cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ganimedes (lluna)
Carauterístiques de la superficie
La superficie de Ganimedes ye un amiestu de dos tipos de terrenu: rexones de color escuru, pervieyes y con munchos cráteres d'impautu, y otres más clares, más xóvenes que les anteriores, con terrenu rugosu ya acanaláu. El terrenu escuru, qu'ocupa un terciu de la superficie del satélite, contién arcilles y materiales orgánicos que pueden axudanos a conocer la composición de los impactadores a partir de los que crecieron los satélites xupiterinos.
El mecanismu de calentamientu necesariu pa la formación del terrenu rugosu de Ganimedes ye un problema entá por resolver. La hipótesis más aceptada anguaño indica qu'esi terrenu ye principalmente de naturaleza tectónica. Piénsase que'l criovolcanismu tien desempeñao un papel menor, si ye que tuvo dalgunu, na so formación. Les fuercies que causaron na litosfera xelada del satélite l'estrés necesariu pa qu'entamara l'actividá tectónica puede tar rellacionáu con fenómenos pasaos de calentamientu de marea, causáu quiciás pol pasu del satélite al traviés de resonancies orbitales inestables . El calentamientu de marea del xelu podría tener calentao l'interior de la litosfera, retorciéndola y produciendo l'apaición de freches y formación de falles horst and graben, qu'alteriaron la forma del antiguu terrenu oscuru nun 70% de la superficie del satélite. La formación d'esi terrenu acanaláu podría tar rellacionada tamién cola formación temprana del nucleu del satélite y el consiguiente calentamientu de marea del interior de Ganimedes, que podría tener causáu una llixera espansión del satélite (1-6%) poles transiciones de fase del xelu y la espansión termal. Nun momentu posterior, plumes d'agua caliente podríen tener ascendío de les profundidaes del nucleu hasta la superficie, provocando la deformación tectónica de la litosfera. El calentamientu radioxénicu nel interior del satélite ye la fonte de calor más importante del satélite, y contribúi, por exemplu, a determinar la fondura del so océanu. Modelos teóricos tienen demostrao que si la excentricidá orbital fora d'un orde de magnitú mayor que la existente (como pudo tener pasao nel pasáu) el calentamientu de marea sería una fonte de calor de más importancia que'l calentamientu radioxénicu.
Un fitu destacáu de la superficie ganimedina ye una llanada oscura nomada Galileo Regio. Nella pueden vese series d'engurries concéntriques del terrenu, quiciás resultáu d'un periodu d'actividá xeolóxica.
Ganimedes tien tamién casquetes polares, compuestos d'agua xelao, que s'estienden hasta los 40º de llatitú y foron vistos per primer vegada poles sondes Voyager. Les teoríes que tenten desplicar la formación de los casquetes inclúin les que los atribúin a la migración de l'agua a rexones de mayor llatitú y les que creen que son consecuencia del bombardéu del xelu por plasma. Los datos de la sonda Galileo suxeren que la segunda teoría ye la correuta. La presencia d'un campu magnéticu en Ganimedes tien como resultáu que'l bombardéu de la so superficie por partícules cargadas seya más intensu nes rexones polares desprotexíes. La erosión que provoca esi procesu conduz a una redistribución de les molécules d'agua, que fai migrar a les árees más fríes del terrenu polar al agua xelao.
Estructura interna
Ganimedes parez ser un cuerpo celeste diferenciáu, con una estructura interna formada por un nucleu de fierro y sulfuru de fierro, un mantu de silicatos y capes esternes d'agua xelao y agua líquido. El gordor precisu de les diferentes capes nel interior de Ganimedes nun se conoz: la estimación depende de la composición que supongamos pa les fracciones d'olivina y piroxenu de la capa de silicatos y de la cantidá d'azufre del nucleu. Ganimedes tien el menor factor de momentu d'inercia de tolos oxetos celestes sólidos del Sistema Solar (0,31), como consecuencia del so abondante conteníu n'agua y de la esistencia d'una estructura interna completamente diferenciada.
Océanos superficiales
Yá na década de 1970 los científicos de la NASA entamaron a sospechar la esistencia en Ganimedes d'un océanu perprofundu encerráu ente dos capas de xelu, una superficial y otra que envuelve, en contautu direutu con elli, el mantu rocosu {. Na década de 1990 la misión Galileo sobrevoló'l satélite, confirmando la esistencia d'esti océanu soterrañu. Un análisis asoleyáu en 2014, que tien en cuenta la termodinámica de les mases d'agua y los efeutos del sal, suxere que Ganimedes podría tener delles capes oceániques d'agua líquido separtaes por capes de xelu, cola capa más profunda en contautu direutu col mantu rocosu . La esistencia d'esi contautu direutu ente la roca y l'agua líquido podría ser un factor importante nel orixe de la vida. Esti análisis tamién indica que les grandes profundidaes a les que s'alcuentren estes capes líquides (el mantu rocosu ta a 800 km de fondura) supón que la temperatura nel océanu más inferior, el que ta en contautu col mantu, podía ser hasta 40 vegaes mayor que la de les otres capes oceániques asitiaes ente dos capes de xelu. En marzu de 2015 comunicose que les mediciones feches col telescopiu espacial Hubble del movimientu de les aurores sobre la superficie de Ganimedes suxeren la esistencia d'un océanu soterrañu: la esistencia d'un gran océanu d'agua salao afecta'l campu magnéticu d'esti cuerpu celeste y, poro, la so aurora.
Hai delles especulaciones, nel ámbitu científicu, sobre l'habitabilidá potencial del océanu ganimedín.
Nucleu
La esistencia d'un nucleu líquidu y ricu en fierro y níquel desplica la esistencia d'un campu magnéticu en Ganimedes, que la so esistencia oxetivola la sonda Galileo. La convección del fierro líquidu, que tien una alta conductividá llétrica, ye la esplicación más razonable de la formación d'esi campu magnéticu. La densidá del nucleu ye de 5-5,6g/cm³, y la del mantu de silicatos de 3,4-3,6g/cm³. El radiu del nucleu podría ser d'unos 500 km; la so temperatura alcanzaría probablemente los 1500-1700 graos Kelvin, y la presión nelli hasta los 10 Pxigapascales (99.000 atmósferes). .
Atmósfera ya ionosfera
En 1972 un equipu d'astrónomos indios, británicos ya estauxunidenses que trabayaben en Xava (Indonesia) y Kavalur (India) afirmaron tener detectao una delgada atmósfera demientres una ocultación, cuando Ganimedes y Xúpiter pasaben per delantre d'una estrella, y estimaron que la presión na superficie sería d'alredor de 0,1 pascales. Por embargu, en 1979, la sonda Voyager observó una ocultación de la estrella Kappa Centauri demientres el so vuelu sobro Xúpiter, con resultaos desemeyaos. Les midiciones de la ocultación realizáronse nel espectru ultravioleta llonxanu a llonxitues d'onda de menos de 200 nanómetros, que son muncho más sensibles a la presencia de gases que les midiciones de 1972, feches nel espectru de lluz visible. Los datos de la Voyager nun amosaron la presencia d'atmósfera denguna. La llende superior de la densidá numbérica de les partícules de la superficie foi de 1,5 x 10⁹ cm−3, lo que correspuende con una presión superficial de menos de 2,5 micropascales, un valor que ye cuasimente cinco órdenes de magnitú inferior a la estimación de 1972.
Pesie a estos datos, el telescopiu espacial Hubble alcontró en 1995 evidencies d'una llixera exosfera atmosférica con oxíxenu en Ganimedes, perasemeyada a la qu'alcontrara darréu n'Europa. El Hubble alcontró airglow d'oxíxenu atómicu nel espectru ultravioleta llonxanu, nes llonxitúes d'onda de 130,4 nm y 135,6 nm. L'airglow obsérvase cuando l'oxíxenu molecular ye disociáu pol impautu d'electrones, lo que representa la evidencia d'una atmósfera neutra significativa compuesta principalmente por molécules de O2. La so densidá numbérica na superficie probablemente ta nel rangu de (1,2–7)×10⁸ cm−3, lo que correspuende con una presión na superficie de 0,2-1,2 micropascales. Estos valores son congruentes cola llende superior establecíu poles observaciones de la Voyager en 1981. L'oxíxenu, sicasí, nun ye una evidencia de qu'haiga vida; créyese que se produz cuando l'agua xelao de Ganimedes ye dixebrada n'hidróxenu ya oxíxenu pola radiación. L'hidróxenu, entós, afuxe primero de l'atmósfera pola mor de la so perbaxa masa atómica .L'airglow observáu sobro Ganimedes nun ye espacialmente homoxéneu como'l d'Europa. El Hubble oxetivó dos manches brillantes asitiaes nos hemisferiu norte y sur, alredor de los 50º de llatitú, mesmo na llende ente les llinies de campu abiertes y zarraes de la magnetosfera ganimedina(ver más abaxu). Les manches son, probablemente, aurores secundaries a la precipitación de plasma a lo llargo de les llinies de campu abiertes.
La esistencia d'una atmósfera neutra implica que tien d'haber una ionosfera, porque les molécules d'oxíxenu son ionizaes pol impautu d'electrones de la magnetosfera y pola radiación ultravioleta estrema solar. Sicasí, la naturaleza de la ionosfera de Ganimedes ye tan controvertida como la de l'atmósfera. Delles midiciones de la sonda Galileo atoparon una alta densidá d'electrones cerca de Ganimedes, suxiriendo la esistencia de ionosfera, mentantu qu'otres midiciones nun foron a alcontrar daqué. La densidá d'electrones cerca de la superficie estímase, según diferentes estudios, ente 400 y 2.500 cm−3. .
Hai evidencia adicional de la esistencia d'una atmósfera con oxíxenu a partir de la detección espectral de gases atrapaos nel xelu de la superficie de Ganimedes. En 1996 anunciose la detección de bandes d'ozonu nelli. En 1997 análisis espectroscópicos amosaron señales d'absorción diatómica d'oxíxenu molecular, un procesu que namái ye posible si l'oxíxenu ta presente en fase densa; el meyor candidatu ye l'oxíxenu molecular atrapáu nel xelu. La fondura de les bandes d'absorción diatómica depende más de la llonxitú y la llatitú que del albedu de la superficie, y tiende a ser menor cuando aumenta la llatitú, al contrariu de lo qu'asocede col ozonu. Esperimentos de llaboratoriu alcontraron que l'oxíxenu disolveríase en xelu a una temperatura asemeyada a la relativamente caldia (100ºK o −173.15 °C) de la superficie de Ganimedes.
Un intentu d'alcontrar sodiu na atmósfera de Ganimedes, desarrolláu en 1997 tres d'atopalu n'Europa, nun alcontró res. El sodiu ye polo menos 13 vegaes más escasu alredor de Ganimedes que d'Europa, quizá porque seya relativamente escasu na so superficie o porque la magnetosfera fai afuxir les partícules con enerxia. Un caberu componente, en cantidaes menores, de l'atmósfera ganimedina ye l'hidróxenu atómicu. Magar que tienen observáose átomos d'hidróxenu hasta a 3.000 km de la superficie del satélite, la so densidá na superficie ye de namái 1,5 X 10⁴ cm−3.
Magnetosfera
La sonda Galileo sobrevoló seis veces a baxa altura Ganimedes ente los años 1995-2000 (vuelos G1, G2, G7, G8, G28 y G29), y descubrió que'l satélite tien un momentu magnéticu intrínsecu permanente ya independiente del campu magnéticu de Xúpiter. El valor d'esi momentu ye de 1,3 × 1013 Tesla x m³, un valor trés veces mayor que'l momentu magnéticu de Mercuriu. El dipolu magnéticu ta inclináu 176º con respectu al exe rotacional de Ganimedes, lo que significa que ta dirixíu contra'l momentu magnéticu xupiterinu. El so polu norte queda perbaxu del planu orbital. El campu magnéticu dipolar creáu por esti momentu permanente tien una fuercia de 719 ± 2 nT nel ecuador de Ganimedes, mentantu que la fuercia del xupiterinu a esa distancia a la que s'alcuentra Ganimedes ye de alredor de 120 nT. El campu ecuatorial de Ganimedes ta dirixíu contra'l campu xupiterinu, lo que quier dicir que la reconexión magnética ye posible. La fuercia intrínseca del campu magnéticu nos polos ye'l doble de la que tien nel ecuador, unos 1440 nT.
El momentu magnéticu permanente modifica una parte del espaciu qu'arrodia a Ganimedes, creando una pequeña magnetosfera que s'incrusta dientru de la de Xúpiter; ye l'únicu satélite del Sistema Solar que la tien. El so diámetru ye de 4–5 RG (RG, radiu de Ganimedes = 2.631,2 km). La magnetosfera ganimedina tien una rexón de llinies de campu zarraes asitiada perbaxu de los 30º de llatitú. Nella queden atrapaes les partícules con carga (iones ya electrones), que formen una especie de cinturón de radiación. Los iones más abondantes na magnetosfera son los d'oxíxenu con carga positiva simple —O+ —, lo que concuerda cola esistencia d'una atmósfera feble con oxíxenu. Nes rexones polares, a llatitúes superiores a los 30º, les llinies del campu magnéticu son abiertes, coneutando Ganimedes cola ionosfera xupiterina. Neses fasteres tienen detectaose iones ya electrones con muncha carga (decenes y cientos de kiloelectronvoltios ), que quiciás seyan los responsables de les aurores observaes alredor de los polos de Ganimedes. Arriendes d'ello, iones pesaos precipiten continuamente sobro la superficie polar del satélite, vaporizándose sobro'l xelu de la rexón y escureciéndolu. thumb|left|250px|Los movimientos nel cinturón d'aurores de Ganimedes pueden ser un niciu de la presencia d'un océanu salinu soterrañu. La interacción ente la magnetosfera ganimedina y el plasma de Xúpiter ye, en munchos aspectos, similar a la que se produz ente'l vientu solar y la magnetosfera de la Tierra. El plasma, que corrota con Xúpiter, afecta a la cara non dominante de la magnetosfera ganimedina de forma asemayada a cómo afecta'l vientu solar a la magnetosfera terrestre. La principal diferencia ye la velocidá del plasma, que ye supersónica na Tierra y subsónica en Ganimedes. Al ser subsónicu'l fluxu, nun hai arcos de choque fuera del hemisferiu non dominante de Ganimedes.
Ganimedes tien, amás d'esti momentu magnéticu intrínsecu, un campu magnéticu dipolar inducíu. La so esistencia rellacionase cola variación del campu magnéticu xupiterinu cerca de Ganimedes. El momentu inducíu ta dirixíu radialmente hacia o desde Xúpiter, siguiendo la direición de la parte variable del campu magnéticu planetariu. El momentu magnéticu inducíu ye d'un orde de magnitú menor que'l intrínsecu. La fuercia de campu del campu inducíu nel ecuador magnéticu de Ganimedes ye d'alredor de 60 nT, esto ye, la mitá del campu xupiterinu ambiental. El campu magnéticu inducíu ganimedín ye similar al de Calistu y Europa, lo que refuercia la idea de que Ganimedes tien un océanu soterrañu con alta conductividá llétrica.
Pesie al fechu de tener un nucleu de fierro la esistencia de magnetosfera en Ganimedes sigue siendo enigmática, porque otros cuerpos celestes con nucleu ferrosu nun la tienen. Delles investigaciones suxeren que, pol so tamañu relativamente pequeñu, el nucleu tendría d'habese enfriáu hasta'l puntu nel que'l fluíu cuaya, lo que nun permitiría qu'esistiera un campu magnéticu. Una esplicación suxere que les mesmes resonancies orbitales que causen les alteraciones de la superficie ganimedina son responsables tamién de la persistencia del so campu magnéticu: el calentamientu de marea aumenta demientres eses resonancies, reduciendo'l fluxu de calor dende'l nucleu y permitiendo qu'esti siga siendo fluíu y convectivu. Otra posibilidad sostién que'l campu débese a la magnetización residual de les roques de silicatu del mantu, daqué que ye posible si el satélite tuviera un campu xeneráu por magnetoconvección más importante nel pasáu.
Orixe y evolución
Tres de la so formación, el nucleu ganimedín retuvo por llargu tiempu el calor acumuláu demientres el procesu d'acreción y diferenciación, tresfiriéndolu mui seliquino al mantu de xelu, que lu tresfería a su vez a la superficie por convección. La descomposición de los elementos radiactivos dientro del mantu rocosu caleció más el nucleu, acentuando los procesos de diferenciación: formáronse un nucleu internu de sulfuru de fierro y un mantu de roques con silicatos. Asina, Ganimedes convirtióse nún cuerpu celeste completamente diferenciáu. En Calistu, por embargu, el calor radiactivu d'esti cuerpu celeste indiferenciáu provocó convección nel so interior xeláu, enfriándolo y evitando el desxelu a gran escala del xelu y la rápida diferenciación .Los movimientos convectivos nun permitieron namái qu'un separtamientu parcial de les roques y el xelu nel interior de Calistu. Anguaño, Ganimedes sigue enfriándose poco a poco : el calor desprendíu del so nucleu de fierro y silicatos permite qu'exista l'océanu soterrañu, mentantu que'l enfriamientu sele del nucleu de fierro y sulfuru de fierro líquidos provoca convección y permite la xeneración del campu magnéticu. El fluxu térmicu de Ganimedes hacia l'espaciu ye, anguaño, probablemente mayor en Ganimedes qu'en Calistu.
Esploración
thumb|Ganimedes vistu dende la Pioneer 10 (1973). Delles sondes orbitales que pasaron cerca de Xúpiter o orbitaben esti planeta esploraron Ganimedes, llegando a sobrevolalu cuatro veces, na década de 1970, y munches otres pasaron-y cerca nes décades de 1990 y 2000.
Patricio Aylwin
Patricio Aylwin Azócar foi un políticu, abogáu y xurista chilenu. Fundador del Partíu Demócrata Cristianu, foi presidente del Senáu de 1971 a 1972 y presidente de la República mientres el periodu entendíu ente 1990 y 1994.
Familia
Los sos padres fueron Miguel Aylwin, destacáu abogáu y xuez que aportara a presidente de la Corte Suprema, y Laura Azócar Álvarez. Ye en parte d'orixe irlandés y vascu.
En 1948 casóse con Leonor Oyarzún Ivanovic, con quien tuvo cinco fíos: Isabel, Miguel, José Antonio, Juan Francisco y Mariana, quien foi ministra d'Educación del presidente Ricardo Lagos.
Carrera profesional y académica
Realizó los estudios primarios nel Institutu Salesianu de Valdivia y los secundarios nel Llicéu d'Humanidaes de San Bernardo, el Liceo Valentín Letelier y el Internáu Nacional Barros Arana, estos dos últimos allugaos en Santiago.
Ingresó a la Escuela de Derechu de la Universidá de Chile en 1936, onde se destacar como ayudante nes cátedres de Derechu Procesal y Derechu Civil, y redactor de la revista Mástil, del Centru de Derechu. Tamién foi miembru fundador y contratenor del Coru Lex. Llicencióse en Ciencies Xurídiques, Polítiques y Sociales en 1943, cola memoria El xuiciu arbitral, tema que depués afondó nun llibru, que tuvo seis ediciones, la postrera en 2014. Titular d'abogáu en 1944.
Desempeñóse como abogáu nel estudiu de Raúl Varela. Ente 1945 y 1948 exerció como secretariu de la Comisión de la Corte Suprema, encargada de redactar el Códigu Orgánicu de Tribunales.
Ente 1946 y 1967, foi docente na cátedra de derechu alministrativu na Universidá de Chile, primero como profesor interín, y dende 1950 como profesor titular. Paralelamente, ente 1952 y 1960, foi docente de la mesma cátedra na Pontificia Universidá Católica de Chile. Amás, ente 1946 y 1963, foi profesor d'Educación Cívica y Economía Política nel Instituto Nacional de Santiago.
Ente 1949 y 1954, asumió como secretariu del Institutu Chilenu d'Estudios Llexislativos. En 1967 asumió como direutor d'Escuela de la Facultá de Derechu de la Universidá de Chile.
Como miembru del Colexu d'Abogaos, foi conseyeru nacional ente 1953 y 1957. Ente 1985 y 1986, foi'l so vicepresidente. Foi miembru honorariu del Institutu Chilenu de Derechu Alministrativu, creáu l'añu 2000, y miembru de l'Academia de Ciencies de Moscú.
El 11 de xineru de 1995 foi nomáu profesor eméritu de la Universidá de Chile.
Entamos y líder de la Democracia Cristiana (1945-1965)
En 1945 presentóse como candidatu a rexidor por San Bernardo, ensin llograr ser electu. Esi mesmu añu ingresó oficialmente a la Falanxe Nacional y al añu siguiente collaboró col so órganu d'espardimientu, la revista Política y Espíritu. Ente 1947 y 1948, y en 1950, ocupó'l cargu de primer vicepresidente del so partíu, y ente 1950 y 1951 foi'l so presidente. Foi candidatu a diputáu pol cuartu distritu de Santiago, nes eleiciones parllamentaries de 1949, siendo derrotáu.
El 28 de xunetu de 1957, participó na fundación del Partíu Demócrata Cristianu. Al añu siguiente, foi electu'l so presidente, cargu que caltuvo hasta 1960. Esta foi la primera de siete presidencies qu'exerció nel so partíu mientres les siguientes trés décades.
Senador y opositor de Allende (1965-1973)
250px|miniaturadeimagen|[[Salvador Allende y Patricio Aylwin en 1973.]] Nes eleiciones parllamentaries de marzu de 1965, foi escoyíu senador pola Sesta Agrupación Provincial "Curicó, Talca, Llinares y Maule", pol periodu 1965-1973. Ente 1966 y 1969, integró la Comisión Permanente de Constitución, Llexislación, Xusticia y Reglamentu. Foi presidente del Senáu ente'l 12 de xineru de 1971 y el 22 de mayu de 1972. Los últimos cuatro años del so periodu, foi reemplazante de la mesma comisión antes citada y de la Comisión Permanente d'Agricultura y Colonización. En 1971, foi miembru de la Comisión Especial de Reforma al Reglamentu del Senáu.
Nel so rol como parllamentariu, asistió a los funerales del excanciller d'Alemaña Konrad Adenauer en 1967. En 1969 encabezó la delegación chilena a l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes y presidir xunto a O Thant. Participó na redaición del cambéu a la Llei de Reforma Agraria, impulsando la llei N°17.280 del 17 de xineru de 1970, que modificó tomar de posesión de predivos.
Foi un cercanu collaborador del gobiernu d'Eduardo Frei Montalva (1964-1970) y un opositor al gobiernu de la Unidá Popular, presidíu por Salvador Allende Gossens. Nesi contestu, foi unu de los xestores de la Confederación de la Democracia (CODE), alianza conformada pola Democracia Cristiana y el Partíu Nacional, más otres fuercies d'oposición. El 17 d'agostu de 1973, y a instancies del cardenal Raúl Silva Henríquez, caltuvo conversaciones col presidente Allende, con cuenta de llograr un alcuerdu que punxera fin a la crisis política.
Foi reelixíu como senador nes eleiciones parllamentaries de marzu de 1973. Caltener na Comisión Permanente de Constitución, Llexislación, Xusticia y Reglamentu y foi reemplazante na Comisión Permanente de Facienda, y na d'Agricultura y Colonización. El golpe d'Estáu del 11 de setiembre de 1973, punxo términu antemanáu al so periodu.
Dictadura militar y campaña presidencial (1973-1990)
thumb|250px|Aylwin nun congresu de la [[Unión Demócrata Cristiana d'Alemaña mientres 1973.]] En setiembre de 1973, al momentu d'asoceder el golpe d'Estáu, ocupaba la presidencia del so partíu. Caltuvo esti cargu hasta 1976. Nos meses previos al golpe, demostróse favorable a la intervención de les fuercies armaes, asegurando n'agostu de 1973 qu'ente «una dictadura marxista y una dictadura de los nuesos militares, yo escoyería la segunda».
En 1977, xunto a destacaos xuristes, formó un grupu de trabayu pa faer una proposición con al respective de la institucionalidad futura. En 1978, l'organismu amplióse y tomó el nome de "Grupu d'Estudios Constitucionales", tamién denomináu "Grupu de los 24"; ésta foi la primer instancia d'alcuentru ente xuristes de distintes corrientes polítiques democrátiques. Foi vicepresidente del mesmu. Refugó la Constitución Política de 1980 y foi contrariu a la so consulta pública.
En 1982, volvió a la directiva de la Democracia Cristiana como vicepresidente. Dende dichu cargu, participó na formación de l'Alianza Democrática. Coles mesmes, a instancies de la Ilesia católica, impulsó'l Alcuerdu Nacional pa la Transición a la Plena Democracia. thumb|left|200px|Autoadhesivo col eslogan de la campaña presidencial de Aylwin. Ente 1987 y 1989, ocupó nuevamente la presidencia del PDC. Participó nes negociaciones col entós presidente Augusto Pinochet que buscaron l'aprobación de 54 reformes a la Constitución Política de 1980, que fueron aprobaes nel plebiscitu de 1989 y constituyéronse como'l primer pasu escontra una transición pacífica a la democracia. En 1988, collaboró pola campaña del «Non» pal plebiscitu d'esi mesmu añu. Tamién, foi voceru de la Concertación de Partíos pola Democracia.
Tres el trunfu del «Non», Patricio Aylwin asitióse como unu de los precandidatos del so partíu a la presidencia de la República, pa la eleición presidencial de 1989 d'esi añu, resultando escoyíu en payares de 1988, en desmedro de Gabriel Valdés y Eduardo Frei Ruiz-Tagle. Sicasí, el procesu viose avafáu por acusaciones de fraude en favor de Aylwin conocíes como «Carmengate». Sicasí, finalmente concitó el sofitu del so partíu, siendo proclamáu'l 5 de febreru de 1989. Darréu, el 6 de xunetu, Aylwin foi nomáu como candidatu de la Concertación, ente que'l so proclamación realizó'l 16 de xunetu de 1989 nel Teatru Caupolicán, sol lema «Gana la Xente».
Nes eleiciones chilenes del xueves 14 d'avientu de 1989, Aylwin enfrentó al economista y ex-ministru de Pinochet, Hernán Büchi (del bloque de derecha denomináu Democracia y Progresu), y al empresariu Francisco Javier Errázuriz Talavera, autodefinido como "de centru-centro", resultando trunfador con un 55,2 % de los votos. Asina, Aylwin convertir nel primer presidente democráticu en casi 17 años y el segundu democratacristiano nel país, amás de ser el primer presidente concertacionista.
Presidencia (1990-1994)
thumb|left|250px|Fotografía oficial de Aylwin mientres la so presidencia. thumb|250px|Niveles d'aprobación (azul) y desaprobación (colloráu) de Patricio Aylwin, según la encuesta CEP.
Amás destacó la puxanza económica que llevó a Chile a crecer a ritmos d'un 7 % añal basáu na promoción d'una serie de reformes económiques, según caltener y consolidar otres reformes que fueron impulsaes mientres el gobiernu militar, que dexaron a más d'un millón de chilenos salir de la probeza, encontándose en caltener la prudencia fiscal, una economía abierta, la crecedera de la esportación, un sector priváu fuerte y otres reformes empecipiaes na dictadura militar que buscaben l'afitamientu d'un llibre mercáu y lo que'l so gobiernu denominó "crecedera con equidad". Esto traxo alentadoras cifres como l'amenorgamientu de la inflación a la metá quedando nel 12,7 %; el desemplegu contraer hasta'l 4,5 % y la tasa d'aforru nun baxó del 24 % de la mesma manera rexistráronse notables crecederes nos índices d'inversión forana. Coles mesmes destáquense les lleis de política indíxena que remataron cola creación de la Corporación Nacional de Desenvolvimientu Indíxena (Conadi).
thumb|right|300px|Patricio Aylwin mientres el so mandatu xunto al [[Comandante en Xefe del Exércitu de Chile|xeneral Augusto Pinochet.]] Con Aylwin arrincó la estratexa d'apertura comercial a los demás países de l'Asociación Llatinoamericana d'Integración (ALADI) al traviés d'alcuerdos billaterales de desarme arancelariu. Nel mesmu planu de les rellaciones internacionales, diose una política impulsora de la participación na comunidá internacional. Esti exerciciu escurrióse como una política d'Estáu que buscaba representar lo más posible los intereses del país, abriendo la participación a tolos sectores y percima de los intereses partidistes. Les xires presidenciales promovíes reinsertaron al país na comunidá internacional y recuperóse el terrén que se perdiera mientres los años d'aislamientu de la dictadura militar. adoptáronse de la mesma dos talos alcuerdos de rellación económica colos países de Méxicu, Arxentina, Venezuela, Bolivia y Colombia, siendo una antoxana de verdaderos alcuerdos de llibre comerciu según la recuperación del diálogu comercial con Estaos Xuníos pa integrar a Chile nel Sistema Xeneral de Preferencies Arancelaries, igualmente como antecedente pa un alcuerdu billateral de llibre cambéu.
Aderus curtithorax
Aderus curtithorax ye una especie de coleópteru de la familia Aderidae. Describióla científicamente Maurice Pic en 1900.
Distribución xeográfica
Habita en Sumatra (Indonesia).
Patricio Aylwin
Presidencia (1990-1994)
A pesar de dexar de ser el xefe d'Estáu, Augusto Pinochet siguió siendo comandante en xefe de les fuercies armaes, y tocólu a Aylwin como presidente faer frente a les implicaciones del casu de los pinocheques, que desaguaron nos exercicios d'enllaz» y el «Boinazo».
Autoba
Autoba ye un xéneru de lepidópteros perteneciente a la familia Noctuidae.
Patricio Aylwin
Presidencia (1990-1994)
Acostumar a identificar tamién el gobiernu de cuatro años de Patricio Aylwin como'l de la transición, porque fueron primordiales los alcuerdos ente les autoridaes y l'oposición. Buscando en Chile'l tránsitu del llargu periodu de la dictadura al funcionamientu normal de la convivencia democrática, llibertá y la paz, ensin traumas nin quebrantos insuperables basáu na moderación y cordura. El país llogró progresar, na estabilidá política democrática, crecedera económica y el desenvolvimientu social.
En 1994 asocedió-y el tamién democratacristiano Eduardo Frei Ruiz-Tagle el cual venció nes urnes con un porcentaxe inclusive cimeru al consiguíu por él.
Actividá pública dempués de la presidencia (1994-2016)
thumb|200px|Patricio Aylwin en [[2011.]] Darréu, Aylwin siguió activu na vida política del país, actuando como presidente de la Corporación Xusticia y Democracia, de la que fuera fundador en 1994. Nun foi senador vitaliciu, pos la Constitución de 1980, na so redaición primitiva, acutaba esa prerrogativa a los presidentes qu'exercieren el so cargu a lo menos mientres seis años (la Constitución na actualidá yá nun contempla esa institución), pero en 2000 aprobóse una enmienda constitucional que dio inmunidá xurídica a los senadores vitalicios qu'arrenunciaren al cargu, faciendo estensivu'l beneficiu a Aylwin.
Aylwin posterior al so mandatu foi encargáu pola Comisión Económica p'América Llatina y el Caribe (CEPAL), el Bancu Interamericano de Desenvolvimientu (BID) y el Programa de les Naciones Xuníes pal Desenvolvimientu (PNUD) de presidir la Comisión Llatinoamericana y el Caribe sobre Desenvolvimientu Social. Foi miembru del Club de Madrid.
En 2001 el presidente Ricardo Lagos designar pa presidir la Comisión de verdá Histórica y Nuevu Tratu colos Pueblos Indíxenes. El 20 de xunetu de 2001 el Conseyu Nacional del PDC designó-y presidente temporal de la formación como meyor solución ante la crisis de lideralgu provocada por una caótica inscripción de candidatos que gatilló la salida de la so timonel, Ricardo Hormazábal.
El 27 de xineru de 2002 resultó electu Adolfo Zaldívar (líder de la faición más conservadora y hermanu d'Andrés Zaldívar, coles mesmes presidente del Senáu) pa tomar relevu a Aylwin, quien aprovechó la instancia p'anunciar la so despidida de l'actividá política.
Fallecimientu y funeral d'Estáu
La mañana del 20 d'abril realizó una misa pa la familia de Aylwin. Darréu'l féretro foi treslladáu al edificiu del ex Congresu Nacional, trayeutu mientres el cual recibió los homenaxes del Partíu Demócrata Cristianu, na so sede allugada na Alamea, y de la presidenta Michelle Bachelet y l'Orfeón de Carabineros, nel frontis norte del Palaciu de La Moneda, frente a la Plaza de la Constitución. Aylwin foi veláu mientres tola tarde y la nueche d'esi día nel Salón d'Honor del ex Congresu, onde foi homenaxáu por diversu personalidaes públiques. 300px|miniaturadeimagen|left|Misa funeral na [[Catedral Metropolitana de Santiago, el 22 d'abril.]] El 21 d'abril, los restos del ex-presidente fueron treslladaos a la Catedral Metropolitana de Santiago, trayeutu mientres el cual foi homenaxáu polos ministros de la Corte Suprema nel frontis del Palaciu de los Tribunales y poles Fuercies Armaes na Plaza d'Armes. Nel principal templu católicu de Chile, el veloriu de Aylwin foi abiertu al públicu, siendo denomináu l'homenaxe popular». Tamién se realizó un conciertu-homenaxe pola Orquesta Nacional Xuvenil.
La mañana del 22 d'abril realizó la misa solemne de funeral na Catedral de Santiago, presidida pol cardenal Ricardo Ezzati. Darréu'l féretro foi treslladáu al Campusantu Xeneral por un escuadrón a caballu del Reximientu Escolta Presidencial nᵘ 1 «Granaderos», trayeutu mientres el cual recibió l'homenaxe de los floristes de la Pérgola de les Flores. Nel campusantu realizó l'actu funerariu final, que cuntó colos discursos de Renán Fuentealba, Enrique Krauss, Carolina Goic y la presidenta Bachelet. Aylwin foi soterráu cola interpretación de la Misa de Réquiem de Mozart pol Coru y Orquesta del Teatru Municipal de Santiago.
Historial eleutoral
thumb|250px|Bachelet develó el bustu de Patricio Aylwin que va tar na Galería de los Presidentes» de [[La Moneda.]]
Eleiciones parllamentaries de 1973
Senador Sesta Agrupación Provincial, Talca, Llinares, Curicó y Maule, periodu 1973-1981
Eleiciones presidenciales de 1989
thumb|Escudu de Patricio Aylwin como caballeru de la [[Orde de Carlos III (España).]]
Condáu d'Holanda
El condáu d'Holanda ye un antiguu estáu feudatario del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu. En 1433 foi adquiríu por Felipe'l Bonu ya incorporáu a los Países Baxos borgoñonos y dempués a los Países Baxos españoles.
Fundación del condáu (sieglu X - sieglu XI)
La creación del condáu d'Holanda ta íntimamente xunida a la dinastía de los Teodoricos. El poderíu d'esta familia na rexón, que s'estendía ente'l Sinkfal y el Vlie («Frisia occidental») yera antiguu. Xeneralmente, faíse-y remontar al conde Gerolfo II que tuvo subordináu al duque Godofredo de Frisia
Gerolfo tuvo dos fíos, Teodorico I d'Holanda y Waldger. Esti postreru yera conde del pagus Lake et Isla (Ríu Lek y IJssel) que tresmitió al so fíu Radbod, según un diploma d'Otón I del añu 944. Radbod gobernó tamién, en 975, el territoriu de Instarlaka nel cual allugábase Utrecht.
El so fíu Teodorico II nun foi menos favorecíu. En 985, l'emperador Otón III, dio-y tou lo qu'ésti tuviera hasta entós nos condaos de Masalant, de Kinnem y de Texel; ye dicir el territoriu esistente ente la desaguada del ríu Mosa hasta'l ríu Vlie, poro, yera'l dueñu de tola Frisia occidental. Incorporó al so condáu Zelanda, los Cuatro Oficio (en neerlandés: Vier Ambachten) y el condáu de Gante, ya inclusive recibió d'Arnulfo I de Flandes, a títulu de feudu, la tierra de Waes nel reinu de Francia.
Sicasí, nun pudo caltener el condáu de Instarlaka. So Otón I, los feudos antaño ocupaos por Waldger y polos sos fíos Radbod y Hatto fueren confiscados ya integraos nel obispáu de Utrech. Ye probable que l'Obispu Balderico (918-977) llograra la completa inmunidá y fuera sustituyíu polos condes llaicos nel pagus de Instarlaka.
Hasta entós los condes de Frisia occidental, defensores de la mariña frente a les invasiones normandes, gociaren del favor de los Carolinxos y de los reis saxones. Sol emperador Enrique II la situación política modificóse; la política real, que se sofitaba cada vez más nos obispos, provocó un conflictu d'intereses ente Utrech y el conde frisón. Teodorico III constrúi nel ríu Merwede la fortaleza de Dordrecht, lo que perxudicaba al empar al preláu y a los vendedores de Tiel. Pero la campaña qu'entama en 1018 el duque Godofredo I de la Baxa Lorena, acompañáu del príncipe-obispu Balderico II de Liexa y de los obispos de Colonia y de Utrech, pa castigar al conde acabó en fracasu; l'exércitu real foi refugaya'l 29 xunetu de 1018 nel monte de Merwede, cerca de Vlaardingen.
L'obispu Adalboldo II de Utrech tuvo qu'afaese al so cafiante vecín; reconciliar con él pos nengún otru topar en situación de protexer el país si surdía dalgún enemigu tarrecible, y el papel del conde de Frisia occidental quedó asina netamente definíu y reforzáu.
Sicasí, el conde de Flandes, Enrique II, aprovechando la ocasión, consigue enemistar a Teodorico III con Balduino IV que-y arrampuñara'l condáu de Gante, qu'en delantre dexó d'esistir so esi nome.
Teodorico IV usurpó un pagus relevante del obispáu (posiblemente'l Germepi, ente'l IJssel y el Viejo Rin). En 1046, l'emperador Enrique III el Negru obligó-y a abandonar la so conquista; pero al añu siguiente la llucha volver# a entamar con nuevu ardor. Teodorico xunir a la revuelta de Godofredo el Barbudu quien, ayudáu por Balduino V de Flandes, amenorgó a cenices el palaciu imperial de Nijmegen, y los fosos holandeses acutaron al exércitu imperial un desastre asemeyáu al de 1018.
Teodorico IV podría recuperar la posesión del territoriu en disputa; pero los obispos d'Utrecht, Liexa y Metz evitaron la so perda per medios más seguros que la llucha abierta: atraer a una trampa, y el conde foi asesináu'l 14 de xineru de 1049. Morrió ensin dexar descendencia.
El so hermanu Florencio I asocedió-y en Frisia occidental, pero foi de la mesma asesináu en 1061.
L'obispu de Utrech pudo entós celebrar el so trunfu. Foi consagráu por dos diplomes reales fechaos en Kaiserswerth el 30 d'abril y el 2 de mayu de 1064 metanes una numberosa corte de fieles. Per mediu del primeru, l'emperador Enrique IV dexa al obispáu'l conxuntu de la Frisia occidental dende la desaguada del Rin hasta la punta de Holanda septentrional; pel segundu restitúi los bienes que fueren usurpaos, en tiempos d'Enrique II, por Teodorico III y reteníos polos sos fíos Teodorico IV y Florencio y añede el comitatus in Hollant amás del beneficiu sobre'l Germepi.
Sicasí, Gertrudis de Saxonia, vilba de Florencio, casárase con Roberto'l Frisón quien defendió enérxicamente los derechos del so fiyascu, Teodorico V. P'asegurar al Obispu la posesión efeutiva de los territorios que l'emperador concediéralu, foi precisa la intervención de Godofredo el Gorrumbu. El duque de Baxa Lorena ocupóse per otra parte de faese investir personalmente pol obispu de los condaos de los que-y apurría los vasallaxe. Godofredo fundó Delft, y pela redolada de Dordrecht foi traicioneramente asesináu a finales de febreru de 1076. Esta catástrofe dexó a Teodorico V retomar la posesión de los territorios que'l so padre ocupara. Ye'l primer conde de Frisia occidental que toma'l títulu de conde d'Holanda.
Dende esi momentu, el poder de Teodorico yá nun foi puestu a prueba en tola zona frisona occidental. Probablemente en 1076 consiguieron de nuevu en feudu de los condes de Flandes les islles meridionales de Zelanda en cuenta de la cesión de les tierres de Waes.
El condáu so los Teodoricos (sieglu XII - sieglu XIII)
Ente 1157 y 1168, un conflictu sobre Zelanda se entabló ente los condes de Flandes y el conde d'Holanda, pero'l status de les islles nun camudó: siguieron siendo un feudu que los condes de Zelanda teníen del condáu de Flandes.
Luis de Looz, que morrió en 1218, nun llegó, pese al sofitu de Flandes, faer prevaler los sos derechos y tuvo d'abandonar el conxuntu de les tierres holandeses en favor de Guillermu I.
Guillermu II, nietu de Guillermu I casó a la so hermana Alix con Juan de Avesnes, entós en llucha contra la condesa Margarita y el so fíu Guy de Dampierre pola disputa de los condaos de Flandes y de Hainaut. Los dos cuñaos atacaron Rupelmonde: esto yera faer alicar de nuevu les pretensiones de la casa d'Holanda sobre la tierra de Waes.
N'ochobre de 1247, Guillermo foi escoyíu como Rei de los Romanos n'oposición con Federico II Hohenstaufen. Nun quixo complicar demasiáu'l so trabayu atrayendo escontra Holanda les fuercies de Flandes y autorizó al so hermanu Florencio, qu'alministraba'l condáu nel so nome, a axustar con Margarita. La paz, alcordada'l 7 de xunetu de 1248, foi confirmada por Guillermu II el 3 d'agostu y nuevamente nel trescursu de setiembre del mesmu añu.
En 1252, declarar de nuevu la guerra ente Flandes y Holanda. Margarita atacó Zelanda; pero los sos fíos Guy y Juan, ganaos en Westkapelle el día 1 de xunetu de 1253, son fechos prisioneros hasta 1256.
La muerte de Guillermu II (28 de xineru de 1256) modificó la situación. Dexaba un fíu menor d'edá Florencio V, del que foi tutor el so tíu, tamién llamáu Florencio.
La paz foi axustada esi mesmu añu en Péronne por Lluis IX de Francia, ente Margarita d'una parte y Holanda y la casa d'Avesnes d'otra. El Dichu de Péronne (24 de setiembre de 1256) foi la base de los trataos roblaos el 13 d'ochobre de 1256 y el 22 de payares de 1257 en Bruxeles. En cuenta de una unión dinástica, Margarita abandonaba numberosos derechos que los condes de Flandes exercieren en Zelanda hasta entós. En virtú d'esti alcuerdu Florencio V casóse con Beatriz de Dampierre, fía de Guy de Dampierre.
Sicasí, Florencio V nun tardó en tener de la mesma fregaos col so suegru Guy de Dampierre a cuenta de Zelanda, y cuando ésti alióse con Eduardu I d'Inglaterra, el buscó aína'l sofitu del rei de Francia Felipe'l Formosu; pero foi asesináu en 1296.
Cuando'l so nuevu fíu Xuan I asocedió-y, Guy, p'asegurase'l sofitu d'Holanda, quixo arrenunciar a los sos derechos nes islles zelandeses. Ye lo que fizo por un alcuerdu del 4 de marzu de 1299. Sicasí, l'arrenunciu tenía de producir los sos efeutos namái si esistíen herederos direutos del conde d'Holanda, y volvíase caduca si la socesión producir por llinia colateral. Y eso foi precisamente lo qu'asocedió: esi mesmu añu Xuan I morría por enfermedá (10 de payares de 1299), y los sos estaos pasaron a la casa de Avesnes. Jean II de Avesnes, conde de Hainaut, yera fíu de Alix d'Holanda, hermana de Guillermu II.
El condáu so la casa de Avesnes (1299-1354)
thumb|upright=0.5|Armes de los condes de Hainaut-Holanda.
L'accesu de Xuan II de Avesnes al tronu d'Holanda instituyó pos una unión personal ente los condes de Hainaut y los d'Holanda.
Conforme al alcuerdu de 1299, Guy de Dampierre reivindicó darréu la soberanía (feudal) de Zelanda de sur, pero él venciera los sos derechos, dende 1296, al so fíu Guy de Namur, quien tomó'l títulu de conde de Zelanda. La campaña qu'esti príncipe empezó en 1303 foi coronada pol ésitu. Consiguió apoderase de la mayor parte d'Holanda; pero perdió llueu les sos ventayes y cayó en manes de los sos adversarios.
El condáu so la casa de Wittelsbach (1354-1433)
''Esta seición ta vacida, insuficientemente detallada o incompleta. ¡La vuesa ayuda ye bienvenida!''
En 1433, Jacqueline de Baviera dexó Holanda, según l'Hainaut a Felipe'l Bonu, duque de Borgoña.
El condáu so la casa de Borgoña (1433-1482)
''Esta seición ta vacida, insuficientemente detallada o incompleta. ¡La vuesa ayuda ye bienvenida!''
El condáu so los Habsburgos (1482-1581)
''Esta seición ta vacida, insuficientemente detallada o incompleta. ¡La vuesa ayuda ye bienvenida!''
Pol acta de L'Haya (1581), Holanda depon al so conde (Felipe II) y xúnese a les Provincies Xuníes.
Nicanor de Carvalho
Nicanor de Carvalho, foi un futbolista y entrenador brasilanu.
Testaferru
En términos políticos y económicos, describe a aquelles persones que suplanten a otres en negocios fraudulentos talmente qu'a pesar de la suplantación estes persones tapaes nun dexen de percibir beneficios del fraude.
En términos llegales un testaferru o un mandatariu con representación, esto ye, el testaferru recibe poderes a una tercer persona por qu'exerza nel so nome. Nesti casu concretu tamos falando d'una simulación, pero nun significa que seya un actu ilícitu. Va ser un actu ilícitu cuando esta simulación cause un dañu a un terceru o'l negociu tenga un fin ilícitu. Un claru exemplu va ser si'l negociu dedícase al tráficu de drogues o blanquéu de dineru. Ye importante solliñar que según la llexislación de la mayoría de los países el testaferru ye una figura que nun ta prohibida, lo que nun significa que puedan tar implicaos en delitos como cualesquier otra persona.
Na prensa o n'Internet ye dable atopar persones qu'ufierten los sos servicios como testaferru pa distintes figures financieres, yá qu'en dellos países, como España o Uruguái, nun ye considerada una figura illegal.
En términos de psicoloxía, testaferru ye aquella persona que según les circunstancies adopta o camuda'l so papel o personalidá pola d'otres persones según la so propia conveniencia, tamién ye'l términu usáu cuando se trata de tapar una situación o conducta inaceptable amarutándola con una postura distinta.
En términos sociales, la pallabra testaferru sirve pa señalar de mou peyorativu a aquelles persones que s'empresten como títeres d'otres siendo manipoliaes pa que seyan elles les que seyan la cara visible y reciban les consecuencies de les sos aiciones en cuenta de quien les xenera realmente.
Sociedá interpuesta o sociedá instrumental
Les empreses interpuestes, sociedaes instrumentales, sociedaes interpuestes, sociedá pantalla, empreses de cartón o empreses fantasma si nun tienen nenguna actividá, en economía, negocios y impuestos, son aquelles sociedaes que se creen coles mires de refugar impuestos, fuximientu fiscal y corrupción bancaria. Les grandes corporaciones y grupos empresariales actúen, n'ocasiones, con empreses instrumentales en paraísos fiscales.
La sociedá instrumental, dependiendo del contestu y país, pue ser llegal y constitúise xeneralmente con un pequeñu Capital social pa cubrir un oxetivu fiduciariu de llimitación de responsabilidá.
Dolores Ibárruri
Dolores Ibárruri Gómez, llamada La Pasionaria, foi una política española. Destacó como dirixente política na Segunda República y na guerra civil. Histórica dirixente del Partíu Comunista d'España, a la so aición política xunió la llucha polos derechos de les muyeres pa demostrar que «les muyeres, fueren de la condición que fueren, yeren seres llibres pa escoyer el so destín».
Primeros años
Dolores Ibárruri nació na población vasca de Gallarta (na actualidá movida del so allugamientu orixinal por una esplotación minera), perteneciente al conceyu vizcaín d'Abanto Zierbena, el 9 d'avientu de 1895, nel senu d'una familia minera. El so padre, Antonio Ibárruri, yera un obreru d'ideoloxía carlista, nacíu expósito na anteiglesia d'Ibárruri que-y da l'apellíu, anexonada en 1965 a la llocalidá de Múgica. La so madre, Juliana Gómez Pardo, venía de Castilruiz, na provincia de Soria.