cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aborixe australianu
Los diversos pueblos aboríxenes
300px|thumb|Mapa de les rexones aboríxenes d'Australia.Esisten más de 400 pueblos aboríxenes australianos, cada unu con traces culturales estremaos y una llocalización xeográfica propia. Identifícase-yos pol nome de la so llingua indíxena o pola pallabra cola qu'ellos se autodenominan. Ente los principales tenemos:
Llingües
Antes de la colonización europea, falábense más de 330 llingües aboríxenes d'Australia, que nel sieglu XXI amenorgar a menos de 20 (y dalgunes en grave peligru d'estinción).
Dellos llingüistes consideren que cuasi toles llingües aboríxenes tán emparentaes, anque lejanamente, y clasificar en dos grandes families: les llingües pama-ñunganas, falaes na mayor parte d'Australia, y les llingües non pama-ñunganas, falaes nel norte del país. Pero por cuenta de la dificultá d'establecer una filoxenia clara, otros envaloren que les llingües aboríxenes nun formen verdaderes families llingüístiques, sinón que constitúin un Sprachbund, a saber un grupu d'idiomes paecíos por cuenta de la so proximidá xeográfica y a los contautos frecuentes.
Delles llingües aboríxenes son consideraes como llingües aisllaes, como ye'l casu de la llingua tiwi falada na islla del mesmu nome, nel Territoriu del Norte. Al respective de les llingües de los aboríxenes de Tasmania, conócense demasiáu pocu pa rellacionales.
Cultura
180px|thumb|Un neñu de la etnia [[arrente na rexón del ríu Alluga, n'Australia Meridional (1920-24).]]La cultura aborixe desenvolver de manera autárquica, dando llugar a una gran variedá de llingües y cultures con traces comunes, y ye la cultura viva más antigua del planeta. Los aboríxenes llevaben una vida de cazadores-pañadores, y vivíen en grupos semi nómades que percorríen amplios territorios cazando con llances y bumeranes, pescando en canoes y recoyendo frutos y plantes. Al nun tener llingua escrita, tresmitíen la so conocencia per mediu de rellatos y cantares.
El Tiempu del Suañu
El Tiempu del Suañu (Tjukurpa en llingua anangu o Dreamtime n'inglés) ye un conxuntu de lleendes aboríxenes qu'espliquen los sos oríxenes, les sos rellaciones cola so redolada natural y el so futuru. Esta tradición relixosa constitúi'l nucleu de la cultura aborixe y sírvelos de guía na so vida cotidiana. El so llugar sagráu ye la formación predresa llamada Uluru (tamién conocida como Ayers Rock), clasificada pola UNESCO dende 1989 como sitiu natural Patrimoniu de la Humanidá, y dende 1994 como sitiu cultural.
Astronomía
Yá que la cultura aborixe australiana ye la más antigua de les civilizaciones entá siguíes, díxose que los aboríxenes australianos bien podríen ser los primeros astrónomos de la historia. Dellos grupos d'aboríxenes autralianos utilicen los movimientos de los cuerpos celestiales como calendariu. De cutiu atribúyense-y significaos relixosos o mitolóxicos a los fenómenos astronómicos y a los cuerpos celestiales. Hai muncha diversidá de tradiciones astronómiques n'Australia, caúna cola so particular espresión cosmolóxica. Sicasí, paez haber llinies comunes ente los distintos grupos, como son el "Emú nel firmamentu" o la Canoa de Orión.
Música
El más conocíu de los preseos musicales aboríxenes ye'l didgeridoo, o yidaki, tocáu tradicionalmente polos homes de la Tierra de Arnhem y de la rexón de Kimberley, nel norte d'Australia. Esti preséu sopelexóse nel mundu enteru, y gocia d'una creciente popularidá ente músicos tantu de música tradicional como de rock, pop y jazz.
Pintura
thumb|180px|Pintura rupestre aborixe.La pintura aborixe ye un arte de tradición milenaria. Los motivos representaos suelen rellatar les lleendes del "Tiempu del Suañu", polo que s'asimiló dacuando a una forma d'escritura. Realízase mayoritariamente sobre roques, corteces y teles. Con esceición de les pintures rupestres, tratábase tradicionalmente d'un arte efímero: dibuxos nel sable y pintures corporales.
El pintor aborixe Albert Namatjira (28 de xunu de 1902 - 8 d'agostu de 1959) ye unu de los pintores australianos más reputaos. L'estilu de les sos acuareles inspiró la Escuela Hermannsburg d'arte aborixe.
Deportes
El llanzamientu del búmeran ye la práutica deportiva favorita de los aboríxenes australianos, siguida pol fútbol australiano, el rugbi y el críquet. Dende la década de 1960, foise amontando'l númberu de deportistes aboríxenes olímpicos en distintes disciplines.
Cocina aborixe
thumb|180px|Frutos recoyíos na rexón d'[[Alice Springs. Les bagues constitúin la base de l'alimentación tradicional de los aboríxenes australianos.]]El bush tucker designa'l conxuntu de les especies animal y vexetal australianes que dexen al home sobrevivir na naturaleza, y la so conocencia ye parte integral de la cultura aborixe. Los alimentos pueden ser rustíos sobre caricotes, o envueltos en corteces pa ser cocíos en fornos escavaos nel suelu.
Dende finales del sieglu XVIII, la perda de los sos territorios tradicionales de caza y gueta torgó que los aboríxenes caltuvieren les sos tradiciones alimentarias. Per otru llau, el despreciu manifiestu de los colonos europeos escontra esti tipu d'alimentación, y l'introducción d'alimentos nuevos non aboríxenes condució a la progresiva desapaición del bush tucker, especialmente nes zones altamente poblaes del sureste australianu.
Nos años 1970, dellos estudios de botánica y horticultura avivaron l'interés pola alimentación tradicional aborixe y poner de moda. A partir de los años 1990, foi renombrada bushfood y empezó a apaecer na carta de dellos restoranes gastronómicos de Sydney, en llibros de cocina y en programes culinarios de televisión. La creciente demanda n'ingredientes monteses australianos impulsó entós la creación de cultivos industriales basaos nes conocencies de los aboríxenes, ensin qu'éstos participaren d'esti nuevu y prósperu negociu. Dende principios del sieglu XXI, dellos organismos australianos tán promoviendo la incorporación de les comunidaes aboríxenes a la producción y comercialización d'alimentos tradicionales aboríxenes.
L'Australia aborixe
Un estudiu recién del xenoma aborixe australianu, a partir de muestres de pelo d'un aborixe que vivió hai 100 años, amosó qu'estos migraron dende África hai ente 62.000 y 75.000 años, nuna primer fola de dispersión humana escontra Asia que se produció antes de los movimientos de población que s'estremaron nes poblaciones europeo y asiático, hai ente 25.000 y 38.000 años. Llegaron hasta Australia onde permanecieron de magar, y constitúin probablemente una de les más antigües poblaciones continues qu'esisten fuera d'África. Foles migratories posteriores reemplazaron parte d'esta primer fola de dispersión pero puede considerase a los aboríxenes según a otres poblaciones minoritaries de Filipines, India y Papúa Nueva Guinea, como poblaciones relictas de la primer fola de dispersión. Estos datos concuerden colos afayos arqueolóxicos nesta zona según colos estudios d'ADN mitocondrial.
Cuando'l ingleses llegaron a Australia, a finales del sieglu XVIII, envalórase qu'había ente 300.000 y 750.000 aboríxenes, partíos nunes 250 naciones concentraes sobremanera nel sur y nel este del país. La mayor densidá de población aborixe atopar nel valle del ríu Murray. Eses naciones taben xuníes por aliances, y caúna tenía la so propies costumes y la so propia llingua. Cada nación componer de dellos clanes que'l so númberu podía variar de 5 o 6 hasta 30 o 40.
Sieglu XVIII y XIX: la colonización británica
En 1770, el capitán James Cook tomó posesión de les dos terceres partes d'Australia en nome de la corona del Reinu Xuníu, basándose nel principiu de Terra nullius, que presuponía que la tierra nun tenía dueñu.
En 1788, empecipióse la colonización británica col desembarcu na actual Nueva Gales del Sur de la First Fleet (Primer Flota), una flota de 11 navíos con cuasi 1.500 persones a bordu. Yeren presos deportaos que fueren autorizaos a fundar una primer colonia penitenciaria.
Ante la llegada repentina de los colonos británicos, los aboríxenes tuvieron reacciones diverses, pero volviéronse inevitablemente contrarios cuando tuvieron que competir por caltener los sos recursos vitales, y cuando asistieron a la ocupación y secuestru de los sos territorios según diba avanzando la "frontera" escontra l'interior del continente. Pa los colonos, podía espulsase a los aboríxenes de les tierres que queríen destinar a l'agricultura y a la ganadería, porque yeren nómades ya inoraben el conceutu de posesión de la tierra. Pero la cultura aborixe taba intrínsecamente rellacionada cola tierra na que vivíen, polo qu'al tener qu'abandonar los sos territorios tradicionales nun podíen caltener les práutiques social y espiritual qu'aseguraben la cohesión de los clanes y les interrellaciones ente los grupos. Amás de la desestructuración de la sociedá aborixe, la perda de los sos territorios de caza y de recueya provocó graves fames.
Enfermedaes
Al añu siguiente de la llegada de los primeros colonos, una epidemia de viruela acabó cola vida del 90% del pueblu aborixe darug qu'habitaba la rexón. Los británicos atribuyeron más palantre la epidemia a pescadores macasares procedentes de les islles Célebes, anque nun se columbraron embarcaciones macasares más allá de les rexones del norte d'Australia hasta 1869.
Les enfermedaes europees que los colonos traíen consigo (como la viruela, la varicela, el sarampión, la gripe y la tuberculosis) acabaron cola vida de miles d'aboríxenes. Nes rexones onde cohabitaban dambes comunidaes, les enfermedaes venérees amenorgaron gravemente la tasa de fertilidá y la tasa de natalidá aboríxenes. Colos colonos, los aboríxenes afayaron tamién l'alcohol, el tabacu y el opiu; l'abuso de sustances tóxiques que se xeneralizó a lo llargo del sieglu XIX sigue siendo un problema bien estendíu ente les comunidaes indíxenes australianes del sieglu XX.
Los efeutos combinaos de les enfermedaes, de la perda de les sos tierres y de la violencia direuta amenorgó la población aborixe nun 90% ente 1788 y 1900.
La resistencia aborixe
Si nun hubo guerra de conquista puramente dicha, los británicos tuvieron sicasí qu'enfrentase a munchos episodios de resistencia. Ente 1790 y 1802, Pemulwuy, un aborixe d'etnia Bidjigal o Bediagal, llevó a cabu repitíos ataques contra asentamientos británicos, xeneralmente en respuesta a asesinatos d'aboríxenes o los sistemáticos secuestros de neños per parte del Gobiernu australianu. Foi ablayáu en 1802, y ye consideráu como'l primer héroe de la resistencia aborixe.
Ente les lluches de les munches comunidaes aboríxenes que s'opunxeron a la meyora de los colonos, destaca tamién la de los noongar liderada por Yagan, que foi ablayáu en 1833.
A partir de 1813, cuando los británicos devasaron los Montes Azules de Nueva Gales del Sur pa enfusase nel territoriu de los Wiradjuri, éstos opunxéron-yos una fiera resistencia, hasta que Windradyne, el so xefe, acabara apautando col gobernador inglés.
210px|thumb|Los cuatro últimos aboríxenes de Tasmania. [[Truganini ta sentada a la derecha.]]
La conquista de la islla de Tasmania, a partir de 1803, foi tamién motivu de graves y enllargaos conflictos a los que se dio'l nome de Black War (Guerra negra). En 1830, dempués de cuasi 20 años de guerra, un defensor de los aboríxenes, George Augustus Robinson, intervinó pa salvar el centenar d'habitantes aboríxenes (de los 6.000 habitantes iniciales) que sobrevivieren a la masacre, y treslladó-yos a la Islla Flinders hasta que terminara la guerra. Desterraos y abandonaos a la so suerte, munchos morrieron d'epidemies y los escasos sobrevivientes nunca pudieron tornar a la so tierra. Robinson recurrió nun principiu a l'ayuda d'una mediadora aborixe de Tasmania, Truganini, pa treslladóse a los sos conxéneres ya intentar depués crear un campamentu nel continente australianu onde allugar a los refuxaos de Tasmania. La Guerra Negra ye considerada como un xenocidiu, yá que llevó a la total estinción de los aboríxenes de la isla. Truganini, finada en 1876, foi la postrera sobreviviente.
Los conflictos siguieron hasta'l sieglu XX. En 1884, acabar cola resistencia del pueblu Kalkadoon de Queensland con una masacre de más de 200 persones en Battle Mountain. Otra masacre d'aboríxenes tuvo llugar en 1928 en Coniston nel Territoriu del Norte.
Primeros nicios d'integración
Per otru llau, dende los primeros años de la colonización, dellos aboríxenes fixéronse célebres actuando como intermediarios colos británicos: Baneelon o Bennelong (1764-1813), un eora que foi'l primer aborixe qu'aprendió a escribir n'inglés, Bungaree, un diplomáticu y esplorador de la tribu de Broken Bay fináu en 1830, y Mokare, un noongar fináu en 1831.
A partir de 1834, los colonos empezaron a recurrir a guíes aboríxenes pa esplorar y empobinase nel interior d'Australia. Utilizábase-yos tamién pa rastrexar a los numberosos bandíos, llamaos bushrangers, qu'escapaben a la xusticia abellugándose nel interior de les tierres.
180px|thumb|Trabayadores d'una granxa del Proteutoráu de Victoria, en 1858.En 1838, a consecuencies d'un informe ellaboráu a pidimientu de la Cámara de los Comunes sobre la grave situación de los aboríxenes, el Secretariu británicu a la Guerra y les Colonies encamentó'l nomamientu de "Proteutores de los Aboríxenes" (Proteutor of Aborigines), que gobernaríen unes zones llamaes Protectoraos. El primer Xefe Proteutor de los aboríxenes foi George Augustus Robinson. El Proteutores teníen qu'aprender l'idioma de los aboríxenes viviendo nel so Proteutoráu, y teníen de velar por que nun se violaren los sos pocos derechos nin se -yos expoliase. Desempeñaben tamién un papel crucial na integración de los aboríxenes na sociedá colonial. Esta figura, qu'esistió hasta 1970, foi bien revesosa debíu al escesivu control qu'exercieron sobre los aboríxenes y los sos bienes, y por cuenta de la so poca efectividá.
A partir de la década de 1860, cola puxanza de los estudios antropolóxicos, diéronse munchos casos d'investigadores internacionales que desenterraron cranios y cadarmes aboríxenes, particularmente na islla de Tasmania, pal so estudiu y posterior exhibición en museos europeos. Dende finales del sieglu XX, tán llevándose a cabo campañes reclamando la devolución d'esos cuerpos al so llugar d'orixe pa da-yos una sepultura digna.
thumb|El primer equipu de croqueta australianu que viaxó al estranxeru yera puramente aborixe. Equí en 1867.
Los pueblos aboríxenes viéronse apostraos a los llugares más inhóspitos del país, viviendo en reserves o abellugaos en misiones onde se-yos apurría comida y ropa. Delles misiones abrieron escueles pa indíxenes y orfanatos. La implantación de nueves granxes ganaderes y zones de camperes foi nun principiu motivu d'ataques y de conflictos, hasta que col tiempu los ganaderos empezaron a emplegar a los aboríxenes como pregueros y vixilantes del ganáu. Privaos de los sos medios tradicionales de subsistencia, los aboríxenes tuvieron que depender cada vez más de los colonos.
Naquella dómina, los trabayadores aboríxenes de les granxes empezaron a prauticar el críquet, deporte nel que destacaben poles sos habilidá físiques. Nuna dómina na que cuasi nun había alcuentros deportivos internacionales, el primer equipu australianu de críquet en viaxar a Inglaterra foi un equipu dafechu compuestu de xugadores aboríxenes, en 1868.
Sieglu XX
A principios de la década de 1920, envalórase que la población aborixe australiana amenorgárase a ente 50.000 y 90.000 persones, y el sentir xeneral ente la población europea yera que taben empuestos a sumir. A pesar del impautu de los asentamientos y de la manera de vida europeos, delles comunidaes aboríxenes que permanecíen aisllaes en rexones remotes sobrevivieron calteniendo la so forma tradicional de vida hasta bien entráu'l sieglu XX. Per otru llau, la so inmunidá frente a les enfermedaes ameyorara, polo que la tasa de natalidá aborixe empezó a volver xubir a partir de los años 1930.
Al empecipiase'l sieglu XX, la mayoría de los aboríxenes vivíen en reserves y en zones controlaes, y los sos desplazamientos taben llindaos por llei. Teníen poques posibilidaes llaborales y siguíen emplegándose nes esplotaciones agrícoles onde nun percibíen sueldu (en dellos casos dábase-yos una pequeña compensación) y recibíen comida, ropa y agospiamientu en cuenta del so trabayu.
En 1901, Australia constituyir en federación y la Constitución del Commonwealth entró a valir. El Commonwealth Franchise Act, aprobáu en 1902, negó'l derechu de votu a los aboríxenes sacantes que tuvieren inscritos nes llistes eleutorales d'un estáu antes de 1901, lo que dexaba fuera a la inmensa mayoría. A partir de 1915 dexóse-yos votar con llimitaciones en dellos estaos, pero los sos pocos derechos civiles varien enforma d'un estáu a otru.
Nos años 1932-1934, una serie d'asesinatos en legitima defensa perpetaos por aboríxenes del Territoriu del Norte, según los sos xuicios correspondientes, marcaron un xiru nes rellaciones ente aboríxenes y non aboríxenes. Conocíos como Crisis de Caledon Bay, esos acontecimientos y sobremanera el so desenllaz supunxeron un aliviu pasaxeru nes tirantes rellaciones ente dambes comunidaes.
Na Primera y la Segunda Guerra Mundial, munchos aboríxenes apuntárense nel exércitu a pesar de qu'esistieron llimitaciones al so allistamientu hasta 1917. En 1949, diose la nacionalidá australiana a los pocos ex combatientes aboríxenes, pero naquella dómina los aboríxenes de Queensland, Territorios del Norte y Australia Occidental siguíen ensin poder votar.
De los años 1960 escontra la reconciliación
La década de 1960 marca un puntu d'inflexón na recuperación polos aboríxenes australianos de los sos derechos civiles más básicos. En 1962, la llexislación de la Commonwealth dio'l derechu de votu a los aboríxenes, y en 1967 aprobar por referendu dos enmiendes a la Constitución australiana poles que yá non se faíen distinciones ente los aboríxenes y la población d'otru orixe. El referendu foi aprobáu con 90,77% de los votos. D'equí p'arriba toa llei aprobada n'Australia -yos concernería a ellos tamién, y diba tenése-yos en cuenta a la d'establecer el censu eleutoral.
En 1971 Neville Bonner, escoyíu pol Estáu de Queensland nes files del partíu lliberal, convertir nel primer senador aborixe. En 1976, Sir Douglas Nicholls foi nomáu gobernador d'Australia del Sur, lo que-y convirtió nel primer aborixe n'ocupar un cargu gobernativo.
Ye nesa década que les reinvidicaciones aborígenas empezaron a centrase na tema de les tierres que-yos fueron arrampuñaes en contra de la so voluntá. En 1972, un grupu d'activistes llantó la tienda de la Embaxada aborixe delantre del Parllamentu de Camberra, en protesta pola negativa del gobiernu del entós primer Ministru MacMahon a reconocer los derechos ancestrales de los aboríxenes sobre les sos tierres. Esa embaxada tuvo instalada de forma intermitente hasta 1992, fecha a partir de la cual la tienda foi montada permanentemente nos xardinos del Parllamentu.
En 1992, la Corte Suprema d'Australia dictó una sentencia de gran relevancia xurídica nel Casu Mabo, nel qu'unos isleños del estrechu de Torres reclamaben la propiedá de les sos tierres robaes. La Corte declaró como non válidu'l conceutu de Terra Nullius aplicáu hasta agora.
Al entrar nel sieglu XXI, fueron los mesmos australianos los que dieron un pasu más escontra la reconciliación colos aboríxenes. En 2001, el Primer Ministru australianu, John Howard, propunxo una Moción de Reconciliación al Parllamentu nacional, describiendo "el maltratu escontra los indíxenes australianos como'l capítulu más aveséu de la historia d'Australia". La moción foi aprobada en 2007, cuando'l gobiernu de Kevin Rudd presentó oficialmente "sides nacionales" a los aboríxenes. Al añu siguiente, el mesmu primer ministru presentó sides a les Xeneraciones robaes aboríxenes, en nome del gobiernu australianu.
Mientres aquel periodu la población aborixe tamién empezó a crecer y recuperase, faciéndose insuficientes los escasos recursos y tierres que teníen, si en 1971 yeren 115.953 diez años dempués crecieron a 159.897 y en 1996 yeren yá 352.763 nativos.
Los aboríxenes australianos nel sieglu XXI
Les comunidaes indíxenes australianes (aboríxenes y isleños del estrechu de Torres) presenten graves defeutos sanitarios y económiques, y el indicadores sociales asítien-yos en posiciones inferiores no que fai a la salú, la educación, l'empléu, la probeza y la delincuencia.
En 2004, l'entós Primer Ministru, John Howard, estableció una serie de contratos coles comunidaes aboríxenes nos que se-yos concedía sofitos económicos sustanciales en cuenta de una serie de compromisos, como la escolarización de los neños. Estos contratos conócense como Shared Responsibility Agreements (Contratos de Responsabilidá Compartida). Marquen un xiru na política aborixe que pasó de la "autodeterminación" sobre les temes de la so comunidá a la "obligación mutua" coles comunidaes non aborígenas. Dellos sectores calificaron esos alcuerdos como "alcuerdos paternalistes y dictatoriales". El conceutu de "obligación mutua" foi introducíu apocayá y aplícase a tolos australianos beneficiarios de l'asistencia social y sanitario, ensin distinción de los sos oríxenes, siempres que nun sían discapacitaos nin vieyos.
Les estadístiques publicaes pol gobiernu d'Australia axunten a los aboríxenes y a los isleños del estrechu de Torres so la denominación "indíxenes australianos". Les cifres referir polo tanto al conxuntu de los habitantes autóctonos d'Australia, sacante cuando s'especifique lo contrario.
Repartición xeográfica
Un terciu de los indíxenes viven nes principales ciudaes australianes (32% o 165.800 persones). 45% partir ente les rexones continentales y los territorios insulares, y cerca de 25% viven nes rexones desérticas del interior, llamaes "remotes" o "bien remotes".
Nueva Gales del Sur concentra la mayor proporción de la población indíxena (152.700 persones), siguida de Queensland (144.900 persones). El Territoriu de la Capital Australiana, Camberra y la so contorna, ye'l que menos indíxenes alluga (4.300 persones). Nel Territoriu del Norte, 30% de la población ye indíxena.
Edá media y esperanza de vida
La población indíxena d'Australia ye muncho más nueva que la población non indíxena, por cuenta de les sos mayores tases de mortalidá y de nacencies. La edá media envalorada ye de 21 años pa los indíxenes y de 37 años pa los non indíxenes. Por esi motivu, introdúcense de cutiu factores correutores (age standardization) a la de comparar estadístiques sobre dambes poblaciones.
Salú
Por cuenta de la falta d'accesu a l'asistencia sanitaria, los aboríxenes tán más afeutaos por problemes de salú. Amás, factores como probeza, educación insuficiente, abusu de drogues, poco accesu a instalaciones sanitaries en zones aisllaes y presión cultural (que resulta en bien poca comunicación ente comunidaes indíxenes y trabayadores sanitarios) impliquen una desigualdá con al respective de la esperanza de vida. Gobiernos federales consecutivos respondieron a estos problemes cola implementación de programes como por casu la Oficina de Salú d'Aboríxenes y Isleños de Torres Strait (OATSIH), lo qu'implica más asistencia sanitaria ente les comunidaes indíxenes, pero los problemes inda tán vixentes.
Criminalidá y encarcelamientu
La tasa d'encarcelamientu ente los aboríxenes ye 5 vegaes mayor que la de los varones negros en Sudáfrica mientres la apartheid. En 2002, fueron dos veces más frecuentemente víctimes d'agresiones violentes que los non indíxenes. Nel añu 2001 un 24% de la población indíxena denunció ser víctima de violencia. En xunu de 2004 un 21% de los prisioneros yeren indíxenes. Hai informes frecuentes de violencia doméstica y disturbios nes comunidaes.
Abusu de drogues
Munches comunidaes indíxenes sufren gran cantidá de problemes sociales, sanitarios y llegales acomuñaos col abusu de drogues llegales ya illegales.
En 2007 una encuesta de la Estratexa Nacional de Drogues informó de que los indíxenes abstiénense más d'alcohol que los non indíxenes (un 23,4% vs. un 16,8%), pero si peracaben alcohol tán más en peligru de beber a nivel bien eleváu (un 27,4% vs. un 20,1%)
Pa lluchar contra esti problema intentóse implementar una serie de programes de prevención y mitigación del abusu d'alcohol. Munchos d'estos programes fueron empecipiaos poles comunidaes mesmes. Les estratexes inclúin declaraciones de “Zones ensin alcohol” ente comunidaes indíxenes, prohibiciones y restricciones d'accesu a puntos de venta y collaboración ciudadana. Anque en delles comunidaes menguaron los problemes coneutaos col alcoholismu, pa otres inda ye un problema actual.
Otru problema ye la inhalación de petroleu ente delles comunidaes aisllaes.
El conflictu territorial
El principiu racista “terra nullius” siguió vixente n'Australia hasta ser derogáu nel xuiciu históricu Casu Mabo en 1992. Dichu principiu, qu'establecía que la tierra n'Australia taba sacupada antes de la llegada de los colonizadores británicos, foi la ferramienta de la que se valieron los socesivos gobiernos coloniales p'arrampuñar a los aboríxenes los sos territorios ancestrales. La perda de la so tierra tuvo consecuencies devastadores a nivel social, cultural y psicolóxicu pa los aboríxenes, y a pesar del veredictu favorable a la recuperación de la so propiedá, siguen ensin devolve-yos gran parte de los sos territorios. Sicasí, "la opinión dominante nun ye que los aboríxenes son un pueblu quitáu, (...) sinón que se considera que munchos d'ellos son borrachos violentos y que na so mayoría nun pueden ayudar a sigo mesmos."
Champougny
Champougny ye una comuña francesa del departamentu de Meuse, na rexón de Gran Este. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Essertines-en-Châtelneuf
Essertines-en-Châtelneuf ye una comuña francesa del departamentu de Loira, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Llingües bafia
Les llingües bafia son un grupu de llingües bantús coficado como grupu A.50 na clasificación de Guthrie. Acordies con Nurse & Philippson (2003), estes llingües formen un grupu filoxenéticu válidu. Les llingües del grupu son: l'hijuk foi llistáu como llingua ensin clasificar dientro del grupu A.50 por Guthrie, pero acordies con Ethnologue ye bien similar al basaa.
Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües bafia son: ! GLOSA ! Bafia (Kpa) !! Fa' (lefa) !! Tibea (Djanti) ! PROTO- BAFIA
Manual of the flora of the Northern States and Canada
Manual of the flora of the Northern States and Canada (embrivíu Man. Fl. N. States) ye un llibru con ilustraciones y descripciones botániques escritu pol xeólogu, botánicu y taxónomu d'Estaos Xuníos Nathaniel Lord Britton y espublizáu nos Estaos Xuníos nel añu 1901.
Emblingiaceae
Les emblingiacees (Emblingiaceae) son una familia d'anxospermes perteneciente al orde de les brasicales. Inclúin un solu xéneru con una única especie, Emblingia calceoliflora, endémica del oeste d'Australia.
Descripción
Trátase de subarbustos yerbáceas y rastreros, con fueyes simples, peciolaes con cartílagu nos sos marxes. Les flores, solitaries, blanques, crema, marielles, verdes o rosaes que broten d'agostu a payares.
Taxonomía
Emblingia calceoliflora describióse por Ferdinand von Mueller y espublizóse en Estaza Phytographiæ Australiæ 2: 2. 1860.
Chris Noth
Christopher David "Chris" Noth ye un actor d'Estaos Xuníos. Ye conocíu por interpretar a Mike Logan en Law & Order, a Mr. Big en Sex and the City y a Peter Florrick en The Good Wife.
Primeros años
Noth, el menor de tres fíos, nació en Madison (Wisconsin) fíu de Jeanne Parr, una reportera, y Charles Noth, un vendedor de seguros. El so padre morrió cuando Noth tenía ocho años. Mientres la so mocedá, viaxó cola so madre y hermanos pol Reinu Xuníu, Yugoslavia y España.
Llingües mbam
Les llingües mbam son un grupu de llingües bantoides meridionales, clasificaes como llingües bantús dientro de la zona A na clasificación de Guthrie. Sicasí, esisten duldes sobre la so pertenencia al grupu bantú puramente dichu. Acordies con delles comparances lexicoestadístiques estes llingües nun seríen puramente llingües bantús, anque sí llingües bantoides. Janssens (1992-93) alluga dientro del grupu mbam toles llingües codificaes por Guthrie como A.60, la metá de les codificaes como A.40 ya inclúi tentativamente al bube (A.31). R. Blench (2011) inlcuye tamién al grupu jarawano n'A.60, anque caltién a dambos grupos dientro del bantú.
Chris Noth
Primeros años
Noth estudió nel Marlboro College en Vermont. Darréu, llogró una Maestría en Belles Artes na Yale School of Drama (Escuela de Drama de Yale), onde foi alumnu de Sanford Meisner.
Carrera
Noth realizó'l so debú cinematográficu en 1988 en Jakarta. Tamién tuviera papeles pequeños en filmes como Smithereens y Baby Boom y en series de televisión como Hill Street Blues y Another World. En 1988 interpretó a Mike Logan nel episodiu piloto de la serie Law & Order. En 1990, NBC empezó a tresmitir la serie. Noth abandonó la serie en 1995. Darréu, interpretaría a Logan nuevamente na película Exiled: A Law & Order Movie.
En 1998, Noth llogró'l papel de "Mr. Big" na serie de HBO Sex and the City, qu'interpretó mientres seis años. Mientres esti periodu, tamién tuvo un papel pequeñu nel filme Náufragu y actuó nuna producción de Broadway de The Best Man. En 2001, interpretó a un axente del FBI en dellos episodios de Crossing Jordan. En 2005, Noth volvió interpretar a Mike Logan, esta vegada en Law & Order: Criminal Intent como convidáu especial nun episodiu de la cuarta temporada. Mientres la quinta temporada, Noth llogró un papel recurrente na serie. En xunu de 2008, anuncióse que Noth abandonaría la serie.
Macáu
Macáu (en chinu: 澳門, en portugués Macau) ye una de les dos rexones alministratives especiales de la República Popular China. Asitíase na costa meridional de China, na fastera occidental del delta del ríu Perla. Al este, na otra oriella del delta, ta Ḥong Kong, y arrodiándola pel norte ta la provincia de Guangdong. La economía del territoriu ta fondamente venceyada al turismu y al xuegu (prohibíu nel territoriu chinu), pero tamién hai actividaes industriales.
Antigua colonia portuguesa, foi alministrada por Portugal dende mediaos del sieglu XVI hasta 1999, lo que fizo d'ella, nos dos últimos años de control portugués, la cabera colonia europea en China. Los comerciantes portugueses asentáronse en Macáu na década de 1550. En 1557 el territoriu foi arrendáu a los portugueses pol emperador chinu como puestu comercial. L'alministración portuguesa d'una ciudá que siguía tando sometida a l'autoridá y la soberanía china caltúvose hasta 1887, cuando pasó a ser una colonia del Imperiu portugués. Esti país devolvió-y la soberanía a china el 20 d'avientu de 1999. Nel alcuerdu de devolución incluyíase una llei fundamental del territoriu, la Llei Básica de Macau, que llexisla les condiciones poles que'l territoriu caltendrá un altu gráu d'autonomia a lo menos hasta 2049.
Embaxo'l principiu un país, dos sistemes, el gobiernu central de la República Popular ye responsable de la defensa y les rellaciones esteriores del territoriu, que caltién el so propiu sistema llegal, sistema monetariu, aduanes, política migratoria y una fuerza policial propia. El territoriu participa en munches organizaciones internacionales que nun obliguen, pa ser miembru, a que los territorios tengan soberanía nacional.
Enllaces esternos
left|thumb|350px|Vista aérea de la península de Macáu
Bisuyu
Col nome de Bisuyu podemos referinos a:
Cupressus lusitanica
Cupressus lusitanica o Cupressus lindleyi ye una especie arbórea que se distribúi por América. thumb|Vista del árbol.
Descripción
thumb|Ramilla y conos. El ciprés, llega a midir de 30 a 40 m d'altor, inclusive más nel so hábitat natural. Cuenta con un tueru rectu de 1,5 a 2 m de diámetru, corteza acoloratada marrón n'exemplares nuevos y abuxada o ablancazada nos exemplares centenarios. La copa ye cónica, con cañes estendíes, monopódicas. La corteza ye fisurada y el xamasca ye trupu. Les fueyes son escamoses, con marxes llisos y enteros. Los conos son cuasi redondos, de 12 a 15 mm allugaos a lo llargo de les cañes. Fructifica a partir d'agostu a xineru. La maduración de los sos frutos dar d'ochobre a xineru, ábrense los conos con gran cantidá de granes alaes.
Distribución y hábitat
Ye orixinaria de Méxicu y de Centroamérica: Guatemala, El Salvador y Hondures. Y foi estensamente introducíu en Belize, Nicaragua y Costa Rica. Crez a altitúes de 1500-3500 msnm. El nome C. lusitanica o Ciprés de Portugal provién d'un clon, nun se sabe si natural de la India o de Méxicu, cultiváu en Portugal escontra 1634, nel monesteriu de Buçaco, cerca de Coimbra; estos árboles yá teníen alredor de 130 años cuando la especie describióse botánicamente por Miller en 1768. En Méxicu ye conocíu colos nomes de cedru blancu; ciprés mexicanu o teotlate. Anque prefier usase el so sinónimu del nome científicu: Cupressus lindleyi. En Guatemala conozse a cencielles como Ciprés.
Forma montes puros nel so hábitat natural onde xeneralmente prevalez el clima fríu húmedu, con suelos fondos y altu conteníu en materia orgánico.
Cultivos y usos
Prefier el riego moderáu y suelu arenosu; anque tamién s'afai a suelos probes en materia orgánico. Desenvolver al sol y ye bien resistente a les baxes temperatures; Crez perbién en condiciones templaes y fríes, pero crez meyor a media solombra. En Méxicu la so madera ye utilizada na ellaboración de muebles finos, y sobremanera na ellaboración artesanal de jaranas jarochas
Ye un árbol bien llonxevu, de rápida crecedera y resistente a la seca. Introducióse en diverses partes del mundu y ye cultiváu tantu pol so valor ornamental como pol so madera y ye un árbol bien utilizáu como cercu vivu. Llantóse llargamente pa la so producción comercial na industria papelero: a altes altitúes en Colombia (3300 msnm), Bolivia y Sudáfrica, y cerca del nivel del mar en Nueva Zelanda onde ta dafechu naturalizáu. En Colombia llántense estos cipreses pa crear cortines cortavientos y lluchar contra la erosión del suelu causaes por actividaes humanes nes fasteres de los montes.
Foi llantáu en llugares de clima templáu como ornamental cerca del nivel del mar y desenvolvióse bien: Buenos Aires, (Arxentina); Austin, Texas y nes Islles Britániques, puede algamar un altor de 30 m nes Islles Britániques.
Ta siendo plantáu na provincia arxentina de San Luis, Arxentina a 1500 msnm con fines de forestación pa crear montes artificiales nuna tierra orixinalmente desprovista d'ellos nel sentíu estrictu (una y bones la vexetación natural ellí ye de carba alpina) nun clima bien similar al del so llugar d'orixe. thumb|240px|Vista del tueru
Taxonomía
Cupressus lusitanica describióse por Philip Miller y espublizóse en The Gardeners Dictionary:. . . eighth edition non. 3. 1768. Cupressus ye'l nome llatín del ciprés qu'acordies con dellos autores provién de "Cyprus" (Xipre), d'onde ye nativu y crez montés.
lusitanica: epítetu xeográficu qu'alude a la so llocalización en Lusitania.
Waleed Al-Husseini
Bibliography
thumb|[[Maryam Namazie entrevista a Al-Husseini sobre Blasphémateur (2016).]]
Sidus Ludoviciana
left|thumb|Mizar (estrella doble), Sidus Ludoviciana y Alcor
Sidus Ludoviciana (L'astru de la universidá- ludoviciana) o Sidus Ludovicianum (L'astru de Ludovico, Ludwig o Luís) ye una débil estrella d'octava magnitú, namái visible con ayuda óptica nel campu ocular de Mizar y Alcor na sietestrellu que la so separación angular ye de 11'48", esta estrella ta formando un ángulu obtusu ente elles.
Historia
Benedetto Castelli discípulu y amigu de Galileo, unvió-y una carta'l 16 de payares de 1616. Describe la so observación de "una estrella visible namái con telescopiu y cerca de Mizar" midiendo la so magnitú aparente, tratar d'una estrella d'octava magnitú y acompaña un bocetu. Castelli aportunó en que la estrella movióse llixeramente de la posición rexistrada mientres el pasáu branu na residencia de Galileo en Florencia, Bellosguardo.
El 2 d'avientu de 1722 Johann Georg Liebknecht reparó esta estrella al traviés d'un telescopiu de seis pies del observatoriu astronómicu de la universidá ludoviciana en Giessen (Alemaña). Creyó ver un movimientu propiu nel astru y precipitadamente creyó afayar un nuevu planeta, que'l so nome foi Sidus Ludoviciana n'honor del magnificentissimus rector y fundador de dicha universidá, Ludwig V (Luís V), Landgrave del condáu de Hesse-Darmstadt ente 1596 y 1626.
Per otru llau, dada la so presunta escentricidá orbital, al tar bien alloñáu de la eclíptica y en comprobándose, llegar a la conclusión de que nun podía ser un nuevu planeta. En llugar de la fama, ganóse fuertes crítiques de los sos colegues.
Carauterístiques astrométricas
Asitiada a una distancia de 120 parsecs (393 años lluz) dexa tras tola mayor parte de les estrelles acomuñaes del carru del sietestrellu, polo que nun pertenez a esta asociación por cuenta de qu'atópense a una distancia media de 80 años lluz y ente'l sistema séstuple de Mizar y Alcor hai una distancia de más de 300 años lluz al respective de Sidus Ludoviciana.
Teodoro Fernández
Xugaba de delanteru y yera conocíu popularmente como «el cañonero». Falleció en 1996 en Lima. Lolo tá consideráu el meyor delanteru de tolos tiempos en Perú.
Takumi Miyayoshi
Takumi Miyayoshi (宮吉 拓実, ), ye un futbolista xaponés.
1913
° : fecha de nacencia
† : fecha de la muerte
Hedda Nova
Biografía
El so verdaderu nome yera Hedda Puscewski, y nació en Odesa, naquel momentu parte del Imperiu rusu, y anguaño n'Ucraína. El so padre yera un fabricante de pianos, y Hedda cursó estudios nuna institución educativa alemana.
Mientres 17 años trabayó como actriz cinematográfica nos Estaos Xuníos, pero nun superó la transición al cine sonoru, pola dificultá de falar l'inglés ensin acentu. La so última película foi My Own Pal (1926), de Fox Film, na que trabayó con Tom Mix. Tres ella nun volvió actuar ante les cámares.
Casada col actor y direutor Paul Hurst el 4 de payares de 1919, Hedda Nova finó en Atascadero, California, en 1981, por causa de una enfermedá cardiovascular.
Seleición de la so filmografía
thumb|right|200px|Cartelu del filme The Spitfire of Seville (1919), en Motion Picture News, 19 de xunetu de 1919, p. 720.
Essertines-en-Donzy
Essertines-en-Donzy ye una comuña francesa del departamentu de Loira, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Chanteraine
Chanteraine ye una comuña francesa del departamentu de Meuse, na rexón de Gran Este. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Valdelosa
Valdelosa ye un conceyu y llocalidá española de la provincia de Salamanca, na comunidá autónoma de Castiella y Llión. Intégrase dientro de la contorna de la Tierra de Ledesma. Pertenez al partíu xudicial de Salamanca y a la Mancomunidá Contorna de Ledesma.
Llingües mixezoqueanas
Les llingües mixe-zoqueanas (o mije-soqueanas) son una familia llingüística que les sos llingües adscrites son falaes nel ismu de Tehuantepec, la sierra de Juárez y l'occidente de Chiapas. El gobiernu mexicanu reconoz tres llingües mixe-zoqueanas distintos, que son el mixe, el zoque y el "popoluca" (anque realmente'l términu "popoluca" referir a llingües distintes, a pesar de la semeyanza nel nome). Tou esto vale La primera d'estes llingües tien alredor de doscientos mil falantes, concentraos especialmente nel norte d'Oaxaca. El zoque, pela so parte, cuenta con alredor de cien mil usuarios, y el popoluca, alredor de sesenta y nueve mil. A pesar de lo que pudieren indicar les apariencies nominales, en realidá cada unu de los términos señala más puramente un conxuntu de llingües emparentaes ente sigo, que n'ocasiones apuerten a inintelixibles. Ethnologue cuenta alredor de 16 llingües mixe-zoqueanas distintes. Pela so parte Wichmann (1995), na so clasificación más recién, estrema doce llingües y once dialectos.
Delles llingües estinguíes nos nuesos díes fueron clasificaes como mixe-zoqueanas. Tal ye'l casu del idioma tapachulteco, faláu na rexón de Tapachula, nel sureste de Chiapas.
Historia
Históricamente, la familia mixe-zoqueana tuvo un mayor espardimientu, algamando la mariña del Pacíficu guatemalianu. Terrence Kaufman y Lyle Campbell (1976) argumentaron, basaos nun ciertu númberu de préstamos llingüísticos atopaos n'otres llingües mesoamericanes, que ye bien probable que los portadores de la cultura olmeca fueren falantes de dalguna llingua mixe-zoque. Pel so llau, Terrence Kaufman y John Justeson, n'últimos tiempos dixeron que completaron el desciframientu de la escritura epi-olmeca, correspondiente a dalguna llingua mixe-zoqueana.
Valdelosa
Símbolos
left|120px|
Llingües mixezoqueanas
Historia
Kaufman llanzar nel añu 2001 contra les bases de los préstamos mixe-zoqueanos n'otres llingües mesoamericanes, argumentando la presencia de pueblos de dicha filiación en Teotihuacan. Kaufman señala que les carauterístiques atribuyíes al mixe-zoque son en realidá comunes a delles llingües mesoamericanes y tienen ampliu espardimientu na zona.
Valdelosa
Escudu
L'escudu heráldicu que representa al conceyu foi aprobáu'l 21 de mayu de 1993 col siguiente blasón:
Bandera
La bandera municipal foi aprobada'l 24 de xunu de 1994 cola siguiente descripción testual:
Llingües mixezoqueanas
Clasificación interna
Les estimaciones glotocronológicas pal tiempu de diversificación a partir del proto-mixe-zoque ye de 36 sieglos. El tiempu de diversificación de cada grupu a partir del proto-mixeano y el proto-zoqueano son sustancialmente menores. Les llingües zoqueanas paecen tener un tiempu de diversificación d'unos 14 sieglos, ente que les llingües mixeanas paecen tener un tiempu de diversificación d'unos 13 sieglos.
Valdelosa
Bandera
== Historia Reconquistar de Valdelosa foi realizada polos reis de Llión una vegada que fueron reconquistaos Ledesma, Juzbado, Guadramiro o Salamanca por Ramiro II de Llión nel sieglu X. Nel sieglu XII, la llocalidá apaez citada como Val de la Ossa nel fueru dau a Ledesma pol rei Fernandu II de Llión nel añu 1161. Darréu, la monarquía lleonesa venció Valdelosa a la Orde de San Juan, formando parte de la encomienda de Zamayón, d'ende'l nome "de la Encomienda" de la devesa de "Valencia de la Encomienda". Cola creación de les actuales provincies en 1833, Valdelosa quedó encuadráu na provincia de Salamanca, dientro de la Rexón Lleonesa.
Llingües mixezoqueanas
Númberu de falantes
Llista de les llingües mixezoqueanas, con númberu de falantes (y fecha d'estimación): Mixe de Tlahuitoltepec 5000 (1991)
Valdelosa
Nucleos de población
El conceyu estremar en dellos nucleos de población, que teníen la siguiente población en 2015 según l'INE.
Llingües mixezoqueanas
Rellación con otres llingües
Los primeros intentos clasificatorios, como'l de Orozco y Berra, proponíen una afinidá ente les llingües mixe-zoqueanas y les llingües otomangueanas. Sicasí, esa propuesta foi refugada por falta d'evidencia empírica. Justeson y Kaufman (1994) probaron un antepasáu d'esta familia, tuvo de ser la llingua falada polos olmeques (los autores denominen a la llingua de los olmeques atestiguada nos cercos de piedra, como epiolmeca).
Apocayá sobre la base d'una llista de casi 200 cognados, púdose establecer sólidamente que les llingües mixe-zoqueanas tán emparentaes coles llingües totonaco-tepehuas, formando los dos families les dos cañes de la familia totozoqueana (Brown et al. 2011).
Fonoloxía
L'inventariu fonémico del mixe-zoqueano reconstruyíu por Wichmann (1995) puede paecer relativamente simple. Sicasí, dalgunos de los idiomes modernos fueron innovadores: dalgunos esaniciaron delles vocales y otros introducieron el contraste fortis/lenis na serie de consonantes oclusives. El fonema llateral /l/ atopar en poques pallabres, y ye posible qu'estes pallabres tengan un orixe onomatopéyicu. La siguiente tabla da l'inventariu reconstruyíu: Tocantes a les vocales l'inventariu ye:
Gramática
Los idiomes mixe-zoqueanos son llingües polisintétiques con verbos morfolóxicamente complexos y sustantivos simples. Señalen gramaticalmente tantu subjetos como oxetos nos verbos. Empleguen un alliniadura morfosintáctica de tipu ergativo y tienen un sistema direutu/inversu. Estremen dos tipos d'oraciones básiques: independiente y dependiente.
Comparanza léxica
El siguiente cuadru resume los numberales en distintes variedaes de llingües mixe-zoqueanas:
Sergio Leone
Sergio Leone foi un guionista, productor y direutor de cine italianu. Ye unu de los direutores más famosos de la historia del cine, y ye sobremanera conocíu polos sos spaghetti western.
Biografía
Fíu del direutor de cine Vincenzo Leone, que dacuando filmaba col seudónimu de Roberto Roberti. El so padre foi direutor de cine hasta qu'en 1943 Benito Mussolini solicitó-y una opinión sobre un guión qu'escribiera y desgraciadamente Vincenzo foi sinceru; a partir d'esi momentu nunca más volvería dirixir.
Primeros años
En 1959 diéron-y la oportunidá de sustituyir, por enfermedá, al direutor Mario Bonnard mientres el rodaxe de Los últimos díes de Pompeya, anque nun pudo roblar la película.