cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cultura mixteca
Artes
L'arte mixteco prehispánicu ta llargamente rellacionáu cola relixón y el cultu, dalgunes de les pieces más suntuoses taben destinaes a los altares de los templos o pa usos rituales. Sicasí, tamién hai otros oxetos que fueron usaos pola élite política y relixosa y que taben destinaos al esfrute cotidianu. La mayor parte de les pieces artístiques mixteques que se conocen na actualidá correspuenden al Periodu Posclásico (ss. X-XVI), que ye tamién el de mayor apoxéu en La Mixteca y la mayor parte d'él. La sociedá mixteca favoreció'l desenvolvimientu de les artes menores, algamando un preciosismu notable nel marcu de la severidá del arte mesoamericanu. El débil desenvolvimientu de l'arquiteutura y la escultura en piedra, particularmente cuando se compara a los mixtecos colos pueblos vecinos como los zapotecos, fixo pensar a Barbro Dahlgren que los artistes d'esti pueblu dedicáronse a cencielles a recoyer les tradiciones artístiques de les cultures anteriores.
L'arquiteutura mixteca ye relativamente senciella, acordies con lo que d'ella se conoz a partir de les escavaciones. Nos sitios arqueolóxicos de la zona atopáronse muertes d'antigües construcciones que nun algamar nunca gran valumbu. A partir de los códices precolombinos d'esti pueblu sábese que los templos taben allugaos sobre plataformes piramidales que cuntaben con escalinates d'accesu. Los edificios civiles entamábense en redol a grandes places y nel so interior les habitaciones taben entamaes alredor de patios. Nel casu de les viviendes destinaes a los estratos más baxos de la sociedá, los materiales prevalentes yeren pocu resistentes, ente ellos atopaba'l bajareque pa los murios y la palma pa les cubriciones.
Munches de les pieces mixteques que se conocen son pieces de cerámica, que'l so material durable aguantó'l pasu del tiempu. Dalgunes de les más antigües correspuenden al Preclásicu Mediu. Trátase de pieces que reflexen influencia de los estilos olmeca y zapoteca, como nel casu de l'alfarería atopao en Monte Negru. L'estilu ñuiñe, que se desenvolvió na Mixteca Baxa mientres el Clásicu, tamién amuesa una fuerte influencia zapoteca, combinada con dellos elementos d'inspiración teotihuacana. Nesa zona y mientres esi periodu gociaron de popularidá les representaciones del dios del fueu. Otres pieces carauterístiques del estilu ñuiñe son les cabecitas colosales que s'atoparon n'Acatlán, Anicano y otres llocalidaes de la Mixteca poblana. En delles llocalidaes d'El Monte caltiénense pieces d'estilu ñuiñe que siguen siendo oxetu de cultu per parte de los nahuas, tlapanecos y mixtecos qu'habiten esa rexón.
La etapa de mayor florecimientu de l'alfarería mixteca prehispánica foi'l Periodu Posclásico. Mientres esta dómina espublizar en La Mixteca un estilu iconográfico que ye herederu de les tradiciones mesoamericanes anteriores, provenientes de Teotihuacan, la rexón zapoteca y l'área maya. Orixinalmente pensóse qu'esti estilu yera propiu de la rexón qu'entiende a Cholula, Tlaxcala y La Mixteca, polo que-y lo denominó mixteca-Puebla. Sicasí, al esplorase otres rexones de Mesoamérica entendióse que l'estilu local mixteco forma parte d'un estilu iconográfico panmesoamericanu. La cerámica mixteca del Posclásico ye d'un acabáu bien finu y una gran riqueza decorativa. La grosez de la folla col qu'eses pieces fueron iguaes ye bien delgáu, el so color ye xeneralmente acoloratáu o café con un bruñido d'alta calidá que produz efeutu de barnizáu nes pieces. La superficie d'estes taba decorada con gran mapa, con temes y colores similares a los que s'atopen nos códices mixtecos. La cerámica policroma mixteca taba destinada al usu de la élite. Delles pieces d'esti tipu de cerámica atopáronse fora de la rexón mixteca.
Son antigües les amueses de la escultura na rexón mixteca. Atopáronse cercos en diverses llocalidaes, por casu en Yucuita y Yucuñudahui, que dan amuesa del mesmu influxu cultural teotihuacano y zapoteco qu'algamó la cerámica mientres el Preclásicu y el Clásicu. Los cercos de Yucuita fueron pocu trabayaes, práuticamente consisten en grandes piedres con superficies y formes pocu trabayaes onde s'inscribieron feches y nomes calendáricos de personaxes importantes. En dellos sitios de tradición ñuiñe como Cuetu de les Mines y Huajuapan atopáronse dinteles qu'afataben les entraes de dellos edificios. Sicasí, les meyores escultures mixteques son pequeñes pieces tallaes con igual virtuosismu y mapa que los terminaos de la cerámica. Los mixtecos producieron pequeños oxetos suntuarios de güesu, madera, cristal de roca y piedres semipreciosas como'l jade y la turquesa, d'una exquisitez tal que Alfonso Caso llegó a comparales coles «meyores talles chines». Munchos d'estos oxetos fueron atopaos en contestos funerarios, como nel casu de la balta 7 de Monte Albán, que dio al mundu una notable amuesa del refinamientu artísticu de la sociedá mixteca.
Metalurxa
thumb|left|120px|Pectoral con representación d'un señor mixteco. Forma parte de la coleición del [[Muséu Británicu (Londres).]] thumb|120px|right|Pendiente d'oru en forma de cascoxu, anguaño forma parte del mancomún del Muséu [[Dumbarton Oaks (Washington).]]
La metalurxa foi una actividá que se desenvolvió tardíamente en Mesoamérica. Christian Duverger sostién qu'esto ye resultáu d'una eleición cultural de los pueblos de la rexón, que convirtieron a Mesoamérica nuna civilización de la piedra». Los testimonios más antiguos de la metalurxa en Mesoamérica daten del final del periodu Clásicu y vienen d'Occidente de Mesoamérica. Sábese qu'esta teunoloxía foi importada dende América Central y Suramérica, onde se desenvolvió muncho primero qu'en Mesoamérica. Pola dómina de la Conquista, los tarascos de Michoacán trabayaben con gran habilidá'l cobre y otros metales, colos que fabricaben ferramientes d'usu cotidianu y oxetos suntuarios.
Nel área oaxaqueña, los mixtecos tamién adoptaron la metalurxa mientres el periodu Posclásico. Atopáronse hachos de cobre na zona, amuesa de que'l trabayu de los metales en Oaxaca prehispánica nun foi namái con motivos ornamentales. Les pieces más conocíes de la orfebrería mixteca son les pieces d'oru. L'oru yera consideráu polos mesoamericanos como escrementu de los dioses y mientres el Posclásico convertir nun signu del Sol. Por ello, dalgunes de les pieces más esquisites de la orfebrería mixteca combinen l'oru cola turquesa, la piedra solar por excelencia na cultura mesoamericana. Este ye'l casu del Escudu de Yanhuitlán, una de les pieces d'orfebrería mixteca más conocíes.
Enllaces esternos
Muséu Rexonal de Huajuapan de Lleón
El Cortaficio
El Cortaficio ye una casería de la parroquia de Campos y Salave nel conceyu asturianu de Tapia.
Alcuéntrase a 2,5 km de Tapia, la capital del conceyu, a un altor mediu de 39 msnm y tien una población de.
Llingües móniques
Les llingües mónicas o mon ye una caña de les llingües mon-khmer (familia austroasiática) que deriban del antiguu mon, la llingua usada nel reinu de Dvaravati qu'ocupó lo qu'anguaño ye'l centru de Tailandia. Los nyahkur provienen direutamente de poblaciones d'esi reinu, ente que los mon son descendientes de los que migraron a Pegu dempués del sieglu XI cuando se produció la conquista de Dvaravati polos jemeres.
Clasificación
Sidwell (2009:114) propón la siguiente clasificación cladística pa les variedaes mon, que sintetiza les antigües clasificaciones de Therapan L-Thongkum (1984) y Diffloth (1984): Mon Ro: el dialeutu más septentrional, faláu na rexón de Pegu-Paung-Zingyaik.
Investidura presidencial de Herbert Hoover en 1929
La Invistidura presidencial de Herbert Hoover en 1929 realizóse'l 4 de marzu de 1939, marcando asina l'entamu del so mandatu como'l trentenu primer Presidente de los Estaos Xuníos. El presidente de la Corte Suprema de los Estaos Xuníos y ex-presidente William H. Taft alministró'l xuramentu del cargu de Presidente de los Estaos Xuníos. Esta foi la primer vegada qu'una invistidura presidencial grabar en soníu pa los noticiarios. Tamién foi la segunda vegada qu'un ex-presidente alministra'l xuramentu del cargu a un nuevu presidente.
As Folgueiras
As Folgueiras ye una casería de la parroquia de Campos y Salave nel conceyu asturianu de Tapia.
Alcuéntrase a 3 km de Tapia, la capital del conceyu, a un altor mediu de 38 msnm y tien una población de.
Efeutu ivernaderu
Esti fenómenu evita que la enerxía solar recibida constantemente pola Tierra vuelva darréu al espaciu, produciendo a escala mundial un efeutu similar al reparáu nun ivernaderu.
Balance enerxéticu de la Tierra
thumb|380px| Balance añal d'enerxía de la Tierra desenvueltu por Trenberth, Fasullo y Kiehl de la NCAR en 2008. Basar en datos del periodu de marzu de 2000 a mayu de 2004 y ye una actualización del so trabayu publicáu en 1997. La superficie de la Tierra recibe del Sol 161 w/m² y del Efeutu Ivernaderu de l'Atmósfera 333w/m², en total 494 w/m²,como la superficie de la Tierra emite un total de 493 w/m² (17+80+396), supón una absorción neta de calor de 0,9 w/m², que nel tiempu actual ta provocando'l calentamientu de la Tierra.
Na atmósfera'l caltenimientu del equilibriu ente la receición de la radiación solar y l'emisión de radiación infrarroxo devuelve al espaciu la mesma enerxía que recibe del Sol. Esta aición d'equilibriu llámase balance enerxéticu de la Tierra y dexa caltener la temperatura nun estrechu marxe que fai posible la vida
Nun periodu abondo llargu'l sistema climáticu ten de tar n'equilibriu, la radiación solar entrante na atmósfera ta compensada pola radiación saliente. Pos si la radiación entrante fora mayor que la radiación saliente produciría un calentamientu y lo contrario produciría un enfriamientu. Por tanto, n'equilibriu, la cantidá de radiación solar entrante na atmósfera tien de ser igual a la radiación solar reflexada saliente más la radiación infrarroxo térmica saliente. Toa alteración d'esti balance de radiación, yá seya por causes naturales o aniciáu pol home (antropógeno), ye un esforzamientu radiativo y supón un cambéu de clima y del tiempu asociáu.
Los fluxos d'energía entrante y saliente interacionan nel sistema climáticu causando munchos fenómenos tantu na atmósfera, como nel océanu o na tierra. Asina la radiación entrante solar puede esvalixase na atmósfera o ser reflexada peles nubes y los aerosoles. La superficie terrestre puede reflexar o absorber la enerxía solar que-y llega. La enerxía solar d'onda curtia tresformar na Tierra en calor. Esa enerxía nun s'estena, alcuéntrase como calor sensible o calor latente, puede almacenase mientres dalgún tiempu, tresportase en delles formes, dando llugar a una gran variedá de tiempu y a fenómenos aturbolinaos na atmósfera o nel océanu.Finalmente vuelve ser emitida a l'atmósfera como enerxía radiante d'onda llarga. Un procesu importante del balance de calor ye l'efeutu albedu, pol que dellos oxetos reflexen más enerxía solar qu'otros. Los oxetos de colores claros, como les nubes o la superficies nevaes, reflexen más enerxía, ente que los oxetos escuros absuerben más enerxía solar que la que reflexen. Otru exemplu d'estos procesos ye la enerxía solar qu'actúa nos océanos, la mayor parte consumir na evaporación de l'agua de mar, depués esta enerxía ye lliberada na atmósfera cuando'l vapor d'agua entestar n'agua.
La Tierra, como tou cuerpu caliente superior al cero absolutu, emite radiación térmico, pero al ser la so temperatura enforma menor que la solar, emite radiación infrarroxo por ser un cuerpu prietu. La radiación emitida depende de la temperatura del cuerpu. Nel estudiu del NCAR concluyeron una oscilación añal media ente 15,9 °C en xunetu y 12,2 °C en xineru compensando los dos hemisferios, que s'atopen n'estaciones distintes y la parte terrestre que ye de día cola que ye de nueche. Esta oscilación de temperatura supón una radiación medio añal emitida pola Tierra de 396 W/m².
La enerxía infrarroxa emitida pola Tierra ye atrapada na so mayor parte na atmósfera y reenviada de nuevu a la Tierra. Esti fenómenu llámase Efeutu Ivernaderu y garantiza les temperatures templaes del planeta. Según l'estudiu anterior de la NCAR, l'Efeutu Ivernaderu de l'atmósfera fai retornar nuevamente a la Tierra 333 W/m².
Globalmente la superficie de la Tierra absuerbe enerxía solar por valor de 161 w/m² y del Efeutu Ivernaderu de l'Atmósfera recibe 333 w/m², lo que suma 494 w/m², como la superficie de la Tierra emite (o dicho otra manera pierde) un total de 493 w/m² (que se desglosan en 17 w/m² de calor sensible, 80 w/m² de calor latente de la evaporación de l'agua y 396 w/m² d'enerxía infrarroxa), supón una absorción neta de calor de 0,9 w/m², que nel tiempu actual ta provocando'l calentamientu de la Tierra.
Efeutu Ivernaderu de dellos gases de l'atmósfera
Ye'l procesu pol que ciertos gases de l'atmósfera retienen gran parte de la radiación infrarroxo emitida pola Tierra y la reemiten de nuevu a la superficie terrestre caleciendo la mesma. Estos gases tuvieron presentes na atmósfera en cantidaes bien amenorgaes mientres la mayor parte de la historia de la Tierra.
Anque l'atmósfera seca ta compuesta práuticamente por nitróxenu (78,1%), osíxenu (20,9%) y argón (0,93%), son gases bien minoritarios na so composición como'l dióxidu de carbonu (0,035%: 350 ppm), el ozonu y otros los que desenvuelven esta actividá radiativa. Amás, l'atmósfera contién vapor d'agua (1%: 10.000 ppm) que tamién ye un gas radiativamente activu, siendo con diferencia'l gas natural ivernaderu más importante. El dióxidu de carbonu ocupa'l segundu llugar n'importancia.
thumb|La denomada curva Keeling amuesa la continua crecedera de CO2 na atmósfera dende 1958. Recueye les midíes de [[Charles David Keeling|Keeling nel observatoriu del volcán Mauna Loa. Estes midíes fueron la primer evidencia significativa del rápidu aumentu de CO2 na atmósfera y atraxo l'atención mundial sobre l'impautu de les emisiones de los gases ivernaderu. ]]
L'efeutu ivernaderu ye esencial pa la vida del planeta: ensin CO2 nin vapor d'agua (ensin l'efeutu ivernaderu) la temperatura medio de la Tierra sería unos 33 °C menos, del orde de 18 °C baxo cero, lo que fadría invidable la vida.
Anguaño'l CO2 presente na atmósfera ta creciendo de manera non natural poles actividaes humanes, principalmente pola combustión de carbón, petroleu y gas natural que ta lliberando'l carbonu almacenáu nestos combustibles fósiles y la deforestación de la selva pluvial que llibera'l carbonu almacenáu nos árboles. Por tantu ye precisu estremar ente l'efeutu ivernaderu natural del aniciáu poles actividaes de los homes (o antropogénico).
La población multiplicóse y la teunoloxía algamó una enorme y sofisticada producción de forma que se ta primiendo munches partes del mediu ambiente terrestre siendo l'Atmósfera la zona más vulnerable de toes pola so delgadez. Dada l'amenorgada espesura atmosférica l'alteración de dellos componentes moleculares básicos que tamién s'atopen en pequeña proporción supón un cambéu significativu. En concretu, la variación de la concentración de CO2, el más importante de los gases ivernaderu de l'atmósfera. Yá s'esplicó'l papel básicu qu'estos gases tienen como reguladores de la temperatura del Planeta.
Los gases ivernaderu permanecen activos na atmósfera enforma tiempu, por eso denominar de llarga permanencia. Eso significa que los gases que s'emiten güei van permanecer mientres munches xeneraciones produciendo l'efeutu ivernaderu. Asina del CO2 emitíu a l'atmósfera: sobre'l 50% va tardar 30 años en sumir, un 30% va permanecer dellos sieglos y el 20% restante va durar dellos millares d'años.
La concentración de CO2 atmosféricu amontóse dende la dómina preindustrial (añu 1.750) dende un valor de 280 ppm a 379 ppm en 2005. Envalórase que 2/3 de les emisiones veníen de la quema de combustibles fósiles (petroleu, gas y carbón) mientres un 1/3 procede del cambéu nel usu del suelu (Incluyida la deforestación). Del total emitíu solo'l 45% permanez na atmósfera, sobre'l 30% ye absorbíu pelos océanos y el restante 25% pasa a la biosfera terrestre. Por tantu non solo l'atmósfera ta aumentando la so concentración de CO2, tamién ta asocediendo nos océanos y na biosfera.
Gases d'efeutu ivernaderu
250px|thumb|Medríes na atmósfera de los cinco gases responsables del 97% del efeutu ivernaderu antropogénico nel periodu 1976-2003. thumb|250px|Esforzamientu radiativo ente 1750 y 2005 según estimaciones del IPCC.
Los denominaos gases d'efeutu ivernaderu o gases ivernadero, responsables del efeutu descritu, son:
Magar toos ellos (salvo los CFC) son naturales, en cuantes que yá esistíen na atmósfera enantes de l'apaición del home, dende la Revolución industrial y debíu principalmente al usu intensivu de los combustibles fósiles nes actividaes industriales y el tresporte, produciéronse sensibles medríes nes cantidaes d'óxidu de nitróxenu y dióxidu de carbonu emitíes a l'atmósfera, col agravante de qu'otres actividaes humanes, como la deforestación, llindaron la capacidá rexenerativa de l'atmósfera pa esaniciar el dióxidu de carbonu, principal responsable del efeutu ivernaderu.
Emisiones antropogénicas de Gases d'Efeutu Ivernaderu (GEI) de llarga permanencia
Les actividaes humanes xeneren emisiones de cuatro GEI de llarga permanencia: CO2, metanu (CH4), óxidu nitroso (N2O) y halocarbonos (gases que contienen flúor, cloru o bromu).
Cada GEI tien una influencia térmica (esforzamientu radiactivu) distinta sobre'l sistema climáticu mundial polos sos distintos propiedaes radiativas y periodos de permanencia na atmósfera. Tales influencies se homogenizan nuna métrica común tomando como base l'esforzamientu radiativo por CO2 (emisiones de CO2-equivalente). Homogenizados tolos valores, el CO2 ye con muncha diferencia'l gas ivernaderu antropógeno de llarga permanencia más importante, representando en 2004 el 77% de les emisiones totales de GEI antropógenos. Pero'l problema non solo ye la magnitú sinón tamién les tases de crecedera. Ente 1970 y 2004, les emisiones añales de CO2 aumentaron un 80%. Amás nos últimos años la medría añal disparóse: nel recién periodu 1995-2004, la tasa de crecedera de les emisiones de CO2-eq foi de (0,92 GtCO2-eq añales), más del doble del periodu anterior 1970-1994 (0,43 GtCO2-eq añales).
Yá se señaló que la concentración de CO2 na atmósfera pasó d'un valor de 280 ppm na dómina preindustrial a 379 ppm en 2005. El CH4 na atmósfera camudó de los 715 ppmm en 1750 (periodu preindustrial) hasta 1732 ppmm en 1990, algamando en 2005 les 1774 ppmm. La concentración mundial de N2O na atmósfera pasó de 270 ppmm en 1750 a 319 ppmm en 2005. Los halocarbonos práuticamente nun esistíen na dómina preindustrial y les concentraciones actuales deber a l'actividá humana.
Según el Informe Stern qu'estudió l'impautu del cambéu climáticu y el calentamientu global na economía mundial, encargáu pol gobiernu británicu y espublizóse en 2006, la distribución total mundial de les emisiones de GEI por sectores ye: un 24% deber a la xeneración d'electricidá, un 14% a la industria, un 14% al tresporte, un 8% a los edificios y un 5% más a actividaes rellacionaes cola enerxía. Tou ello supón unes 2/3 partes del total y correspuende a les emisiones motivaes pol usu de la enerxía. Aproximao'l 1/3 restante distribuyir de la siguiente forma: un 18% pol usu del suelu (inclúi la deforestación), un 14% pola agricultura y un 3% poles residuos.
Yuki Muto
Yuki Muto (武藤 雄樹, ) ye un futbolista xaponés.
Efeutu ivernaderu
Emisiones antropogénicas de Gases d'Efeutu Ivernaderu (GEI) de llarga permanencia
Ente 1970 y 2004, les meyores teunolóxiques frenaron les emisiones de CO2 por unidá d'enerxía suministrada. Sicasí la crecedera mundial de los ingresos (77%) y la crecedera mundial de la población (69%), aniciaron nueves formes de consumu y una medría de consumidores d'enerxía. Esta ye la causa del aumentu de les emisiones de CO2 nel sector de la enerxía.
Tamién l'Informe Stern señala que dende l'añu 1.850, Estaos Xuníos y Europa xeneraron el 70% de la emisiones totales de CO2.
Historia de la conocencia científica del efeutu ivernaderu
Foi alredor de 1975-1980 cuando los científicos empezaron a tener abondes evidencies del efeutu que los GEI taben causando al clima. Disponíen de ferramientes, conocencies y téuniques abondes pa empecipiar l'estudiu en fondura del complexu sistema climáticu: satélites pa reparar la Tierra, redes mundiales de toma de temperatures, vientos, precipitaciones y corrientes, según ordenadores de gran potencia pa desenvolver modelos climáticos. Entós los científicos acolumbraron un posible cambéu climáticu de dramátiques consecuencies. La opinión pública empezó a conocer el problema sollertada polos grupos ecoloxistes, los gobiernos plantegáronse'l problema y empecipiaron alcuerdos internacionales emburriaos poles resultaos cada vegada más esmolecedores que los científicos diben desenvolviendo.
En 1824 Joseph Fourier consideró que la Tierra calteníase templada porque l'atmósfera retién el calor como si tuviera so un cristal. Él foi'l primeru n'emplegar l'analoxía del ivernaderu. En 1859 John Tyndall afayó que'l CO2, el metanu y el vapor d'agua bloquien la radiación infrarroxo.
Pela so parte, Svante August Arrhenius, publicó en 1903 Lehrbuch der Kosmischen Physik (Tratáu de física del cosmos), el cual trataba per primer vegada de la posibilidá de que la quema de combustibles fósiles amontara la temperatura medio de la Tierra. Ente otres coses calculaba que se precisaríen 3000 años de combustión de combustibles por que se alteriara'l clima del planeta, tou baxu'l camientu que los océanos captaríen tol CO2 (anguaño sábese que los océanos absorbieron un 48% del CO2 antropogénico dende 1800). Arrhenius envaloró la medría de la temperatura del planeta cuando se doblar la concentración de dióxidu de carbonu de l'atmósfera, eventualmente calculando esti valor en 1,6 Centígraos ensin vapor d'agua na atmósfera y 2,1 °C con vapor presente. Estes resultaos tán dientro de los parámetros xeneralmente aceptaos na actualidá. Arrhenius otorgaba una valoración positiva a esta medría de temperatura porque imaxinaba qu'aumentaría la superficie cultivable y que los países más septentrionales seríen mas granibles.
Nes décades siguientes, les teoríes de Arrhenius fueron pocu valoraes pos se creía que'l CO2 nun influyía na temperatura del planeta y l'efeutu ivernaderu atribuyíase puramente al vapor d'agua. Sicasí, y 35 años dempués de que Arrhenius publicara la so teoría, Guy S. Callendar, inxenieru británicu especialista en vapor, publicó empezando en 1938, dellos ensayos nos que que correxía delles estimaciones realizaes por Arrhenius, como la capacidá de los océanos p'absorber CO2. A partir d'una medría observable d'aproximao mediu Grau Fahrenheit (unos 0,275 °C) ente 1880 y 1934, Callendar envaloró que la medría permediu na temperatura yera 0,005 °C per añu nesi periodu (anguaño envalórase que na segunda metá del sieglu XX prodúxose una medría de 0,013 °C al añu ). Callendar argumentaba tamién que l'actividá humana amontara'l dióxidu de carbonu na atmósfera n'alredor de 10% dende l'empiezu del sieglu. Esto alicó la suxerencia de Arrhenius y ye conocíu como “Efeutu Callendar”.
Ente otros, Roger Revelle -direutor del Scripps Institution of Oceanography, en California- creía que la suxerencia de Callendar yera implausible: cualesquier "escesu" de CO2 atmosféricu sería -na so opinión absorbíu por procesos naturales. Esto dio orixe al empiezu d'un alderique científicu. Eventualmente, Charles D. Keeling, trabayando so la direición de Revelle y nel marcu del Añu Xeofísicu Internacional, llevó a cabu una serie de midíes -ente 1957 y 1959- en sitios remotos y vientu enriba de sitios poblaos (Keeling usaba datos d'una estación en Mauna Loa y otra na Antártica) mientres los dieciocho meses del añu xeofísicu. Les resultaos fueron claros y negativos pa la posición de Revelle, amosando ensin duldes que non yá hubiera una medría del dióxidu de carbonu atmosférico en rellación al sieglu XIX, sinón qu'amás inclusive hubiera una medría mientres el periodu de les midíes mesmes.
Un pocu enantes, la Organización Meteorolóxica Mundial yá empecipiara diversos planos de siguimientu, que teníen como oxetivu ente otres coses, el de calcular los niveles de CO2 na troposfera. Eses observaciones fueron facilitaes pol desenvolvimientu -nos años cuarenta- de la espectrofotometría d'infrarroxos, que dexó conocer que'l CO2 absuerbe la lluz de manera distinta al vapor d'agua, amontando notablemente l'efeutu ivernaderu. Tou esto foi resumíu por Gilbert Plass nel añu 1955.
El primer modelu estadísticu d'evolución del clima foi desenvueltu en 1972 por Klauss Hasselmannn del Institutu Max Planck.
Calentamientu global y cambéu climáticu producíu polos GEI
El cambéu climáticu ta camudando'l planeta y los humanos contribuyimos diariamente a amontalo. Nos 100 años últimos la temperatura medio global del planeta aumentó 0,7 °C, siendo dende 1975 la medría de temperatura per década d'unos 0,15 °C. No que resta de sieglu, según l'IPCC, la temperatura medio mundial va aumentar en 2-3 °C. Esti aumentu de temperatura va suponer pal planeta'l mayor cambéu climáticu nos postreros 10.000 años y va ser difícil pa les persones y los ecosistemes afaese a esti cambéu sópitu.
Nos 400.000 años anteriores, según conocemos polos rexistros de nucleos de xelu, los cambeos de temperatura produciéronse principalmente por cambeos de la órbita de la Tierra alredor del Sol. Nel tiempu actual, los cambeos de temperatura tán aniciándose polos cambeos nel dióxidu de carbonu de l'atmósfera. Nos postreros 100 años, les concentraciones atmosfériques de CO2 aumentaron nun 30% por cuenta de la combustión antropogénica de los combustibles fósiles. L'aumentu constante del CO2 atmosféricu foi'l responsable de la mayor parte del calentamientu. Esti calentamientu nun puede ser esplicáu por causes naturales: les midíes de los satélites nun amuesen variaciones d'entidá na enerxía procedente del Sol nos postreros 30 años; los trés grandes erupciones volcániques producíes en 1963, 1982 y 1991 xeneraron aerosoles que reflexaben la enerxía solar, lo cual produció curtios periodos d'enfriamientu.
Les consecuencies del cambéu climáticu provocáu poles emisiones de GEI estudiar en modelos de proyeiciones realizaos por dellos institutos meteorolóxicos. Dalgunes de les consecuencies arrexuntaes pol IPCC son les siguientes:
El IPCC, entidá fundada pa evaluar los riesgos de los cambeos climáticos inducíos polos seres humanos, atribúi la mayor parte del calentamientu recién a les actividaes humanes. La NAC (National Academy of Sciences: Academia Nacional de Ciencies) d'Estaos Xuníos tamién sofitó esa teoría. El físicu atmosféricu Richard Lindzen y otros escépticos oponer a aspeutos parciales de la teoría.
Pa John Theodore Houghton, fundador del Centru Hadley y copresidente del grupu d'evaluación científica del IPCC nos sos primeros trés informes, ta almitíu que se va producir un dañu xeneralizáu pol aumentu del nivel del mar y foles de calor, por hinchentes y seques más frecuentes ya intenses. El cambéu climáticu antropogénico va afectar seriamente a les próximes xeneraciones y a los ecosistemes mundiales. La so incidencia podría llindase significativamente si entamara una aición conxunta mundialde amenorgamientu d'emisiones. Sería aconseyable caltener la medría de la temperatura global solo en 2 °C percima de la temperatura del periodu preindustrial, pa ello la concentración de CO2 nun tendría de superar les 450 ppm (güei sobre 390 ppm). Esto implica qu'en 2050 les emisiones mundiales de CO2 tienen d'amenorgase al 50% del nivel de 1990 (anguaño tán 15% percima d'esi nivel). Nos dos próximes décades tamién tendría d'atayase la deforestación tropical, responsable del 20% de les emisiones de gases de tipu ivernaderu.
Para Nicholas Stern, ex xefe del Serviciu Económicu del Gobiernu del Reinu Xuníu y ex economista xefe del Bancu Mundial, pa nun superar 450 ppm de concentración atmosférica de CO2, va riquise un amenorgamientu de les emisiones mundiales añales d'unes 50 gigatoneladas de CO2 equivalente na actualidá a 35 gigatoneladas en 2030 y a 20 gigatoneladas en 2050. Pa entender el nivel del esfuerciu que se riquir, na actualidá, les emisiones añales por habitante son 12 tonelaes na Xunión Europea, 23 tonelaes nos Estaos Xuníos, 6 tonelaes en China y 1,7 tonelaes na India. En 2050 la población mundial envalórase va ser de 9.000 millones, y les emisiones añales por habitante tendríen d'amenorgase a dos tonelaes de CO2 equivalente de media, por que'l total añal mundial seya de 20 gigatoneladas. Anque la industrialización de los países desenvueltos dende'l sieglu XIX ye la causante de los niveles actuales de GEI, son los países en desenvolvimientu los más vulnerables a les consecuencies del cambéu climáticu. Los países ricos tienen de sofitar financieramente a los países en desenvolvimientu por qu'executen planes de crecedera económica con poco carbonu y frenar la deforestación nos sos países. Según los últimos cálculos el mundu en desenvolvimientu p'afaese al cambéu climáticu precisa de los países ricos añalmente 100.000 millones de dólares pa l'adaptación y otros 100.000 millones pa la mitigación d'equí al 2020.
Fatih Birol, economista xefe de l'Axencia Internacional d'Enerxía, señala la importancia de los países emerxentes, pos coles polítiques actuales, les estimaciones de l'Axencia Internacional d'Enerxía proyeuten una crecedera añal de la demanda d'enerxía primaria global del 1,6% mundial hasta 2030, de 11.730 millones de tonelaes equivalentes de petroleu (Mtep) a 17.010 Mtep (una medría del 45% n'apenes 20 años). China ya India van riquir la metá d'esta medría, y los países non miembros de la OCDE en xunto van suponer el 87% de la medría del CO2, pasando la so demanda total d'enerxía mundial del 51% na actualidá a suponer el 62% del total en 2030. Tamién pa él, ye imprescindible una importante transformaciónen del sector enerxéticu. Hasta agora la llarga vida útil de gran parte de les sos infraestructures causa una lenta sustitución de los sos equipos, lo que motiva que l'empléu de teunoloxíes eficientes retrásese. Los sectores público y privao tienen d'aceptar la necesidá d'inversiones adicionales y el retiru tempranu d'instalaciones desaparentes, p'acelerar el procesu y amenorgar les emisiones, especialmente en centrales d'enerxía y n'equipos. Los gobiernos tienen de dirixir esti tresformamientu y empobinar el consumu per aciu midíes clares de tarificación, incluyida la tarificación por emisiones de carbonu. La enerxía anovable va desempeñar un papel importante. Calcúlase que la xeneración global d'electricidá basada n'enerxíes anovables va doblar ente 2006 y 2030.
Tien de tenese en cuenta qu'esiste una cantidá importante de vapor d'agua (mugor y nubes) na atmósfera terrestre, y que'l vapor d'agua ye un gas d'efeutu ivernaderu. Si la adición de CO2 a l'atmósfera aumenta llevemente la temperatura, espérase que más vapor d'agua se evapore dende la superficie de los océanos. El vapor d'agua asina lliberáu a l'atmósfera aumenta de la mesma l'efeutu ivernaderu (el vapor d'agua ye un gas d'ivernaderu más eficiente que'l CO2). A esti procesu conózse-y como la retroalimentación del vapor d'agua (water vapor feedback n'inglés). Ye esta retroalimentación la causante de la mayor parte del calentamientu que los modelos de l'atmósfera predicen que va asoceder mientres les próximes décades. La cantidá de vapor d'agua, según la so distribución vertical, son claves nel cálculu d'esta retroalimentación.
thumb|Concentración de CO2 atmosféricu midíu nel observatoriu de [[Mauna Loa: Curva de Keeling.]]
El papel de les nubes ye tamién críticu. Les nubes tienen efeutos contradictorios nel clima; cualquier persona notó que la temperatura cai cuando pasa una nube nun día soleyeru de branu, qu'otra manera sería más calorosu. Esto ye: les nubes esfrecen la superficie reflexando la lluz del Sol de nuevu al espaciu. Pero tamién se sabe que les nueches clares d'iviernu tienden a ser más fríes que les nueches col cielu cubiertu. Esto debe a que les nubes tamién devuelven daqué de calor a la superficie de la Tierra. Si'l CO2 camuda la cantidá y distribución de les nubes podría tener efeutos complexos y variaos nel clima, una y bones una mayor evaporación de los océanos contribuyiría tamién a la formación d'una mayor cantidá de nubes.
Grupu Intergubernamental sobre'l Cambéu Climáticu
El Grupu Intergubernamental d'Espertos sobre'l Cambéu Climáticu, conocíu tamién por Panel Intergubernamental del Cambéu Climáticu o más resumidamente poles sigles IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change), foi establecíu nel añu 1988 pola Organización Meteorolóxica Mundial (WMO, World Meteorological Organization) y el Programa Ambiental de les Naciones Xuníes (UNEP, United Nations Environment Programme). L'oxetivu ye asesorar a los gobiernos sobre los problemes climáticos y arrexuntar les investigaciones científiques conocíes nunos informes periódicos d'evaluación. Estos informes d'evaluación consten de dellos volúmenes, y apurren tou tipu d'información científica, téunica y sociu-económica sobre'l cambéu climáticu, les sos causes, los sos posibles efeutos, y les midíes de respuesta correspondientes.
El Tercer informe d'evaluación de 2001 espresaba una mayor comprensión de les causes y consecuencies del calentamientu mundial. Presentaba pa finales del sieglu XXI un calentamientu mundial d'ente 1,4 y 5,8 °C qu'influyiría nes pautes meteorolóxiques, los recursos hídricos, el ciclu de les estaciones, los ecosistemes, según episodios climáticos estremos.
El cuartu, denomináu Cambéu climáticu 2.007, axunta les últimes conocencies d'una amplia comunidá científica siendo realizáu por más de 500 autores principales´, 2.000 revisores espertos y esamináu por delegaos de más de 100 países. Inclúyense dalgunes de les principales conclusiones d'esti informe:
Convención Marco de Naciones Xuníes sobre'l Cambéu Climáticu
El tratáu internacional Convención Marco de les Naciones Xuníes sobre'l Cambéu Climáticu roblar en 1992 y los países firmantes teníen d'empezar a considerar como amenorgar les emisiones de GEI y el calentamientu atmosféricu. Los países firmantes alcordaron el siguiente oxetivu:
Na Convención solicitar a los países l'establecimientu d'inventarios precisos y dacuando actualizaos de les emisiones de gases d'efeutu ivernaderu. La Convención reconocía que lo ellaborao solo yera un documentu marco, esto ye, un testu que tenía de perfeccionase y desenvolvese nel futuru empobinando conducentemente los esfuercios frente al calentamientu atmosféricu. Nesti sentíu la primera adición al tratáu foi'l Protocolu de Kyoto que s'aprobó en 1997.
Protocolu de Kioto
El Protocolu de Kyoto de 1997 foi una estensión de la Convención. Los países industrializaos comprometer a amenorgar les sos emisiones de gases d'efeutu ivernaderu. L'oxetivu ye un retayu conxuntu de les emisiones de gases d'efeutu ivernaderu de siquier el 5% con al respective de los niveles de 1990 nel periodu de compromisu de 2008-2012. Les negociaciones fueron trabayoses y en 1997 terminóse un procesu que s'empecipiara dos años y mediu enantes. El compromisu d'amenorgamientu d'emisiones adoptar solo los países incluyíos nel anexu I del protocolu, debiendo asina mesmu cada país ratificalo por que'l compriso fuera venceyante.
Les emisiones que s'alcordaron llindar nos siguientes Gases Ivernaderu: Dióxidu de carbonu (CO2), Metanu (CH4), Óxidu nitroso (N2O), Hexafluoruru d'azufre (SF6), según dos grupos de gases Hidrofluorocarbonos (HFC) y Perfluorocarbonos (PFC). Estos gases tienen de llindase nos siguientes sectores: enerxía; procesos industriales, disolventes y otros productos; agricultura, cambéu d'usu de la tierra y silvicultura; y refugayes.
Por que el Protocolu entrara a valir tenía de ser ratificáu per países incluyíos nel anexu I que representaren siquier el 55% del total d'emisiones de 1990 incluyíes nel mentáu anexu. Cola ratificación de Rusia en 2004 llegar al 55% y el Protocolu de Kyoto entró a valir.
Anguaño roblar 184 partes, 183 países y la Xunión Europea, y toos lo ratificaron salvu dos: Estaos Xuníos y Kazakhstan.
Estaos Xuníos: ensin ratificar el Protocolu
Estaos Xuníos nun ratificó en Protocolu. Les emisiones de CO2 d'Estaos Xuníos en 2005 representaron el 25% de les emisiones totales nel mundu.
Países en víes de desenvolvimientu: ensin restricciones d'emisiones GEI
Los países en víes de desenvolvimientu (los que nun tán incluyíos nel anexu I del Protocolu), ente los que s'atopen China y l'India, nun tán suxetos a restricciones d'emisiones GEI. Los motivos son dos. Per un sitiu les emisiones históriques que tán provocando'l calentamientu actual aniciar nel pasáu los países desenvueltos. Per otru llau si llindárense les emisiones de los países en víes de desenvolvimientu nun se dexaría la so progresión. Asina se señalaba y reconocía nel entamu del Tratáu de la Convención:Tomando nota de que, tantu históricamente como na actualidá, la mayor parte de les emisiones de gases d'efeutu ivernaderu del mundu tuvieron el so orixe nos países desenvueltos, que les emisiones per cápita nos países en desenvolvimientu son inda relativamente amenorgaes y que la proporción del total d'emisiones aniciada nesos países va aumentar pa dexa-yos satisfaer a les sos necesidaes sociales y de desenvolvimientu. En virtú d'ello China y l'India que ratificaron el Protocolu de Kyoto nun s'inclúin nel anexu I y nun tán obligaes a amenorgar les sos emisiones. Les emisiones de CO2 de China y l'India en 2005 supóníen el 19% y el 4,1% de les emisiones totales nel mundu.
Los países ensin incluyir nel anexu I nun tienen de presentar un inventariu añal d'emisiones de gases d'efeutu ivernaderu y tampoco se-yos somete a exame. En xineru de 2007 yeren 132 los países que presentaren el so inventariu nacional inicial correspondiente al añu 1994.
La Conferencia de Cambéu Climáticu de Copenhague n'avientu de 2009
Pal cume sobre'l clima de Copenhague n'avientu de 2009, la ONX convocó a 192 países p'alcordar una llende a les emisiones de gases d'efeutu ivernaderu pal periodu ente 2012 y 2020. Esti periodu de compromisu tenía d'asoceder al periodu 2008-2012, alcordáu nel protocolu de Kyoto.
Enantes en setiembre de 2009, cuasi un centenar de xefes d'Estáu y de Gobiernu participaron na 64ª Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes dedicada al cambéu climáticu que sirvió de preparación de la conferencia Copenhague. Esta 64ª Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes sirvió pa conocer la posición na negociación de Copenhague de los países que son grandes emisores de GEI y qu'inda nun tán comprometíos con un programa de llimitación d'emisiones. Estos países representen más del 50% de les emisiones totales:
La conferencia desenvolver n'avientu de 2009. Un primer borrador del alcuerdu que se dio a conocer y que nun s'aprobó darréu, plantegaba que les emisiones de CO2 nel añu 2050 tienen d'amenorgase en tol mundu a la metá de los niveles esistentes en 1990 y pretendía que s'afitara un valor entemediu a cumplir en 2020.
Los países del G8 yá alcordaron ente ellos en xunetu del 2009 llindar l'aumentu de la temperatura a 2 °C al respective de los niveles preindustriales. Sicasí a inicitiava de los pequeños países insulares, qu'apeligren si produxera un aumentu xeneralizáu del nivel del mar por un destemple masivu de los polos, un centenar de naciones en desenvolvimientu solicitaron que la llende establecer en 1,5º.
Na primer selmana del cume produciéronse dures manifestaciones cruciaes ente los dos principales emisores mundiales de CO2, China y EE.XX. El segundu día, China dixo que los retayos d'emisiones pal 2020 ufiertaos por EEXX, la XE y Xapón yeren insuficientes y que yera fundamental tantu l'oxetivu d'EE.XX. sobre amenorgamientu d'emisiones como'l sofitu fianciero d'EE.XX. a les naciones en desenvolvimientu. Todd Stern, el principal negociador estauxunidense, señaló nel tercer día que China taba aumentando les sos emisiones de forma espectacular y que China nun podía quedase al marxe del alcuerdu y que l'oxetivu d'EE.XX. yera un amenorgamientu de 17% en 2020 respectu al nivel de 2005 (según denunciaron los chinos equival a un amenorgamientu d'un 1% sobre'l nivel de 1990). Stern fixo un llamamientu a la ONX pa recaldar 10 billones de dólares pa financiar nel periodu 2010-2012 l'adaptación al curtiu plazu nos países vulnerables.
L'alcuerdu caltién l'oxetivu de que la temperatura global nun xuba más de dos graos centígraos. Sobre cuando les emisiones tendrán d'algamar el so máximu solo dizse que "lo enantes posible" y nun establecen oxetivos pa 2050.
Esti alcuerdu nun foi aceptáu por unanimidá na Convención pos la refugaron dellos países como Cuba, Bolivia y Nicaragua. Por ello los delegaos del plenu de la Conferencia de la ONX sobre Camudo Climáticu arrenunciaron a votalo y alcordaron una fórmula de "tomar conocencia" del documentu.
La Conferencia de Cambéu Climáticu de Cancún n'avientu de 2010
Consiguióse un alcuerdu qu'inclúi a 193 países ente ellos Xapón, EE UU y China que primeramente teníen criterios bien distintos. Solamente un pais, Bolivia, opúnxose a esti alcuerdu.
L'allongamientu de los alcuerdos de llimitación d'emisiones de GEI dempués de 2012 cuando termina la vixencia del Protocolu de Kioto, quedó condicionada como ciscó Xapón, a la meyora de la negociación con EE UU y China qu'anguaño nun tán suxetos a llimitaciones d'emisiones. EE UU aceptó la forma de controlar l'amenorgamientu d'emisiones a China: van realizase consultes internacionales pero nun van ser nin intrusivas y van respetar la soberanía nacional.
L'alcuerdu reconoz la gravedá del calentamientu global y pide llindar el calentamientu a dos graos centígraos mentando qu'una futura negociación podría llindalo a 1,5 graos según solicitaben los pequeños estaos isleños del Pacíficu.
Nel Plenariu de la Conferencia, Maldives, unu de los pequeños estaos isla, afirmaba que'l testu aprobáu yera bien equilibráu ya inclúi tou lo que pidimos de una forma o otra. Igualmente Lesothu, representando al grupu de los países menos desenvueltos, entendía que se fixera un bon trabayu en permediar el documentu y creía que yera una bona base pa siguir trabayando. Yeme, en nome del G-77, emponderó'l trabayu bien destacáu de la presidencia de la conferencia, Méxicu, pol so llabor de ponte ente países ricos y probes y pol so esfuerciu de tresparencia.
Luis Álvarez Piñer
Luis Álvarez Piñer foi un poeta y ensayista asturianu. Perteneció a la Xeneración del 36 y foi Premiu Nacional de Poesía en 1991.
Biografía
En 1928, con 18 años conoz a Gerardo Diego, profesor so nel Institutu Xovellanos de Xixón, empezando una amistá que duraría tola vida. Publica los sos primeros poemes na revista Carmen, dirixida por Gerardo Diego, una de les más emblemátiques de los poetes de la Xeneración del 27, de la que Piñer foi tamién secretariu y alministrador. En 1936 ve la lluz el so primer poemariu, Suite alucinada, bien influyíu pol creacionismu, movimientu nel que'l poeta inscribir nesos momentos, xunto con Gerardo Diego y el poeta Juan Larrea.
Tres la Guerra Civil, ye encarceláu en delles ocasiones por pertenecer al bandu republicanu; en saliendo de prisión trabaya como profesor de lliteratura de ciclu mediu n'Ourense, onde funda la revista Posío y crea un círculu lliterariu con alumnos y ex alumnos, ente los que s'inclúin los poetes José Ángel Valente y Pura Vázquez. En 1955 treslladóse a Madrid. Como protesta ante'l réxime dictatorial, Luis Álvarez Piñer condergar a sigo mesmu al silenciu y nun vuelve publicar más qu'en collaboraciones esporádiques. Aun así, nun dexa d'escribir y caltién la so obra ayena a les corrientes poétiques posteriores, siendo fiel a la estética creacionista pero con un aproximamiento al clasicismu, cercanu a la poesía pura. Animáu pol profesor de la Universidá de Deusto, Juan Manuel Díaz de Guereñu, que realizaba la so tesis sobre Juan Larrea cuando lu conoció en 1983, publica una antoloxía de los sos poemes: ''En resume. 1927-1988'' (Ed. Pre-Testos, 1990). La obra llogra'l Premiu Nacional de Poesía l'añu siguiente. En 1995, de nuevu afaláu pol profesor Díaz de Guereñu, publica un tomu na editorial Pre-Testos cola totalidá de la so obra poética.
En 2012, presentar na "Residencia d'Estudiantes" de Madrid, institución a la que tuviera bien amestáu, un volume colos sos trabayos sobre poetes y poesía, "De la Poesía", editáu y prologáu pol profesor Juan Manuel Díaz de Guereñu (Univ. de Deusto).
El Rabote
Alcuéntrase a 4,5 km de Tapia, la capital del conceyu, a un altor mediu de 44 msnm y tien una población de.
Juanes
Juan Esteban Aristizábal Vásquez ye un cantante y compositor colombianu conocío simplemente como Juanes.