cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
África
L'África poscolonial
La Guerra Fría ente Estaos Xuníos y la Xunión Soviética tamién foi un factor d'inestabilidá. Dambos países ofrecieron incentivos mui importantes a los líderes políticos y militares africanos que s'alliniaben con ellos. Asina, demientres la guerra civil d'Angola, cada superpotencia armaba y sofitaba políticamente a ún de los dos bandos: soviéticos y cubanos al MPLA y estauxunidenses a UNITA. Nesi contestu xeopolíticu munchos países del continente volviéronse perdependientes de l'ayuda estranxera, y la perda d'esi sofitu esterior tres del colapsu de la Xunión Soviética provocó graves problemes económicos y políticos nellos.
Siguen activos nel continente dellos conflictos ente gobiernos y grupos rebeldes. Dende 2003 hai un conflictu continuu en Darfur (Sudán), con picos de violencia ente 2003-05, en 2007 y en 2013-15 que causaron en conxuntu 300.000 muertos. La revuelta del grupu islamista Boko Haram, principalmente dientro de Nixeria pero con combates importantes tamién en Níxer, Chad y Camerún), causó dende 2009 más de 350.000 muertos. Y, magar que la mayoría de los conflictos del continente sacante este volviéronse conflictos crónicos de baxa intensidá, en 2020 entamó la guerra de Tigray, qu'enfrentó demientres dos años na rexón etíope homónima a los gobiernos etíope y eritreu col Frente de Lliberación Popular de Tigray. La guerra, que finó con un tratáu de paz en payares de 2022, causó alredor de 500.000 muertos, principalmente por fame.
Sicasí, como yá dixéramos, la violencia menguó enforma nel sieglu XXI. Acabaron les guerres civiles d'Angola, Sierra Lleona, Arxelia (2002), Liberia (2003), y Sudán y Burundi (2005). La Segunda guerra del Congu, na que participaron nueve países y dellos grupos guerrilleros y que ye conocida na rexón, pola so violencia, como Guerra Mundial Africana, acabó en 2003. Esti descensu xeneral de los niveles de violencia coincidió col abandonu, por parte de munchos países, de les economíes centralizaes d'estilu comunista y cola apertura de la so economía al comerciu, lo que favoreció l'establecimientu, nes décades que siguieron al colapsu de la Xunión Soviética, de rellaciones comerciales permanentes y pacífiques ente países vecinos.
La mayor estabilidá y les reformes económiques puestes en marcha atraxeron nos caberos años un nivel importante d'inversión estranxera, especialmente china, a estos países, y esto fizo medrar los niveles de crecimientu económicu. Asina, ente 2000 y 2014 el crecimientu anual del PIB nel África subsahariana foi, de media, un 5,2%, y nel norte del continente les cifres son asemeyaes. Bona parte d'esti crecimientu puede atribuise al espardimientu de la difusión de les tecnoloxíes de la información, y específicamente de los teléfonos móviles. Estes décades de crecimientu intensu ralentizáronse de magar 2014 na mayoría de los países, por culpa principalmente de la cayida de los precios de les materies primes, la falta continuada de desarrollu industrial y la influyencia de les epidemies d'Ébola y Covid-19 na economía.
Xeoloxía, xeografía, ecoloxía y mediu ambiente
miniaturadeimagen|Topografía d'África África, con una estensión de 30.170.427 km², ye la mayor de les trés grandes proyecciones hacia'l sur que salen de la mayor masa de tierra seca del planeta, la plataforma euroasiática. Separtada d'Europa pol mar Mediterraneu, xúntase con Asia nel so estremu nororiental al traviés del ismu de Suez, de 163 km d'anchor. (Xeopolíticamente la península del Sinaí, asitiada al este de la canal de Suez, aveza a considerase parte d'África).
Les sos costes tienen una estensión de 26.000 km. Ye una costa de perfiles bastante regulares: tanto que, por comparanza, Europa, con una estensión cuasi trés veces menor, tien una llinia de costa de 32.000 km. La distancia ente'l puntu más septentrional del continente, el cabu Ras ben Sakka en Tunicia (llatitú 37°21' N), y el más meridional, el cabu de les Aguyes en Sudáfrica (llatitú 34°51'15" S), ye d'unos 8.000 km . Y de la península de Cabu Verde, que ye'l so estremu occidental (llonxitú 17°33'22" W) al cabu Ras Hafun (llonxitú 51°27'52" E), asitiáu cerca'l cabu Guardafui, que ye la punta del cuernu d'África, hai unos 7.400 km.
El país más estensu d'África ye Arxelia, y el más pequeñu ye Seixeles, un archipiélagu asitiáu nel océanu Índicu. El país más pequeñu del África continental ye Gambia.
Yuki Fukai
Yuki Fukai (深井 祐希, ) ye un futbolista xaponés.
África
Placa africana
miniaturadeimagen|La placa africana, anguaño, muévese sobre la superficie de la Tierra a una velocidá de 0.292° ± 0.007° cada millón d'años (NNR-MORVEL56). La placa africana ye una placa tectónica principal que compriende la mayoría del territoriu d'África, sacante la so parte más oriental, y la corteza oceánica axacente al oeste y al sur. Llenda al oeste cola placa norteamericana y la placa sudamericana, de les que ta separtada pela dorsal mesoatlántica; al este, cola placa arábiga y la placa somalí; al norte cola placa euroasiática, la placa del mar Exéu y la placa d'Anatolia; y cola placa antártica al sur.
Ente los 60 millones y los 10 millones BP la placa somalí entamó un procesu de separtación (rifting) de la placa africana a lo llargo'l rift del África oriental. De magar, el continente africanu ta formáu por corteza perteneciente a les plaques africana y somalí. Delles fontes, pa recalcar la diferencia ente la placa y el continente como conxuntu, nomen a la placa africana placa nubia.
Clima
El clima del continente ye pervariáu, con climes que van del tropical al subárticu de los sos picos más altos. La so metá septentrional ye principalmente desértica, o árida polo menos, mentantu que les sos fasteres central ya meridional comprienden llanaes con vexetación de sabana y selves húmedes. La zona de transición ente los desiertos y la selva ta dominada por patrones de vexetación como la estepa y el sahel. África ye, en conxuntu, el continente más caldiu del planeta, y el 60% de la so superficie ta cubierta por tierres seques y desiertos. El récord de temperatura más alta inxamás rexistrada, los 58º de Libia en 1922, foi desacreditáu y anuláu en 2013.
Ecoloxía y biodiversidá
miniaturadeimagen|Mapa de los [[Bioma|biomes d'África.]] África tien más de 3.000 árees protexíes, ente elles 198 marines, 50 reserves de la biosfera y 80 humedales protexíos. Sicasí, la destrucción del hábitat, la medría de la población y la caza furtiva tán reduciendo la diversidá biolóxica del continente y la cantidá de tierra agrícola disponible. Amás, la intrusión humana en zones vírxenes, les consecuencies pa elles de los conflictos bélicos y la introducción d'especies foriates amenacen la biodiversidá n'África, un problema agudizáu, inclusive nos territorios protexíos, por problemes administrativos, la falta de financiación y el control por personal poco preparáu.
La deforestación avanza n'África, según datos del Programa de Naciones Xuníes pal Mediu Ambiente, al doble de velocidá que nel restu del mundu. Y acordies col Centru d'Estudios Africanos de la Universidá de Pennsylvania, el 31% de los pastos del continente y el 19% de les sos zones arbolaes tán degradaes, y el continente pierde cuatro millones d'hectárees por añu. Según delles fontes, el 90% de les viesques vírxenes del África occidental desapaecieron, como tamién lo fizo'l 90% de les viesques de Madagascar de magar la llegada de los humanos a la islla, namái fae 2000 años. Alredor del 65% del suelu agrícola del continente, amás, sufre de degradación del suelu.
Agua
La distribución, repartu y usu económicu de los recursos hídricos ye una cuestión perimportante n'África. El continente tien namái un 9% del agua dulce del mundu, pero un 16% de la so población. Ente los sos principales ríos y llagos rescamplen los ríos Congo, Nilu, Zambeze y Níxer y el llagu Victoria, el segundu mayor del mundu. Pesie a toos ellos el continente ye'l segundu más secu del mundu, y esto provoca que millones d'africanos sufran restricciones d'agua a lo llargo l'añu.
Estes restricciones atribúinse a problemes como la distribución inxusta, la medría de la población y la xestión ineficaz de los recursos esistentes. Hai delles partes del continente con bayura de recursos y población escasa; asina, el 30% del agua dulce del continente ta na conca del ríu Congo, nel que vive namái el 10% de la población africana. Hai, d'otra banda, rexones con variaciones mui importantes nos patrones de lluvia y altes tases d'evaporación, lo que tien como resultáu unes precipitaciones menguaes. Hai, en xeneral, una gran variabilidá intra ya interanual de toes les cuestiones rellacionaes col clima y los recursos hídricos, de forma que mentantu que dalgunes rexones tienen agua suficiente otres afronten numberosos problemes rellacionaes col agua, que perxudiquen el so crecimientu económicu y amenacen la vida de la so población. L'agricultura n'África básase principalmente en cultivos de regadíu, pero menos del 10% de la superficie cultivable del continente tien sistemes d'irrigación, polo que'l restu ye perdependiente del patrón de lluvies, y como esti vese enforma afectáu pol cambiu climáticu la seguridá de los cultivos, y polo tanto de l'alimentación de la población, vese afectada.
L'agua ye, tamién, el combustible de la enerxía hidroeléctrica, que ye la principal fuente d'electricidá del continente. Rescampla, como exemplu, el pantanu de Kainji, que produz electricidá pa toes les ciudaes principales de Nixeria y Níxer. Les inversiones nesta fonte d'enerxía tienen medrao enforma nos caberos años, y esto espéyase nel aumentu de la cantidá d'electricidá xenerada.
Les soluciones a los retos venceyaos al agua, la seguridá enerxética y alimentaria, son abegoses por culpa de la escasez d'infraestructures y una deficiente xestión del recursu, que faen que seya imposible cubrir la demanda d'una población en rápidu aumentu y que migra a les ciudaes a un ritmu mayor que'l de dengún otru continente. La xestión del agua nel continente complícase entá más porque la mayoría de les fontes d'agua dulce (ríos, llagos y acuíferos) asítiense o atraviesen varios países. Esto puede facilitar el desarrollu de la so esplotación si los países cooperaran ente ellos. Asina, un análisis multisectorial de la conca del ríu Zambeze amuesa que la cooperación ente los países ribereños podría facer aumentar un 23% la producción d'enerxía ensin necesidá de facer inversiones adicionales. Esisten, ye ciertu, dellos marcos llegales ya institucionales pa favorecer esta cooperación, como l'Autoridá del Ríu Zambeze, l'Autoridá del Ríu Volta o la Comisión de la Conca del Nilu, pero ye preciso qu'haiga mayor voluntá política, capacidá financieru y marcos llegales ya institucionales que faciliten la cooperación, optimizando los beneficios pa toos los implicaos, ente los países ribereños de les distintes fontes d'agua dulce.
Calentamientu global
El calentamientu global ye una amenaza cada vegada más seria pal continente, ún de los más vulnerables a los efectos del cambeu climáticu. Delles fontes, inclusive, considérenlu el más vulnerable de toos. Esta vulnerabilidá derívase d'una serie de factores qu'inclúin una débil capacidá adaptativa, una alta dependencia de los bienes producíos pol ecosistema pa la vida diaria de la población y el retrasu de los sistemes de producción agrícola en bona parte del continente. De resultes, los riesgos del calentamientu pa la producción agrícola, la seguridá alimentaria, los recursos hídricos y los ecosistemes han tener, mui probablemente, consecuencies cada vegada más graves pa les vides de la xente y los planes pa llograr un desarrollu sostenible del continente : una proyección del IPCC de 2007 prevé que la producción agrícola y la seguridá alimentaria de munchos países africanos verase gravemente alteriada pol cambeu climáticu. El control d'estos riesgos obliga a adoptar una serie d'estratexes de mitigación y adaptación nel manexu de los bienes y servicios venceyaos coloos ecosistemes, y tamién de los sistemes de producción agrícola del continente.
Nes prósimes décades el calecimientu deriváu del cambéu climáticu ha afectar a la mayoría de la superficie de la Tierra, y anguaño África caliéntase más rápidu de media que'l restu del mundu. De resultes, grandes fasteres del continente podríen convertise n'inhabitables. Los efectos del calentamientu sobre la cantidá de lluvia nel área tropical han ser variables en función del llugar y nun ye fácil predecir l'impactu concretu nún llugar concretu, pero espérense cambeos. No que cinca a la temperatura, la media del continente tien medrao 1ºC ente'l final del sieglu XIX y l'entamu del XXI, pero hai aumentos llocales muncho mayores: al final de la temporada seca, nel Sahel, la temperatura mínima aumentó 3ºC nesi mesmu periodu. Y no que cinca a les lluvies, les tendencies indiquen que les variaciones espaciales y temporales predecíes polos espertos tán cumpléndose.
Economía
Na so condición d'ex-colonies, los más de los países africanos caltienen estreches rellaciones económiques cola Xunión Europea (XE). Creóse una organización supranacional al estilu de la XE que se noma Xunión Africana.
Xeografía humana
África ye'l trubiecu de la humanidá y d'ellí remanecen toles especies de seres humanos que s'espardieron pel restu de continentes.
Llingües
Los idiomes oficiales son l'inglés, el francés, l'árabe y el portugués en más d'un país. Los idiomes africanos namái tán reconocíos n'Etiopía (l'amháricu), el somalín en Somalia, el suaḥili en Kenia y Tanzania, el setswana en Botsuana, el malgaxe na República de Madagascar, y media docena d'idiomes na República Sudafricana.
Relixón
La mayor parte del continente profesaba l'animismu, anguaño en retrocesu frente al islam, que ye mayoritariu nel norte, mentantu que'l cristianismu lo ye nel sur d'El Sáḥara, con una minoría del xudaísmu y el cristianismu (catolicismu y protestantismu).
Aphodius affinis
Distribución xeográfica
Alcuéntrase n'Europa y en Canaries.
El Carbayón (Samiguel)
El Carbayón ye una casería de la parroquia de Samiguel nel conceyu d'Uviéu.
Población
Tien una población de.
Luis Mexía de la Cerda
Biografía
Llicencióse en lleis y yá en 1611 yera doctor; trabayó como relator de la Chancillería de Valladolid, onde moraba, y participó como poeta nes Fiestes que se fixeron en Valladolid na Beatificación de Santa Teresa (1614), y como testigu nos procesos de beatificación y canonización de San Juan de Dios. Casóse en Valladolid, parroquia de San Martín, de la que dependía la Real Chancillería, con María Redondo de Guevara; divorcióse de bon alcuerdu unos meses dempués. Tuvo un tropezón inquisitorial en 1616 cuando foi denunciáu por un asuntu de Teoloxía conteníu nuna oración en llatín so en loor de la Virxe, pero'l procesu nun foi a más porque esi mesmu llugar fuera utilizáu por un obispu, como él mesmu ocupóse en demostrar imprimiendo dambes obres. Dictó testamentu'l 19 d'Abril de 1618, anque sobrevivió abondo a esa fecha, y ellí declara tener 58 años, polo que tuvo de nacer en 1560. Mentar como autor dramáticu Agustín de Rojas Villandrando na so Viaxe entreteníu (1603) y como poeta Cervantes nel so Viaxe del Parnasu (1613), si ye que nun se refier en realidá al traductor d'Ovidio Diego Mejía.
La so obra más famosa ye la Traxedia famosa de Doña Inés de Castro, reina de Portugal, que se publicar primero na Tercer parte de les comedies de Lope de Vega, anque nun ye so. Inspirar na Nise llastimosa de Jerónimo Bermúdez. Tamién escribió los autos sacramentales Les pruebes del llinaxe humanu (1621) y El xuegu del home (1625), que se caltién manuscritu na Biblioteca Nacional de Madrid. Participó con una décima n'aponderamientu del arquiteutu Francisco de Praves nos preliminares de la so traducción del Llibru primeru de la Architectura d'Andrea Palladio (Valladolid: Juan Lasso, 1625). Atribúyese-y tamién la comedia La humildá eponderada.
Angicourt
Angicourt ye una comuña francesa del departamentu d'Oise, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Les Campes
Les Campes ye una casería de la parroquia de Samiguel nel conceyu d'Uviéu.
Situación
Allúgase a 4 km d'Uviéu y a un altor de 200 m.
Población
Tien una población de.
Luis Pérez (protonotariu)
Luis Pérez foi un humanista y escritor español, protonotariu de Felipe II.
Biografía
Bachiller, clérigu y protonotariu, dedicóse tola so vida a enseñar llatín como preceptor a neños y mozos nel colexu qu'estableció col maestru Baltasar del Bustu, catedráticu de Gramática de la Universidá vallisoletana, el 20 d'agostu de 1561. En 1565 titulábase clérigu beneficiáu de la ilesia de Santisteban de la villa de Portillo, y capellán y preceptor de la Universidá de Valladolid.hoièth'0hi`hi+ry9'67
Imprimió en versu una glosa daqué erudita de les Coples a la muerte del so padre de Jorge Manrique que tuvo ciertu ésitu, un tratáu sobre los animales de compañía (perru y caballu) y dellos trataos en llatín.
Kotaro Tokunaga
Kotaro Tokunaga (徳永 晃太郎, ) ye un futbolista xaponés.
Francés canadianu
Francés canadianu o francés canadiense (Français canadien) ye un términu xeneral qu'arrexunta los distintos dialeutos de la llingua francesa que se falen en Canadá. El francés ye l'idioma maternu de cuasi siete millones de canadienses, cifra que constitúi aproximao'l 22% de la población nacional. A nivel federal tien la condición de co-oficial xunto col inglés. Provincialmente ye oficial cuando ello xustifíquese por númberos, salvu nel casu de Nueva Brunswick que ye oficialmente billingüe (col inglés), y en Quebec onde ye l'únicu idioma oficial. El francés ye tamién co-oficial nos trés territorios (Nunavut, Territorios del Noroeste y Yukón). Asímismo entiende les pequeñes comunidaes francoparlantes de Nueva Inglaterra, nel nordeste de los Estaos Xuníos, onde gran númberu de canadienses naturales del Quebec se estalecieron mientres el sieglu XIX.
Usu históricu
El términu francés canadiense solía referise específicamente al francés del Quebec según les sos variedaes en provincies al oeste. Esto ye probablemente por cuenta de que Canadá y Acadia fueron entidaes distintes dientro de la Nueva Francia y el Canadá hasta 1867. Sicasí, güei el términu francés canadiense nun suel ser escluyir francés de Acadia.
Symposiachrus mundus
El monarca barbinegro (Symposiachrus mundus) ye una especie d'ave paseriforme na familia Monarchidae endémica del sureste d'Indonesia.
Distribución y hábitat
Ye endémica de les islles Tanimbar, Babar y Damar. Los sos hábitats naturales son les selves tropicales húmedes y los manglares tropicales.
Marcia Hiriart Urdanivia
Marcia Hiriart Urdanivia ye una científica y investigadora mexicana. Dende 1992 trabaya nel Institutu de Fisioloxía Celular de la Universidá Nacional Autónoma de Méxicu (UNAM) onde foi la so direutora. Les sos investigaciones traten sobre la obesidá y la diabetes mellitus.
Trayeutoria académica
Siendo pequeña fíxose voluntaria nel Hospital Infantil de Méxicu, onde surdió'l so interés pola medicina. Graduóse como médica ciruxana na Facultá de Medicina de la UNAM en 1980, y empezó a impartir clases nesa escuela, y a frecuentar el llaboratoriu de fisioloxía. Concluyó una maestría en ciencies en 1983, y el doctoráu en fisioloxía y biofísica en 1989 nel Centru d'Investigación y d'Estudios Avanzaos del Institutu Politéunicu Nacional. Fixo dos estancies posdoctorales na Universidá de Pennsylvania ente 1985 y 1987. Na facultá de Medicina de la UNAM ye profesora de la materia de fisioloxía humana por más de trenta años.
A partir de 1992 convirtióse n'investigadora titular del Institutu de Fisioloxía Celular, d'onde foi la so direutora de 2013 a 2017. Ye asesora de tesis, investigaciones y dictaminadora de beques y de revistes científiques internacionales como Open Diabetes Journal, lslets, Adipobiology y Gaceta Médica de L'Academia Mexicana de Medicina.
Angivillers
Angivillers ye una comuña francesa del departamentu d'Oise, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Caleruega
Datos relevantes
La villa atópase, xeográficamente, nel puntu de transición ente la sierra de la Demanda (perteneciente al sistema Ibéricu) y la Ribera del Duero (na Meseta Septentrional). Sicasí, considérase a Caleruega como una llocalidá perteneciente a la yá mentada Ribera, de fechu pertenez tamién a la Denominación d'Orixe de vino Ribera del Duero.
Etimoloxía
El topónimu Caleruega ye d'orixe vascu. Nel so orixe vendría significar caleres o tierra de cal y ye por cuenta de que los pequeños montes que la arrodien tán formaes por piedra caliar. L'orixe vascu deber a que los pueblos asturianos y vascos asumieron un papel bien importante na repoblación de los territorios conquistaos a los moros. Amás en pueblos redoma tamién atopamos esti orixe vascu nos sos nomes como ye'l casu de Arauzo.
Escudu
L'escudu tien tres celdes habiendo una na parte inferior y dos na cimera. Por timbre una corona real.
La celda cimera izquierda tien en campu de gules cuatro espaes de plata contrapuntadas n'imitación al escudu d'armes de la casa solariega de los Guzmán, última familia qu'ostentó'l títulu de Señores de Caleruega antes del privilexu rodáu d'Alfonsu X el Sabiu.
La siguiente celda, en campu de plata un perru blancu enllordiáu de negru con una antorcha encendida na boca y col mundu ente les pates faciendo referencia al suañu que tuvo la Beata Juana de Aza antes de tener al so fíu Santu Domingu nel qu'apaecía un perru blancu con llurdios negros, simbolizando la servitud que tendría la orde escontra Dios, con una antorcha na boca, pos allumaríen el camín correutu, y col planeta ente les pates, pos la orde fundada pol so fíu taría presente en tol globu terráqueo.
Finalmente la celda inferior va ser en campu de sinople, en referencia a los colores de les tierres de llabranza de la villa, col Torrexón de los Guzmán nel centru y curiáu con trés espiges de trigu doraes a la izquierda y a la derecha un recímanu d'uves de sable y perfiláu d'oru en representación a los frutos típicos de la tierra calerogana. P'acabar, sol torrexón cuatro ondes d'azur y plata cargáu con un cámbaru n'alusión al ríu que crucia'l pueblu: el Gromejón, siendo un ríu ricu en cámbaros.
Bandera
La bandera, formada a partir de los trés colores básicos del escudu, va ser toa entera blanca cargada d'una franxa colorada y otra verde de 1/10 d'anchor, asitiaes a una distancia equivalente a la de la so grosez de los estremos cimeru ya inferior respeutivamente.
A lo último, nel corazón de la bandera, l'escudu de la villa.
Historia
Los oríxenes de Caleruega remontar a los alboreceres de Castiella, nel sieglu X, mientres la Reconquista. Fúndase como población cercada con tres puertes y que'l so caserío arrexuntábase en redol al torrexón de los Guzmanes y la casa del Señor de la villa. De los oríxenes de la villa de Caleruega caltiénense dellos testimonios (el Torrexón de los Guzmanes y la parroquia románica de San Sebastián de la qu'anguaño se caltienen orixinales la torre y l'arcu d'entrada).
Nel añu 1068 aproximao, el rei Alfonsu VI el Bravo creó'l Señoríu de Caleruega, siendo Don Munio Díaz de Caleruega el primer titular. Sicasí, tres la muerte ensin descendencia del hermanu de Stu. Domingo de Guzmán, el Venerable Antonio de Guzmán, V Señor de la Villa, el rei Alfonsu X el Sabiu dio a Caleruega un privilexu Rodáu col qu'ente otres coses trespasábase-y el títulu al Real Monesteriu, y más concretamente a la que fuera daquella priora de dichu monesteriu. thumb|left|Stu. Domingo de Guzmán, fíu de Félix de Guzmán y Juana de Aza.
Tamién hai que destacar que mientres el destierru d'El Cid Campeador, mientres el sieglu XI, ésti pasó pola villa. Na Peña de San Jorge, una de los montes de Caleruega, había munches cueves (agora la mayoría bodegues), y según la lleenda popular ellí abellugábense los moros que, cuando lo víen necesariu, atacaben al pueblu. Cuando'l Cid llegó, el pueblu escondío y apavoriao nel Torrexón de los Guzmanes salió a batallar y consiguieron espulsar a los moros de Caleruega.
Nel sieglu XIII, arriendes de la canonización de Santu Domingu, el so hermanu, el beatu Manés, promueve la edificación d'una capiya nel so llugar de nacencia (1237). Más tarde, en 1266, el rei Alfonsu X el Sabiu tresforma la casa solariega de los Guzmanes nuna ilesia monesteriu a la que tresllada la comunidá de monxes dominiques de San Esteban de Gormaz. Nel sieglu XVI, por iniciativa y proyeutu de los dominicos mexicanos, sustitúyese la ilesia orixinal del beatu Manés por otra más amplia.
Villa encuadrada na categoría de pueblos solos” del partíu d'Aranda de Duero, xurisdicción de señoríu eclesiásticu exercida pol Conventu de Dominiques de Caleruega, quien nomaba'l so Alcalde Ordinariu.
A la cayida del Antiguu Réxime queda constituyíu como conceyu constitucional del mesmu nome, nel Partíu d'Aranda perteneciente a la rexón de Castiella la Vieya, cuntaba entós con 176 habitantes.
Caleruega naz como nucleu urbanu modernu cola desamortización. Hasta entós la propiedá del suelu recayía fundamentalmente nes madres dominiques del Monesteriu qu'ostentaben el señoríu de la villa, que por orde de la reina Sabela II nel añu 1868, retírase dichu títulu al Real Monesteriu, siendo la postrera Señora de Caleruega Doña Casilda Regatucu. Caleruega crez dende entós de forma sostenida, ensin importantes golpes demográficos, hasta llegar a superar los mil habitantes nos años 1950.
Nel añu 1952 recibe Caleruega un nuevu impulsu dominicanu col patrociniu del Padre Xeneral Manuel Suárez y l'impulsu del P. Venancio Carru. Empieza esi añu la construcción del Conventu de los PP. Dominicos, que se suma al conxuntu del Monesteriu de les monxes y fai de Caleruega unu de los principales referentes de la orde dominicana nel mundu.
A partir de los años 1950 Caleruega sufre les consecuencies del éxodu del campu castellano, fundamentalmente escontra Madrid, Burgos, Barcelona y Aranda de Duero. L'incipiente dinamismu económicu de los 1990 na villa, xunto cola recuperación del patrimoniu coleutivu históricu y social, la llegada de nuevos trabayadores inmigrantes, los proyeutos de turismu rural y la so situación nun área d'indiscutible valor históricu, artísticu, natural y ecolóxicu, abren nuevos horizontes pa Caleruega nel sieglu XXI.
Conxuntu monumental de Stu. Domingo
Recibe esti nome una serie d'edificios relixosos colindantes ente sigo —sacante la Parroquia, dixebrada pocos metros— que guarden dalgún tipu de rellación col santu calerogano. D'esta miente, podemos atopar distintos llugares d'interés artístico y turísticu.
Estremáu de la ilesia parroquial atópase'l torrexón de los Guzmanes, una torre de defensa construyida mientres el sieglu XII. Tenía unes vidreres que fueron retiraes por cuenta de la so restauración. Amás son notables los sos almenes yá que fueron asitiaes mientres la construcción del conventu, na década de 1950. Anguaño ta integráu nel claustru de dichu conventu.
Axacente al conventu atopa'l Real Monesteriu de Santu Domingu de Caleruega habitáu por monxes dominiques. Data del sieglu XIII y nel so orixe habitar canónigas de San Agustín, pero tres la canonización de Santu Domingu, el rei Alfonsu X el Sabiu dio a Caleruega el 10 de xunetu del añu 1266 un privilexu rodáu nel que s'unviaben monxes dominicanes de San Esteban de Gormaz y el Señoríu de Caleruega pasaría a les manes de les monxes d'esti monesteriu, siendo naquel momentu la priora Doña Toa Martínez. Tamién ye interesante que nel claustru d'esti monesteriu atopa'l sepulcru de la infanta Leonor, fía d'Alfonsu X el Sabiu y Violante d'Aragón, nieta por tantu de Fernandu III el Santu y Xaime I el Conquistador.
A la muerte de Santu Domingu, el so hermanu, el Beatu Manés, promovió la construcción d'una capiya nel puntu exactu de nacencia del santu. Esta capiya nun duró enforma y sumió nel añu 1266 por orde d'Alfonsu X el Sabiu qu'ordenó la construcción d'una ilesia d'estilu góticu. D'esta ilesia tan solo caltiénse'l coru yá que nel sieglu XVI construyóse sobre la gótica una nueva renacentista con forma de cruz llatina. Esta nueva ilesia, que ye la qu'esiste anguaño, ye la Ilesia de Santu Domingu y consta de trés retablos; unu principal, d'estilu renacentista, cola vida de Santu Domingu y con un Calvariu a lo cimero. Nos llaterales otros dos d'estilu barrocu habiendo n'unu d'ellos un relicariu con un güesu. Na sacristía hai dos sepulcros; el del venerable Félix de Guzmán y el del venerable Antonio de Guzmán, padre y hermanu, respeutivamente, de Stu. Domingo. Al traviés de la sacristía aportar a la cripta na qu'atopamos el sepulcru del padre Carru, suxetáu por cuatro estatues de dominicos y enfrente un pocín del qu'esquita agua que según la tradición popular ta nel mesmu llugar en que nació Santu Domingu.
Na plaza, enfrente de la entrada de la Ilesia de Stu. Domingo y del Monesteriu atópase una estatua de Santu Domingu col deu escontra riba con degomán de predicador y nel cual podemos lleer la siguiente inscripción:
Monumentu al llabrador
Un carru de madera recuerda qu'enantes Caleruega fuera un pueblu de llabradores. Nél atopamos unes inscripciones en madera y en piedra dedicaes a los caleroganos y a los castellanos.
Peña de San Jorge
Ye'l monte más importante del pueblu y tien la mayoría de les bodegues del pueblu. Tien na llomba una cruz colorada cristiana que se ve dende tol pueblu y que pela nueche s'alluma. Sicasí esta nun ye'l monte más altu del términu, sinón que ye'l denomináu Picu de la forca, llamáu asina porque esti monte xunto a la Peña de San Jorge, vistu dende'l cielu, faen una forma asemeyada al d'una forca de llabrador.
Camín de les lloberes
Va años, a mediaos del sieglu XX, los caleroganos emigraron principalmente a Madrid, Barcelona, Bilbao y a Burgos. Sicasí, en tiempos anteriores los habitantes solíen trabayar na agricultura y na ganadería. Los pastores sacaben el fatáu a pastiar y recoyer, al anochecerín, en lloberes (xoriles p'abellugase de los llobos).
El Conceyu de Caleruega preparó, na zona del Matu, el camín de les lloberes por que los turistes vean cómo vivíen los pastores d'esa dómina. Ye una zona de grandes dimensiones y la so visita ye gratuita. Reconstruyó un corrolada y haber convertíu en muséu.
Vía romana
Pol términu municipal de Caleruega crucia una antigua calzada romana que comunicaba Tarraco (actual Tarragona) con Asturica Augusta (actual Astorga, Lleón) y pasando por Caesaraugusta (actual Zaragoza). Dichu camino tamién travesaba la colonia de Clunia Sulpicia, na redoma de Peñalba de Castro (Burgos). A esta calzada conocer na zona como el camín del empedrado.
Anguaño utilízase mientres la Romería de Castro (el tercer domingu d'abril) en que se va con Santu Domingu dende Caleruega hasta la ermita de la Virxe del Castru, en Clunia, a 14 km. Ye tradicional que namás empezar, l'alcalde de Caleruega xúbase sobre una piedra (la cual créese d'orixe romanu) y dea un discursu pa dar empiezu a la romería.
Despoblados
Nes contornes de la villa, na zona llamada Quiñonera, esistió un cotu (pequeñu pueblu con un dueñu) nel que les persones qu'habitaben dedicar a la llabranza y ganadería. Mientres la década de 1920 quedó abandonáu y derruido. D'esti antiguu pobláu caltiénse la bodega más antigua de la Ribera del Duero, que atribúyese a Alfonsu VIII.
El cotu yera denomináu San Martín de Bañuelos, anque tamién se-y conocía como'l Coto de la Quiñonera o de Valdequintana. Tamién esistieron otres poblaciones na so redoma n'otres dómines como Bañuelos de la Calzada, del cual mientres el añu 2011 afayóse una ermita paleocristiana. D'esti postreru despoblado tiense constancia dende'l sieglu IX y tuvo activu mientres más d'un sieglu, llegando al so fin tres una quema, tal que indiquen les escavaciones.
Fonte del Cubu
La Fonte del Cubu ye un manantial d'onde naz el ríu Gromejón. Na fonte hai un cámbaru por cuenta de qu'en castellán antiguu denominábase gromejón al llugar onde habitaben cámbaros. Tamién esiste una inscripción que diz:
Na redoma de Caleruega esisten munchos otros manantiales y fontes como la fonte de la Rendelucas, la de los Pollinos o la del Corralón.
Ermita de les Candeles
Tamién esistió hasta mediaos de la segunda metá del sieglu XX una ermita románica na carretera BU-910, que llámase cai de la Candelaria, n'honor a la ermita que taba dedicada a esta Virxe. Nel so entamu taba dedicada a la Virxe de los Güertos y darréu denominar Santa María de Caleruega pa pasar a ser dempués la ermita de les Candeles. La talla qu'había nel so interior atópase na parroquia.
Güei día nel so llugar atopa'l consultoriu médicu, pero hai un monolitu que recuerda que nesi llugar esistió tal ermita.
Cabo reseñar qu'esta nun foi la única ermita que tenía los pueblu, sí la más notable por atopase nel mesmu centru urbanu, pero tamién había otres dedicaes a San Jorge o a Santu Domingu, ente otros. De fechu atopóse nel añu 2011 una ermita paleocristiana dedicada a San Mamés. Sicasí, de toes estes edificaciones nun queda nenguna de pies.
Tamién esistieron dos conventos nes contornes de Caleruega: el de Frades y el de Quintana de San Mamés, dambos sumíos tamién.
Alministración municipal y eleiciones
Anque'l alcalde electu de Caleruega foi José Ignacio Delgado Palacios, que ganó los últimos comicios so les sigles de Ciutadans (C's), anguaño exerz el cargu Lidia Arribas, del mesmu partíu. D'esta miente, a día de güei, la corporación municipal ta conformada polos siguientes cargos electos:
C's
PCAS
PP
Nes eleiciones al Congresu de los Diputaos, de payares de 2011, con un censu eleutoral de 359 persones (de les cualos votó el 81,06%), les resultaos nel conceyu fueron los siguientes:
Demografía
En 1843 pertenecía al partíu d'Aranda y cuntaba con 176 habitantes. Na siguiente tabla amuésase la evolución del númberu d'habitantes nos postreros dende 1843 según datos del INE. Cabo reseñar qu'ente 1910 y 1920, cuando entá'l pueblu atópase en crecedera demográfica, sufrió un leve desnivel de 40 habitantes por cuenta de la gripe español.
Tradiciones
Son munches les tradiciones y fiestes enraigonaes ente los caleroganos. Anque la mayoría de les feches señalaes nel calendariu tienen un orixe relixosu (fiestes patronales o romeríes) inda se caltienen en Caleruega tradiciones paganes de calter secular. Asina pos amás de les fiestes de les Navidaes, de la Selmana Santa, del Corpus y de San Juan esisten otres más propies.
Confreríes
La confrería de San Sebastián encargar d'entamar la procesión del santu patronu de la villa'l 20 de xineru.
La confrería de les Candeles fai los preparativos pa la procesión y los festexos del 2 de febreru.
La confrería de Santa Águeda prepara'l día de les muyeres.
La confrería de la Vera Cruz entama la Selmana Santa.
La confrería de santu Domingu ye la encargada de preparar tola parte relixosa de los díes 7, 8 y 9 d'agostu.
Sage Stallone
Sage Moonblood Stallone foi un actor, direutor, productor y guionista estauxunidense. Yera fíu del tamién actor Sylvester Stallone.
Familia
Nacíu en Los Angeles, California, Sage Stallone tuvo un hermanu, Seargeoh (nacíu en 1979) dambos fíos de Sylvester Stallone y la so primer esposa Sasha Czack y 3 hermanes, Sophia Rose (nacida en 1996), Sistine Rose (1998), y Scarlet Rose (2002) fíes de Sylvester Stallone y la so tercer esposa, la modelu y empresaria Jennifer Flavin. De la segunda esposa del so padre, la modelu y actriz Brigitte Nielsen, nun tenía hermanos. El so tíu foi l'actor y cantante Frank Stallone, y la so güela foi Jackie Stallone; trapecista, corista nun club nocherniegu, peluquera y astróloga. El so padrín foi l'actor Joe Spinell.
Muerte
Morrió'l 13 de xunetu del 2012, a los 36 años d'edá. El 30 d'agostu del 2012, el Departamentu Forense del Condáu de Los Angeles anunció que Stallone morrió d'una ateroesclerosis, que causó-y un ataque al corazón.
Virginia Grutter
Virginia Grütter (Nacida como Virginia Teresa del Carmen ya Inés, Puntarenas, Costa Rica, 20 d'abril de 1929—3 de marzu de 2000) foi una escritora, actriz y direutora teatral costarricense.
Biografía
Nació'l 20 d'abril de 1929 na provincia de Puntarenas, nel suroeste de Costa Rica. Yera fía d'Enguedeya Jiménez Guido y Mariano Valenzuela, a quien ella nunca conoció. Poco dempués de la so nacencia, la so madre casóse con Rolando Grütter Graff, un alemán que llegara a Costa Rica fuxendo de la crisis europea de la dómina. A partir d'entós Virginia adquirió l'apellíu del so padrastru.
Realizó los sos estudios primarios na ciudá de Puntarenas, onde tamién estudió alemán. Cuando entá yera una neña, los sos padres decidieron viaxar a Hamburgu p'axuntase colos familiares de Rolando; ellí Virginia esperimentaría los sos primeros contactos col nazismu. La familia tamién visitó Milán, Venecia, el Tirol y Austria, onde finalmente afayaron que Alemaña declarára-y la guerra a Polonia. Esto provocó una abrupta separación familiar: Virginia abellugóse xunto cola so madre en Xénova, ente que'l so padre tuvo que fuxir escontra la Xunión Soviética y depués a Xapón. La familia se rencontró en Costa Rica en 1941, xusto cuando'l gobiernu de Rafael Ángel Calderón Guardia empezó a escorrer a los ciudadanos alemanes residentes nel país; Rolando llueu foi aprehendido y unviáu a un campu de prisioneros en Texas.
De vuelta en Costa Rica, Virginia retomó los sos estudios secundarios, un periodu marcáu pola desobediencia, los castigos y los sos primeros alcuentros cola escritura. Depués, en 1942, con trece años, decidió viaxar cola so madre a Norteamérica p'axuntase col so padre. Una vegada ellí, los trés fueron intercambiaos por otros prisioneros civiles y embarcáronse escontra Europa. La familia travesó'l Atlánticu, Portugal, España y Francia para finalmente asitiase en Saarbrucken, na zona estremera ente'l territoriu galu y Alemaña. Poco dempués Virginia foi unviada a Freudenstadt coles mires de que rematara los sos estudios secundarios, sicasí foi espulsada del colexu por non tener sangre alemano pura. Los sos últimos meses d'estancia nel territoriu européu representaron en final de la guerra, pero tamién el sufrimientu d'una gran fame que solo terminó col desplazamientu de la familia a Múnich en calidá de refuxaos; darréu volvieron cruciar Francia, viaxaron a Panamá y tornaron a Puntarenas.
Virginia casóse col primeru de los trés homes que tendría en vida y dio a lluz a trés fíos; tamién ingresó a la universidá y estudió arte, lliteratura y filosofía. Trabayó mientres una década en Cuba como direutora de teatru y opera; amás, la escena teatral emerxente en Costa Rica llevar a fundar, xunto con Jean Moulaert, del Teatru Arlequín, allugáu na ciudá de San José. Tamién axuntó esfuercios y movilizó a más de quinientos intelectuales pa esixir la fundación d'una editorial estatal, fechu que se concretaría en 1959 cola creación de la Editorial Costa Rica. Dellos años más tarde, la so afición poles artes dramátiques llevar de vuelta a Alemaña, onde formó parte de la Berliner Ensemble, la llexendaria compañía de teatru fundada por Bertold Brecht.
De regresu n'América, Viginia casóse con Carlos Pérez Vargas, publicista y militante chilenu nes files d'esquierda. Sicasí, en 1974, tres el golpe d'estáu d'Augusto Pinochet, Carlos foi fechu prisioneru y nunca se supo nada sobre él. Virginia utilizó tolos mecanismos políticos y diplomáticos nel so haber pa intentar recuperar al so maríu. Los sos esfuercios, como los de tantes otres muyeres chilenes, resultaron ser inútiles. Dempués d'esto, Virginia tuvo qu'entamar otra llarga llucha pa lliberar a la so fía Liana, prindada en Nicaragua mientres en réxime d'Anastasio Somoza y a la cual solo llogró recuperar tres la victoria sandinista. A partir d'entós realizó una amplia militancia col movimientu d'esquierda en Costa Rica, por esta razón la so producción lliteraria foi censurada a lo llargo de delles décades.
Nos sos últimos años de vida, Virginia trabayó como profesora d'apreciación teatral na Universidá de Costa Rica. Morrió'l 3 de marzu de 2000, dempués de sufrir un paru respiratorio. Cinco años antes de la so muerte, en 1995, protagonizara un documental que resumía dellos acontecimientos de la so vida y parte de la so obra. El filme, tituláu "Virginia Grütter: más fuerte que'l dolor", foi dirixíu pola cineasta alemana Quinka F. Stoehr y presentóse en Costa Rica dos años más tarde.
Obra lliteraria
La producción lliteraria de Virginia Grütter pertenez a la llamada xeneración de la Segunda República, desenvuelta principalmente a partir de la década de 1950. Esta xeneración inauguró un nuevu periodu na Lliteratura costarricense, que tuvo fuertemente influyíu por dellos fechos históricos como Segunda Guerra Mundial y la Revolución del 48 en Costa Rica. La llírica d'esta dómina carauterizar pola so suxetividá, según pola busca escontra la denuncia social, la temática erótica y les tresformaciones propies de la modernidá.
Los escritos de Grütter alloñar de la métrica tradicional, la versificación estricta da-y pasu a una poesía más prosaica y cercana al llinguaxe cotidianu. Tamién s'evidencia tomar del discursu sexual por aciu la esploración del cuerpu y l'erotismu, un aspeutu qu'hasta apocayá taba solu en manes de los homes. Amuésase amás la influencia ideolóxico y político, la crisis esistencial del ser modernu y l'enayenadura de los suxetos ante un mundu cada vez más incomunicáu y banal.
Estes temátiques caltener nos dos noveles coles cualos Grütter incursionó na narrativa: Los amigos y el vientu y Desapaecíu, dambos rellatos tienen un estratu claramente autobiográficu. Nel primeru d'ellos, Grütter fala sobre les sos vivencies na Alemaña Nazi, la so vida al marxe de la guerra y la forma en qu'esta deshumaniza a lo individuos. En Desapaecíu espón la problemática socedida mientres la dictadura chilena. La totalidá d'esti testu ta inspiráu na desapaición del so maríu Carlos sol réxime militar de Pinochet. Coles mesmes, cabo destacar la contribución que tuvo na dramaturxa costarricense cola fundación del Teatru Arlequín, espaciu que representó un importante soporte pal desenvolvimientu de les artes dramátiques en Costa Rica.
Publicaciones
Poesía
Prosa
Charlotte Elliott
Charlotte Elliott foi una fisióloga vexetal, micóloga d'Estaos Xuníos pionera, especializada n'organismos bacterianos que carecen a cultivos. Foi autora d'un testu de referencia bien utilizáu, el Manual of Bacterial Plant Pathogens. Foi la primer muyer en recibir un Ph.D. en botánica pola Universidá de Wisconsin, Madison.
Educación
Elliott nació en Berlín, Wisconsin. En 1907, llogró la so llicenciatura en zooloxía pola Universidá Stanford. Unos cuantos años dempués enseñó bioloxía na Escuela Normal estatal en Spearfish; y, tomó cursos de branu na Universidá de Chicago. Tornó a Stanford pa trabayar nuna maestría en fisioloxía vexetal, recibiendo'l M.Sc. en 1913. Ufiertóse-y un cargu como asistente nel Departamentu de botánica, pero negar por razones familiares; y, nel so llugar tornó a Wisconsin.
En Wisconsin, trabayó dos años (1914 a 1916) como instructora na Escuela d'Agricultura y Artes Mecániques de la Universidá Estatal de Dakota del Sur. Foi a realizar investigaciones pa la so posgráu en patoloxía vexetal, primero como asistente del Xardín Botánicu de Brooklyn y depués como doctorando na Universidá de Wisconsin, Madison, onde llogró una beca d'Alumnos de Boston. En 1918, foi la primer muyer en completar el programa doctoral en botánica pola Universidá de Wisconsin, Madison. El so trabayu de tesis centrar en Pseudomonas coronafaciens halo plaga, una enfermedá qu'afecta avenes.
Carrera
Elliott escribió un llibru llargamente utilizáu, Manual of Bacterial Plant Pathogens, primero publicáu en 1930, reeditáu con revisiones en 1951, ya inda siguen siendo atraíos polos investigadores güei.
En 1942, foi presidenta de la Sociedá Botánica de Washington.
Elliott morrió en 1974.
Virginia Guedea
Docencia y académica
Impartió clases na Universidá Iberoamericana, ye profesora nel Colexu d'Historia de la Facultá de Filosofía y Lletres, y tutora del programa de doctoráu n'Historia y Arquiteutura na Universidá Nacional Autónoma de Méxicu. Ye investigadora titular del Institutu d'Investigaciones Históriques de la UNAM y del Sistema Nacional d'Investigadores dende 1987. Participó nel Programa d'Estímulos del Institutu d'Investigaciones Dr. José María Luis Mora nivel IV. Ente los sos proyeutos d'investigación atópense: Los enfotos autonomistes y les xuntes de gobiernu, 1808-1821, La historia nes conmemoraciones de 1960 y 1985, El golpe d'Estáu de 1808 y La otra historia.
Obres publicaes
Publicó diversos artículos d'investigación, prólogos, introducciones, capítulos y llibros d'historia ente los que destaquen:
Taravilla
Taravilla ye un conceyu español de la provincia de Guadalaxara, na comunidá autónoma de Castiella-La Mancha. Tien una superficie de 60,68 km² con una población de 41 habitantes y una densidá de hab./km².
El llugar de mayor interés natural del so términu ye la llaguna de Taravilla, d'orixe cársticu y fluvial por zarru travertínico del fondu de valle.
Xeografía
miniaturadeimagen|La [[llaguna de Taravilla, asitiada en plenu parque natural del Alto Tajo.]] name=altitú>
Demografía
El conceyu, que tien una superficie de 60,68 km², cuenta según el padrón municipal pa del INE con  habitantes y una densidá de  hab./km².
Shtetl
Un shtetl, en yiddish: שטעטל, diminutivu de shtot שטאָט, col significáu de "ciudá pequeña", ye pronunciáo de xeitu paecíu al diminutivu del sur de Alemaña "Städtle", "pequeña ciudá"; comparáo co l'Altu Alemán Mediu les asemeyances fonétiques son mayores: stetelîn, stetlîn, stetel, por cuenta de que'l Yiddish ye consideráo una variedá del Altu Alemán Mediu, al par del Alemán, l'altu Franconiu del Rin, el Franconiu Central, l'Alemán Centru-Oriental, el Franconiu Oriental, el Bávaru, l'Alemánicu, el Lluxemburgués, el Vilamovicianu y l'Alemán Zipser.derecha|miniaturadeimagen|Tykocin nel nordés de [[Polonia ye unu de los shtetlej meyor calteníos del mundu..La sinagoga principal remóntase al sieglu XVII.]] Un shtetl, yera una pequeña ciudá con una gran población xudía qu'esistía n'Europa Central y Oriental antes de la Shoah. Los shtetlej (en singular 'shtetl', en plural 'shtetlej') atopáronse principalmente nes árees que constituyeron la Zona d'Asentamientu del sieglu XIX nel Imperiu Rusu, según na Polonia del Congresu (tamién conocida como la Polonia rusa, foi un Estáu creáu nel Congresu de Viena en 1815 tres la cayida de Napoleón Bonaparte, xuníu al Imperiu rusu), na Galicia Austriaca, Rumanía ya Hungría.