cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Burca
Nos testos islámicos
El Corán nun tien nengún requisitu de que les muyeres cubren el cara con un velo, o cubren los sos cuerpos col burka de cuerpu completu o chador. Munchu musulmanes creen que les tradiciones recoyíes de la vida de Mahoma, o hadiz, riquen tantu los homes como les muyeres a vistise y portase modestamente en públicu. Sicasí, esti requisitu foi interpretáu de munches maneres distintes polos eruditos islámicos (ulemas) y les comunidaes musulmanes (ver Les muyeres y l'Islam). Delles interpretaciones dicen que'l velu nun ye obligatoriu, o que nun ye obligatoria frente a los ciegos, homes asexuados, o los homes homosexuales.
Walter Gropius
Obra
En 1934 Gropius se exilió d'Alemaña al sufrir agresiones de los Nazis al so trabayu y a la escuela Bauhaus. Vivió y trabayó tres años n'Inglaterra y dempués treslladóse a los Estaos Xuníos, onde foi profesor d'arquiteutura na escuela de diseñu de Harvard. En 1946 fundó un grupu de mozos arquiteutos, que se denominó The Architects Collaborative, Inc., más conocíu como TAC. Mientres dellos años ocupóse personalmente de dirixir y formar el grupu.
Los edificios de Gropius reflexen el más puru estilu de la Bauhaus, yá que tán construyíos con materiales nuevos, que-yos confieren un aspeutu modernu, desconocíu naquella dómina. Les sos fachaes son llises y de llinies clares, y escarecen d'elementos ornamentales innecesarios. Con ello, Gropius foi unu de los creadores del llamáu "estilu internacional" na arquiteutura.
Burca
Nos testos islámicos
El Corán foi traducíu como diciendo:
Walter Gropius
Obra
Gropius morrió en Boston en 1969, a los 86 años d'edá.
Burca
Nos testos islámicos
Otru versículu nel Corán traduzse como:
Walter Gropius
Obres representatives
• Fabrica Fagus, (1911-1915). • Monumentu en Memoria a les Víctimes del Golpe Estáu de Kapp, (1920-1922). • Proyeuto Chicago Tribune Tower, Chicago (1922). • Casa Gropius, USA 1937. • Escuela Bauhaus, Dessau, Alemaña (1925-1926). • Fábrica de porzolana Rosenthal (Selb, Alemaña) • Ciudá Gropius (Berlín) • Torre PanAm (Nueva York) • Universidá de Bagdag (Bagdag) • Edificios Packaged House System (Lincoln, Massachusetts) • Fábrica de zapatos Fagus (Alfeld an der Leine, Alemaña)
Burca
Nos testos islámicos
Una fetua, escrita por Muhammed Salih Al-Munajjid nel sitiu web de Arabia Saudita IslamQA.com, declara:
La fetua tamién afirma que ta prohibíu llevar el velu:
Namus
Nel mundu musulmán, torguen a les muyeres de ser vistu polos homes ta estrechamente rellacionada col conceutu de Namus.
Namus ye una categoría ética, una virtú, de calter patriarcal musulmán mediu oriente. Ye una categoría de les rellaciones dientro d'una familia que se describen en términos de honor, l'atención, el respetu/respetabilidad, y modestia fuertemente específicos de xéneru. El términu traduzse de cutiu como "honor".
Carauterístiques
Esti tipu de prenda atopa'l so orixe nos desiertos muncho primero de la llegada del Islam. Tenía dos funciones principales: primero actuaba como proteición contra los vientos fuertes. Homes y muyeres llevar naquellos tiempos y entá lo faen, y la so segunda función ta amestada a la proteición de les muyeres, una y bones l'usu de la mázcara completa utilizar por muyeres namái cuando un grupu yera asaltáu por otru. Estos asaltos arreyaben el raptu de muyeres n'edá de procrear. El protexese detrás d'esta tela amenorgaba considerablemente la probabilidá de ser raptaes por nun ser estremaes fácilmente de moces o de vieyes na balasma del asaltu.
Munchu musulmanes creen que'l Corán, el llibru sagráu del Islam, y les tradiciones arrexuntaes sobre la vida de Mahoma imponen a los homes y muyeres vistise y portase de forma humilde en públicu. Sicasí, esta imposición (hijab) foi interpretada en munches formes distintes polos teólogos islámicos y les comunidaes musulmanes, una y bones l'usu del burka nun ye mentáu específicamente nel Corán.
El burka completu foi fechu obligatoriu n'Afganistán sol mandatu de los talibán, imponiéndose d'esta forma un tipu de prenda, yá que cubre los güeyos con un 'velu tupiu' que torga que quien la usa pueda ver de normal, yá que el ´enmallado´ que la compón llenda la visión llateral faciendo perder l'allugamientu espacial. El burka afganistanu exerz una fuerte presión (pesu) sobre la cabeza. La estensión permediu d'esta prenda ye hasta l'altor de los pies.
La introducción d'esta prenda producir n'Afganistán a principios del sieglu XX, mientres el mandatu de Habibullah (1901-1919), quien impunxo'l so usu a les muyeres que compóníen el so numberosu harén pa evitar que la guapura de la cara d'éstes tentara a otros homes. Con éses el burka convertir nuna vistimienta utilizada pola clase alta, que d'esta miente se "aisllaba" del pueblu llanu, evitando asina la so mirada. Na década de los 50 el so usu xeneralizar na mayoría de la población, magar siguía siendo una prenda de les clases acomodaes. Como yá se dixo, estender ente toles capes sociales nun actu d'imitación de la clase alta, yá que se consideraba un símbolu positivu de estatus social.
Consecuencies pa la salú
Les prendes esteriores envolventes, como'l burka, pueden causar o empiorar les condiciones médiques en dellos individuos, por cuenta de la falta de lluz solar. En particular, contribúin a la predisposición pa la hipovitaminosis D (defectu de vitamina D), que conduz tantu al raquitismu como a la osteoporosis aumentáu'l riesgu de convulsiones nos lactantes nacíos de madres afeutaes.
Discutiniu n'Europa
thumb |En colloráu los estaos d'Alemaña que prohiben l'usu del velu poles muyeres docentes (a partir de 2007). El burka atopar nel alderique públicu y ye denunciáu como un "símbolu de la opresión de la muyer" per parte del Islam, al igual qu'una serie de práutiques, tales como la mutilación xenital femenina, los asesinatos d'honor y los matrimonios forzaos.
Magar ye una tema cultural non proveniente de les enseñances islámiques, les cares cubiertes de les muyeres tán venceyaos a los siguidores del Islam. La prenda de vistir que cubre la cara convirtióse nuna tema política revesosu na Europa Occidental, onde munchos intelectuales y grupos políticos abogen pola so prohibición por diversu razones.
Italia
Na llucha contra'l terrorismu, la llexislación italiana, que data de 1970, prohibe l'usu de les prendes que cubren la cara. L'alcalde de Drezzo, una pequeña ciudá del norte d'Italia, prohibió l'usu del burka nes cais de la so ciudá, basándose, ente otres coses, nun decretu real de 1931. El partíu políticu italianu Lliga Norte propunxo sancionar con multes de 2.000 euros y penes de dos años de cárcel a les muyeres que vistan burka o niqab.
En setiembre de 2009, l'alcalde de Montegrotto Terme, Luca Claudio, prohibió con una ordenanza l'usu del burka peles cais de dicha llocalidá del norte d'Italia.
El 27 de xineru de 2010, la Ministra d'Igualdá d'Oportunidaes, Mara Carfagna, anunció que va presentar una llei que va torgar cubrir la cara dafechu n'Italia, xuniéndose asina a Francia na prohibición del usu del burka, señalando que "El velu integral nun ye una llibre decisión de les muyeres, sinón un signu de clara opresión", añediendo que "vetar el burka ye una manera d'ayudar a les moces inmigrantes a salir del guetu nel que quieren confinarlas".
Reinu Xuníu
Magar el so usu nun ta prohibíu, esti tipu de vistimienta que cubre la cara de les muyeres ta causando discutiniu nel Reinu Xuníu. El Ministru Jack Straw consultó a les muyeres musulmanes alrodiu de la eliminación de los velos que cubríen les sos cares nun "de frente" con él. Esplicó a los medios de comunicación que se trataba d'un pidimientu, non una demanda, y que s'aseguró de qu'un miembru del personal femenín permaneciera na sala mientres la xunta. Dellos grupos musulmanes entendieron les sos esmoliciones, en cuantes qu'otros refugar.
Francia
En Francia, l'usu del burka en llugares públicos ta prohibíu. Dende 2004 l'usu del burka prohibióse nes escueles públiques franceses, como resultáu d'una llei que prohibe a los estudiantes usar los símbolos relixosos visibles. Nun discursu nel Congresu de Versalles, el 22 de xunu de 2009, el presidente de Francia, Nicolas Sarkozy, afirmó que'l burka "nun ye bienveníu nel territoriu de la República Francesa", amestando que «"Nel nuesu país, nun podemos aceptar que les muyeres tean preses detrás d'una pantalla, aisllaes de toa vida social, quitaes de toa identidá"». Amestando "Nun ye un signu relixosu. Ye un signu de sometimientu de les muyeres. Por eso, nun ye bienveníu nel territoriu de la República".
El 8 de xunetu de 2009, l'Asamblea Nacional de Francia nomó a 32 llexisladores y a los partíos políticos por qu'en un periodu de seis meses realicen una investigación con cuenta de buscar formes de llindar el so usu.
Tres seis meses d'alderique y más de doscientes audiciones, la comisión parllamentaria encargada d'esaminar la posibilidá de regular en Francia l'usu del velu integral, esencialmente'l niqab y el burka, apurrió les sos conclusiones el 26 de xineru de 2010. A falta d'un consensu pa dictar el so "prohibición total", qu'incluyiría los so usu na cai, los diputaos de la comisión encamentaron que la prenda nun se tolere nos servicios públicos, esencialmente les alministraciones, los hospitales, les escueles y el tresporte públicu.
El 2 de febreru de 2010, el Ministru d'Inmigración de Francia, Eric Besson, refrendó y tresmitió al gobiernu un decretu pol cual va negase la ciudadanía francesa a tou home qu'obligue a la so esposa francesa a llevar el burka. Señaló que "torgar a una esposa que vaya cola cara al descubiertu sería l'equivalente a refugar los principios del secularismu y l'igualdá ente homes y muyeres."
Finalmente'l 13 de xunetu de 2010, l'Asamblea francesa aprueba la llei nel que se prohibe l'usu del burka y niqab en tolos espacios públicos. El 14 de setiembre del mesmu añu, el Senáu Francés aprueba la llei por 246 votos a favor y unu en contra. El testu aprobáu preve multes equivalentes a US$ 190 y clases de ciudadanía pa quien vistan priendas que cubran la cara en toles cais, llugares o servicios públicos del país y sanciones más severes (qu'inclúin hasta un añu de cárcel y multes equivalentes hasta US$ 38.600) pa los homes qu'obliguen a muyeres a cubrir la so cara.
Bélxica
En 2010, Bélxica convertir nel primer país européu que prohibió l'usu del velu integral (burka y niqab) nos espacios públicos, anque'l so Tribunal Constitucional puntualizó qu'esta prohibición nun afectaba a los llugares de cultu abiertos al públicu pol riesgu de qu'esta midida pudiera violar la llibertá relixosa. Dada la inédita situación d'interinidá gubernativa que sufrió esti país ente 2010 y 2011 –ensin Gobiernu poles habituales crisis d'identidá na repartu de les cuotes de poder ente les comunidaes flamenco y valono– aquella llei tuvo que volver ser presentada ante'l Parllamentu belga n'abril de 2011 onde foi aprobada cuasi por unanimidá de tola Cámara sacante por un votu en contra y dos abstención. Mientres l'alderique, salvo les files ecoloxistes (consideraron que la prohibición yera desproporcionada), los demás partíos nun duldar en calificar el burka como un símbolu de la subyugación de les muyeres y de la so deshumanización.
Luxemburgu
En Luxemburgu, al igual qu'en Bélxica, el reglamentu xeneral de la policía llocal, qu'entra na xurisdicción municipal, indica que la prohibición xeneral tien d'aplicase pal usu del burka o'l niqab, por casu: "Fora de la dómina d'antroxu ta prohibíu pa cualquier persona apaecer mazcaraos nes cais, places y llugares públicos, sacantes tea autorizáu pol alcalde".
Países Baxos
El gobiernu neerlandés anunció'l 17 de payares de 2006 l'aprobación d'una llei que prohibe nos llugares públicos l'usu del burka y otres formes de velu islámicu qu'escuende les cares "por cuenta de problemes d'orde públicu, seguridá y proteición de les persones". Esti anunciu producir tres l'aprobación n'avientu de 2005 d'una propuesta de Geert Wilders, un políticu críticu col islam, pa prohibir l'usu del velu completu. Ente que la llexislación yá acuta n'Holanda llevar burka y otros velos escondiendo la cara entera nel tresporte públicu y les escueles nel país.
España
Amás de esti casu, los conflictos que se plantegaron n'España teníen que ver col pañuelu o hiyab, prinda menos conflictiva que dexa visible la cara de quien lo lleva.
Lleida foi'l primer conceyu en prohibir nes sos ordenances l'usu del burka o hiyab nos edificios públicos en mayu del 2010. A esta iniciativa sumáronse otros conceyos, como Barcelona y Tarragona en xunu de 2010. Sicasí, de resultes del recursu de casación de l'asociación Watani pa la Llibertá y la Xusticia, el Tribunal Supremu anuló en febreru de 2013 la ordenanza de Lleida, y por xurisprudencia les de los demás conceyos, al atopar a los conceyos incompetentes pa pronunciase sobre esta tema. Sicasí, l'altu tribunal nun se pronuncia sobre si cabo la posibilidá o non n'España de la prohibición o llimitación del usu del burka, sinón que los Conceyos nun tienen competencies pa regular por sigo mesmu, llimitaciones al exerciciu d'un derechu fundamental nos espacios municipales, pos la llibertá relixosa tien esa considerancia na constitución española. Namái una actuación del Parllamentu con rangu de Llei a nivel estatal podría prohibir el so usu, ensin perxuiciu de lo qu'estableciera'l Tribunal Constitucional o'l mesmu Tribunal Supremu en dilixencies posteriores. Amás, el Supremu destaca na so sentencia que la muyer tien n'España, midíes fayadices por optar nos términos que quiera pola vistimienta que considere fayadiza a la so propia cultura, relixón y visión de la vida, y pa reaccionar contra imposiciones de les que, nel so casu, pretenda faése-y víctima llogrando la proteición del poder públicu, polo que non cabo presuponer qu'una muyer pueda llevar cualquier tipu de prenda obligada.
Usu n'África
En 2015 los líderes d'África Occidental alcordaron prohibir el velu integral islámicu burka nos sos respeutivos países. En Chad, yá se prohibiera'l velu integral na totalidá del so territoriu en xunu de 2015. Camerún y Níxer tomaron midíes similares en xunetu.
Australia
A principios de 2010, los senadores australianos, el lliberal Cory Bernardi y el Demócrata Cristianu Fred Nilo, pidieron que se prohibiera'l burka nel so país por razones de seguridá y sociales, calificándolo de "anti-australianu".
Exiptu
En 2009, el mayor clérigu musulmán d'Exiptu, el xeque Muhammad Sayyid Tantawy, prohibió a les estudiantes usar el burka na Universidá Al Azhar, que ye considerada pola mayoría de los musulmanes sunníes como la escuela más prestixosa. Ye la universidá más antigua del mundu con funcionamientu ininterrumpíu.
Siria
Per orde del Ministeriu d'Educación de Siria, a partir de xunetu de 2010, les estudiantes y los profesores tienen prohibíu asistir a les universidaes, tantu públiques como privaes, cola cara dafechu cubierta con burka. < El ministru d'Educación del país, Ghiyath Barakat, esplicó que'l burka "va en contra de les tradiciones y los valores de les universidaes siries", según tamién la prohibición respuende a solicitú de munchos padres y alumnos.
Darjeeling
Darjeeling (nepalés:, দার্জিলিং) ye una ciudá nel estáu indiu de Bengala Occidental. Ye la sede del distritu de Darjeeling, nos montes Shivalik na cadena inferior del Himalaya, a una altitú media de 2134 metros. El nome de “Darjeeling” ye una combinación de les pallabres tibetanes Dorje (rayu) y ling (llugar), traducíu como “La tierra del rayu”. Mientres l'alministración colonial británica de la India (Raj Británicu), el clima templáu de Darjeeling impulsó'l so desenvolvimientu como llugar de vacaciones por que los británicos fuxeren del calor de les llanures mientres los branos.
Darjeeling ye internacionalmente famosa pola so industria del té y pol Ferrocarril Darjeeling del Himalaya, Patrimoniu de la Humanidá de la Unesco. Los plantíos de té remontar a mediaos del sieglu XIX como parte del desenvolvimientu británicu de la zona. Los cultivadores de té de la rexón desenvolvieron híbridos especiales de té negro y téuniques de fermentadura, con munches de los amiestos consideraos como los meyores del mundu. El ferrocarril himalayo Darjeeling, que xune la ciudá coles llanures, foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá en 1999 y tien una de les poques máquines de vapor inda n'usu na India.
Historia
La hestoria de Darjeeling ta enxareyada cola de Nepal, Bután, Sikkim y Bengala. Hasta principios del sieglu XIX, l'área alredor de Darjeeling taba gobernada de forma intermitente polos reinos de Nepal y Sikkim, periodu nel que s'asitiaron poblaos de les etnies Lepcha y Kirat. Sábese amás que nun momentu'l reinu de Nepal estender hasta'l ríu Tista. En 1828, una delegación de la Compañía Británica de les Indies Orientales (CBIO) pasó por Darjeeling y decidió que la rexón yera un llugar fayadizu pa un sanatoriu pa soldaos británicos. La compañía axustó col Chögyal de los Sikkim un arriendu de les tierres al oeste del ríu Mahananda en 1835. Los británicos establecieron plantaciones esperimentales de té en Darjeeling en 1841. En 1849 el direutor de la CBIO Arthur Campbell xunto col esplorador y botánicu Joseph Dalton Hooker fueron prindaos pol Chögyal depués la CBIO unvió tropes pa lliberar. Les hostilidaes ente la CBIO y les autoridaes Sikkim remataron en 1850 cola anexón de 1700 km² (640 sq el mio) de territoriu. En 1864 mientres la Guerra de Duars, amestáronse los pasos fronterizos del monte Kalimpong concluyendo'l 11 de payares de 1865, cola firma del Tratáu de Synchula nel que se dexaba a los Ingleses l'área esti del ríu Tista. En 1866 consolídase'l territoriu de Darjeeling cuantificando una superficie de 3200 km² (1234 sq el mio).
Al mandu del Raj británicu la ciudá espolletó, gracies al so clima templáu, como puntu turísticu pa ciudadanos ingleses mientres el branu. Ente 1835 y 1849 la población se centuplicó, en gran parte por cuenta de los esfuercios británicos pa impulsar el turismu y el comerciu na rexón. Dende 1840 foi sede de branu (informal) pa la Presidencia Bengalí, práctica que foi formalizada depués de 1864 thumb|left|Vista de Darjeeling en 1880|alt=A hillside with houses having tiled roofs.
La primer carretera que xunió'l pueblu coles planicies construyir ente 1839 y 1842. En 1848 asitióse ellí una base militar británica, y el pueblu declaró conceyu en 1850. El cultivu comercial del té na rexón empezó en 1856, actividá que traxo l'asentamientu de productores ingleses. Misioneros escoceses instalar nel llugar construyendo escueles y centros de bienestar pa ciudadanos ingleses, llogrando asina la ciudá una cierta sonadía nel so nivel educativu. L'apertura del Ferrocarril Himalayo en 1881 aceleró'l desenvolvimientu de la rexón. En 1899 Darjeeling foi víctima d'importantes deslizamientos de folla, causando severos daños materiales y a la población nativa.
left|thumb|War Memorial en Darjeeling|alt=An obelisk on an elevated circular platform, with a few people standing around. Mountain peaks are visible in the background.
Sol dominiu británicu, l'área de Darjeeling yera un distritu ensin reglamentu” (esquema d'alministración aplicable a los distritos del Raj británicu menos avanzaos). En 1905, la zona pasa a xurisdicción de la división de Rajshahi. Más tarde, en 1919, foi declarada “zona subdesendolcada”.
Mientres el Movimientu d'Independencia Indiu el boicó al monopoliu inglés tremar polos estaos productores de té de Darjeeling. Hubo tamién un fallíu intentu d'asesinatu a Sir John Anderson, el gobernador de Bengal, per parte de movimientos revolucionarios. Subsiguientemente los activistes comunistes siguieron afalando'l movimientu anti británicu, movilizando a los trabayadores de plantíos y llabradores.
right|thumb|Recoyendo la collecha de té Darjeeling, circa 1890. Los problemes sociu-económicos de la rexón nun fueron encetaos mientres el gobiernu británicu, que fixéronse bultables nuna presentación fecha a l'Asamblea Constituyente de la India en 1947, que resaltaba los problemes d'independencia rexonal y la so nacionalidá nepalesa en Darjeeling y les sos axacencies. Tres la independencia de la India en 1947, Darjeeling xunir col estáu de Bengala Occidental. El distritu individual de Darjeeling establecióse formáu peles ciudaes de Darjeeling, Kurseong, Kalimpong y delles partes de la rexón de Terai. Ente que na zona montascosa amontóse la población d'orixe nepalés, asitiada mientres el gobiernu británicu, la llanura allugó a una gran población de refuxaos bengalíes de la Partición de la India. La respuesta tibia y non receptiva del gobiernu de Bengala Occidental pa los reclamos de la mayoría étnica nepalesa amontó les sos demandes dende 1950 hasta 1960 pa l'autonomía de Darjeeling y l'adopción del idioma nepalés; el gobiernu del estáu xuntar a les sos demandes en 1961.
La creación d'un nuevu estáu Sikkim en 1975, xunto cola negativa del gobiernu indiu a reconocer l'idioma nepalés como un idioma oficial na Constitución de la India alicó les tensiones pol estáu Gurka Gorkhaland, con violentes protestes ente 1986 y 1988. Los disturbios cesaron depués del alcuerdu ente Frente nacional de lliberación Gurka, concluyendo nel establecimientu del Conseyu Gurka del monte de Darjeeling que recibió autonomía pa gobernar esi distritu. Anque Darjeeling ye güei pacífica, la causa separatista sigue, alimentada, en parte, escasu desenvolvimientu económicu de la rexón, inclusive depués de la creación del Conseyu Gurka. Nueves protestes remanecieron ente'l 2008 y 2009, pero tantu'l gobiernu d'unidá cómo'l gobiernu estatal refugaron el proyeutu separatista presentáu pol partíu Gorkha Janmukti Morcha.
Xeografía
thumb|right|Vista panorámica del picu de Kanchengjunga según lo más visto de Darjeeling Darjeeling ye la ciudá principal de la subdivisión de Sadar y tamién la sede del distritu. Ta asitiáu nuna elevación de 2.000 metros d'altitú (6.700 pies) na rexón de la llomba de Darjeeling Himalayan na gama de Darjeeling-Jalapahar que s'anicia nel sur de Ghum. La gama ye en forma de Y cola base folgando en Katapahar y Jalapahar y dos brazos diverxendo al norte de la llomba del Observatoriu. El brazu del nordés somórguiase de secute y termina nel esputo de Lebong, ente que'l brazu del noroeste pasa al traviés de North Point y termina nel valle cerca de Tukver Tea del Norte. Les llombes tán enclavaes nos picos más altos y les torres cubiertes de nieve Himalayan torre sobre la ciudá na distancia. El picu Kanchenjunga, el tercer picu más altu del mundu, 8,598 m (28,209 pies) d'altor, ye'l monte más prominente visible. En díes estenos de nubes, puede vese el Monte Everest de Nepal, de 8.850 m d'altor.
Les llombes de Darjeeling son parte del Himalaya Menor. El suelu compónse principalmente de formaciones d'arenisca y conglomeraos, que son los detritos solidificados y llevantaos de la gran estensión del Himalaya. Sicasí, el suelu suel tar mal consolidáu (los sedimentos permeables de la rexón nun retienen agua ente les agües) y nun se considera fayadizu pa l'agricultura. L'área tien rimaes empinaes y tierra suelta, lo que lleva a deslizamientos de tierra frecuentes mientres los monzones. Acordies cola Oficina de Normes de la India, la ciudá cai so la zona sísmica IV (nuna escala d'I a V, n'orde de creciente propensión a los terremotos) cerca del cantu converxente de les plaques tectóniques india y eurasiática y ta suxeta a Frecuentes terremotos.
Clima
Darjeeling tien un clima subtropical oceánica (según la clasificación climática de Köppen Cwb) colos branos húmedos causaos poles agües monzóniques del Asia del Sur monzóniques. La temperatura máximo media añal ye de 14.9°C (58.8°F), ente que la temperatura medio mínima ye 8.9°C (48.0°F), con temperatures medies mensuales que van de 6 a 18° C (43 a 64° F). La temperatura más baxo rexistrada foi de -5°C (23° F) el 11 de febreru de 1905. La precipitación media añal ye de 309,2 cm (121,7 pulgaes), con un permediu de 126 díes d'agua nun añu. La mayor precipitación asocede en xunetu. L'agua pesao y concentrao que s'esperimenta na rexón, agravada pola deforestación y la planificación al azar, de cutiu causa devastadores deslizamientos de tierra, lo que lleva a la perda de vides y bienes. Anque nun ye bien común, pero la ciudá recibe nieve siquier una vegada mientres dos meses d'iviernu d'avientu y xineru.
Demografía
Darjeeling esperimentó una drástica medría na so población, que la so tasa de crecedera permediu foi de 47% ente 1991 y 2001. La ciudá colonial fuera diseñada pa una población de namái 10 000 persones, polo qu'esta crecedera acarretó grandes problemes ambientales y d'infraestructura. Los montes protexíos y otres riqueces ambientales fueron severamente perxudicaes pola crecedera demográficu, la deforestación a los pies del valle foi tan grave qu'afectó negativamente los índices de turismu, amás de favorecer l'escurrimientu de deslizamientos de folla.
Idioma cree
El cree (pronunciáu []) o clisteno ye un continuu dialeutal consistente en dellos dialeutos orixinarios americanos pertenecientes a les llingües algonquinas, falaes por 117.000 persones en Canadá, dende Alberta hasta la península del Llabrador. Dellos dialeutos usen una variante de los silabarios indíxenes canadienses y otros usen l'alfabetu llatín. Ye l'idioma nativu más faláu en Canadá.
Variedaes dialeutales
El continuu dialeutal cree puede clasificase acordies con distintos criterios: !bgcolor=#cccccc|Dialeutu !bgcolor=#cccccc|Allugamientu !bgcolor=#cccccc|Reflexu<br
Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües algonquinas centrales son: ! GLOSA ! Plains Cree !! Woods Cree !! Monta- gnais !! Naskapi ! PROTO- CREE-NASKAPI tḗpʌ-kʊ̀hp
Lanmodez
Lanmodez ye una comuña francesa del departamentu de Côtes-d'Armor, na rexón de Bretaña. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Mito Isaka
Mito Isaka (井坂 美都, ), ye una ex-futbolista xaponesa.
66 e.C.
L'añu 66 e.C. foi un añu del calendariu pre-xulianu.
Chaca
Chaca o Xaca, n'aragonés, o Jaca, n'español, ye un conceyu de la provincia d'Uesca, capital de la contorna de La Jacetania na comunidá autónoma d'Aragón, España.
El términu municipal, amás del cascu urbanu de Jaca, inclúi los nucleos de población de Abay, Abena, Acín, Ara, Araguás del Solano, Ascara, Asieso, Astún, Atarés, Badaguás, Banaguás, Baraguás, Barós, Bataraguá, Bergosa, Bernués, Bescós de Garcipollera, Binué, Botaya, Caniás, Espuéndolas, Fraginal, Gracionépel, Guasa, Guasillo, Ipás, Jarlata, Larrosa, Lastiesas Altes, Lastiesas Baxes, Lerés, Martillué, Navasa, Navasilla, Novés, Orante, Osia, Ullé, Villanovilla y Yosa de Garcipollera, denominaos «barrios rurales» y qu'acoyíen a entamos de 2017 a 996 habitantes.
Clima
El clima de Jaca defínese como continental d'interior con matices de monte. La temperatura medio añal ye de 11,4 °C pero en Jaca les temperatures nun son bien elevaes, pudiendo baxar per debaxo de los –10 °C pel hibiernu y ensin llegar a pasar de 35 °C pel branu. Les precipitaciones, qu'algamen los 827,6 mm añales, son más importantes pel hibiernu, primavera y seronda, pudiendo ser de nieve nestes estaciones, con espesures importantes. El branu ye la estación más seca acompañada de delles nubes que varien según la temporada. El vientu puede llegar a soplar con raches bien fuertes mientres l'iviernu.
Nes estaciones d'esquí de la redolada hai que destacar les importantes nevaes que pueden empezar n'ochobre-payares y acabar n'abril-mayu.
Edá Antigua
Iaca acuñó moneda autónoma con alfabetu ibéricu y piénsase que controlaba l'actual Jacetania y la Canal de Berdún. Escavaciones arqueolóxiques dientro del cascu urbanu afayaron nel nivel más fondu fragmentos de cerámica fabricada a tornu con téunica ibérica», según cerámica campaniense de tipu A. Dichu material, fecháu nel sieglu II e.C., supón l'apaición de los primeros nicios arqueolóxicos que pueden rellacionase cola población indíxena de Iaca.
Esiste una hipótesis alternativa, menos plausible, postulada nel sieglu XVI pol cronista imperial Florián de Ocampo —y que dicía esplicar Alonso de Nebrija—, qu'afirma que Jaca foi fundada pol capitán griegu Dionisio Baco —de nomatu Yaco— nel añu 1325 a. C.
Nel añu 195 a. C., el cónsul romanu Marcu Poncio Catón empecipió la conquista de la ciudá que terminó na primavera de 194 a. C. A fines del sieglu III e.C. y empiezos del II a.C., los iacetanos efeutuaren numberoses espediciones de rampiña sobre los suessetanos afincaos nes llanures centrales d'Aragón y paez ser que, polo xeneral, facianlo impunemente. Conociendo la enemistá ente iacetanos y suessetanos, Catón asitió a estos postreros delantre de la escasa caballería romana ante les puertes de Iaca, provocando la salida d´el montañeses, acostumaos a vencer siempres a los sos vecinos; una vegada quedó desguarnecida la ciudá, ésta foi conquistada pol cónsul.
Integrada nel Imperiu romanu, Jaca constituyó un puntu de vixilancia de los caminos del Pirinéu y desenvolvió una próspera economía que'l so puxanza mantuvose hasta'l sieglu III. Nel sieglu IV entró en decadencia pola amenaza de los bandíos qu'atacaben a les caravanes y a los mercaderes que transitaben los caminos pirenaicos.
Edá Media
derecha|miniaturadeimagen|283x283px|Semeya idealizada de Galindo II Aznárez, Conde d'Aragón, que repobló Jaca en redol a [[920.]] Nos montes del Pirinéu caltuvieron territorios cristianos tres la conquista de los árabes debíu al protectoráu carolinxu establecíu por Carlomagno na llamada Marca Hispánica. Unu d'esos condaos foi'l nucleu del reinu d'Aragón. Escontra 920, establecíu pol Reinu de Pamplona como condáu independiente de los francos, Galindo II Aznárez repobló antigües poblaciones de la cuenca del ríu Aragón, a lo llargo de la cual articulábase'l condáu, ente les que s'atopaba Jaca, qu'entós yera una fortaleza habitada por unos pocos pobladores, una aldega con actividá puramente agropecuaria. Pertenecía a una zona dependiente del monesteriu de Siresa y cuntaba con un monesteriu con una ilesia de planta basilical, una nave y cabecera plana, que foi reformada nel sieglu XI y baltada en 1841.
Jaca yera a empiezos del sieglu XI un castru (o campamentu militar fortificáu) perteneciente al Reinu de Pamplona, a que'l so entorno surdiera un conxuntu exiguo de viviendes, pero que diría cobrando cada vez mayor importancia pola so situación al pie del pasu de Somport (unu de los más accesibles p'aportar a Francia dende la Edá Antigua) y pola so situación estratéxica nel Camín de Santiago que, nesti sieglu, diba cobrar creciente importancia, y como cabeza del camín escontra Pamplona que percorría la Canal de Berdún.
A la muerte en 1035 del rei de Pamplona Sancho Garcés III, moteyáu'l Mayor, ésti dexa escritu'l repartu de los sos estensos dominios a los sos distintos fíos. Unu d'ellos, Ramiro (1006-1063), que yá exercía de Régulo na Jacetania y norte d'Huesca, va #convertir en Ramiro I d'Aragón y establez en Jaca una residencia regia, posiblemente nel castru fortificáu, y asitió cerca del monesteriu de San Pedro la sede del obispu d'Aragón, denomináu asina hasta qu'en 1077 Sancho Ramírez dotara a Jaca del so fueru y empecipiara, escontra 1082, la construcción de la sede catedralicia. La posesión de fueros, Catedral con obispáu y la so Ciudadela, fixeron de Jaca la primera y más importante capital del Reinu d'Aragón. Sicasí, ente'l monesteriu de San Pedro y el castru inicial, l'aldega taba despoblada. Como señaló José María Lacarra, siendo see real y residencia habitual del obispu aragonés, empezaron a llegar persones dedicaes a l'alministración y comerciantes que fixeron de Jaca daqué más qu'una aldega dedicada puramente a la ganadería y l'agricultura. izquierda|miniaturadeimagen|260x260px|Catedral de Jaca, que la so construcción #empecipiar escontra [[1082.]] Asina, en 1063 celebró na llocalidá'l Concilio de Jaca. L'historiador Jerónimo Zurita, nos sos Añales de la Corona d'Aragón, refier que Ramiro I «porque había diversos abusos nel estáu eclesiásticu y por descuidu de los reis pasaos duraben grandes corruptelas contra lo establecío polos sagraos concilios xenerales qu'hubo na primitiva Ilesia, procuró que se rexuntara na ciudá de Jaca concilio provincial». Tamién señala qu'esti monarca foi'l primeru de los reis de la Península Ibérica en restaurar los «cánones», que nun tuvieron de ser otros que los establecíos pol Concilio de Roma de 1059 referíos a la vida canónica y al celibatu de los clérigos. Otru de les resultaos d'este concilio foi restablecer la diócesis d'Huesca —suprimida mientres el dominiu musulmán—, quedando la sede provisional en Jaca en tantu nun se reconquistara Huesca.
Pero'l definitivu impulsu a Jaca dioselo Sancho Ramírez en 1077 cuando, polo dispuesto nel mentáu fueru, pioneru ente los territorios cristianos y espublizao darréu n'otres ciudaes de Navarra o Cuenca, convirtió a la villa en ciudá, dotose de sede episcopal, en que la so catedral asitiar l'agora obispu de Jaca, y dio-y l'estatus que la faen ser considerada la primer capital del reinu ente 1077 y 1096 en que, conquistada Huesca, asocedería nel obispáu y capitalidad. Coles mesmes, edificó Sancho Ramírez un nuevu palaciu real nel barriu de Santiago, y unificaría los trés nucleos iniciales (castru fortificáu, monesteriu de San Pedro y burgu de Santiago) nuna sola entidá poblacional xunida por dos calles cruciaes, a la manera del cardu y decúmano romanos, y les viviendes de toos aquellos homes francos que quixeren acoyese a los nuevos privilexos que se decretaron pa los habitantes de Jaca.
Edá Moderna
Les pestes y les quemes de finales de la Edá Media fundieron a Jaca nuna fonda crisis de la que nun saldría hasta la intervención de Fernando'l Católicu pa formar un gobiernu llocal. La burguesía viose favorecida por esta situación y munchos convirtiéronse en mecenes d'artistes que'l so resultancia puedese apreciar especialmente na catedral. miniaturadeimagen|280x280px|Vista aérea de la Ciudadela de Jaca. La situación fronteriza de Jaca foise determinando a midida que consolidábense les llendes territoriales de los reinos europeos y los Pirineos alzábense como eficaz frontera natural. La ciudá consolidóse como plaza militar dende la que defender los reinos peninsulares d'una hipotética invasión francesa. A esti respectu, Felipe II ordenó la construcción de delles fortaleces a lo llargo de tol Pirinéu. En 1592 esti monarca ordenó la construcción d'una fortaleza nos campos que configuraren el Burgo Nuevu, el barriu llevantáu extramuros de la ciudá. Asina, llevantóse una sobeyosa fortaleza pentagonal diseñada pol inxenieru italianu Tiburcio Spannocchi, la Ciudadela de Jaca, pa dar respuesta a un exércitu provistu d'artillería. D'esa dómina ye tamién la bella Casa Consistorial (1544), construyida según l'estilu de los palacios platerescos aragoneses.
La epidemia de peste qu'afaró'l llevante peninsular a mediaos del sieglu XVII —que los sos primeros biltos surdieron en Valencia en 1647— causó una morrina ente la población de Jaca del 42%. La epidemia llegó en dos folaes estremaes: la primera ente ochobre de 1653 y febreru de 1654, y la segunda —la más devastadora— ente mayu y avientu de 1654.
Na Guerra de Socesión, Jaca púnxose del llau de los Borbones. Por ello, en 1707 foi asediada por aliaos del Archiduque Carlos y socorrida pol marqués de Salutcio a que la so vista retiraronse a un monte, onde fueron atacaos pol marqués de Santa Coloma, quien-yos mató muncha xente y fixo numberosos prisioneros. El rei Felipe V gratificó a la ciudá de Jaca colos títulos de «bien noble, bien lleal, y bien vencedora», añediendo la flor de lliriu al escudu de les sos armes qu'ostentaba la Cruz de Sobrarbe y los cuatro cabeces, emblema de la batalla de Alcoraz.
Edá Contemporánea
miniaturadeimagen|Casa La Roxa A finales del sieglu XVIII, Jaca xugó un papel importante na Guerra del Rosellón, al ser unu de los oxetivos de los revolucionarios franceses pola so situación estratéxica. Na Guerra de la Independencia, la ciudá rindio a los franceses el 21 de marzu de 1809 por causa de la deserción que fomentó de callao el misioneru Frai José de la Consolación, que gociaba d'influencia, quedando dientro de la plaza bien pocos soldaos. El xeneral Mina recuperó la plaza en febreru de 1814.
Nel marcu de les Guerres Carlistes, fueron denunciaos en 1839 dellos soldaos de la guarnición de Jaca por vender armes a los "revolucionarios". Pascual Madoz, nel so Diccionariu xeográficu-estadísticu-históricu d'España de 1845, describe a Jaca nos términos siguientes: «les sos cases en númberu de 488 de sólida y bona construcción toes blanquiaes, cómodes y aseadas nel so interior, distribuyen en 37 cais bien alliniaes, empedradas, y la mayor parte con ceres... tien 7 places, ente les cualos solo la llamada Campu del Toru y la del Mercáu con portalaes, destinada á la venta d'hortolices, son les principales, pos les otres nun tienen oxetu y son pequeñes». La Revolución Gloriosa de 1868 traxo consigo la nacencia de la Xunta revolucionaria de Jaca, enfrentada a la d'Huesca, que tomó una serie de midíes tales como la supresión del Seminariu o la creación de los Voluntarios de la Llibertá, completaes nel sexeniu revolucionariu cola construcción de la carretera de Jaca a Francia. Jaca esperimentó a principios del sieglu XX un espertar urbanísticu y demográficu, motiváu en bona midida pol valtamientu de la so muralla medieval, que s'empecipió en 1908. En 1928 llegó'l ferrocarril a Canfranc, a que la so inauguración asistió'l monarca Alfonso XIII. Nesi mesmu añu tamién se creó la Universidá de Branu.
El 12 d'avientu de 1930 tuvo llugar l'episodiu de la Sulevación de Jaca, pronunciamientu militar contra la monarquía d'Alfonso XIII mientres la «dictablanda» del xeneral Berenguer. Empecipiar cola proclamación de la República dende los balcones del conceyu jaqués y el nomamientu de la primer alcaldía republicana. Coles mesmes entamáronse dos columnes empobinaes pol capitán Fermín Galán y Salvador Sediles que partieron escontra Huesca.
La sulevación foi encalorada na madrugada del día siguiente y el 14 d'avientu fueron fusilaos los capitanes Galán y García Hernández, ente que'l capitán Sediles, tamién condergáu a muerte, foi indultáu ante les movilizaciones populares. Sicasí, los efeutos d'esta sulevación dexáronse sentir na proclamación de la Segunda República Española cuatro meses dempués; tres les eleiciones del 12 d'abril, la monarquía se exilió y proclamóse la República, que los reconoció como "mártires".
Conclusión
Pero tres esto, lo más notable de Jaca ye la so condición de pionera. Primer capital del Reinu d'Aragón, primer qu'aclamó a Ramiro II "el monxu", primer que se sublevó a favor de la república, cuando se fixo famosa la so Cai Mayor, la mesma ruta que cantó Miguel Fleta en ritmu de xota. Grandes personaxes y escritores falaron de Jaca; nel sieglu XIII, Alfonsu X el Sabiu, falaba de la jacetana fiesta de la victoria; na Renacencia, Nebrija, esplicaba los sos oríxenes llexendarios; Cervantes la cita n'El Quixote falando de los sos grandes montes; Unamuno allaba la Peña de Oroel; y Ramon y Cajal describe'l so llargu periodu de vida na ciudá.
Demografía
La población de Jaca esperimentó un fuerte aumentu al constituyise como tal ciudá y una cierta regresión al perder la capitalidad. Nel censu de 1495 tenía unos 700 habitantes, doblando la so población pa mediaos del sieglu XVII. El censu de 1857 reflexa una cifra de 3 720 habitantes. Ye nel sieglu XX cuando crez más apriesa la so población: dende los 4 934 habitantes de 1900, hasta los 13 121 de 2014.
Catedral de San Pedro de Jaca
miniaturadeimagen|300x300px|Interior de la Catedral de Jaca. La Catedral de Jaca ye unu de los templos más importantes del primer románicu español, construyida a partir de 1077 por orde del rei Sancho Ramírez; anguaño ta considerada como la primer Catedral románica d'España, y ye considerada como un gran símbolu del patrimoniu arquiteutónicu español. Caltién la so estructura básica y configuración románica, con una planta basilical de tres naves de cinco tramos colos sos correspondientes ábsides alliniaos, dos puertes d'accesu y una espodada cúpula. A los pies del templu asítiase un pórticu, d'aire primitivo y abovedáu en cañón, nel que se abre la portada principal, d'elegante estructura, y con un tímpanu que zarra un crismón.
La catedral alluga nel so interior el Muséu Diocesanu d'Arte Románico, inauguráu en 1970. Nél espón un gran frescu, calificáu dacuando como «la Capiya Sixtina del Románicu», que resume'l catecismu n'imáxenes, dende la creación d'Adán hasta l'Ascensión de Cristu. Pola so guapura y espresividá, foi consideráu unu de los mayores conxuntos de pintura románica que se caltuvieron.
Otros edificios relixosos
Otru templu notable ye'l de Santiago, conocíu tamién como Ilesia de Santu Domingu yá que, ente 1614 y 1835, funcionó como la ilesia del conventu que construyeron los dominicos.
El Real Monesteriu de les Benedictines conocíu popularmente como «Les Benites»—, foi fundáu en 1555. L'edificiu monacal sigue un sobriu estilu renacentista. La pieza más pervalible del monesteriu ye'l sarcófagu de la Infanta Doña Sancha, fía de Ramiro I y hermana de Sancho Ramírez, dambos reis d'Aragón.
Ente les ermites jacetanas, la Ermita de la Victoria, asitiada pela rodiada de la ciudá, ta íntimamente xunida a la llexendaria victoria sobre los musulmanes, trunfu conmemoráu na fiesta del Primer Vienres de Mayu. La Ermita de San Cristóbal, emplazada a la entrada de Jaca, ye una senciella construcción d'una sola nave y el so interior alluga un retablu presidíu pol titular, San Cristóbal; fundada por Francisco Villanúa en 1776, sustituyó a otra anterior —conocida como San Cristóbal el Viejo— asitiada na vera opuesta del ríu. Otra ermita, la de Sarsa, ye una obra del románicu rural, treslladada a Jaca dende'l so primitivu allugamientu nes faldes del Monte Oroel.
Ciudadela de Jaca
miniaturadeimagen|280x280px|Ciudadela de Jaca. La Ciudadela de Jaca foi declarada monumentu artísticu'l 28 de xunu de 1951 y atópase restaurada dende 1968.
Unu de los cuarteles de la Ciudadela acueye'l Muséu de Miniatures Militares. Les sos sales agospien una coleición de más de 35 000 figures de plomu que s'esiben en 23 escenarios temáticos que recreen batalles singulares na historia de la humanidá.
Otres obres civiles
izquierda|miniaturadeimagen|280x280px|Ponte medieval de San Miguel, sobre'l ríu Aragón. La Casa Consistorial empezó a construyise en 1486, rematando la obra en 1544. En los so dependencies atopa'l «Llibru de la Cadena», del sieglu XIII.
Otru edificiu notable ye'l Palaciu Episcopal, harmoniosu edificiu de renacentista realizáu por Tomás Obón Almudébar, que la so construcción empezó en 1606. Tien una fachada en dos altures, en que'l so pisu cimeru ábrese una galería de balcones y nel inferior una serie de ventanes adinteladas qu'enmarquen al accesu principal.
La Ponte de San Miguel, sobre'l ríu Aragón, ye unu de les escases pontes medievales que se caltienen nel Pirinéu Aragonés. El so monumentalidad y bon estáu de caltenimientu faen d'él una de les obres hidráuliques más significatives del Altu Aragón. Desconozse la fecha exacta de la so construcción, pero pol so aspeutu y estructura piénsase que foi construyíu en dómina so medieval (sieglu XV). Foi declaráu monumentu históricu-artísticu en 1943 y anguaño ye Bien d'Interés Cultural.
Nes contornes de Jaca, el Fuerte de Rapitán #alzar a 1 142 msnm sobre una llomba na aguada norte de la ciudá. Edificáu nel sieglu XIX, ye un fuerte fusilero artillado concebíu como parte de la rede defensiva que pretendía construyise de forma paralela a la llinia internacional del ferrocarril a Canfranc. De gran superficie, ye una obra de sillería, tando la mayor parte de la construcción soterrada pa evitar l'acción de l'artillería enemigo.
Patrimoniu cultural
El Llibru de la Cadena, el más interesante y conocíu manuscritu del Archivu Municipal de Jaca, contién los privilexos, estatutos y documentos más importantes daos a la ciudá. Inclúi, ente otros, el Fueru de Jaca, en copia del sieglu XIII, y los Establimentz y Ordenances municipales. Toma'l periodu entendíu ente 931 y 1324, con un total de 101 fueyes de pergamín con #guardar final, en foliu mayor.
Monesteriu de San Xuan de la Peña
Los anteriores edificios tán asitiaos nel paisaxe protexíu de San Xuan de la Peña y Monte Oroel, unu de los ecosistemes de mediu monte más importantes de tol Pirinéu aragonés. Los sos elementos más representativos son los trupos montes y los escarpes de conglomeraos, nos qu'habiten importantes poblaciones de rapazos.
Ilesies romániques
Otru conxuntu d'interés constituyenlo les ilesies romániques de les pedaníes dependientes de Jaca, según les ilesies de Santa María en Santa Cruz de la Serós, de Santa María de Iguácel en Larrosa y de San Adrián de Sásave en Borau.
Actividaes deportives y tiempu llibre
izquierda|miniaturadeimagen|220x220px|Palaciu de Xelu de Jaca. Pela redolada de Jaca pueden practicase diverses actividaes al campu, tales como'l senderismo. Una de les rutes más curioses ye l'ascensión al Monte Oroel, símbolu de la Ciudá de Jaca, enclaváu nun espaciu natural protexíu. Tamién pueden realizase actividaes d'esguilada o montañismo, al tar asitiada en plenu Pirinéu. Per otra parte, Jaca ye una de les ciudaes poles que trescurre'l Camín de Santiago.
Jaca ye bien visitada pa la práutica de deportes d'iviernu, yá que apenes a 31 km de distancia esiste la posibilidá d'esquiar nes estaciones de Astún, perteneciente al conceyu de Jaca, y Candanchú. Pa patinaxe sobre xelu la ciudá cunta con tres pistes de xelu, dos d'elles de dimensiones olímpiques y la otra d'usu esclusivu pa los patinadores del Club Xelu Jaca.
Deportes
La pista de xelu de Jaca, una de les más antigües d'España, foi escenariu de múltiples eventos deportivos, tantu a nivel nacional como internacional. La ciudá foi see en delles ocasiones de la celebración de Campeonatos del Mundu de patinaxe artísticu, lo mesmo que de la Universiada en 1995 o'l Festival Olímpicu de la Mocedá. Coles mesmes, presentó la candidatura pa los Xuegos Olímpicos d'iviernu en cuatro causes: 1998, 2002, 2010 y 2014.
El Club Xelu Jaca ye l'equipu de ḥoquei sobre xelu de la ciudá. Fundáu en 1972, anguaño participa na Lliga Nacional de Ḥoquei Xelu, máxima categoría d'esti deporte. Ye l'equipu que cunta con más Copes del Rei.
El C.F. Jacetano, l'equipu de fútbol de Jaca, xuega los sos partíos nel Oroel. Visti camiseta verde y pantalón coloráu, y el so meyor resultáu ye un sestu puestu na Tercer División.
L'Estancu Martín-Peña Charumba ye l'equipu de fútbol sala de la ciudá. La indumentaria ye azul. Los sos llogros más destacaos son l'Ascensu a lliga autonómica (1992), Ascensu a 1ª nacional B (1994) y (1999), ascensu a 1ª nacional (2000) y dellos campeonatos y subcampeonatos d'Aragón en categoríes Base.
El Club Pirineista Mayencos, creáu en 1956 (cumple 60 años en 2016), ye unu de los clubes de referencia a nivel nacional no que se refier a la práutica de los deportes de monte, como l'esquí alpín, l'esquí de fondu, el senderismo y el montañismo. Tamién, entama triatlones y biatlones en Jaca y otres poblaciones cercanes, como Ansó.
Gastronomía
La gastronomía jacetana ta influyida pola cultura pastoril y ganadera, base sobre la que se sostién la economía de la ciudá, según por un clima de duros y bien llargos iviernos que favorez platos de conserva y de gran conteníu calórico. Les recetes más destacables son el filete de güey a l'Alforcha», el xabalín estofado con mueyu de nueces, los espárragos rellenos de cogordes y husones, la ensalada de verdures y hortolices asaes, el corderu rustíu con pataques a lo probe y el bacaláu ajoarriero.