cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Revoluciones de 1848
Estaos de los Habsburgu
thumb|200px|Barricaes de Praga, xunu de 1848. thumb|left|200px|Episodiu de les [[cinco xornaes de Milán, 18-22 de marzu de 1848. Oleu de Baldassare Verazzi (c. 1886). Nel Muséu del Risorgimento, Milán.]] Nel Imperiu austriacu intentáronse llevar a cabu ciertes reformes, obligaos pola presión revolucionaria en tolos territorios del imperiu plurinacional y otros territorios controlaos polos Habsburgu: Austria, Hungría, Bohemia, Voivodina, Italia, etc. Nesti casu, la burguesía yera práuticamente inesistente, polo que'l papel de Tercer Estáu correspondió a la nobleza media y a la plebe noble, gran parte de la cual taba compuesta por individuos con estudios universitarios, que acolumbraben la necesidá de reforma y esixíen la supresión del réxime feudal y de la servidume.
Otros estaos italianos
Amás de los movimientos revolucionarios nes zones controlaes polos Habsburgu (reinu Lombardu-Vénetu, Parma, Módena y Toscana), hubo sulevaciones en zones de los Estaos Pontificios y del reinu de les Dos Sicilies (Nápoles y Sicilia), siendo particularmente importantes la revolución siciliana de 1848 (que s'empecipió'l 12 de xineru, un mes antes de les xornaes revolucionaries de París) y la proclamación de la República Romana (1849).
Imperiu rusu y territorios dependientes
thumb|Batalla de Miloslaw, Polonia, 30 d'abril de 1848.
España
De manera simultánea a la revolución parisina, hubo intentos de sulevación contra'l gobiernu moderáu de Narváez per parte d'elementos lliberales progresistes, pero la división interna d'éstos, especialmente les duldes que los dirixentes teníen sobre'l radicalismu de les bases, y la enerxía de la represión qu'esplegó'l gobiernu facer fracasar. El «espadón» español foi consideráu nes cortes europees como un defensor del orde establecíu, al altor de Radetzky y Windischgrätz; y el discursu de Donoso Cortés sofitando la so actuación (La dictadura necesaria —Narváez eslleió les cortes y gobernó ensin control parllamentariu mientres dos años—) tuvo tamién ecu na opinión conservadora internacional.
Sicasí, hubo repercusiones posteriores: al añu siguiente se sustanció la dixebra de los progresistes y fundóse el Partíu Demócrata, y seis años dempués producióse la revolución de 1854.
Benito Pérez Galdós ambientó unu de los Episodios nacionales (Les nubes del 48) nesi momentu históricu.
Kvarken
Kvarken (en suecu, Kvarken; en finés, Merenkurkku), ye un estrechu de mar nel golfu de Botnia que dixebra la badea de Botnia (la parte septentrional del golfu) del mar de Botnia, al sur. Tamién se conoz como Kvarken Norte n'oposición a Kvarken Sur, l'estrechu que comunica'l mar d'Åland col mar Bálticu.
Xeografía
Nel llau finlandés de Kvarken, hai un gran archipiélagu. La mayoría de les islles pequeñes tán deshabitadas. L'archipiélagu ye más pequeñu nel llau suecu de la rexón, y les islles tienen veres muncho más inclinaes. La rexón de Kvarken tamién foi históricamente importante yá que corréu apurríase cruciando Kvarken cuando'l mar taba totalmente xeláu dende la mariña sueca a la finlandesa. Esta ruta postal usóse frecuentemente mientres el periodu del dominiu suecu.
Yuji Sakakura
Yuji Sakakura (阪倉 裕二; ) ye un ex-futbolista xaponés.
Kvarken
Xeografía
Nel grupu d'islles nel mediu» de la rexón de Kvarken, en suecu llamáu Valsörarna (en finés Valassaaret), ye un faru de 36 metros d'altu diseñáu por Henry LePaute quien trabayó pa la firma d'inxeniería de Gustave Eiffel. La paecencia estructural ente'l faru (construyíu en 1885) y la torre Eiffel (construyida en 1889) ye bastante obviu. El faru ta güei automatizado como la mayoría de los faros de Finlandia.
Ponte
Hubo dalguna propuesta pa construyir una ponte que cruciara tol estrechu, con un costu envaloráu de 1.500-2.000 millones d'euros. Hai islles nel estrechu y la suma de los llargores de les probablemente trés partes que tendría'l trayeutu sería d'alredor de 40 km. El ministru d'economía suecu dixo que yera una idea interesante, pero la idea ta entá a décades de cristalizar. Hai un alderique nes ciudaes costeres de dambos llaos, como Umeå y Vaasa. El puntu de vista oficial de los gobiernos suecu y finlandés ye que resulta demasiáu caru. Los valores naturales na zona tamién faen dudosu que se construya tal ponte.
Llugar Patrimoniu de la Humanidá
En 2006, l'archipiélagu Kvarken foi añedíu como una estensión del llugar Patrimoniu de la Humanidá de la Mariña Alta (allugáu na vera occidental del golfu de Botnia) en Suecia, por cuenta de que ta alzándose «de cutio dende'l mar nun procesu de rápidu ascensu glacio-isostático, ente que la tierra, primeramente fundida sol pesu d'un glaciar, alzar a velocidaes que tán ente les más altes del mundu. Como una consecuencia de la vera en meyora, les islles apaecen y xúnense, les penínsules espándense, los llagos evolucionen a partir de badees y desenvuélvense en marismas y banzaos d'alteria. Esta propiedá ye esencialmente un "área tipo" pa la investigación en isostasia; el fenómenu foi reconocíu per vegada primera y estudiáu equí». La mayor parte del llugar Patrimoniu de la Humanidá atopar nel conceyu de Korsholm.
La Tabla (Villa)
La Tabla ye una casería de la parroquia de Villa nel conceyu asturianu de Corvera.
Alcuéntrase a 6,30 km de Nubleo, la capital del conceyu, a un altor mediu de 80 msnm y tien una población de.
DMC DeLorean
250px|miniaturadeimagen|derecha|DMC DeLorean El DMC DeLorean ye un automóvil deportivu fabricáu por DeLorean Motor Company (DMC) ente 1981 y 1982. Ye conocíu como'l DeLorean, yá que este foi l'únicu modelu que fabricó dicha compañía. El coche tamién ye llamáu dacuando DMC-12, que ye la so designación interna de preproducción. Sicasí, el nome DMC-12 nunca s'usó en material de vientes o marketing para'l modelu de producción.
El primer prototipu apaeció n'ochobre de 1976 y la producción empezó oficialmente en 1981 na fábrica que DMC tenía en Dunmurry, n'Irlanda del Norte. Mientres el so producción camudaron dellos aspeutos del automóvil, como l'estilu del capó, les ruedes y l'interior.
Siquier 8500 DeLorean fueron fabricaos primero que la producción rematara en 1982. En 2007 envalorábase qu'entá esistíen 6500 d'ellos.
Llingües bongo-baka
Les llingua bongo o bongu-baka ye un conxuntu de seis llingua falaes en Sudán del Sur, el subgrupu bongu-baka filoxenéticamente ye una división del grupu bongu-bagirmi.
La llingua bongu demográficamente más numberosa ye l'idioma jur manera, faláu per cerca de 100 mil persones, la llista de llingua bongo-baka ye:
En delles clasificaciones, el bongu dacuando dixébrase del restu de la familia, razón pola que'l términu bongu-baka' ye menos ambiguu que'l términu bongu (que s'usa dacuando pa referise a un subgrupu más específicu).
Dólar de Trinidá y Tobagu
El dólar de Trinidá y Tobagu (n'Inglés Trinidad and Tobago dollar o, cenciellamente, dollar) ye la moneda oficial del estáu insular de Trinidá y Tobagu. Abréviase como $, o TT$ pa estremalos del dólar de los Estaos Xuníos y d'otres menes de dólar. El códigu ISO 4217 ye TTD. Subdivídese en 100 céntimos.
Acúñalu'l Bancu Central de Trinidá y Tobagu (Central Bank of Trinidad and Tobago), y circulen monedes de 5, 10, 25 y 50 céntimos, y billetes de 1, 5, 10, 20 y 100 dólares.
Llanzacohetes múltiple
thumb|200px|Llanzacohetes múltiple Brasilanu [[Astros II (sistema d'artillería de cohetes)|Astros II.]] thumb|200px|Llanzacohetes múltiple Rumanu [[LAROM.]]
Un llanzacohetes múltiple (n'inglés son conocíos poles sigles MRL, de multiple rocket launcher) ye un tipu de sistema d'artillería de cohetes non empuesta. Al igual qu'otres artilleríes de cohetes, los llanzacohetes múltiples tienen menos precisión y una menor cadencia de disparu que les bateríes de cañones tradicionales. Sicasí, al ser múltiples, tienen la capacidá de poder llanzar simultáneamente munchos cientos de quilogramos d'esplosivu, con un efeutu devastador.
Historia
Les primeres armes que tuvieron dalguna paecencia al actual conceutu de "llanzacohetes múltiple" foi probablemente'l Hwacha coreanu, creáu nel sieglu XV nel añu 1409. Utilizar pa poner en marcha un gran númberu de cohetes rápido y tamién pa tresportalos. Ésti consistía en pequeñes bolses de pólvora xuníes a fleches para propulsarlas como cohetes. Delles fleches fueron más tarde diseñaes pa españar y refundiar escayos de fierro. La primera moderna llanzador múltiple de cohetes foi'l Nebelwerfer alemana de la década de 1930, una pequeña pieza d'artillería arremolcada. Namái dempués de la Segunda Guerra Mundial fixeron los Aliaos esplegar armes similares.
Segunda Guerra Mundial
Los primeres autopropulsados llanzacohetes múltiples - y posiblemente el más famosu - fueron los soviéticos BM-13 Katyusha, utilizaos per primer vegada mientres la Segunda Guerra Mundial y espórtense a los aliaos soviéticos dempués. Yeren sistemes simples nos qu'un rack de rieles de llanzamientu foi montáu na parte trasera d'un camión. Esto creó'l modelu pa modernos llanzacohetes múltiples. Los estauxunidenses llanzadores tubulares montaos enriba de los tanques M4 Sherman Calliope pa crear el depósitu de llanzamientu de cohetes T34, namái s'utiliza en pequeñes cantidaes, yá que el so equivalente más cercanu a la Katyusha.
La Codonyera
La Codonyera, en catalán, o La Codoñera, en castellán, ye un conceyu de la provincia de Teruel, na Comunidá Autónoma d'Aragón, España. Tien una población de 374 habitantes (INE 2008).
Briant (Saona y Loira)
Briant ye una comuña francesa del departamentu de Saona y Loira, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Acrocephalus scirpaceus
La ye una ave de la familia Sylvidae, de 13 cm de llargor y unos 12 g de pesu, con mantu de tonos marrones monótonos, ceya y partes inferiores de color crema y ala apuntiada. A güeyu ye bien mala d'estremar de A. palustris y de A. dumetorum. Sicasí, na mano o escuchando'l so cantar son fácilmente estremables naquellos llugares onde les sos árees de distribución asolápense.
Añera preferentemente en cañaverales (Phragmites australis) a veres de llagos, ríos y canales magar que tamién puen faelo na vexetación axacente, como en salgueres, blimales, etc. Aliméntase d'inseutos y les sos canesbes, arañes y dacuando de granes, frutos y flores. Cría de mayu a agostu n'Europa y d'abril a xunetu n'África. Monógames, añeren formando agregaos por cuenta de la distribución de les cañaveres. Los ñeros, construyíos cuasi puramente poles femes con fueyes ya inflorescencies cortaes de cañavera y otres yerbes, consisten nuna copa fonda d'unos 6 cm de diámetru que se topen suspendíos por dellos tarmos de cañavera sobre agües pocu fondes. La fema pon 4 güevos que guaren dambos proxenitores mientres pocu más de 10 díes. Los pollos independícense 15 díes dempués d'abandonar el nial.
Ye una ave migradora que tien los sos cuarteles d'iviernu nel África subsaḥariana. Los adultos empiecen a abandonar les árees de cría a finales de xunetu, primero que los xuveniles. La mayor parte de les poblaciones migren a finales d'agostu, estendiéndose'l pasu hasta principios d'ochobre.
Nun s'atopa globalmente amenazada, siendo común en tola so área de distribución. La población europea envalórase nunos 4 millones de pareyes, con más de mediu millón de pareyes en Suecia, país onde más abonda. Na península ibérica les poblaciones menguaron nos últimos años por cuenta de la perda d'hábitat.
thumb|Carricero común.
Subespecies
thumb|150px|left|Nial de carricera.|alt=
Aceite d'oliva
miniatura|derecha|Aceite d'oliva nuna aceitera. miniatura|derecha|[[Almazara con trés mueles cóniques del sieglu XIX.]] El aceite d'oliva ye un aceite vexetal d'usu principalmente culinariu que s'estrayi del frutu de la olivar (olea europaea), denomináu oliva o aceituna. Cuasi la tercer parte de la magaya de l'aceituna ye aceite y, por esta razón, dende l'antigüedá estrayese fácilmente con una simple presión exercida por un molín. N'España, les instalaciones onde se llogra l'aceite reciben el nome d'almazara. El so usu ye fundamentalmente culinariu, pero emplegóse pa usos cosméticos, melecinales, relixosos y pa les lámpara d'aceite.
La oliva o aceituna nun se suel comer cruda por cuenta de l'amargura del so sabor (debida principalmente a la presencia de compuestos fenólicos), esti sabor amenorga en gran midida por aciu l'aplicación de diversos procesos de macerao. Sicasí'l 90 % de la producción mundial d'olives emplegase en producir aceite.
Histórica y culturalmente foi un productu bien amestáu al área del Mediterraneu. Güei tan solo un 3 % de la producción mundial realízase fuera del área mediterránea. España produz cuasi la metá del aceite d'oliva de tol mundu y ye siguíu en producción por Italia y Grecia. Estos trés países atropen los trés cuartes partes de la producción mundial.
L'aceite estrayese d'aceitunes madures d'ente seis y ocho meses, xusto nel momentu que contienen la so máxima cantidá d'aceite lo que suel asoceder a finales de la seronda. Les aceitunes sometense una primer presión al envís d'estrayer el so zusmiu; la calidá del aceite depende en gran midida del procesáu posterior. Por esta razón los productores xixilen estos pasos con sumu cuidu. La calidá del aceite d'oliva xulgase poles sos propiedaes organolépticas y pol so conteníu d'ácidos grasos llibres. Esisten regulaciones na Xunión Europea sobre les clasificaciones del aceite en seis categoríes en función de la concentración d'ácidos grasos.
Cabo estremar el cultivu olivareru y el so estudiu científicu (denomináu olivicultura) de la estraición del aceite d'oliva y el so estudiu (denomináu elaiotecnia, del griegu elaion, que significa aceite). Más polo xeneral, la elaiotecnia ye la ciencia qu'estudia la estraición d'aceites vexetales de cualquier orixe, como pue ser el mesmu aceite d'oliva, el de xirasol, el de cacagüés, el de palma, etc.
Güei l'aceite d'oliva comercialízase envasáu en botelles (de cristal o plásticu), según en bidones protexíos de la lluz.
Historia del aceite d'oliva
thumb|Midida del aceite d'oliva nun muerro romanu. Los aceites vexetales empleganse na historia de forma habitual. Emplegóse na gastronomía, anque tamién se-y dieron otros usos como los relixosos, la cosmética y como combustible na llume pa les llámpares d'aceite de la vida diaria y nos templos.
L'orixe de la producción d'aceite d'oliva hai que buscalo na antigüedá nel Creciente Fértil (que va dende los ríos Tigris y Éufrates hasta'l Nilo). Nel 4000 e.C. realizóse una crucia ente una variedá africana d'olivo y otra oriental pa dar una especie con frutos grandes pa estrayer el so aceite. N'escavaciones realizaes na zona atopáronse molinos d'aceite. Abarrúntase que los primeros plantíos realizaronse na estensa área que va dende Siria a Canaán (dende'l 5000 e. C. hasta empiezos del 3000 e. C.). Créyese qu'esti usu de l'aceituna quiciabes naciera cola agricultura. Sicasí, conócense usos del árbol de la olivar nel Paleolíticu Cimeru (12.000 e.C.).
N'Exiptu, escontra'l 2000 e.C., empezar a usar l'aceite d'oliva con fines cosméticos. Yá los exipcios apuntaben a Isis como la diosa qu'enseñó a los homes el cultivu de la olivar. Los mesmos exipcios empezaron a comercializar l'aceite d'oliva importándolo de Creta. Nel interior de les cámares funeraries vense representaes vasíes y ánfores con aceite d'oliva. Esti aceite sería un productu común nel Mediterraneu, xunto col pan y el vinu.
La producción oleícola nun llegó a los griegos, sinón a mediaos del II mileniu e. C. al traviés de la conquista micénica de Creta (onde se documenta la producción d'aceite y el so usu ritual dende'l periodu minoicu antiguu). Na posterior civilización helénica que se desenvolvió nel área, l'aceite d'oliva siempres tuvo un importante papel. Na dómina de la espansión colonial griega, en redol al sieglu VII e.C. los griegos llevaron la producción d'aceite a Italia.
Los fenicios, el gran pueblu comerciante de l'antigüedá mediterránea, llevó'l cultivu de la olivar a les costes del sur de la Península Ibérica, l'actual Andalucía, escontra'l sieglu XI e.C. Llueu dicha tierra habría de convertise nuna de les principales zones de producción del oru líquido. Fueron los fenicios los que coles mesmes introducieron la producción oleícola nel Magreb y Cerdeña.
Les costes de Tripolitania, la provincia Bética y el Mediterraneu francés fueron los trés grandes centros de producción d'aceite mientres los sieglos del Imperiu. Na Hispania romana, la provincia Bética (n'Andalucía) algamó una gran prosperidá debida, en parte, a les esportaciones d'aceite d'oliva. Una muestra del comerciu d'Hispania con Roma ye'l monte Testaccio. El Testaccio, o monte de los tiestos, ye una llomba artificial de 250 x 150 metros na so base y de más de 50 m d'altor, formada polos millones de restos d'ánfores olearies (d'aceite d'oliva), refundiaes nél mientres cuasi trescientos años, dende la dómina d'Augustu, hasta mediaos del sieglu III, onde más del 90 % correspuende a ánfores baetiques. La tradición popular de la capital d'Italia, que recueye hestories de la llomba como testimoniu de la gloria de Roma, caltién la lleenda de que se trataría del llugar onde se refundiaben les ánfores que conteníen el tributu de toles provincies a la ciudá imperial. Na enormidad d'esi monte, los habitantes de la ciudá víen un símbolu del poder de la Roma antigua y de la bonanza económica del so gran imperiu. Sicasí, la tradición popular erra na so identificación: el Testaccio ta formáu poles ánfores que conteníen el tributu y la riqueza del aceite d'una sola provincia, la Baética y, en menor midida, de la Tripolitania, según el modelu (Dressel) de vasía topaos en dichu xacimientu romanu.
Na antigüedá, y al igual qu'anguaño, el centru de la producción andaluza atopar nel valle del Guadalquivir, magar entós el pesu mayor recayía daqué más al oeste qu'anguaño, una y bones el predominiu ta nes provincies de Xaén y Córdoba.
Recueya de l'aceituna
thumb|Evolución del porcentaxe d'acedu oléico con respectu al tiempu na aceituna. Les aceitunes tienen de recoyer de les olivares a finales de seronda o empiezos d'iviernu. Escuéyese l'intre nel que les aceitunes tienen el so máximu nivel d'ácidos grasos na magaya de la oliva. La recueya de l'aceituna ye un llabor agrícola con gran importancia nos costos de producción y una marcada influyencia na calidá del aceite llográu. La dómina de recueya inflúi direutamente na composición de los aceites y nos calteres sensoriales de los mesmos. Estes variaciones nel conteníu de polifenoles inciden sobre les carauterístiques sensoriales de los aceites. A midida qu'avanza la maduración del frutu los arumes apáguense y anídiense los sabores. El color tamién esperimenta cambeos en función de la dómina de recueya de l'aceituna, de primeres predominen los aceites verdes, de diverses tonalidaes en función de la variedá, virando escontra'l mariellu-oru al avanzar la dómina de recueya de resultes del amenorgamientu paulatín de la rellación clorofila-carotenos. En zones bien fríes encamiéntase recoyer el frutu primero qu'apaezan les primeres xelaes que provoquen perda d'atributos nel aceite llográu. Si pela cueta retrásase la recueya con al respeutive de la dómina apropiada, apaez la cayida natural del frutu, potenciada polos vientos y direutamente rellacionada cola variedá. Una vegada el frutu nel suelu sufre una serie d'alteraciones que deterioren la calidá de los aceites llograos, esencialmente amóntase l'acidez conforme trescurre'l tiempu que permanez na tierra. Ye totalmente necesariu recoyer, tresportar y procesar "xebradamente" los frutos cayíos al suelu y los prendíos de la olivar, o del vuelu, pos pequeñes cantidaes de frutos del suelu pueden alteriar de forma importante los recoyíos de la olivar, si entemecer pal so procesáu. Los sistemes de recueya son: el cato, el dimo, la vibración y la recoyida del suelu.
El dimo: precísase una vara o piértiga de llargor variable (hasta 4 m). Cutir (dimen) les cañes de la olivar y l'aceituna va cayéndose sobre llenzos o al suelu. Esto provoca la perda de cañes y fueyes del árbol, lo que produz qu'al añu siguiente nun produza tantes aceitunes (un fenómenu llamáu vecería). Sicasí ye un métodu estendíu pola so gran productividá.
La vibración: güei realízase mecánicamente con vibradores autopropulsados, que son pinces vibradores acoplaes al tractor, o bien con vibradores motorizaes de mano. D'antiguo los braceros solmenaben manualmente les cañes pa esprender l'aceituna. Esiste una maquinaria vibradora que consiste nun vibrador autopropulsado con daqué similar a un paragües pa recoyer l'aceituna.
La recoyida del suelu: yá sía'l valtamientu de l'aceituna por maduración, dimo o vibración, ye precisu un mecanismu pa recoyela darréu. Esto suel faese con cobertores o llenzos, o llogrando un mecanismu pañador qu'incorpore daqué similar a un paragües. Pa recoyer l'aceituna del suelu ye precisu haber esplanáu y abarganáu el suelu alredor de la olivar pa facilitar la xera (a esto conózse-y como "faer suelos"). El métodu más rudimentariu pa recoyer l'aceituna del suelu ye faelo manualmente una a una, lo que ye bien aburrible. Tamién puede barrese l'aceituna, aspirala con un aspirador especialmente diseñáu o soplar a les aceitunes p'atropar.
L'emplegu de yerbicíes nos pies de les olivares tiende a abandonase por cuenta de que dexa residuos nos aceites.
Ellaboración y llogru del aceite
thumb|Aceite d'oliva yá estrayíu tres el centrifugáu
Les aceitunes llímpiense y peneren, esaniciando residuos como fueyes, tarmos, tierra o pequeñes piedres. El troje ye l'espaciu estremo por tabiques onde se guarda l'aceituna na almazara a la espera de ser molida.
Lo ideal ye procesar les aceitunes nes 24 hores siguientes a la so recoyida pa evitar qu'empiore la so calidá. De nun faese d'esta forma puede tener llugar l'atroxáu del frutu, que ye la principal razón del aumentu d'acidez del aceite. L'atroxáu ye'l sabor carauterístico del aceite que se llogra d'aceitunes que s'atroparon y lleldaron. Tal que ta estructuráu el procesu, dacuando ye obligatoriu atrojar parte de la collecha, anque davezu va tenese n'espera aquel frutu que s'atope en peor estáu tres la so recoyida y que nun pueda dar un productu d'una especial calidá.
Molienda
thumb|Almazara clásica con dos mueles de piedra. Con ella ruempen les parés de les célules de los texíos vexetales de l'aceituna lliberando l'aceite que contienen. El procesu de prensáu produz tamién un productu non oleosu conocíu dende la dómina de los romanos como amurca. thumb|derecha|200px|Torre de contrapesu del molín de torre de l'antigua facienda Lilly, en Valencina de la Concepción, Sevilla. D'antiguo utilizábense molinos de piedra (empiedros), delles vegaes con forma cónica, ya impulsaos por aición animal; darréu utilizóse enerxía hidráulica y depués motores de vapor o d'esplosión. Anguaño realízase con máquines que funcionen con enerxía llétrica. Tamién puede usase'l molín de discos dentaos, pero ye lentu y pocu granible. Antes de la industrialización yera habitual que les mueles (roques pa moler) atópase na base d'una torre de planta rectangular nes instalaciones de la facienda. La torre cuntaba nel so interior con un mecanismu pa mover les mueles movíu por aición humana o animal.
Lo más habitual güei pa la molienda pasó a ser el molín de martiellos, que ye una máquina de metal qu'esmagaya l'aceituna por aciu de pales en forma de martiellos. Sicasí, güei dellos productores tán utilizando molinos de piedra funcionando a baxes revoluciones p'asina poder llograr el dislaceráu que se producía nos antiguos empiedros. El dislaceráu ye un achaplamientu y resbalamientu de l'aceituna que favorez la salida del aceite del frutu ensin rompelo de forma tan drástica.
Batíu
Tres la molienda tien llugar una separación ente sólidos y líquidos de la pasta llograda. D'antiguo realizábase con prenses hidráuliques con cilindros fechos de capachos d'espartu, ente los que diba la pasta d'aceituna molida de primeres. Delles almazares antigües caltienen el sistema de prensáu por motivos sentimentales y el so aceite davezu tien un sabor más "avinado" y "capacho". D'antiguo, el líquidu llográu del prensáu sufría un procesu de decantación pa dixebrar l'aceite del alpechín. Güei los que caltienen el prensáu dixebren l'aceite del alpechín por decantación o recurren tamién a la moderna centrifugación.
A partir de la segunda metá del sieglu XX el prensáu empezó a sustituyise por unes máquines denominaes decanters, centrifugadores d'exa horizontal o batedores horizontales que realicen un procesu de centrifugación. Sía que non, antes del prensáu o centrifugáu ye precisu someter a la pasta a un procesu de filtru conocíu como espayáu p'asina quitar tolos componentes sólidos que seya posible retirar pa evitar que llelden mientres el procesu posterior.
Si'l tiempu de batíu ye demasiada llongura produzse un amenorgamientu de polifenoles, K225 y de la estabilidá del productu, aumentando la intensidá del color y produciendo golores anómalos por cuenta d'un escesu de tiempu de contautu ente l'aceite y l'agua vexetal. Nos sistemes continuos de dos fases, al nun contener agua nel batíu, puede aumentar el tiempu pa consiguir la homogeneización que se deseye.
N'ocasiones apaecen les llamaes pastes difíciles o emulsionaes de color púrpura y xelatinoses qu'enzanquen la estraición del aceite. Históricamente intentáronse evitar col atrojamiento del frutu o controlando la temperatura pero güei aconséyase evitalo menguando'l ritmu de multuración o añediendo coadyuvantes como'l microtalco natural o les formulaciones enzimátiques
Dientro de la centrifugación esisten dos sistemes: el sistema continuu de dos fases y sistema continuu de tres fases. Lo de sistema continuu referir a que la introducción de la masa llograda na molienda y la separación del sólidu del líquidu poner en marcha de forma continua.
Sistema continuu de tres fases: dispónense dos salíes pa líquidos y otra pa sólidos. Por caúna salen dixebraes la fase más trupa (aceite), la fase menos trupa (oruxu) y una fase entemedia (alpechín). Pa esti procesu tien llugar la adición d'agua ente 30 y 35 °C.
Sistema continuu de dos fases: dispónense dos salíes, una pal aceite y otra pal alpechín y l'oruxu, que van entemecíos.
Almacenamientu
L'almacenamientu del productu tien llugar nel almacén o bodega. El material del que tean fechos los trujales (depósitos) debe de ser inerte. El más usáu ye l'aceru inoxidable. Dientro d'ellos l'aceite tien de tar protexíu de la lluz y l'aire.
La bodega tien de tener calefaición y techos aislantes pa caltenese ente 15 y los 18 °C, una temperatura que favorez la maduración del aceite ensin llegar a provocar la oxidación. Tamién ye positivu que tenga poca lluminosidá.
Tien De ser fácilmente limpiable y nun tienen d'almacenar se nella oxetos de la almazara, porque esto puede causar golores estraños que pueden perxudicar la calidá del aceite.
Clasificación de los aceites d'oliva
Les distintes calidaes d'aceituna, los distintos métodos de recueya, el tresporte y l'ellaboración más o menos cuidadosa da llugar a distintes calidaes d'aceites d'oliva. De siguío cítense les europees y les d'Estaos Xuníos. Nel restu del artículu siempres vamos falar de les calidaes europees.
Unu de los organismos encargaos de la regulación del aceite d'oliva ye'l Conseyu Oleícola Internacional.
Clasificación de los aceites d'oliva n'Europa
La llexislación de la Xunión Europea (Reglamentu (CE) 1234/2007) solo dexa comercializar al per menor les siguientes categoríes d'aceite d'oliva:
Otru tipu d'aceite, non comercial, ye'l aceite d'oliva virxe lampante. Ye aceite virxe bien defectuosu y que por tantu nun puede consumise direutamente como los otros vírxenes. El so nome vien-y de la utilidá que se-y dio en tiempos pasaos como combustible pa les llámpares o candiles. Güei ye'l que s'utiliza pa ser refináu, procesu del que se llogra'l aceite d'oliva refináu, non comercializable talo como pola so ausencia de sabor y color, pero que, entemecíu con virxe o virxe extra (10 % - 20 %), pasa a ser comercializable, denominándose en xenéricu "aceite d'oliva", como yá comentemos. Proceden dambos al igual que'l virxe y l'extra, namái d'aceitunes, pero de baxa calidá, debíu na so mayor parte a les aceitunes del suelu, les xelaes, picaes, etc. Pero tres unos procesos térmicos, físicos y químicos en refinería y un posterior entemecíu con vírxenes puede comercializase, polo qu'esti tipu d'aceite resultante (l'aceite d'oliva a seques) nun ye consideráu por munchos un auténticu zusmiu d'aceituna yá que se sometió a dellos procesos distintos a los mesmos de l'almazara. Por eso solo puede considerase zusmiu d'aceituna a los aceites vírxenes.
Graos comerciales del USDA
Por cuenta de qu'Estaos Xuníos nun ye miembru del IOOC los graos de comerciales tienen otres categoríes llegales; ye por esta razón pola que les denominaciones de les botelles d'aceite que vienen d'esti país tales como "extra virgin" (virxe extra) nun tienen denominación llegal equivalente.
L'U.S. Department of Agriculture (USDA) ye l'organismu encargáu de listar los graos del aceite d'oliva producíu y comercializáu nel so territoriu. Estos graos establecer nel añu 1948, y tán encontaos na acidez, l'ausencia de defectos, golor y sabor:
Propiedaes nutricionales del aceite d'oliva
thumb|Botella d'aceite d'oliva procedente d'[[Imperia en Liguria, Italia.]] A temperatura ambiente los lípidos pueden ser sólidos, a lo que se-y denomina "grases concretes" (o a cencielles grases), si a temperatura ambiente los lípidos preséntense como líquidos denominar "aceites". L'aceite d'oliva ye líquidu a temperatura ambiente. L'aceite d'oliva tien delles propiedaes carauterístiques de tolos aceites vexetales, según otres particulares de l'aceituna. Una de les principales propiedaes derivar del so altu conteníu d'acedu oleico (llegando de media a un 75 %). Les propiedaes van depender en gran midida de la variedá d'aceituna emplegada, de la forma na que se procesó l'aceite y de los procedimientos d'almacenáu.
L'acidez d'un aceite d'oliva vien determinada pol so conteníu n'ácidos grasos llibres (esto ye, que nun formen parte de dalgún compuestu lipídico) y esprésase polos gramos d'acedu oleico por cada 100 g d'aceite. Estos graos nun tienen rellación cola intensidá del sabor, sinón que son una pauta pa catalogar los aceites d'oliva.
Un aceite d'oliva virxe que pol so golor y sabor resulte defectuosu según por tener una acidez cimera a 2 %, conozse como aceite d'oliva lampante; esti nome fai referencia al emplegu que se faía d'él hasta va pocos años, yá que s'usaba pal llume con llámpares o lucernaries Una vegada refináu y cuasi desprovistos de sabor, golor y color encabezar con aceites d'oliva vírxenes arumosos y afrutados (esta operación denominar encabezar) siendo asina aptos pal consumu, y conócense como aceite d'oliva refináu.
L'aceite d'oliva virxe extra ye bien beneficiosu pa la salú, ta encamentáu pa toles edaes. Dalgunes de les ventayes que nos ufierta'l consumu del aceite d'oliva son:
Les grases (lípidos) son indispensables pal sostenimientu de la vida. Les sos funciones d'apurra enerxéticu al metabolismu compleméntense amás con otres funciones biolóxiques de gran importancia, tal que: facilitadores del tresporte y absorción de delles vitamines (denominaes liposolubles), precursor de delles hormones. La presencia de grases fai de favorecedor de los sabores, faciendo que sían más apetecedores dalgunos alimentos. Denominóse al aceite d'oliva como unu de les pilastres de la llamada dieta mediterránea, debíu al usu intensivu que d'él se fai. Les dietes de les persones sedentaries nos países industrializaos contienen ente un 30 % y un 45 % de grases, los deportistes tendríen d'amenorgar el so conteníu nun intervalu que va dende 25 %-35 % y los ácidos grasos enchíos per debaxo d'un 10 %. L'organismu nun tolera bien porcentaxes cimeros. Les faltes de lípidos amenorguen el porcentaxe hasta per debaxo de 1 % nuna dieta enllargada mientres munchos meses. L'aceite d'oliva, por cuenta de la so procedencia vexetal, nun tener esteroles en forma de colesterol.
L'aceite d'oliva, tantu'l virxe como l'extra, son ricos en vitamines A, D, E y K. Favorez l'absorción de minerales como'l calciu, el fósforu, el magnesiu y el cinc; ye eficaz nel procesu dixestivu, evitando l'acidez gástrica y facilitando el tránsitu intestinal. Ameyora'l control de la presión arterial. Ayuda a controlar el nivel de glucosa en sangre (vease glucemia). La elevada cantidá de polifenoles (un antioxidante natural) nel aceite d'oliva ayuda y previen enfermedaes dexeneratives como l'Alzheimer, y actúa contra'l avieyamientu. Amenorga'l riesgu de carecer enfermedaes cardiovasculares, aumentando'l HDL o colesterol bonu.
Na alimentación infantil, l'usu esclusivu del aceite d'oliva nes comíes (n'ensalaes, guisos y fritos), acomuñar a una menor ganancia de pesu mientres la infancia, amás de rellacionase con una celularidad del texíu adiposo más favorable pal futuru del individuu.
Jeanne Calment, una de les persones cola llonxevidá confirmada más llarga del mundu (122 años), dicía que los sos alimentos favoritos yeren l'aceite d'oliva, el vinu de Porto y el chicolate.
Composición de los aceites d'oliva
El rendimientu d'aceite de l'aceituna ye bien alto, dependiendo de la variedá, el porcentaxe puede bazcuyar ente un 25 y un 30 % d'aceite en cada aceituna. Les aceitunes tienen un glucósido amargosu, oleuropeína, que tien actividá antioxidante, que tien d'esaniciase por aciu un tratamientu fayadizu. Nel casu del aceite d'oliva esti compuestu esaniciar de forma natural mientres el prensáu na almazara. De los componentes químicos que tien l'aceite son na so mayoría ácidos grasos, como son el acedu oleico (cuasi un 75 %), siendo'l siguiente'l acedu palmítico, acedu linoleico. L'aceite d'oliva tien una cantidá moderada de Vitamina E (principalmente α-Tocoferol) y a pesar de tener una baxa cantidá de γ-Tocoferol l'aceite d'oliva ye estable. Los componentes menores del aceite nun s'esanicien por cuenta de qu'escasamente ye refináu: escualenos, esteroles, alcoholes triterpenoides, clorofila, carotenoides. Tamién presenta ciertos compuestos fenólicos como'l ácidu 4-hidroxifenol acético que-y apurre ciertu calter antioxidante. miniaturadeimagen|derecha|El [[ácidu 4-hidroxifenol acético ufierta propiedaes antioxidantes a los aceites d'oliva.]] Sicasí pueden resumise qu'esisten nel aceite d'oliva tres grandes grupos de sustances, a saber:
Cata del aceite d'oliva
thumb|Cata d'aceite. Les carauterístiques organolépticas del aceite son oxetu d'un analís sensorial conocíu xeneralmente como cata.
Los aceites d'oliva virxe extra, oliva virxe y oliva lampante clasificar según les sos propiedaes organolépticas. Pa ello tienen d'algamar unes puntuaciones mínimes nos paneles de cata. L'actividá d'estos paneles ta regulada pol Reglamentu (CE) Non 640/2008 de la Comisión.
Color
El color va pareyu al tipu d'aceituna y al tipu d'aceite emplegáu. Tien De dir del mariellu verdoso al mariellu payizu. L'aspeutu debe de ser estenu y brillante, salvu nos aceites ensin penerar, que pueden tar atapecíos. Pal consumidor el color puede ser importante pa estremar aceitar pero nun lu ye pal catador, que, pa evitar opinar en base al aspeutu, dacuando utiliza na cata recipientes opacos o coloriaos.
Sabor
En cuanto al sabor, hai una serie d'atributos que los paneles de cata consideren positivos, y otros negativos.
Los atributos negativos seríen: amargor intensu, picor intensu (delles aceitunes ufierten un llixeru picor, pero si ye intensu provién d'alteraciones), foyarasca (fueyes seques), avináu agriu o avinagráu ácidu, capacho, cuerdes o espartu, recalentáu aceitunes xelaes, moho o mugor, metálicu, madera o lleña, borres o atroxáu (del aceite), viermes, podre y ranciu.
Los atributos positivos tienen de guardar ciertu equilibriu ente sigo yá que si por casu predominara enforma'l picante tampoco sería consideráu positivamente. L'aceite d'oliva non virxe, al ser na so gran mayoría aceite d'oliva refináu, nun se somete a cates por paneles yá que nun tener nenguna propiedá organoléptica mínimamente comparable a cualquier aceite d'oliva virxe o virxe extra. El pocu sabor o golor que tien un aceite d'oliva non virxe vien de la pequeña cantidá d'aceite d'oliva virxe o virxe extra que-y foi añedida.
Arume
Los arumes positivos que pueden atopase nel aceite d'oliva son: aceituna madura, aceituna, aguacate, albahaca, alcachofa, almendra amargosa, almendra, camomila, espárragos, freses, frutes del monte, frutos secos, yerba, figal, fenoyu, mazana madura, mazana, naranxa, nuez, olivo, pera, pimientu, piñón, planta de tomate, plátanu, pomelu, retama, romeru, tomate y tomillu.
Los arumes negativos seríen: agriu, avinagráu avináu ranciu, podre (borres), atroxáu a moho o mugor, capacho y metálicu.
L'aceite d'oliva según la variedá de l'aceituna
thumb|Aceitunes de la variedá picual de Xaén. Esiste una gran variedá d'aceitunes. Solo n'España contabilizáronse 262 variedaes. Con éses estremáronse en cuatro categoríes según la so importancia y espardimientu. Les principales son 24 y son les qu'ocupen una mayor estensión o son dominantes, siquier, nuna contorna. Les secundaries son tamién 24 y nun lleguen a apoderar nenguna contorna pero sirven de base pa plantíos regularmente. Depués, les variedaes espublizaes, que son 50, y les llocales apaecen n'árboles individuales que s'atopen esporádicamente na zona d'una o delles contornes.
De les 24 principales solo 5 son usaes davezu como oliva de mesa o p'arreglar. De les 19 restantes destaquen la picual, la cornicabra, la hojiblanca, la lechín de Sevilla, la morisca, la empeltre, la arbequina y la blanqueta. Cada variedá d'aceituna carauterizar por distintos matices nel sabor del so aceite y pol distintu nivel de productividá qu'ufierta.
Otros nomes son marteño, lopereña y nevadiño. Ye orixinaria de Martos (Xaén). Ye bien cultivada na provincia de Xaén, anque tamién ye frecuente nes de Córdoba y Granada. Ye bien apreciada pol so precoz entrada en producción, la so alta productividá, por tener un gran conteníu graso, según el so altu índiz d'estabilidá y el so conteníu d'acedu oléicu. Representa más del 50 % de la producción española, y un 20 % de la mundial, da un escepcional aceite de tonos verdes, con predominiu de los sabores llixeramente amargosos y afrutados y ye bien resistente a les xelaes. Ye la variedá menos vecera, esto ye, la que caltién una media de producción constante a lo llargo de vida granible.
Otros nomes son ecijano y zorzaleño. Alcontrar nes provincies de Sevilla, Badayoz, Cádiz, Huelva y Málaga. El so conteníu d'aceite ye mediu, pero calidable.
Alcuéntrase básicamente en Badajoz. Tamién llamada basta, machu y verdial. Trátase d'una variedá bien resistente a la seca. Tien la particularlidá d'emplegase tantu pal llogru d'aceite, pol so altu rindimientu grasu, como d'oliva de mesa.
Debe'l so nome a la población d'Arbeca, anque tamién ye llamada blanca. Ye mayoritaria na provincia de Lleida, especialmente na contorna de Les Garrigues, ye tamién habitual na provincia de Tarragona (Camp de Tarragona, Baix Camp, contornes de Siurana y de Riudecañas). Con esta veriedad ellabórense los aceites con denominación d'orixe Garrigues y Siurana. Foi llantada poles tropes del rei Xaime I na so vuelta tres la conquista de Baleares. Estendióse'l so cultivu a provincies andaluces y castellanu manchegues pol so precoz entrada en producción, elevada productividá, bon rendimientu grasu y escelente calidá, anque'l so rendimientu ye baxu. Esta oliva da llugar a aceites bien arumosos, de color verde a principiu de collecha, y almendrados, nada d'amargos nin picantes con notes olfatives carauterístiques.
Otros nomes son cornacha, cornizuelo, corniche y ornal. Ye típica de les zones de Ciudá Real y Toledo, ye una variedá habitual en tol oeste de Castiella-La Mancha y les sos zones estremeres con Estremadura. Tamién puede atopase en Madrid. Da aceites de sabor fuerte y bien arumosos. Ye apreciada pol so gran rendimientu grasu, pola calidá del so aceite y pol so gran estabilidá.
De bona calidá, ye típica de les provincies de Valencia y Alicante. Dende los años 90 viénose usando enforma nel Llevante español.
De la contorna de Cazorla (Xaén). De color coloráu, el so principal carauterística organoléptica ye que l'aceite qu'ufierta ye de frutáu frescu y duce arume. El so sabor ye nidiu y nada agresivu al cielu la boca. En ñariz presenta un frutáu maduru intensu con matices de figu maduru. Ye un aceite de peralta calidá. Amás, esta variedá ye la única 'Royal' del mundu con Denominación d'Orixe.
Ye una variedá del Alto Palancia, nes estribaciones de la Sierra d'Espadán, nel interior de la provincia de Castellón. Da unu de los meyores aceites extra vírxenes españoles anguaño premiaos en certámenes internacionales, y nacionales, el so color ye doráu verdosu, con un gran cuerpu, y sabor bien afrutáu
Otres variedaes españoles son la picudu (tamién conocida como carrasqueña o pajarera), la verdial de Vélez-Málaga, la verdial de Badayoz, la verdial d'Huévar, la manzanilla sevillana, la manzanilla cacereña, la sevillenca, la morrut, la changlot real, etc.
Anque España ye'l principal productor mundial d'aceite d'oliva, como se comentó, tratar d'un productu qu'esiste n'otros países, sobremanera nel Mediterraneu y tamién n'otres rexones esisten variedaes d'aceitunes. Les principales variedaes italianes son la frantoio, la moraiolo, la leccino y la coratina. Les principales griegues son la kornoeiki y la kalamata. Les principales portugueses son la galega y la negrinha. Y les principales variedaes franceses son la angadau y la picholine.
Mesma de la rexón de la Toscana. La so productividá ye alzada y constante y la so entrada en producción prezco. El conteníu d'aceite de l'aceituna ye mediu y el sabor ye frutáu y estable nel tiempu.
Atópase en cuasi toles zones olivareres italianes, pero particularmente en Toscaza, Avesida, Marques y Abruzos. La so entrada en producción ye precoz, tien una alto conteníu n'aceite y un sabor frutáu
Ta presente sobremanera na Toscaza, Abruzos, Campania y Aveséu. Ye de bona adautación a les distintes zones de cultivu, con una entrada en producción precoz y productividá elevada, anque con un conteníu graso baxu.
Na rexón d'Abulia. Con bona adautación a distintes rexones de cultivu y una entrái en producción bien precoz. La productividá ye alzada y constante y el so conteníu n'aceite elevao.
Tamién denomada Calamón. Ocupa ente'l 15 y el 20 % de la superficie olivarera griega destinada a l'aceituna de mesa. Ye apreciada pal arreglo en negru y con una elevada rellación pupia-güezca. El conteníu d'aceite de l'aceituna ye mediu pero de bona calidá.
Produz aceites de bona calidá y tien gran productividá. Al igual que la picual española, los aceites tienen un llixeru amargor.
Ye una variedá rústica d'entrada en producción media y temprana, lo mesmo que de productividá alta. En Francia'l so aceite considérase como'l de meyor calidá del país.
Rioxa Media
La Rioxa Media ye la rexón central de la comunidá autónoma de La Rioxa (España).
Entender los conceyos asitiaos al pie de los calces de los ríos Iregua, Leza y Jubera, esto ye, les contornes de Logroño y Cameros. Estos territorios llinden al norte cola marxe derecha del ríu Ebro, al este pola Sierra de la Hez onde empieza la Rioxa baxa, pel sur cola Sierra del Fayedal de Santiago y Sierra de Cebollera onde empieza la provincia de Soria y pel oeste cola Sierra de Moncalvillo y Sierra de Camero Nuevo onde empieza la Rioxa alta.
Aceite d'oliva
Usos alimenticios
thumb|Unu de los dosificadores d'aceite na cocina ye l'[[alcuza.]]
Nes primeres civilizaciones l'usu culinariu del aceite d'oliva nun foi la so principal aplicación, yá que pa la cocina preferíen les grases d'orixe animal. Ye por esta razón que nel xudaísmu, onde nun se puede comer gochu, tuvo de primeres una especial aceptación. Depués delles cultures empezaron a usalo como condimento y en pequeñes cantidaes, por cuenta del so preciu y por respetu a la so dimensión sagrada. Al dise comprobando los beneficios nutricionales d'esti alimentu los griegos empezaron a añedir a mueyos. De primeres fabricaron davezu'l "mueyu blanco", descrita por Arquestrato. Darréu, los atenienses añedieron güevu y crearon el "mueyu mariello", que ye un antecedente de l'actual mahonesa. Los etruscos, qu'empezaron a familiarizase con este aceite gracies al comerciu colos griegos, añediéron-y yerbes y especies
Depués fueron los romanos los que más se destacar pol usu culinariu d'esti aceite. Empezaron a ellaborar categoríes d'aceites pa la so gastronomía anque de primeres nun usaben el de meyor calidá, sinón el qu'estrayíen de la pasta del tercer prensáu (aceite cibario). Depués el gustu refinóse y apaeció l'aceite d'acerbo (con aceitunes blanques recoyíes a finales d'ochobre), l'aceite verde (con aceitunes madures) y l'aceite dorao (con aceitunes sobremaduraes . Tamién estremaron los aceites pol númberu de vegaes en que se prensaba la pasta na molienda (flos, sequens, etc.). El romanu Apicio escribió estensamente sobre recetes de cocina ellaboraes con aceite d'oliva.
Los árabes tamién lu usaríen. Pueden destacar los escritos d'Ibn-Al-Jatib, nacíu en Loja en 1313, y d'Al-Arbuli, almeriense, sobre la cocina na que s'emplegaba aceite d'oliva.