cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alfonsina Storni
Años d'equilibriu
En Montevidéu allegó a les xuntes entamaes por María V. de Muller, fundadora de l'asociación d'Arte y Cultura que celebraba los alcuentros nel paraninfu de la universidá, llugar al qu'asistíen la mayoría d'escritores llatinoamericanos del momentu. Alfonsina foi convidada y recitó Polixema y la cocinerita el 12 de xunetu de 1934. La señora de Muller emprestó-y una habitación na so casa por que se agospie, onde tenía los vidrios escurecíos por que la lluz nun lo fadie. Nuna carta qu'Alfonsina escribió-y a María n'abril d'esi añu pidió-y perdón por non copialu los versos solicitaos antes.
Esi branu pasar nel Real de San Carlos cola so amiga Fifí, realizó llargos paseos pel ríu escalza, descargó los sos nervios y na so habitación durmió llargues nueches y tamién pigazos, situación que repitió al branu siguiente amestando díes en Montevideo y otros en Pocinos, nun hotel. Nesi branu dieron empiezu los sos problemes de salú.
Unos díes dempués n'otra ponencia llamada Teresa de Jesús en sangre, na primer fundación de Buenos Aires señaló les semeyances de la so lletra cola de Teresa de Jesús y esplicó les propiedaes de la creatividá femenina. Alfonsina aceptó nesta ponencia la idea común d'esi entós que fai de la muyer daqué según una ancla, al contrariu que les sos primeres afirmaciones poétiques nes que preguntaba a la so madre les claves de la so nacencia.
En 1937 escribió'l so últimu llibru llamáu Mázcaru y trébole publicáu al añu siguiente. Componer mientres les nueches en Bariloche, y trató de desenvolver una nueva forma de pensar la poesía y, poro, una nueva forma de pensar el mundu. Tenía que superar la muerte de Horacio Quiroga y evitar la torna de la suya; curiábase de too, cuando comía pan dexaba'l cachu qu'usara pa sostenelo. La so amiga Fifí Kusrow comprobó que taba faciendo un esconxuru. D'estos cambeos faló nel prólogu del so últimu llibru.
Alfonsina cavilgó sobre'l restu de la so vida, a los cuarenta y cinco años d'edá y sufriendo una enfermedá que difícilmente tuviera cura. Sabía que l'amenaza taba pendiente y reflexar nos sos versos. El llibru rematar n'avientu de 1937 y dar al amigu de los sos entamos, Roberto Giusti. Cuando esti lo recibió lleer en tientes y reparó una manera particular de plantegase les asociaciones poétiques que-y fixo recordar al español Góngora; principalmente, llamó-y l'atención la insistencia nel paisaxe, sobremanera nel ríu. Nun reportaxe del añu 1938 almitió que'l llibru paeció-y escarecer d'alma».
En xineru de 1938 Alfonsina pasó les sos vacaciones en Colonia y recibió el 26 d'esi mes una invitación del Ministeriu d'Instrucción Pública Uruguayu qu'intentaba axuntar nun mesmu actu a los trés grandes poetes del momentu: Juana de Ibarbourou, Gabriela Mistral y ella. Realizar nel Institutu Vázquez Acevedo solicitando la misiva «que faiga en públicu la confesión de la so forma y manera de crear». Esa invitación llegó un día antes del alcuentru, foi n'autu en compañía del so fíu y mientres el trayeutu escribió la so conferencia sobre una valija que sofitó nes sos rodíes. Ye asina qu'atopó un títulu risonderu pa la mesma: «Ente un par de maletes a mediu abrir y les manecillas del reló». La resultancia del alcuentru foi esitosu y el públicu aplaudir tol tiempu, atayando la so charra. Ente los presentes atopábase Idea Vilariño.
Nel viaxe de regresu comentó-y a los so fíu les medranes pola fraxilidá de la so salú, y tamién-y espresó'l so mieos a otres persones. Antes de tornar a Buenos Aires agospiar en Colonia na casa de la so amiga Fifí, y una tarde en que salieron a caminar y cruciáronse con una víbora, espresó: «Esto nun ye bonu pa mi» y amestó, riéndose: «Si dalguna vegada supiera que tengo una enfermedá incurable, mataríame. Alejandro puede defendese y la mio madre nun precisa de mi». Al tornar a Buenos Aires enterar del suicidiu de Leopoldo Llugones nun recréu de Tigre y tamién de la fía de Horacio Quiroga, Eglé, con solu ventiséis años. Foi al Tigre tolos domingos esi añu.
Enfermedá
Un día, cuando se taba bañando nel mar, una fola fuerte y alto pegó-y nel pechu a Alfonsina, quien sintió un dolor bien fuerte y perdió la conocencia. El so amigos llevar hasta la sablera. Cuando repunxo la conocencia afayó un bultu nel pechu qu'hasta'l momentu nun se notaba pero nesa oportunidá podía tocase cola mano. Al tornar a la capital quixo resta-y importancia al fechu, pero la verdá impúnxose y tuvo de buscar el sofitu de los sos amigos. Ellos trataben de resta-y importancia pero aconseyáron-y allegar a un médicu. Blanca de la Vega, una de les sos amistaes, recordó qu'Alfonsina llevar hasta'l so cuartu y afayárase el pechu por que tocara la durez. L'encargáu d'acompañala a la consulta foi Benito Quinquela Martín a quien-y solicitara ayuda un mediudía nel so estudiu. Ella comentó-y que'l so estáu yera grave y que'l so fíu yera bien nuevu como pa enfrentar la situación. El pintor trató d'azorronar la so sorpresa y encamentó-y consultar a un especialista. Esi especialista foi'l doctor José Arce. Pa caltenese sele los díes previos a la operación cuntó col sofitu de los sos amigos y tamién ayudó un reportaxe pa la revista Multicolor (suplementu del diariu Crítica) del 18 de mayu de 1935, que sirvió de distracción.
El 20 de mayu de 1935, Alfonsina foi operada del cáncer de mama nel sanatoriu Arenales. Pensábase que yera un tumor benignu, pero en realidá tenía ramificaciones. La mastectomía dexólu grandes repulgos físicos y emocionales. Siempres sufriera de depresión, paranoya y ataques de nervios, pero agora los síntomes d'enfermedá mental enfoscáronse. Volvióse recluyida y evitaba a les sos amistaes. El so reposu realizar en «Los Granados», una casa de la familia Botana en Don Torcuato (nel norte de Buenos Aires). Foi atendida especialmente por Salvadora y una exalumna, Felisa Ramos Mozzi quien xunto a una enfermera contratada polos Botana curiar en veces.
La quinta taba arrodiada por un parque que yera una pequeña reserva natural con pavos reales, pequeños osos y plantes exótiques de delles especies y amás tenía una biblioteca bien completa, pero Alfonsina nun pudo esfrutar de la estadía por sentise vulnerable a la enfermedá; solo quería tar arrodiada d'amigues. Ye asina que convidó a Fifí Kustow a permanecer unos díes con ella, pero la so amiga nun aceptó la invitación porque, cuando foi a visitala, Alfonsina enseñó-y un revólver que tenía pa defendese en casu de robu y a Fifí nun-y gustó la idea de dormir con una arma al llau. Cuando Haydée Ghío visitar, Alfonsina díxo-y «Haydecita, el mio cuerpu, el mio cuerpu».
Dempués de venti díes de reposu y pasando una nueche de nube que la asustó, resolvió dise a la so casa de la cai Suipacha 1123 onde vivió hasta l'añu 1937 y darréu camudóse al edificiu Bouchard House frente a la Luna Park.
Unos años antes, realizárase un exame de quirología con Eugenio Soriani, un italianu estudiante d'inxeniería electrotécnica nel Politéunicu de Turín. L'estudiu foi parte d'una nota pa la revista El Llar y publicóse el 29 de mayu de 1935, cinco díes antes de la ciruxía. La resultancia d'esti exame fueron detalles de la vida privada de la escritora, de les sos capacidaes intelectuales y agoróse-y un debilitamientu de la salú a los 44 y a los 55 años d'edá, previendo una vida de más de 70 años. Esti pronósticu nun foi certeru. A dos díes del fallecimientu de Alfonsina el quirólogo comentó nuna nota pa Noticies Gráfiques que la escritora taba intranquila ya impresionada y solicitó que les revelaciones nun fueren publicaes. Col consentimientu de Soriani y del periodista, el tratu foi cumplíu.
El final
La conferencia de Montevideo foi un presaxu: les maletes taben a mediu cerrar y el reló forfugaba la so marcha. A mediaos de 1938 apaeció Mázcaru y trébole y una Antoloxía poética colos sos poemes preferíos. La escritura d'estos llibros demandó-y dellos meses. Cuando inscribió'l so llibru nel Concursu de Poesía, preguntó-y al direutor de la Comisión Nacional de Cultura, Juan José de Urquiza «¿Y si unu muerre, a quien-y paguen el premiu?», pregunta que'l señor tomar en chancia, pero depués los sos amigos estrayxeron conclusiones d'esti dichu.
Otru sucesu foi una solicitú a la so amiga Fifí p'agospiase na so casa Real de San Carlos, pero esta díxo-y qu'esos díes tenía visites y Alfonsina resolvió viaxar a Mar del Plata. Cuando la so amiga pidiólu que nun fuera porque esa ciudá alteriar abondo, respondió: «Tenés mieu de que muerra na to casa», y amás dio-y la direición onde s'agospiaría na ciudá balnearia. El domingu 16 d'ochobre atopar en Tigre cola poeta Abella Caprile. Esta comentó-y sobre'l so poema «Romancillo cantable» publicáu en La Nación y Alfonsina díxo-y que podía ser el postreru y confesólu que la neurastenia facer pensar en suicidase. La so amiga prometiólu que rezaría unes oraciones por ella.
El 18 d'ochobre de 1938 viaxó a Mar del Plata. Foi a la estación Constitución acompañada del so fíu Alejandro ―de 26 años― y de Lidia Oriolo de Pizzigatti, dueña del hotel onde s'agospiaba frecuentemente en callar Trés de Febreru. Cuando'l tren partió díxo-y a los so fíu que lu escribiera, que lo diba a precisar.
Alfonsina escribió-y dos cartes de conteníu ambiguo al so fíu, el 19 y 22 d'ochobre, nes que paecía que lluchaba contra la decisión de terminar cola so vida. El xueves 20 escribió tol día nel hotel abrigada con un ponchu catamarqueño, anque yera primavera. A otru día un dolor nel brazu torgó-y siguir cola so xera. Sicasí, esforcióse y el sábadu espachó una carta nel buzón. Contenía los so poema «Voi dormir», el postreru qu'escribió. El domingu tuvo qu'allegar el doctor Serebrinsky porque yá nun soportaba'l dolor. El llunes solicitó-y a la mucama qu'escribiera por ella una carta p'Alejandro y a los once y media char a dormir.
Escontra la una de la madrugada del martes 25 d'ochobre de 1938, Alfonsina Storni abandonó la so habitación y dirixióse a la sablera La Perla. Esa nueche'l so fíu Alejandro nun pudo dormir; a la mañana siguiente, llamar la dueña del hotel pa informa-y que-y reportaren del hotel que la so madre taba cansada pero bien.
Esa mañana, la mucama Celinda cutiera la puerta del cuartu pa da-y l'almuerzu y nun llogró respuesta y pensó que yera meyor dexala folgar y foi lo que lu comunicó a la dueña. Pero cuando dos obreros afayaron el cadabre na sablera, espublizóse la noticia; el so fíu enterar por radiu y el cuidador del hotel, José Porto, confirmar vía telefónica. Hai dos versiones sobre'l suicidiu de Alfonsina Storni: una de tintes románticos, que diz que s'internó amodo nel mar, y otra, la más sofitada polos investigadores y biógrafos, qu'afirma que se refundió a les agües dende una escollera.
A la tarde, los diarios titulaben les sos ediciones cola noticia: «Morrió trágicamente Alfonsina Storni, gran poeta d'América». La sorpresa obligó a reconstruyir el fechu. A los ocho de la mañana, los obreros de la Direición de Puertos Atilio Pierini y Oscar Parisi repararon daqué llexando a doscientos metros de la sablera La Perla y que podría tratase d'una persona. Pierini refundiar a l'agua mientres el so compañeru denunciaba l'eventu a la policía. Actuaron la Comisaría Primer y la Subprefeutura; los cabos Antonio Santana y Dámaso Castro ayudaron al nuevu obreru a llevar el cuerpu ensin vida a la vera. Determinaron que yera una muyer bien vistida y que tuviera llexando pocu tiempu. Una ambulancia treslladar a la morgue, onde foi esaminada pol doctor Bellati, quien reconoció a Alfonsina Storni cuando desatapó'l cuerpu. Especulóse que Storni refundiar dende la escollera del Club Arxentín de Muyeres a doscientos metros de la mariña. Sobre la escollera atopóse unu de los sos zapatos, que engabitárase colos fierros nel momentu que la so dueña refundiárase al mar.
Esa mesma tarde, nel Colexu Nacional de Mar del Plata entamó un homenaxe al qu'asistieron autoridaes, alumnos y periodistes y a los venti y trenta el ataúd foi treslladáu a la estación Norte del ferrocarril pa llevalo a Buenos Aires. La xente refundió-y flores mientres el treslláu. El tren colos restos de Alfonsina Storni llegó a Plaza Constitución a otru día a los siete y trenta de la mañana. Esperaben los restos dos files d'alumnos del Institutu Lavardén y el so fíu Alejandro colos sos amigos Arturo Capdevila, Enrique Banchs, Fermín Estrella Gutiérrez y Manuel Ugarte, quien conducieron el féretro hasta'l Club Arxentín de Muyeres na cai Maipú al 900 onde se llevó a cabu'l velorio. Ugarte asitió sobre les manes de Storni unes roses blanques.
El cortexu foi acompañáu, según el diariu Crítica, por un desfile empecipiáu na plaza San Martín, siguiendo por Arenales y Llibertá hasta l'avenida Quintana sumándose xente nel percorríu. Retrasó una hora en llegar al destín final: aportó a los dieciséis y trenta hores, onde aguardaben les autoridaes nacionales y el doctor Sagarna, miembru de la Corte Suprema de Xusticia, amás de los sos colegues escritores. Al so entierru asistieron los escritores y artistes Enrique Larreta, Ricardo Rojas, Enrique Banchs, Arturo Capdevila, Manuel Gálvez, Baldomero Fernández Moreno, Oliverio Girondo, Eduardo Mallea, Alejandro Sirio, Augusto Riganelli, Carlos Obligado, Atilio Chiappori, Horacio Rega Molina, Pedro M. Obligado, Amado Villar, Leopoldo Marechal, Centurión, Pascual de Rogatis, Carlos López Buchardo y Camila Olivieri, ente otros.
Los discursos de despidida fueron empecipiaos pol titular de la SADE, Manuel Ugarte y una vegada remataos los restos de Alfonsina Storni fueron depositaos nel Campusantu de la Recoleta na bóveda familiar de Salvadora Onrubia, esposa de Natalio Botana, periodista y direutor del diariu Crítica, quien financiaron la ceremonia, pero en 1963 treslladóse'l féretro a la Cortil de les Personalidaes» del Campusantu de la Chacarita, onde anguaño reposen nel interior d'una escultura realizada por Julio César Vergottini.
De casualidá, nun periodu de 20 meses, non solo morrió Storni sinón tamién los sos amigos y escritores Horacio Quiroga y Leopoldo Llugones (dambos por suicidiu).
Crítiques
Según Alberto Acereda, la obra de Alfonsina Storni ye una defensa a la llibertá artística ya individual. La so vida y obra ye un mitu iconográfico d'un activismu resentíu contra lo masculino. Afirma qu'ella ye un mitu más; les sos lletres amuesen a una escelente poeta del amor, una muyer lluchadora pola igualdá femenina que nun sela puede allugar nel feminismu radical. Na so vida y obra entemecen emoción, sentimientu y reflexón; la so poesía ye erótica humanamente, busca l'amor, tien vivencies y poesía del so ego angustiado que termina col suicidiu.
Acereda afirma que Storni foi feminista nel sentíu lliteral de la pallabra, yá que siempres buscó la igualdá ente l'home y la muyer. Tuvo'l coraxe necesariu pa oponese a la regla qu'esixía la virxinidá femenina pero non la masculina. D'equí nació la so obra Tu quiesme blanca, heredera del Homes necios de Sor Juana. Lo mesmo asocede en poemes como Home pequeñín, La qu'entiende, Sieglu XX o Venti sieglos, testos basaos na busca de la igualdá real pa la muyer nel mediu. Pueden ponese como exemplu amás La molición de la rosal (1916), El dulce estropio (1918), Irremediablemente (1919), Languidez (1920), y los posteriores Ocre (1925), Mundu de siete pozo (1934) y Mázcaru y trébole (1934) y otres creaciones en prosa y teatru como un intentu de llograr la llibertá femenina compensando l'enclín machista d'esi entós.
L'autor afirma qu'hai crítiques del feminismu radical que presenten la obra de Alfonsina Storni dientro d'un llinguaxe complicao y enrevesoso llenu de pura demagoxa dando una falsa idea de sabiduría. Estes crítiques radicales conformen un filo complicáu que termina per cansar. Lo real (según Acereda) ye que nella ta'l yo» de muyer, el sentimientu encarnáu na muyer qu'aboga pola igualdá col varón pero almite la necesidá d'él como compañeru.
Pela so parte, el críticu José Miguel Uviéu señaló que nin el contestu nin la manera de pensar de Alfonsina Storni dexen duldar del so deséu d'igualar al home cola muyer porque nun hai nenguna ironía nesos versos.
Otres crítiques califiquen a la obra de Alfonsina Storni como prolífica, brengosa y orixinal, y afirmen que camudó les lletres llatinoamericanes. Con caúna de les sos publicaciones amontábase'l so importancia lliteraria y los críticos amosaben más interés na so obra. Estes crítiques alluguen a les obres nel modernismu carauterizáu amás nel acentu románticu, la fondura llírica y la cencellez.
Jaime Martínez Tolentino estrema en dos etapes a la obra de Alfonsina Storni. La primera ye de corte románticu y abarca dende La molición de la rosal hasta Poemes d'amor, que tán basaos nes temátiques del amor carnal y espiritual, con dimensiones erótiques y sensuales dexando ver insatisfaición y rensía escontra la figura masculina. Tamién afirma, como Acereda, que na so obra la poeta defendió los derechos de la muyer y qu'amás s'esmoleció pol conteníu de les sos obres y emplegó una gran cantidá d'estructures poétiques. La segunda etapa de la clasificación de Martínez Tolentino empieza con Mundos de siete pozo y afirma que'l so títulu «…sirve de metáfora p'aludir a la imaxe de la cabeza humana y obra onde se repara'l predominiu del intelectu sobre les emociones». La poeta abandonó l'erotismu concretu y la nota autobiográfica, pa pasar a escribir sobre l'amor d'una forma más astracta y reflexiva utilizando n'ocasiones la ironía. Amás, céntrase más nel conteníu de la so poesía y utiliza más el versu llibre y sonetu ensin rima. En pallabres del críticu: «…la so poesía vuélvese más depurada y pura, más hermética y más apinada de simbolismu escuru, y la poeta empieza a rehuirle a les formes poétiques de mayor llibertá p'averase a otres de mayor restricción formal».
El poeta Jorge Valdivieso cavilgó alrodiu de la obra lliteraria y poética de Alfonsina Storni:
La llicenciada chilena Elizabeth Frances Richter Barragán afirma que les lletres poétiques de Alfonsina presenten un conxuntu de metáfores y exercicios d'introspeición que la faen una viaxera de sigo mesma. Según Richter, la poeta espresó nos sos escritos un gran númberu d'estaos d'alma ya ilustró el mieu al traviés del llinguaxe incluyendo la muerte. Esta última tema presentar nos poemes Versos serondiegos, Murria y finalmente Voi dormir, redactáu especialmente p'anunciar el so suicidiu. Frances Richter manifiesta, amás, que la vida de Alfonsina tuvo marcada pol dolor y la muerte a raigañu del cáncer mamariu que se presentó a una edá bien nueva. La poesía reflexa la espera del momentu final qu'evoluciona col trescurrir de los años. Nes lletres, Alfonsina demostró un estáu de vieyera espiritual que presenta'l so cuerpu como un recipiente de les agües fríes y del xelu que bañen la so alma avieyada por una muerte inminente y doliosa». Y finalmente les lletres del so poema de despidida, el «Voi dormir» unviáu al diariu La Nación, anuncien la partida final y la so postura frente a la muerte. Nun ye un viaxe escontra l'interior sinón que lo ye escontra la madre tierra, madrina de la so alma y del so mundu. La llicenciada finalmente conclúi que la tema de la muerte manifestar de delles formes: medrana, rebeldía, aceptación, amor y d'últimes la entrega. Les lletres que proveníen de la so alma reflexen versos formosos, esgarraos ya intensos pero al empar demostrando la medrana a la muerte.
Nuna clasificación realizada pola Crítica Lliteraria, la obra ente los años 1916 a 1925 se encasilla en «tardorromántica» y a partir de Ocre va provocase un cambéu que se confirma en Mundu de siete pozo y Mázcaru y trébole presentando señales de vanguardismu y nuevos recursos estéticos como'l antisoneto. Mereció un analís dixebráu la obra Poemes d'amor, que presenta un tardorromanticismo per una parte y llirismu y crítica irónica pol otru; amosar al amor como daqué inalcanzable, efímeru y fugaz, y como un incentivu de vida y de muerte. Constitúi un puntu de vista d'un cuerpu y una voz femenina qu'atrai masivamente a un públicu numberosu y provoca rocea nos sos colegues escritores. La obra puede trate como l'afirmación d'una escritora muyer nun ambiente histórico cultural llatinoamericanu ya internacional, construyendo ciertu discursu regular na variedá de xéneros lliterarios.
Sobre Poemes d'amor, la mesma Alfonsina diz nel prólogu que «son frases d'estáu d'amor escritos en pocos díes yá va dalgún tiempu» y nun los considera una obra de lliteratura, sinón «una llárima de les tantes llárimes de los güeyos humanos». Amás, ta llenu d'un sentimientu amorosu esaxeráu escritu probablemente sobre la pasión, nos sos cuarenta y siete versos en prosa escritos nel tiempu verbal presente del indicativu cuasi por completu y onde pueden lleese rellatos basaos nel sentimientu amorosu con un tonu eróticu sensual eleváu que difieren intencionalmente l'orde lliterariu del so tiempu históricu.
Una vegada rematada la obra en prosa poética dedicar al versu onde la indagación poética ye constante y nun espresa la tema amorosa con tantos enchas y delirios. Paez que yá non -y interesaba trespasar esa llende, dando a entender l'escosamientu d'esta tema y dando llugar a otros más cercanos a la conciencia racional y estética.
Reconocencies
El 18 de payares realizó un homenaxe na Universidá de Montevideo, entamáu pola Sociedá Arte y Cultura Popular. Juana de Ibarbourou unvió unes pallabres, María V. de Muller espresó que se perdiera a una amiga insustituible, Eduardo J. Couture analizó Voi dormir y el poeta Carlos Sabat Ercasty compunxo un sonetu.
El 21 de payares de 1938 el Senáu de la Nación rindió-y un homenaxe con un discursu del senador Alfredo Palacios, quien se centró nel contestu social pa esplicase con claridá. Palacios dixo:
Na mariña de Mar del Plata, na sablera La Perla, álzase un monumentu realizáu pol escultor Luis Perlotti, que ye utilizáu como llugar de pelegrinación y d'escritura de grafitis. Similar reconocencia realizóse-y n'otra llocalidá costera de la provincia de Buenos Aires, Santa Teresita, onde una estatua de la so figura foi emplazada na Avenida Costanera y Calla 30.
El so suicidiu inspiró'l cantar «Alfonsina y el mar», d'Ariel Ramírez y Félix Luna, que foi interpretada por innumberables músicos de llingua española, destacar la versión de Mercedes Sosa y la versión de Chabuca Granda. El grupu de música celta Bad Haggis tamién grabó un cantar tituláu «Templu d'agua», inspirada nel suicidiu y compuesta ya interpretada en collaboración col panamiegu Rubén Blades. Tamién el compositores arxentinos Saúl Cosentino y Juan María Solare han musicalizado diversos poemes sos. Dende 1996 hasta 2010, l'actriz Amelia Bence interpretar en "Alfonsina, el mar y yo" (obra qu'entrepolaba música y poesía) en diversos teatros llatinoamericanos. Ella foi alumna de Storni nel Teatru Infantil Lavardén mientres la década de 1920.
Por cuenta de la celebración del setentenu aniversariu de la so muerte, l'Asociación Muyeres nel Arte de Valencia en collaboración con O2 Project decidió rindi-y un homenaxe a la poeta, pa lo cual realizáronse una serie de conciertos en Nueva York, Luxemburgu, Bremen y Buenos Aires ente xineru y xunetu de 2009 con obres musicales basaes nos sos testos.
Delles cais lleven el so nome en llocalidaes d'Arxentina, por casu nel barriu porteño de Saavedra, nel barriu Paso Piedres de Junín, en Rosario, en Concepción del Uruguay y de xacíu en Mar del Plata.
Sinaloa
Sinaloa ye unu de los trenta y un estaos que, xunto con Ciudá de Méxicu, formen los Estaos Xuníos Mexicanos. La so capital y ciudá más poblada ye Culiacán. Ta allugáu en la rexón noroeste del país, llindando al norte con Sonora y Chihuahua, al este con Durango, al sur con Nayarit y al oeste col golfu de California o mar de Cortés (océanu Pacíficu). Foi fundáu'l 14 d'ochobre de 1830.
Ye l'estáu agrícola más importante de Méxicu. Adicionalmente, cuenta cola segunda flota pesquera más grande del país. Culturalmente, ye conocida a nivel nacional ya inclusive mundial pola so música típica, la Banda o Tambora. La Ulama, versión rexonal de xuegu de pelota prehispánicu, prauticar inda nel estáu. Estremar en 18 conceyos. La so capital ye Culiacán. Otres llocalidaes importantes son Mazatlán, Los Mochis, Guasave, Guamúchil, Escuinapa, El Fuerte, Sinaloa de Leyva, El Rosariu, San Ignacio de Piaxtla, Choix.
Toponimia
Esisten delles versiones avera del significáu del so nome. La más aceptada diz que la pallabra Sinaloa vien de la llingua cahita, y compónse de les voces sina, que significa pitahaya, y lobola, que significa arrondáu. Asina, sinalobola significa: "pitahaya redonda".
Dómina prehispánica
thumb|Mapa qu'amuesa la distribución de territorios de les tribus indíxenes qu'habitaron Sinaloa. Sinaloa perteneció al llende norte de la Mesoamérica. El más altu desenvolvimientu cultural de la rexón rexistrar na parte centro y sur y camín de los valles y a les mariñes. Del ríu Fuerte escontra'l norte alcuéntrase la rexón conocida como Aridoamérica, esta parte entiende los llugares desérticos y grebos del norte de la república Mexicana. Ende vivieron grupos humanos conocíos como chichimecas.
Antes del contautu colos europeos, el territoriu que güei conocemos como Sinaloa tuvo pobláu por un númberu considerable de pueblos que tuvieron diferenciación llingüística pero con ciertes unidaes dialeutales comunes. Los principales grupos qu'habitaron la rexón de Sinaloa, fueron: los Cahitas, los Tahues, los Acaxees, los Xiximes, los Totorames, los Achires y los Guasaves.
La división indíxena del territoriu, basada más bien nun ciertu respetu a la naturaleza y a la manera de vivila, persistió al momentu de la invasión y a la conquista y asina dio orixe a tres provincies que se llamaron Chiametlán, Culiacán y Sinaloa. La vida cotidiano y granible desenvolver nes marxes de los ríos, que fueron el so hábitat principal. El sinaloense prehispánicu taba suxetu en forma determinante a les condiciones ecolóxiques del so territoriu, afeches al so mediu, nun construyeron ciudaes como nel altiplanu de la zona central de lo que güei ye Méxicu. Les sos moraes fueron sonces pos conocíen les grandes aveníes de los ríos, polo que podíen camudar de llugar según fueren les condiciones naturales.
Los moradores de los trés zones yá enunciaes fabricaron cerámica d'usu ceremonial de notable guapura, soterraron a los sos muertos n'olles como si volvieren al banduyu maternu, prauticaron los xuegos prehispánicos del ulama, recoyeron miel y frutes monteses, texeron cobertores, fabricaron pipes de folla, sellos pa decorar parés y teles, cazaron el venado, dexaron el so mensaxe en petroglifos; signos astractos grabaos en piedra y como tou pueblu que se siente auténticu defendieron el so territoriu.
Conquista Española
thumb|Mapa español de 1817 qu'amuesa la [[provincia de Sonora y Sinaloa, nel virreinatu de Nueva España.]]
El descubrimientu y conquista de Sinaloa polos españoles nun se realizó nuna sola espedición, como la de Anáhuac, sinón en delles espediciones.
A principios de 1531 Nuño Beltrán de Guzmán entró a Chametla, ganando'l día anterior a los indios que-y opunxeron resistencia nel Llanu de les Vaques, y pidiéron-y dempués la paz. De Chametla salió pa la provincia de Culiacán, pasando por Piaxtla, pol pueblu del Sal — probablemente les Salinas de Ceuta— y el pueblu de Bailla.
En tol tránsitu llibraben combates y escaramuzas que terminaben pola derrota de los naturales, y perdayuri quemábense los sos caseríos polos bárbaros conquistadores. En delles poblaciones, especialmente a veres del ríu Ciguatán, güei San Llorienzo, los españoles solo toparon muyeres, lo que dio pasu a la creencia de que taben habitaes por amazones; pero tal circunstancia yera por cuenta de que los varones andaben fora, pensando en dar guerra a los invasores.
Refier el padre fray Antonio Tello que, al llegar a Osu la espedición, foi recibida en paz pol Señor del pueblu y diez mil indios, que los fueron acompañando hasta Navito, Guzmán determinó fundar ellí una villa col títulu de San Miguel de Navito, pero que nel mesmu añu foi treslladada a Culiacán, que ye onde güei permanez. De Navito, siguiendo pa Culiacán, pasaron los españoles pol pueblu de Quilá, qu'amburaron dempués del combate.
Nuño Beltrán de Guzmán expedicionó nel intre pola mariña, los pueblos de les Vegues y el Vizcaín, y dempués pola sierra de Capirato; y al so regresu fundó con cien españoles la villa de San Miguel de Culiacán, na marxe esquierda del ríu de Orabá (güei ríu Tamazula) y enfrente de la punta del mesmu col de Humaya, como tres llegües enriba de l'antigua y misteriosa ciudá azteca, de la que nun queda más muerte que'l nome diminutivu del pueblu onde pudo tar allugada.
Almíndez Chirinos, otru capitán español, expedicionó pel norte, ganó a los indios que-y opunxeron resistencia nos ríos de Mocorito y Sinaloa, y baxó a Tamazula, onde tuvo noticia que nesa mariña fuera muertu, con tolos sos compañeros, Diego Hurtado de Mendoza, xefe de la espedición que per mar unviara Hernán Cortés en pos de nuevos descubrimientos.
Independencia
En Sinaloa, la revolución d'Independencia foi encabezada por José María González Hermosillo, un insurxente que foi comisionado por Miguel Hidalgo pa insurreccionar les provincies de Sinaloa y Sonora, asina qu'acompañáu del teniente don José Antonio López y asesoráu pol dominicu Frai Francisco de la Parra empunxo aldu al norte al mandu de unos dos mil homes. Sofitáu en seiscientos soldaos y seis pieces d'artillería, Villaescusa fíxose fuerte n'El Rosariu que foi atacáu por José María González de Hermosillo el 21 y el 24 d'avientu de 1810 en Rosario.
Los soldaos Sinaloenses, dempués de la batalla en Rosario, siguieron con camín de Concordia, y ellí tomaron la plaza en sofitu de los habitantes del llugar. José María González Hermosillo siguió la so campaña aldu al norte y el 7 de febreru de 1811, en San Ignacio de Pixtla enfrentar a les tropes realistes que dirixía'l gobernador de Sonora y Sinaloa: Alejo García Conde, quien ganó a les tropes de González Hermosillo.
Independientemente de la espedición de González Hermosillo, na rexón de Badiraguato cuayóse un biltu de rebeldía que'l so cabezalera foi un indiu ópata llamáu Antonio o Apolonio García. La rebelión taba entamada pal 6 de marzu de 1811, pero denunciaos los conxuraos ante'l párrocu de Badiraguato adelantraron el movimientu. Travesaron el partíu de Badiraguato y entraron al de Sinaloa; pasaron por Bacubirito y el día 13 del mesmu mes llegaron a Charay onde atoparon un destacamentu de ópatas al mandu del capitán Juan José Padilla, entablándose un sangrientu tirotéu nel que los realistes despedazaron a los insurrectos que fuxeron a los montes dexando cincuenta muertos y unos cuantos prisioneros.
Separación de Sonora y Sinaloa
thumb|Mapa qu'amuesa la provincia de Sonora y Sinaloa. Dende primero qu'españara la Guerra d'Independencia nel añu de 1810, Sonora y Sinaloa formaben parte del Estáu d'Occidente. Dempués de munchos discutinios ente los diputaos qu'integraben el congresu local, nel añu de 1830, según decretu expedíu pol Primer Congresu Constituyente Mexicanu, l'Estáu Internu d'Occidente quedó separáu; a partir d'esa fecha, Sinaloa y Sonora son estaos llibres y soberanos. Los homes que más llucharon por que Sinaloa dixebrar de Sonora, fueron Francisco Iriarte y Pablo de Villavicencio.
Una vegada eslleíu l'Estáu d'Occidente, los Estaos Llibres y Soberanos de Sonora y Sinaloa dieron en designar ya instalar les sos respeutives llexislatures, que la so misión fundamental foi dotar a cada entidá de les lleis necesaries pa conducir los sos destinos pel camín del derechu y la paz social. Sicasí, nesta disolución Sinaloa perdió parte del so territoriu allugáu nel norte, tierres de los Mayos principalmente, que pasaron a formar parte del territoriu de Sonora.
El 12 d'avientu de 1831 promulgóse la primer Constitución Política del Estáu de Sinaloa, que'l so artículu 31 disponía la división territorial entendida polos distritos d'El Rosariu, Concordia, Villa de la Unión, San Ignacio, Cosalá, Culiacán, Badiraguato, Mocorito, Sinaloa, El Fuerte y Choix.
Revolución Mexicana
En Sinaloa, esti movimientu revolucionariu empecipióse cuando al morrer Francisco Cañedo, nel añu de 1909, convocar a eleiciones pa gobernador, nes que participaron Diego Redo y José Ferrel. Rafael Buelna Tenorio, conocíu como'l Granitu d'Oru”, empecipió la so participación política xuniéndose a la candidatura de José Ferrel y convirtióse n'unu de los sos principales oradores.
En Sinaloa llevantáronse Juan M Banderes, Ramón F Iturbe y Herculano de la Rocha nel norte, y nel sur Justo Tirado y Pomposo Acosta. Anque de primeres estos llevantamientos nun llegaron a constituyir un peligru pa la dictadura, dempués, xunto con otros pronunciamientos que se llevaron a cabu en delles partes del país, fixeron que la revolución de Madero avanzara. En Sinaloa, Banderas ya Iturbe vencen a los federales dirixíos pol xeneral Higinio Aguilar y el coronel Luis Morales, y tomen Culiacán en mayu de 1911. Dempués de seis meses de llucha. Porfirio Díaz arrenunció a la presidencia y abandonó el país.
El 22 de febreru de 1913 son asesinaos Madero y el vicepresidente José María Pino Suárez. L'usurpador nomó al xeneral José Legorreta gobernador de Sinaloa en llugar de Felipe Riveros. Venustiano Carranza llevantar n'armes en contra de Güerta pa restaurar l'orde constitucional, por eso al so exércitu llamóse-y Constitucionalista.
Los grupos revolucionarios de Sinaloa que se llevantaron n'armes taben empobinaos por Juan Carrasco. Na sierra, Rafael Buelna atacó les poblaciones de San Ignacio y Rosario y enfusó nel entós territoriu de Tepic. Carranza y les sos tropes llegaron a El Fuerte'l 15 de setiembre de 1913. Benjamín Hill tomó Los Mochis y pocu dempués la plaza de Sinaloa. L'exércitu del Noroeste al mandu d'Álvaro Obregón tomó Culiacán; punxo sitiu a Mazatlán y sigo la so marcha escontra'l sur.
Forma de Gobiernu
L'estáu de Sinaloa gobernar so un modelu republicanu y ye llibre y soberanu, tienen una constitución y un congresu propios.
El gobiernu estatal atópense estremaos en tres poderes. El Poder Executivo ye exercíu pol Gobernador del Estáu, escoyíu cada seis años, ensin reeleición. El Poder Lexislativo depositar nel Congresu estatal, integráu por diputaos electos por periodos de trés años. El Poder Xudicial ye encarnáu pol Tribunal Cimeru de Xusticia de Sinaloa.
L'estáu estremar en conceyos. Cada conceyu tien un Conceyu, integráu por rexidores y síndicos, y encabezáu pol presidente municipal. Toos estos cargos tienen duración de trés años.
Conceyos
thumb|300px|right|División política del Estáu de Sinaloa
Xeografía
Sinaloa allugar nel Noroeste del país, ente les coordenaes 22° 31' y 26° 56' de Latitud norte y los 105° 24' y 109° 27' de longitud oeste. L'estáu cunta con una superficie total de, de los cualos correspuenden a la so superficie continental y a la so superficie insular. L'estáu de Sinaloa representa 2,9 % de la superficie del país.
Sinaloa ta allugada nuna rexón naturalmente fértil, cuenta con 12 ríos y 12 preses. Cuenta con 656 quilómetros de la mariña pertenecientes na so mayoría al Golfu de California y el restu al Océanu Pacíficu, lo que representa'l 5,6% del total nacional. Amás de tener 12 badees y 15 esteros, cuenta con de plataforma continental y 221.600 hectárees de llagunes mariniegues
Relieve
thumb|Relieve de Sinaloa El relieve del estáu de Sinaloa ta estremo en dos grandes zones: Sierra Madre Occidental y Llanura Costera del Pacíficu.
Sinaloa presenta un relieve bien accidentáu nel oriente, pola Sierra Madre Occidental, una cadena montascosa que va dende'l norte de la entidá hasta'l sur, y el suroriente, onde se presenten cañones y lomeríos. La sierra ye inclinada con cayíos que baxen hasta los 1.000 metros y presenta montes con altor cimeru a los 2.500 m.s.n.m.
Nel relieve atopa una amplia planicie d'enllanada costera que s'atopa a tou lo llargo del estáu, n'ocasiones interceptada por cuetos bien secos, na rexón del norte ye amplia y amenorgada al sur, ende atópase la Isla Altamura y Isla San Ignacio, según cuerpos d'agua uno d'ellos ye El Caimanero. Dientro d'esta llanura costera atópense los valles agrícoles.
La temperatura medio añal del estáu ye alredor de, les temperatures mínimes permediu son alredor de 10,5°C nel mes de xineru y les máximes permediu pueden ser mayores a 36°C mientres los meses de mayu a xunetu.
Les agües presentar nel branu mientres los meses de xunetu a setiembre, la precipitación media del estáu ye d'añales.
Sinaloa ye bien importante como productor agrícola nacional, les principales árees de cultivu atopar nos climes secos y semisecos, polo que rique riego siendo los principales cultivos: maíz, frijol, papa, cártamo, soya, algodón, sorgu, garbanzu y cártamo ente otros. Na rexón que presenta clima templáu subhúmedo cultívase jitomate, sandía melón y hortolices.
Hidrografía
De siguío se listan los 11 ríos de Sinaloa
Biodiversidá
Nel estáu de Sinaloa esiste una gran diversidá d'especies de plantes, como montes de pinu-encino y pinu-ocotero, cocu d'aceite, yute, huizache, palu blancu, carbayu, yérbadu y pacionales, mangle, tule y guamúchil.
Les especies d'animales qu'habiten na entidá son xabalín, venado cola blanca, tigrillo, falpayar; ente que nel mar hai camarón, pixín, tortúa, robalo, pargo y corvina.
Carreteres
L'estáu de Sinaloa cunta con una de les redes carreteres más grande del país, atópase na posición 7°, cuenta con un llargor total en víes terrestres de 16.965 km, distribuyíos en 5 categoríes, que son: carreteres cuatro carriles, carreteres dos carriles, carreteres revistíes, terracerías y fiendes.
Del total de víes terrestres (16.965 km) que percuerren l'estáu, el 4,68% son carreteres de 4 carriles, el 25,74% son carreteres de dos carriles, el 17,71% son carreteres revistíes, el 19,10% entender les terracerías y el 32,77% son fiendes.
L'estáu de Sinaloa tien 793 km de carreteres de 4 carriles que lu asitia en puestu númberu 7° nel país, y los sos 4.367 km de carreteres de 2 carriles asitiar en puestu númberu 16°.
Ferrocarriles
Del total de víes ferriales (1.194,5 km), el 75,79% son troncales y ramales, el 19,02% son secundaríes, y el 5,19% son particulares. La mayor parte de la rede de ferrocarriles sirve na actualidá pal tresporte de mercancíes.
L'estáu cunta col Ferrocarril Chihuahua al Pacíficu, tresporta pasaxeros, ye una importante llinia ferroviaria del noroeste de Méxicu; enllaza les ciudaes de Chihuahua nel estáu de Chihuahua y Los Mochis, nel estáu de Sinaloa, na mariña del Océanu Pacíficu. Percuerre 673 km, travesando les Fuécares del Cobre.
Aeropuertos
L'estáu de Sinaloa cunta con 3 aeropuertos internacionales, allugaos nes 3 ciudaes principales del estáu, Culiacán, Mazatlán y Los Mochis.
L'Aeropuertu Internacional de Culiacán, ye un aeropuertu que remana'l tráficu nacional ya internacional de la ciudá de Culiacán, Sinaloa, Méxicu. Esti aeropuertu forma parte del Grupu Aeroportuario Centro Norte y ye l'aeropuertu con mayor cantidá de pasaxeros y d'operaciones nel estáu de Sinaloa. Cuenta con una capacidá pa 22 operaciones per hora. Ye'l 9° aeropuertu más transitáu de Méxicu.
L'Aeropuertu Internacional de Mazatlán, ye un aeropuertu que remana'l tráficu nacional ya internacional de la ciudá de Mazatlán, Sinaloa, Méxicu. Esti aeropuertu ye'l segundu más importante de Sinaloa, dempués del Aeropuertu Internacional Federal de Culiacán. Atópase na zona sureste de la ciudá y ye unu de cuatro aeropuertos en Méxicu que tien un Centru d'Área de Control (Centru Mazatlán), los otros tando nel Aeropuertu Internacional de la Ciudá de Méxicu, Aeropuertu Internacional de Monterrey y Aeropuertu Internacional de Mérida. Centru Mazatlán controla'l tráficu aereu sobre partir noroeste del país.
L'Aeropuertu Internacional de Los Mochis, ye un aeropuertu que remana'l tráficu nacional ya internacional de la ciudá de Los Mochis, Sinaloa, Méxicu. Esti aeropuertu ye alministráu por Grupu Aeroportuario del Pacíficu y ye el tercer aeropuertu con mayor cantidá de pasaxeros y d'operaciones nel estáu de Sinaloa.
Puertos
L'estáu de Sinaloa cunta con 2 puertos marítimos: el puertu de Mazatlán y el Puertu de Topolobampo.
Topolobampo ye puertu d'altor y cabotaxe con conexones marítimes, terrestres y aérees. Comunica a les rexones del Mar de Cortés col Occidente de Méxicu. El puertu de Topolobampo enllaza la rexón con otros estaos del norte de Méxicu gracies al Ferrocarril Chihuahua-Pacíficu, que la so terminal de pasaxeros atópase na ciudá de Los Mochis. Nel puertu ta tamién la terminal de llinies de tresbordadores que conecten el norte de Sinaloa cola Paz, Baxa California Sur. Arriendes de la promoción desenvuelta y de l'ampliación de la zona suroeste del puertu, incentivóse l'interés por invertir en nuevos negocios, creció'l númberu de prestadores de servicios y l'instalación d'otros como Fertilizantes (ISAOSA) y la nueva Llinia de Ferrys Tresporte Marítimu de California.
Mazatlán ye anguaño un puertu turísticu, comercial y pesqueru, allugáu a unos cuantos quilómetros al sur del Trópicu de Cáncer, nel puntu de confluencia del Océanu Pacíficu y el Mar de Cortés, frente al estremu sur de la península de La Baxa California cola qu'enllaza vía tresbordador; siendo'l puertu de conexón más importante de la mariña occidental de Méxicu con Los Angeles, Panamá y el Mediterraneu. Ta allugada sobre una pequeña península que se proyeuta escontra una badea natural, dixebrando asina a la flota pesquera y el tráficu de barcos de la llinia de sableres, que estiéndese a lo llargo de 26 km escontra'l norte.
Demografía
Según el Censu Nacional de Población y Vivienda 2010 del INEGI, 2.967.961 persones habitaben nel estáu de Sinaloa, de los cualos el 60% moraba na capital Culiacán, y nos conceyos de Mazatlán y Ahome. Nesta entidá, el 56% de los sos habitantes yera menor de 30 años. La relixón profesada pola mayoría de los sos habitantes ye la cristiana católica, col 87% de participación. Y el 1% de la población mayor de 5 años fala dalguna llingua indíxena amás d'español. Les principales etnies qu'entá s'atopen nel estáu son los indios Mayos. Siguiendo l'enclín nacional, la esperanza de vida de les muyeres sinaloenses ye más alta que la de los homes, por casi 5 años (muyeres 77,4 años y homes 72,5 años). Amás puede notase una población mayoritariamente blanca y mestiza.
Población
Según los datos que refundió'l II Censu de Población y Vivienda realizáu pol Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía (INEGI) con fecha censal del 12 de xunu de 2010, l'estáu de Sinaloa cuntaba hasta esi añu con un total de 2 967 961 habitantes, de dicha cantidá, 1 476 201 yeren homes y 1 491 560 yeren muyeres. La tasa de crecedera añal pa la entidá mientres el periodu 2005-2010 foi del 1,2%.
La población sinaloense nos últimos años esperimentó un rápidu y continuu procesu d'urbanización, que tien un porcentaxe del 72,8% y concentrándose principalmente na so capital, Culiacán Rosales, que cunta con una población de 675.773 habitantes, en segundu llugar ta Mazatlán, con 381.583 habitantes, y en terceru ta Los Mochis, con 256.613. El restu de les ciudaes n'importancia son Guasave, Guamúchil, Escuinapa, Navolato, Costa Rica y Villa Juárez, que nun superen los 100.000 habitantes.
La población nacida na entidá supera'l 85%, el restu correspuende a los estaos estremeros de Sonora, Chihuahua, Durango y Nayarit, otru porcentaxe correspuende al restu del país y d'últimes a los estranxeros, que n'añu 2010 xubíen a 17.973. La población sinaloense tamién se compón de descendientes de diverses nacionalidaes, principalmente: españoles, franceses, alemanes, griegos, estauxunidenses, rusos, árabes, chinos, italianos, xaponeses, coreanos, y apocayá arxentinos, cubanos y colombianos.
Curiosos culturales y turísticos
L'estáu de Sinaloa cunta con importantes monumentos arquiteutónicos y históricos y grandes guapures coloniales. Les ruines xesuites nel pueblu de Cosala, Sinaloa.
Monumentos arquiteutónicos
Templu de La nuesa Señora del Rosario: ruines de la Ilesia de Guadalupe na comunidá de Nío construyida nel sieglu XVII, nel conceyu de Guasave Templu de San Franciscu d'Asís, nel conceyu de Navolato
Historia de monumentos históricos
Xardín Botánicu "Benjamín Francis Johnston" en Los Mochis, Sinaloa.. Diseñáu por Florence Yoch y Lucille Council en 1930
Los monumentos más representativos de los pueblos d'orixe mineru son trés: la ilesia de San Sebastián, en Concordia; la de La nuesa Señora del Rosario, na población del mesmu nome, y la de San Juan Bautista, en Copala, construcciones estes del postreru terciu del sieglu XVIII, con fachaes barroques de cantera finamente llabrada. Nos trés alvierte una distribución asemeyada de los cuerpos, con arcos de mediu puntu enmarcaos en columnes con decoración vexetal.
Escontra'l norte, el sistema misional tuvo un gobiernu y una organización especiales, onde'l xefe militar actuaba acordies colos xesuites. L'arquiteutura relixosa correspuende a les misiones xesuites, anque delles de les sos construcciones sufrieron daños dempués de la espulsión d'estos. Exemplu d'ellos son los templos de San Ignacio de Choix, con una portada senciella y espadaña de doble campanil; el de San Juan, n'El Fuerte, que la so fachada barroca amuesa un interesante cortinaxe llabráu en piedra sobre l'arcu d'accesu; y Nío, construcción inconclusa que los sos murios caltener de pies y presenten un bellu arcu de mediu puntu decoráu con estríes.
Les ciudaes de Culiacán y Mazatlán tienen magníficos monumentos del sieglu XIX. Na capital del estáu llamen l'atención la Catedral, pola esbeltez de les sos torres y pola interpretación del so estilu neo-clásicu, propiu d'esa dómina, y el Palaciu Municipal, destináu primeramente a seminariu, sobria edificación que'l so curiosu ye'l xuegu de volumes.
Pela so parte, Mazatlán tien unu de los teatros más formosos, exemplu de la influencia francesa na arquiteutura de la segunda metá del XIX. Na Catedral de Mazatlán ye apreciable l'eclecticismu propiu de principios del sieglu XX, nel interesante amiestu d'estilos que-y da'l so peculiar encantu.
Béisbol
Sinaloa cuenta con 3 equipos profesionales de béisbol que participen na Lliga Mexicana del Pacíficu, que lleven más de 50 años participando.
Baloncestu
Sinaloa cuenta con 5 equipos profesionales de baloncestu que participen nel Circuitu de Baloncestu de la Mariña del Pacíficu (cibacopa), dichu circuitu empecipio la so segunda etapa en 2001.
Fútbol
Sinaloa cuenta con 4 equipos profesionales de fútbol que participen en distintes lligues d'ascensu de la Federación Mexicana de Fútbol.