínima, media y máxima) y trés allugamientos (central, anterior y posterior).
Economía de Guinea-Bisáu
thumb|250px|left|Bancu Central de Guinea-Bisáu. Ún de los países más probes del mundu, la economía llegal de la Guinea-Bisáu depende principalmente de l'agropecuaria y de la pesca, pero'l tráficu de drogues ye probablemente'l tipu de comerciu más rentable. Los plantíos d'anacardu crecieron considerablemente nos últimos años. El país esporta pexes y frutos del mar asina como pequeñes cantidaes de maní, palmito y madera.
Lleonés (llingüística)
Dialeutos
Ente les variedaes rexonales del lleonés pueden señalase treés grandes dialeutos, l'oriental, el central y l'occidental. El postreru ye'l más espardíu (esceición: Sayambre,Valdión y Valdeburon-Tierras de la Reina) y Zamora. El primeru ye faláu en Sayambre, Valdeón y la Sierra de Gata (Salamanca). El dialeutu de Les Arribes y de Sayagu (reviranu-seyagués) ta a mediu camín ente occidental y oriental.
Economía de Guinea-Bisáu
DATOS ECONÓMICOS BÁSICOS 2002
Lleonés (llingüística)
Dialeutos
El lleonés oriental tien un sodialeutu carauterizáu pol usu de la /h/, "hache aspirada". La /h/, "hache aspirada", sustitúi a la f- anicial en toles pallabres aú'l restu caltién f- (derivada, en cuasi tolos casos, del llatín) : fame / ḥambre ; fiyu / ḥiyu ; fabas / ḥabas ; fortiga / ḥortiga.
Nel casu del lleonés central, poseye los diptongos decrecientes ei/ou; amás tendría confusión ente los soníos f/c y güe/bue al entamu de pallabra: cesoria/fesoria y buerta/güerta, siendo polo demás como l'oriental pero ensin el rasgu típicu d'esti que ye l'aspiracion de la f llatina.
Historia
Nel sieglu VIII, la llingua de la Ilesia y l'alministración yera tan distinta de la falada que yá se puede pensar en dos sistemes distintos: el llatín y el romance. Asina, nel sieglu X tenemos un escritu en llingua romance, la Nodicia de Kesos, na que'l romance d'esa dómina sustitúi al llatín nun actu rutinariu de compra-venta. Considérase a la llingua d'esti escritu como l'antoxana del asturlleonés.
thumb|250px|L'área del actual dominiu llingüísticu asturlleonés se circunscribe en gran midida a les llendes de lo que mientres los sieglos [[sieglu I e.C.|I e.C. y III d. C. foi la estensión del territoriu ástur. L'aniciu d'esti nome tópase, supuestamente, nel ríu Astura (Esla). Por él, los sos riberanos foron llamaos ástures y esti xentiliciu foi estendíu a tolos habitantes d'esi territoriu, que la so capital, por efeutu de la romanización, foi llamada Asturica Augusta (Astorga) polos romanos. El territoriu foi llamáu dacuando Asturia (esistiendo una Asturia cismontana y una Asturia tresmontana). Nel sieglu VIII esti enclave convirtióse nel xerme del Asturorum Regnum (Reinu d'Asturies), darréu llamáu Reinu de Lleón (sieglu X). De resultes d'estos cambeos históricos el llatín faláu polos ástures evolucionó escontra una llingua romance propia.]] thumb|250px|La [[reconquista facilitó que la llingua romance lleonesa s'espandiera pelos nuevos territorios del Reinu lleonés, configurando asina un nuevu dominiu llingüísticu que progresivamente foi amenorgando y venciendo terrén a la llingua castellana. ]]thumb|250px|Mapa de les llingües romances n'[[Europa nel sieglu XX. ]]La llingua emplegada na escritura de tou tipu d'actos va ser progresivamente l'asturlleonés nel territoriu del Reinu de Lleón. Ye poro, una llingua que ye emplegada a nivel alministrativu, públicu y priváu: testamentos, cartes de venta, too nesti periodu ta redactáu en romance asturlleonés. Inclusive redáctense escritos llegales como pue ser el Fueru Xulgu y los fueros concedíos a estremaes ciudaes como Avilés, Uviéu, Lleón, Zamora o Salamanca. Nesti periodu percíbese un acercamientu escontra'l consiguimientu d'una homoxeneización llingüística que pudiera tener un usu cancillerescu. De la mesma, nesti periodu la lliteratura en lleonés fai presencia con obres como'l Llibru de Alexandre o la Disputa d'Elena y María.
Incluyíos yá los territorios lleoneses baxo la órbita castellana, y nel tiempu nel que se podríen dar les circunstancies afechisques pa un desenvolvimientu como llingua de prestixu y cultura, el castellán va sustituyir al lleonés nestos ámbitos, al igual que na vecina Galicia, retardándolu al usu oral, como pasara enantes col llatín. Arriendes d'ello, va haber un distanciamientu importante ente la llingua falada y la llingua escrita, el castellán.
Desde esti sieglu hasta'l sieglu XVIII puede falase d'esti periodu como'l de los sieglos escuros, onde al igual que n'otres zones de la península Ibérica y d'Europa, les llingües de los estaos resultantes, nun procesu de centralización, van marxinar a les del restu d'esos territorios, quitando homoxeneización llingüística y cultural que pon en peligru la esistencia de delles llingües y lleva a la fragmentación dialeutal d'éstes.
Na Edá Moderna la producción en lleonés céntrase nel campu lliterariu onde autores como Juan del Enzina, Lucas Fernández o Torres Naharro publiquen obres utilizando'l lleonés, especialmente les centraes nes églogues.
Col movimientu de la ilustración adícase un impulsu pol recobramientu de les llingües (dialeutos na terminoloxía de la dómina), con Xovellanos proponiendo la creación d'una Academia, una gramática y un diccionariu del bable, nome aplicáu tamién al asturlleonés. Igualmente hai una actividá lliteraria que fai presentir la posibilidá d'una continuidá de la lliteratura asturlleonesa dende la Edá Media. Otru autor destacáu ye'l salamanquín Torres Villarroel.
Ye nesti momentu col Romanticismu, al igual qu'en toa Europa, cuando les llingües cobren un emburrie na lliteratura y na cultura d'entós. Nel dominiu llingüísticu asturlleonés síguese tamién esti camín. En Miranda tradúcense los Evanxelios, como en Lleón onde podemos añedir la esistencia de poesía de calter menor. Ye n'Asturies onde repón más fuercia, sobremanera por mor de la presencia de la universidá. Asina habrá propuestes de gramática, diccionarios y una bultable lliteratura con autores como José Caveda y Nava o Juan María Acebal.
A principios de sieglu sigue esti periodu de recobramientu con un averamientu a los modelos estéticos de la dómina, con xente como José García Peláez (Pepín de Pría) y sobremanera'l Padre Galo Fernández (Fernán Coronas), autor d'una poesía en tonu señardosu na qu'encara la realidá llingüística d'Asturies, Lleón, Zamora y Miranda como base pal accesu a una llingua de prestixu. Cola Guerra Civil Española y el periodu posterior de la dictadura franquista, esti proyeutu detiénse y cai nel escaezu. Nos años 70 vuelve retomase'l proyeutu y cuaya na creación de l'Academia de la Llingua, organismu oficial, nuna medría lliteraria y nuna demanda social pola llingua, que contribúi a la presencia de la mesma na escuela asturiana y mirandesa, al par d'un pidimientu ampliu pola oficialidá de la mesma (yá algamada nel casu mirandés). Namái quedaría incluyir a Lleón y Zamora nesi procesu normalizador que concierne a tol dominiu.Eva González Fernández, nacida en Palacios del Sil, ye la escritora más importante en llingua lleonesa d'esti periodu. La so escritura surde dafechu de la tradición oral, siguiendo inclusive la so métrica, estilu y mesmu ritmu. El so fíu Roberto González-Quevedo, miembru de l'Academia de la Llingua Asturiana, sigue col llabor de dignificación y espardimientu del lleonés entamada pola so ma. Frutu d'estremaes iniciatives coleutives, y socesora d'estremaes aportaciones personales realizaes na década de los ochenta, en 1994 naz en Lleón Facendera pola Llengua, coleutivu que defende un nuevu papel pal asturlleonés. Dende la so creación entama cursos, alderiques y tou tipu d'actividaes conducentes a enllenar los grandes valeros d'información que tien la sociedá lleonesa y zamorana. El so envís ye averar la realidá de la llingua asturlleonesa, la so hestoria, la so lliteratura y la so situación.
Florecimientu de la lliteratura lleonesa. Roberto González-Quevedo conviértese nel escritor más reconocíu y prolíficu en llingua lleonesa. Tres él surde una nueva xeneración d'escritores, apadrinaos na so mayoría pol escritor y editor Xosepe Vega Rodríguez y el proyeutu editorial de Llibros Filandón, que pretende sirvir d'encontu de desenvolvimientu a la lliteratura y la creación d'autores lleoneses, pero n'especial a la espresión creativa nes fales tradicionales d'esa rexón.
Situación anguaño
La realidá llingüística del País Lleonés ye de desconocencia dafechu non solo fuera d'él, sinón tamién ente los propios lleoneses.
El fechu de que'l lleonés nun tea reconocíu por nenguna llexislación, pon-y torgues a esta conocencia. A esto xúnese que les alministraciones competentes nel enseñu nun tán sensibilizaes col estremu peligru que cuerre esta llingua de desapaecer.
Anque ye la llingua histórica, ye dicir la qu'esistió y desendolcó nel procesu históricu de conformación de Lleón y dempués na evolución del enxeme hispánicu. Darréu que hasta'l sieglu XIV nun llega'l castellnu a tar presente na alministración del reinu, dalgo que pa ser normal tardaría sieglos n'algamar tola rexón, el lleonés yera obviamente la llingua común y materna nos habitantes del reinu.
Anguaño, el lleonés presenta una situación diglósica que nun cambió nos últimos sieglos pero qu'agora se torna más peligrosa pensando en que la edá media de los falantes ye enforma alta y el númberu ye de 95.000 (nes cifres más optimistes) y enforma espardíu xeográficamente.
Situación llegal
Anguaño la única llexislación que reconoz al lleonés, anque d'abonda importancia, ye la reforma del estatutu de Castiella y Lleón que diz nel so artítulu 5ᵘ del Títulu Preliminar: «el lleonés será oxetu de proteición específica por parte de les instituciones pol so particular valir dientro'l patrimoniu llinguísticu de la Comunidá. La so proteición, usu y promoción sedrán oxetu de regulación». Asinamesmo, dende l'1 de xineru de 2009, el conceyu de Lleón espubliza tola so documentación de forma billingüe darreú qu'apaecerá tanto en castellanu como en lleonés.
Enseñu
Nun esiste nin obligatoriedá nin optatividá nel enseñu públicu o priváu regláu d'esta llingua, nin tan siquier esiste nenguna presencia como asignatura de llibre eleición curricular o como materia estraescolar nos colexos, institutos o universidaes del país. Sicasí, hai dellos conceyos y entidades privaes que ponen clases de lleonés per tol territoriu, principalmente en Lleón pero tamién na ciudá de Zamora, Salamanca, Mansiella, Coyanza o La Bañeza; anque d'un xeitu voluntariu y empobináu p'adultos. Dende'l cursu 2008/09 ye asignatura estraescolar en tolos colexos del conceyu de Lleón, teniendo amás una granible aceptación por parte los escolinos.
Pa ver l'actualidá de los cursos que se faen güei dir a enllaces
Normativización
Dientro les propuestes toes tienen dellos puntos en común, ente los que destaquen:
Anque l'ámbitu de trabayu de l'Academia de la Llingua Asturiana nun cubre tolo lleonés, lo cierto ye que davezu los falantes acuden a la gramática del asturianu o a los trabayos d'esta institución a la hora de desendolcar proyeutos o cuandu tienen d'escribir na llingua y se-yos presenta dalguna controversia.
Ver tamién
Véase Cursu de lleonés en Wikillibros (proyeutu zarráu).
A Porqueira (Presno)
A Porqueira ye una casería de la parroquia de Presno nel conceyu asturianu de Castropol.
Alcuéntrase a 20,00 km de Castropol, la capital del conceyu, a un altor mediu de 362 msnm y tien una población de.
Abelcourt
Abelcourt ye una comuña francesa del departamentu d'Altu Saona, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Central nuclear de Trillo
La central nuclear de Trillo ye una central nuclear d'España asitiada nel conceyu de Trillo (Guadalajara). Foi inaugurada en 1987 siendo güei la central nuclear más moderna d'España. Tien 1.043 MW de potencia instalada. El so reactor ye d'agua a presión (PWR). El so sistema de refrigeración ye de torres naturales.Ta diseñada pa xenerar una producción allegada a los 8.000 millones de kilovatios hora al añu.
Romanche
El romanche, tamién conocíu como réticu (Rumantsch nel propiu idioma), ye una llingua románica, dientro del dominiu llingüísticu retorrománicu, que se fala nel territoriu de l'antigua Retia, y que correspuende al cantón de los Grisones, Suiza y otros territorios averaos.
Si bien nos cantones onde se fala ta declaráu oficial y les alministraciones faen un gran esfuerciu por espardelu, la so situación anguaño ye estremadamente grave. Tien mui pocos falantes, siendo l'alemán la llingua d'emplegu habitual na cai.
En realidá, más que d'un idioma, trátase d'un grupu formáu por cinco llingües, dotada caúna d'elles d'un estándar escritu: sursilvan (13.879 falantes ), sutsilvan (571 falantes), surmiran (2.085 falantes), puter (2.343 falantes) y vallader (5.138 falantes). Los dos últimos formen el subgrupu conocíu como ladín (rumantsch ladin).
Esiste tamién una forma unificada de la llingua, el Rumantsch grischun, na que s'editen dellos documentos oficiales y los manuales escolares.
Tumba de los Askia
La Tumba de los Askia en Gao, na rexón homónima, Malí. Foi construyida a fines del sieglu XV, y ye onde se cree que fuelguen los restos del Askia Mohammed I, el primer emperador de los Songhai. Foi declarada Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 2004, pero los conflictos armaos na zona norte del país, siguíos d'una ocupación per parte d'estremistes islámicos, fixeron que'l gobiernu pidiera la so inscripción na llista del Patrimoniu de la Humanidá en peligru.
La Unesco describe la tumba de los Askia como un exemplu monumental de les tradiciones de construcción con folla esistentes nel África occidental y el Sahel. El complexu inclúi la tumba piramidal, dos mezquites, un campusantu y un espaciu p'asamblees. Ye, amás, el primer exemplu d'un estilu d'arquiteutura islámica que, más tarde, espandir pola rexón.
Coeligena lutetiae
Distribución y hábitat
Puede atopáse-y en Colombia, Ecuador y Perú, en montes húmedos tropicales y subtropicales, según en montes de monte.
Descripción
Mide 14 cm de lontitud y pesa alredor de 7 gr. Tien un llargu picu, de color negru y llixeramente curvado escontra riba. El so plumaxe ye verde, les ales son de color marrón escuru con un parche blancu na base de les plumes primaries. El pechu y banduyu son de color verde intensu con una gorguera de color púrpura nos machos y verde pálidu entemecíu con gris nes femes.
Aboncourt-Gesincourt
Aboncourt-Gesincourt ye una comuña francesa del departamentu d'Altu Saona, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Instrumentu de percusión
Un instrumentu de percusión ye un tipu de instrumentu musical que'l so soníu aniciar al ser cutíu o solmenáu. Ye, quiciabes, la forma más antigua de instrumentu musical.
La percusión estremar pola variedá de timbres que ye capaz de producir y pola so facilidá d'adaptación con otros instrumentos musicales. Hai de solliñar que puede llograse una gran variedá de soníos según les baquetes o mazos que s'usen pa cutir dalgunos de los instrumentos de percusión.
Un instrumentu de percusión puede ser usáu pa crear patrones de ritmos (batería, tam-tam ente otros) o bien pa emitir notes musicales (xilófonu). Suel acompañar a otros col fin de crear y caltener el ritmu.
Clasificación
thumb|[[Atabaque.]] thumb|180px|Timbales. Los instrumentos de percusión pueden clasificase en dos categoríes según la afinación: Dalgunos son: el timbal, el xilófonu, el vibráfonu, la campana, la campana tubular, los tambores metálicos de Trinidá.
Según otru criteriu, pueden clasificase en tres categoríes que son:
Presno
Presno ye un llugar de la parroquia del mesmu nome nel conceyu asturianu de Castropol.
Alcuéntrase a 11,50 km de Castropol, la capital del conceyu, a un altor mediu de 190 msnm y tien una población de.
Númberu compuestu
miniaturadeimagen|Los númberos compuestos apaecen nesta tabla en verde. Un númberu compuestu ye un enteru natural diferente del cero que tien al menos un divisor positivo diferente de 1 o sí mesmu. Otra definición válida ye qu'un númberu compuestu pue espresase cómo'l productu ente al menos dos númberos primos. Tolos númberos enteros positivos son primos, compuestos o la unidá (1), asina, los númberos que nun son nin primos nin 1, son los númberos compuestos.
Les númberos compuestos hasta 150 son:
4, 6, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16, 18, 20, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 42, 44, 45, 46, 48, 49, 50, 51, 52, 54, 55, 56, 57, 58, 60, 62, 63, 64, 65, 66, 68, 69, 70, 72, 74, 75, 76, 77, 78, 80, 81, 82, 84, 85, 86, 87, 88, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 98, 99, 100, 102, 104, 105, 106, 108, 110, 111, 112, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 128, 129, 130, 132, 133, 134, 135, 136, 138, 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147, 148, 150.
Tipos
Una forma de clasificar númberos compuestos ye cuntando'l númberu de factores primos. Un númberu compuestu con dos factores primos ye semiprimu (los factores nun precisen ser distintos, poro, inclúyense los cuadraos de los primos). Un númberu compuestu con trés factores primos distintos ye un númberu esfénicu. En delles aplicaciones, ye necesariu estremar ente númberos compuestos con un númberu impar de factores primos distintos y aquellos con un númberu par de factores primos distintos. Pal últimu:
(onde μ ye la función de Möbius y x ye la metá del total de factores primos), ente que pal primeru
Sicasí, pa los númberos primos, la función devuelve -1 y \mu(1) = 1. Pa un númberu n con unu o más factores primos repitíos,
\mu(n) = 0.
Si se repiten tolos factores primos d'un númberu, denomínase númberu poderosu (Toles potencies perfectes son númberos poderosos). Si nun se repite nengunu de los sos factores primos, denomínase númberu llibre de cuadraos. (Tolos númberos primos y 1 son llibres de cuadraos).
Otra forma de clasificar les númberos compuestos ye cuntando'l númberu de divisores. Tolos númberos compuestos tienen siquier trés divisores. Nel casu de cuadraos de primos, esos divisores son. Un númberu n que tien más divisores que cualesquier x <n ye un númberu altamente compuestu (anque los dos primeros númberos son 1 y 2).
Otra forma más de clasificar númberos compuestos ye determinar si tolos factores primos tán toos per debaxo o percima d'un númberu (primu) fixu. Estos númberos denomínense númberos nidios y númberos averaos, respectivamente.
Característiques
Una característica ye que cada unu puede escribise como productu de dos númberos naturales menores qu'él y distintos d'un. Asina, el númberu 20 ye compuestu porque puede espresase como 4×5; y tamién el 87 yá que s'espresa como 3×29. Sicasí, nun ye posible faer lo mesmo col 17 ó el 23 porque son númberos primos. Cada númberu compuestu puede espresase como multiplicación de dos (o más) númberos primos específicos, que'l so procesu conocese como factorización. El númberu compuestu más pequeñu ye'l 4.
La forma más senciella para probar qu'un númberu n ye compuestu, ye atopar un divisor d entendíu ente 1 y n (1 < d < n). Por casu, 219 ye compuestu porque tien a 3 por divisor. Y tamién 371 porque tien a 7 por divisor. Una bona alternativa ye utilizar entós el pequeñu teorema de Fermat, o meyor la xeneralización d'este teorema debida al matemáticu suizu Leonhard Euler.
Como los númberos primu y compuestu tán entemecíos unos con otros ye lóxicu preguntar si van esistir secuencies de númberos compuestos consecutivos de llargor arbitrariu. La secuencia 32, 33, 34, 35 y 36 ye un exemplu de llargor 5, y 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125 y 126 un exemplu de llargor 13. La respuesta ye que podemos consiguir una secuencia de númberos compuestos tan llarga como se deseye. Si deseyamos una secuencia de llargor 20, basta tomar los númberos 21!+2, 21!+3, 21!+4, ..., 21!+21, una y bones el primeru ye divisible por 2, el segundu por 3, etcétera.
Un teorema de Fermat afirma que si p ye primu de la forma 4n+1, entós dase un casu d'esclusión simple, que puede espresase de forma única como suma de dos cuadraos. Si un númberu de la forma 4n+1 puede espresase como suma de dos cuadraos de dos formes distintes siquier, entós el númberu ye compuestu. Euler topó un métodu de factorización a partir d'esti fechu. Por casu, si 221 = 112 + 102 = 142 + 52, entós, 142 - 112 = 102 - 52. Tomando mcd(14+11, 10+5) = mcd(25,15) = 5, y dempués 25/5 = 5 y 15/5 = 3, y d'últimes 52 + 32 = 25 + 9 = 34, entós mcd(221, 34) = 17 danos el factor que buscamos. El 1 y el 0 son casos especiales y nun se consideren nin primos nin compuestos.
Tsodilo
Carauterístiques
Esti conxuntu, d'especial significáu cultural y espiritual, que los arqueólogos llamen el Louvre del desiertu, atopar nel desiertu de Kalahari, al oeste del delta del ríu Okavango, y tien aproximao 10 km². El visu más altu, Machu (Male), tien una altitú de 1 400 m y álzase unos 400 m sobre la so redolada. Los bosquimanos dicen que nes cueves que s'atopen en Fema (Female) xacen dellos dioses que gobernaron el mundu dende esti llugar. El llugar más sagráu atópase cerca del visu Machu, onde se diz que'l Primer Espíritu se arrodilló y rezó en creando'l mundu. Los san dicen qu'inda pueden trate les buelgues de les rodíes del Primer Espíritu na roca. Nel noroeste de la llomba Fema, a poca distancia de la so base, atópase una vieya mina que s'enllenó d'agua. Esta agua considérase sagrada y da bona suerte a quien se llaven la cara nella. Atopáronse restos d'artefautos humanos de 70 000 años d'antigüedá nes cueves.
Arte rupestre
Sicasí, el so especial interés anicia nes cerca de 4 500 pintures rupestres, amuesa de les manifestaciones espirituales y relixoses de les distintes civilizaciones que poblaron estes tierres mientres milenios. La mayoría atopar na llomba Fema. Les más famoses son les llamaes Ballena, Dos rinocerontes y Llión. Dalgunes tienen casi 24 000 años d'antigüedá. La mayoría atópense fora de les llombes, en llugares de mal accesu. Anque apocayá instaláronse indicaciones y señales, ye necesariu un bon mapa p'atopales y ye obligatoriu contratar un guía llocal pa enfusase nesti llugar. Hai tres camino qu'apuerten a esti llugar y el que vien dende'l norte, na carretera que xune Maun cola frontera de Namibia, ye'l meyor. Dende'l pobláu más cercanu asitiáu en Botsuana, Shakawe, hai unos 40 quilómetros.
La culiebra pitón
thumb|right|200px|Llombes Tsodilo nel noroeste de [[Botsuana.]] En 2006, l'arqueóloga canadiense Sheila Coulson, realizando una investigación sobre'l Paleolíticu mediu pa la Universidá d'Oslu afayó una cueva con una roca que tenía la forma d'una gran culiebra pitón, con unes carauterístiques bien especiales, pos a ciertes hores del día paecía que tuviera recubierta d'escames, y a la lluz d'una foguera paecía que se moviera. Al escavar frente a la cabeza de la culiebra, l'arqueóloga afayó en redol a 13 000 artefautos líticos, dalgunos d'ellos con una antigüedá de 70 000 años, frutu de dalgún tipu de ritual realizáu nesi llugar. La mayoría son puntes de llanza que podríen ser quemaes nesi llugar de forma intencional, colo cual taríamos falando d'un ritual celebráu fai 70 000 años. Les resultancies de la escavación publicar na revista Apollon.
Baltasar Unquera
Biografía
Baltasar Unquera nació na villa de San Juan de Berbio, en Piloña, principáu d'Asturies, España el 6 de xineru de 1766, fíu del Xeneral Pedro Nicolás Unquera y de María Jacinta Covián (o Cobián).
N'efectuando los sos primeros estudios na villa de L'Infiestu, siguió la carrera naval y dempués de cursar estudios en Ferrol graduar de teniente de fragata en 1794 y a mediaos del mesmu añu foi promovíu al grau de teniente de navío tando al mandu d'un convói de 21 mercantes. Mientres les guerres contra la Revolución Francesa tuvo presente nel sitiu de Tolón.
En marzu de 1797 los británicos bloquiaron en Cádiz a la escuadra española. Mientres s'apuntaba la flota, n'abril Unquera foi puestu al mandu del apostadero de Rota asignándo-ylo 4 de les 7 cañoneras disponibles y 2 barques. El 9 de mayu de 1799 lliberó al navío francés Censor varáu nos baxos de Chipiona y torgó que fuera destruyíu polos británicu, consiguiendo entrar na badea de Cádiz escorríu pela escuadra bloquiadora.
Foi destináu a América sirviendo primeru en Florida y darréu nel Virreinatu del Río de la Plata asignáu al Apostadero de Montevidéu onde se-y encamentó'l mandu de la fragata Fuerte, de 26 cañones.
De regresu n'España foi destináu al navío de 112 cañones Príncipe d'Asturies, como ayudante del so comandante Federico Gravina. El 21 d'ochobre de 1805 participó de la batalla de Trafalgar.
Foi destináu nuevamente a Montevideo y en produciéndose la captura de Buenos Aires pola primera de les Invasiones Ingleses al mandu de Guillermo Carr Beresford en 1806, Unquera xunto con Juan Gutiérrez de la Concha, José Obregón, Juan Ángel Michelena y otru xefes navales residentes en Montevideo presentaron al gobernador Pascual Ruiz Huidobro un plan de reconquista. Los cambeos decidíos por Santiago de Liniers al plan orixinal mover a solicitar el so relevu como xefe de les cañoneras qu'acompañaríen la espedición reconquistadora.
Desempeñóse como primer ayudante de Santiago de Liniers mientres la defensa de Buenos Aires na segunda invasión en 1807. Nesi calter foi unviáu como parllamentariu a pidir la rindición de los ingleses abellugaos nel Conventu de Santu Domingu el 5 de xunetu de 1807. Al averase, les tropes britániques nun respetaron la bandera de parllamentu y recibir con una descarga que la mancó gravemente y mató a Manuel Arce. Atendíu nel mesmu sitiu perdió un brazu pero negar a ser sacupáu, morriendo sangradura.
Taba casáu cola porteña Martina Josefa Warnes, hermana del coronel Ignacio Warnes y del teniente coronel Martín José Warnes. La so vilba permaneció en Buenos Aires y sofitó decididamente la emancipación de la so patria siendo considerada una de les Patricies Arxentines. Baltasar Unquera foi güelu del académicu, periodista y escritor Antonio Balbín de Unquera (1842-1919), Presidente de Tribunal de Xusticia de Madrid.
Na nomenclatura de Buenos Aires preparada en 1808 pol sarxentu mayor d'inxenieros Mauricio Rodríguez de Berlanda diose'l nome de Unquera a l'actual cai Florida. Nel Muséu de Luján caltiénse una semeya al oleu de Baltasar Unquera.
Finó en Buenos Aires, casárase cola patricia doña Martina Warnes.
Requeixo
Requeixo ye una aldea de la parroquia de Presno nel conceyu asturianu de Castropol.
Alcuéntrase a 15,60 km de Castropol, la capital del conceyu, a un altor mediu de 301 msnm y tien una población de.
Central nuclear de Cofrentes
La central nuclear de Cofrentes ye una central nuclear de xeneración llétrica del tipu BWR-6 asitiada en Cofrentes (València, España). Entró en serviciu'l 14 d'ochobre de 1984 con una potencia instalada de 992 MWe. Pente medies de meyores introducíes consiguióse ampliar la potencia progresivamente, primero fasta'l 110% (1.092 MWe), y depués hasta'l 111,85% actual, lo qu'equival a 1.110 MWe, lo qu'equival cuasi a la enerxía que se consume en tola Comunidá Valenciana.
Construcción
La central alcuéntrase nel conceyu de Cofrentes. Ta construyida na marxe derecha del Júcar, del que toma agua pa la refrigeración. Alcuéntrase a 110 km de Valencia.
El proyeutu de la central empecipióse en marzu de 1973, al axustase con General Electric l'equipamientu nuclear principal. El 6 de setiembre d'esi añu sería-y concedida l'Autorización de Construcción, durando les obres hasta 1982. Ye propiedá d'Iberdrola.
El reactor, del tipu BWR-6-Boiling Water Reactor (reactor d'agua en ebullición de 6ª xeneración), utiliza uraniu llixeramente arriquecíu pa la xeneración de calor. Esti calor alza la temperatura de l'agua, que s'usa pa refrigeración del nucleu dientro del circuitu primariu, al empar que se tresforma en vafu que ye usáu direutamente nel circuitu primariu, moviendo la turbina a la que ta acoplada'l xenerador.
Xestión
Ye propiedá al 100% d'Iberdrola.
Historial de fallos
right|thumb|350px|Torres de refrixeración de la central nuclear de Cofrentes.
La central de Cofrentes sufrió dellos fallos de seguridá. En 2002 sufrió dos sucesos notificables consecutivos mientres la posa de recarga, el 21 de setiembre de 2005 sufrió una fuga d'agua radiactivo dientro de la mesma central (dambos sucesos clasificaos 0 na escala INES).Tamién esperimentó problemes por fallos nes barres d'uraniu, lo cual causó un amenorgamientu de potencia y llevó a sustituyir delles d'éstes barres enantes del plazu previstu.
El socesu supunxo l'activación del plan d'emerxencia interior de la instalación na categoría 1 de prealerta d'emerxencia y, simultáneamente la declaración nel CSN de la so organización de respuesta a emerxencies en manera.
Tolos sistemes de seguridá de la instalación actuaron según lo previsto y l'actuación de la brigada contra quemes dexó escastar el fueu a les 12:45 hores y desactivar la prealerta d'emerxencia.
El fechu nun plantegó impautu dalgún sobro los trabayadores o'l mediu ambiente, y foi clasificáu como de nivel 0 na escala internacional de sucesos nucleares (INES).
Pa más notificaciones y ampliación de les mesmes convien siempres dirixise a la web del CSN, a donde toles instalaciones radiológicas españoles tienen d'unviar les notificaciones de los sos sucesos.
Perilla de Castro
Historia
La ocupación primitiva del términu municipal remontar al Paleolíticu, daos los restos achelenses alcontraos nos xacimientos del Pagu de Valdespino y el de Valdementiras.
Mientres la Edá Media Perilla de Castro quedó integráu nel Reinu de Llión, que los sos monarques acometeríen la repoblación de la llocalidá dientro del procesu repoblador lleváu a cabu na zona.
Mientres la Edá Moderna, Perilla de Castro tuvo integráu nel partíu de Carbajales de Alba de la provincia de Zamora, tal que reflexaba en 1773 Tomás López en Mapa de la Provincia de Zamora. Asina, al reestructurase les provincies y crease les actuales en 1833, la llocalidá caltener na provincia zamorana, dientro de la Rexón Lleonesa, integrándose en 1834 nel partíu xudicial d'Alcañices, dependencia que s'enllargó hasta 1983, cuando foi suprimíu'l mesmu ya integráu nel Partíu Xudicial de Zamora.
Gastronomía
La gastronomía comparte los sabrosos productos naturales de la redolada con estilu tradicional en guisos como'l cocíu, sopa d'ayu, carnes de xata, rustíos de corderu, lechazo, pieces de caza, llegumes, verdures y frutes, cogordes o derivaos de la matanza del gochu, amás de repostería típica con pastes, magdalenas, rosquíes, bollos etc.
Idioma estoniu
L'idioma estoniu (eesti keel) ye una llingua finu-ugria falada per alredor de 1.100.000 persones que, na so gran mayoría, viven n'Estonia. Tamién hai pequeñes comunidaes d'estoniu falantes en Letonia y Rusia.
Clasificación
L'estoniu nun ta emparentáu coles llingües autóctones de los otros dos estaos bálticos, letón (Letonia) y lituanu (Lituania), que son llingües báltiques (tamién llamaes baltoeslavas), sinón coles llingües del grupu fínico, sobremanera col finés, faláu al otru llau del golfu de Finlandia, o en menor midida coles llingües saami de Laponia, el komi, l'udmurto o les llingües autóctones de Mordovia, según, bien lejanamente, col grupu ugárico, que'l so principal miembru ye'l húngaru.
Sistema vocálicu
El sistema vocálicu estoniu tien 9 fonemes con cantidá curtia o llarga (esto ye, 9x2=18 fonemes vocálicos), que se correspuenden coles siguientes grafíes: a, ä, y, i, o, ö, o, ü, õ.
õ ye un soníu vocálicu non arrondáu, posterior y baxu. (pal falante d'español, suena como una o na que nun s'arredondien los llabios. Nun se paez a la mesma lletra en portugués, ye paecíu al vietnamita o-horn.)
Sistema consonánticu
Les consonantes /f, ʃ/ solo apaecen n'emprestamos llingüísticos. Una de les carauterístiques distintives del estoniu ye que'l so sistema consonánticu tien tres graos d'estensión: fonemes curtios, llongures y extralargos. La diferencia ente los fonemes llargos y los extralargos mora tantu na so acentuación como na so duración. Les llongures y los extralargos nun s'estremen ortográficamente.
Carauterístiques xenerales del sistema d'escritura
L'estoniu emplega los calteres del alfabetu llatín. Sicasí, el so alfabetu escarez de les lletres c, q, w, x y y (tan solo empléguense pa escribir nomes y estranxerismos crudos) y contién les lletres š, ž, õ, ä, ö y ü. Les lletres f, š, z y ž empléguense solamente en préstamos.
Sustantivu
Tanto los sustantivos, como los pronomes nun presenten xéneru gramatical. Sicasí tantu los nomes como los axetivos tornar con 14 casos: nominativu, xenitivu, partitivu, ilativo, inesivo, elativo, alativo, adesivo, ablativu, translativo, terminativu, esivo, abesivo y comitativo. Una de la particularidaes del sistema flexivo del estoniu ye l'ausencia del acusativu, que suplir o bien col xenitivu (pa oxetos totales) o col partitivu (pa oxetos parciales).
Axetivu
L'axetivu concuerda en casu y en númberu col sustantivu al qu'acompaña. Por casu: nominativu: väike kollane maya ("una casa mariella") ilativo (llugar escontra dientro del cual): väikesesse kollasesse majja (Reparar que majja presenta'l grau extralargo de la consonante j, anque ortográficamente represéntese como una consonante doble.) L'axetivu en función predicativa tamién concuerda en númberu y casu col sustantivu antecedente. Por casu: Uus maya on kollane. ("La casa nueva ye mariella.") Uued mayái on kollased. ("Les cases nueves son marielles.")
Carauterístiques xenerales del sintagma verbal
L'estoniu nun ye una llingua de suxetu obligatoriu na oración afirmativa non marcada (esto ye, la presencia o ausencia del suxetu ye más o menos como nel español, anque la presencia del suxetu ye muncho más frecuente que nel español). Sicasí, l'estoniu (como'l finlandés) escarez d'alverbiu negativu y constrúi la negación con un verbu auxiliar (ei) y el raigañu del verbu. L'auxiliar negativu (a diferencia del finlandés) tien la mesma forma en toles persones, polo que la oración negativa esixe la presencia del suxetu. Por casu: Lähen. ("Voi."). Pero: Ma ei lähe ("Nun voi." Lliteralmente: "Yo nun dir.") Kui me ei leia, siis saame alati üksteisele ka helistada ("Si nun atopamos, siempres podemos llamanos l'unu al otru." Lliteralmente: "Si nós nun atopar, entós podemos siempres l'unu al otru tamién llamar." Nótese la presencia de "nós" (me) na oración negativa y la so nun guarda na afirmativa.)
L'orde ensin marcar de la oración enunciativa ye SVO: Mina elan Pärnus. (Yo vivu en Pärnu.)
L'orde ensin marcar de la oración subordinada ye SOV, como, por casu, nel alemán: Asturianu: Si te interesa, podríemos quedar dalgún día. Estoniu: Kui Sul huvi on, siis võiksime millalgi kokku saada. (Lliteralmente: "Si a ti interesante ye, entós podríamos dalgún día xuntos atopanos.") Alemán: Wenn du Interesse hast, dann könnten wir uns irgendwann mal zusammen treffen. (Lliteralmente: "Si tu interés tienes, entós podríamos nós dalgún día vegada xuntos atopanos.")
La oración interrogativa total marcar por aciu la presencia d'una partícula (kes) de primeres de la oración. La entonación nun camuda con al respeutive de la entonación afirmativa. Oled kodus. (Tas en casa) Kes oled kodus? (¿Tas en casa?) Ente otros, el finlandés (magar con una partícula enclítica, -ko/-kö) y el letón (vai) comparten esta carauterística.
Peculiaridaes del paradigma verbal
Una de les sos peculiaridaes ye l'ausencia del tiempu futuru. Cuando un eventu inda nun asocedió, emplégase'l presente atemporal. El verbu presenta delles formes sustantives ("infinitivos" pa la tradición gramatical occidental) y delles formes axetives ("participios" pa la tradición gramatical occidental).
Historia de la llingua
La primer trescripción conocida d'una pallabra n'idioma estoniu remóntase probablemente al sieglu VIII. Na obra Cosmografía, el protagonista (Aethicus Ister) menta una islla denomada Taraconta (Tharaconta). Dellos autores piensen que podría referise a Estonia o a la so islla más grande, Saaremaa. Nel so orixe, Taraconta puede venir de les pallabres Taara y kond. Según dellos autores, Taara yera unu de los principales dioses de los antiguos estonios. El sufixu –kond puede referise a una comunidá de persones, como na pallabra perekond (familia), o a una entidá territorial, como en maakond (provincia). Taraconta podría faer alusión a los estonios como adoradores de Taara.
Dempués de les cruzaes, una parte de la nobleza y la burguesía alemanes establecer nel territoriu de l'antigua Livonia que cubría les actuales Estonia y Letonia. Anque Estonia, nel intre de siete siglos, foi ocupada por delles naciones estranxeres (Dinamarca, Polonia, Suecia y Rusia), l'idioma estoniu tuvo sobremanera influyíu pol baxu alemán y el altu alemán, según pol dialeutu alemán del Bálticu que se desenvolvió a partir d'estos. Concretamente, el vocabulariu estoniu rellacionáu cola ciudá y la modernidá inspírase considerablemente nel alemán.
El primer testu n'estoniu calteníu ye'l manuscritu de Kullamaa, datáu nos años 1524-1528. Trátase d'una traducción de los principales rezos católicos como'l Padre Nuesu o'l Credo. Cuando la Reforma establecer n'Estonia, la predicación en llingua vernácula fixo necesaria la traducción de los testos relixosos n'estoniu del norte y estoniu del sur.
Les primeres gramátiques y los primeros diccionarios fueron redactaos nel sieglu XVII. A partir d'esi momentu disponemos d'un gran númberu de testos calteníos.
Mientres el “espertar” nacional que se produció a mediaos del sieglu XIX, l'idioma estoniu, qu'hasta esi momentu namái yera la llingua de los llabradores, convirtióse rápido nuna llingua de cultura, sobremanera gracies a la Universidá de Tartu, unu de los principales nucleos intelectuales. Empezó a ser utilizáu na lliteratura y les ciencies. Nesa mesma dómina fueron publicaos los primeros estudios llingüísticos n'estoniu. En 1884, Karl August Hermann publicó la primer gramática estonia n'estoniu, fechu que contribuyó de manera importante a la estandarización de la llingua.
Na segunda metá del sieglu XX, los intelectuales estonios propunxéronse como oxetivu'l desenvolver la so llingua p'afaela a la cultura europea moderna. El llingüista Johannes Aavik tuvo un papel importante nesti procesu, esforciándose n'arriquecer y enguapecer la llingua lliteraria. Utilizó abondosamente los recursos proporcionaos pol idioma finlandés y los dialeutos, y creó tamién pallabres y morfemes gramaticales artificiales. Paralelamente a esta renovación llingüística” (keeleuuendus) impulsada por Aavik, otra corriente, dirixida por Johannes Voldemar Veski, concentrar na ellaboración de normes y nel desenvolvimientu de la terminoloxía. Dellos miles de términos, en toles árees del saber y de la vida, fueron creaos mientres esti periodu. A lo llargo del sieglu XX los diccionarios normativos tuvieron un papel importante na fixación de la llingua estándar. El primeru d'ellos apaeció en 1918.
Mientres el réxime soviéticu (1940-1991), la estandarización de la llingua y el siguimientu estrictu de les normes convertir nuna forma de resistencia nacional. Yera una manera d'oponese a la ideoloxía soviética, simbolizada pola llingua rusa. La llingua yera unu de los elementos fundamentales de la identidá estonia. Les autoridaes nun prohibieron nin l'estudiu científicu del estoniu nin el so emplegu na mayoría de les árees de la vida pública (incluyida la educación), lo que dexó a los estonios y a la so llingua aguantar a la rusificación y a la colonización.
El 1 de mayu de 2004, l'estoniu convertir nuna de los venti llingües oficiales de la Xunión Europea.
Usu y distribución xeográfica
L'estoniu cunta con alredor de 1.000.000 falantes. Les comunidaes más numberoses tán na mesma Estonia, con 920.000 y en Finlandia, con 40.000. Esisten unos miles más de falantes ente les comunidaes de la diáspora estonia n'Estaos Xuníos, Canadá y Australia, principalmente.
Dialeutoloxía y variantes
La llingua estonia estremóse tradicionalmente en dos grupos colos sos respeutivos dialeutos:
El grupu del norte o de Tallin, base de la llingua lliteraria (tallinna keel) que tien tres dialeutos:
El grupu del sur o Tartu (tartu keel), que caltién l'harmonía vocálica que tien tres dialeutos:
Calcúlase que'l 95% de los estonios tienen como llingua materna l'estoniu.
Granada de mano
miniatura|derecha|Una [[granada F-1.]] Una granada de mano ye un proyeutil esplosivu que se llanza cola mano o con una arma específica (lanzagranadas).
Etimoloxía
La pallabra "granada" vien del llatín granātum. Usar n'español pa dar nome a un frutu, que ta llenu de granos. En francés al frutu llámase-y pomegranate. Por cuenta de la forma y el tamañu d'esti proyeutil los exércitos europeos llamar "granada de mano" n'español, grenade à main en francés y hand grenade n'inglés.
Primeres granaes
miniatura|derecha|Granaes de mano franceses feches de vidriu, de 1740. Dende l'Antigüedá usárense artefautos incendiarios. Nel Imperiu romanu d'oriente emplegar artefautos incendiarios de mano pocu dempués del reináu de Lleón III (717–741). Los soldaos bizantinos diéronse cuenta de que'l fueu griego, una invención bizantina del sieglu anterior, non solamente podía usase con un lanzallamas, sinón tamién en jarras de piedra y cerámica. Darréu, emplegar recipientes de cristal. L'usu del fueu griego espublizar ente los exércitos musulmanes n'Oriente Mediu, dende onde llegó a China en redol al sieglu X.
En China, mientres la dinastía Song (960-1279), les armes conocíes como zhen tian lei ("truenu que solmena'l cielu") creáronse cuando los soldaos chinos empacaron pólvora en recipientes de cerámica o metal. En 1044, el llibru militar Wujing zongyao (Compilación de clásicos militares) describió delles recetes de pólvora nes que puede atopase, acordies con Joseph Needham, el prototipu de la granada de mano moderna. Los chinos tamién afayaron el potencial esplosivu del embalaxe de proyeutiles de bala de cañón con pólvora. El llibru de mediaos del sieglu XIV Huolongjing (Manual del dragón de fueu), escritu por Jiao Yu, rexistró un cañón de fierro de la dinastía Song conocíu como'l "cañón de truenu de nubes voladores" (feiyun pili pao). El manuscritu dicía:
La pólvora empezó a utilizase n'Europa na Baxa Edá Media. Les primeres bombes de fierro fundíu y granaes nun apaecieron n'Europa hasta 1467.
Nos sieglos XIV, XV y XVI, en Francia, llamábase "neños perdíos" (enfants perdus) a los que comúnmente s'asitiaba nos puestos avanzaos de la infantería. Yeren escoyíos los meyores de cada "banda" (compañía). Armóse-yos con granaes de mano a partir de 1537. En 1667 denomináronse granaderos y destinaron cuatro a cada compañía d'infantería. Los primeros granaderos llevaben un hachu, un sable y un sacu con diez o dolce granaes (la granadera). Cuando, en 1671, el fusil de avancarga reemplazó al mosquete, diéronse fusiles a la mayor parte de granaderos. A finales del reináu de Lluis XIV, tolos granaderos llevaben fusil. Prusia foi'l siguiente país que creó un cuerpu de granaderos. A este siguiéron-y los países del norte d'Europa y, darréu, facer el restu de naciones. El cuerpu de granaderos francés foi suprimíu en 1789.
El primer cuerpu de granaderos británicu foi'l Reximientu de Lord Wentworth, creáu en Flandes en 1656. Tomó'l nome de Guardias Granaderos (Grenadier Guards) en 1815. N'España les compañíes de granaderos fueron creaes en 1685.
Les granaes fueron emplegaes tantu en combates terrestres como marítimos. Dalgunes incorporaron metralla p'aumentar la so capacidá. Los granaderos yeren entrenaos pal so manexu y p'algamar con ella la mayor distancia posible.
El capitán pirata Thompson usó un gran númberu de granaes rudimentaries pa defendese de dos cazarrecompensas unviaos pol gobernador de Xamaica en 1721.
Tres les guerres napoleóniques el so usu menguó. Cola invención del fusil de repetición a mediaos del sieglu XIX, estes emplegar menos.
Sicasí, nes guerres de trincheres volvieron emplegase pola utilidá de refundiar bombes a curtia distancia. Nuna carta a la so hermana, el coronel Hugh Robert Hibbert describió una granada improvisada que foi emplegada poles tropes britániques mientres la Guerra de Crimea (1854–1856):
Na Guerra de Secesión (1861-1865) los dos bandos usaron granaes de mano forníes con un émbolu qu'españaba'l dispositivu al impautar. La Unión utilizó una granada esperimental, la granada Ketchum, que tenía una aleta na parte trasera p'asegurar que l'impautu de la parte delantera produxera la detonación. La Confederación usó granaes de mano redondes asemeyaes a la Ketchum. Los rusos usaron granaes improvisaes na Guerra Ruso-Xaponesa (1904-1905) pa defender Port Arthur.
Desenvolvimientu de les granaes modernes
L'ausencia d'una granada de mano eficaz, xunida a la perceición de ser un oxetu peligrosu y a la perda d'utilidá d'estes fixeron que se consideraren una pieza obsoleta del equipamientu militar. En 1902, la Oficina de Guerra británica anunció que les granaes de mano taben obsoletas y que nun teníen llugar na guerra moderna. Dos años dempués, col usu de granaes improvisaes nes trincheres de la Guerra Ruso-Xaponesa y colos informes del xeneral sir Aylmer Haldane, un observador británicu del conflictu, esti asuntu reconsideróse y la Xunta d'Artillería recibió instrucciones pa desenvolver una granada de mano práutica. Fixéronse dellos modelos con una espoleta d'impautu, pero aquel tipu d'espoleta tuvo dellos problemes práuticos y nun se producieron grandes cantidaes.