cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
HTC-Highroad
2010
La escuadra tuvo una destacada actuación na Vuelta a España, qu'empezó ganando la contrarreló por equipos nocherniega peles cais de Sevilla cola que dio entamu la prueba, siendo asina Cavendish el primer líder de la ronda y per ende el primer ciclista en llucir el nuevu maillot coloráu, que sustituyía al oru de les últimes once ediciones. En intentándolo ensin ésitu n'hasta trés causes (dexando ante Hutarovich, Farrar y Petacchi), Cavendish ganó tres etapes al sprint en Lleida, Burgos y Salamanca (los dos primeres de manera consecutiva, incluyendo un saltito na celebración de la segunda), trunfos nos que destacó'l papel del so llanzador Goss. Con eses victories, qu'asitiaron la so victoria final na clasificación por puntos (maillot verde), Cavendish convertir n'unu de los pocos ciclistes con victories nos trés grandes vueltes, llogrando amás toes elles nel mesmu equipu. La sorpresa de la ronda foi sicasí Peter Velits, quien terminó terceru na xeneral y xubió asina al podiu de la Plaza de Cibeles de Madrid xunto a Vincenzo Nibali y Ezequiel Mosquera, primeru y segundu respeutivamente. Velits aportó a dichu puestu cola so victoria na contrarreló de Peñafiel (única crono individual d'esa Vuelta, apostada tres les etapes de monte pirenaiques y asturianes) a una velocidá media de 52,355 km/h, nel que yera amás el so primer trunfu contra'l crono como profesional, y llogró caltenese nesa posición tres la dura ya inédita ascensión a la Bola del Mundu de la penúltima xornada. Amás, col so tercer puestu l'eslovacu convertir nel primer corredor del equipu en xubir al podiu de la xeneral d'una de les tres grandes vueltes nos trés años d'esistencia de la escuadra estauxunidense.
2011
thumb|200px|[[Matthew Goss, mientres un critérium australianu previu al Tour Down Under, onde ganó una etapa y foi segundu.]] thumb|200px|[[Tony Martin (ciclista)|Tony Martin (2º), con Evans (1º) y Vinokourov (3º) nel podiu final del Tour de Romandía en Xinebra.]] L'equipu foi renombráu HTC-Highroad tres la marcha de la so hasta entós copatrocinador Columbia, yá que el so nuevu patrocinador Nike nun foi incluyíu nel nome de la formación. La escuadra empezó l'añu con una concentración en California, incluyendo una visita a la sede central en Morgan Hill del so nuevu provisor de bicicletes, Specialized.
L'entamu de temporada tuvo marcáu por dos tales cayíes de Mark Cavendish n'Australia y Qatar. Asina, les primeres victories de la temporada llegaríen d'otros velocistes avezaos a ser los sos llanzadores.
L'otru home destacáu del equipu nesi entamu de temporada foi Tony Martin, que ganó la clasificación xeneral de la París-Niza gracies a la so victoria na contrarreló de la sesta etapa, más llarga de lo habitual (27 quilómetros, daqué que nun asocedía dende 1968). Nuna edición ensin finales n'alto, llogró caltener la so renta nes etapes de monte, tando acompañáu nel podiu final por Andreas Klöden y Bradley Wiggins, segundu y terceru respeutivamente. L'alemán yá ganara de manera similar la Vuelta al Algarve, una carrera preparatoria de menor entidá na que se fixo cola xeneral tres el so trunfu na crono final.
Nes principales clásiques sobre'l pavés l'equipu nun llogró nin victories nin podios, siendo'l so meyor resultáu'l de la París-Roubaix, con Lars Ytting Bak y Bernhard Eisel quintu y séptimu respeutivamente. Nes clásiques de les Ardenas la escuadra tuvo una actuación discreta, nun pudiendo entrar ente los diez primeros en nenguna de los trés.
Nel Giro d'Italia la escuadra ganó la contrarreló por equipos inaugural celebrada en Turín, confirmando asina los pronósticos; Marco Pinotti, xefe de files pa la xeneral y vixente pentacampeón italianu de la modalidá, foi asina la primera maglia rosa d'esa edición al ser el primeru en cruciar la llinia de meta cola so equipación tricolore. Cavendish, en venciendo ante Alessandro Petacchi en Parma, ganó dos tales etapes en Teramo y Rávena antes de dise ante l'entamu de la serie d'etapes d'altu monte en Alpes y Dolomites. Los dos trunfos del británicu nun tuvieron exentos de discutiniu: según un rumor estendíu nel pelotón, mientres la xornada siciliana previa a los sos dos victories realizaría parte de la na segunda y definitiva xubida al Etna sofitáu al coche del equipu pa salvar el fora de control, daqué prohibíu y que de ser ciertu tenía de traer la so espulsión de la carrera. El so rival Francisco Airosu foi unu de los adalides de felicidá acusiación, que se basaba en que Cavendish empezaría la última ascensión al Etna con 25 minutos de retrasu y rematáu la etapa a 26 minutos, colo que xubiría'l volcán al ritmu de cabeza de carrera, cálculu envaloráu como imposible por cuenta de les sos carauterístiques como corredor sacantes el rumor fuera ciertu y recibiera ayuda dende'l coche. Cavendish negó realizar trampa dalguna y dixo qu'él sí podía acusar a Airosu pero que nun lo fadría, recordando asina indireutamente los meses que tuvo suspendíu l'español por un positivu.
Nel Critérium du Dauphiné producióse la confirmación del nuevu John Degenkolb, ganador de dos etapes al sprint; a esos dos trunfos sumóse'l llográu por Tony Martin na etapa cronometrada de Grenoble, sobre un percorríu idénticu al que tendría la única xornada contra'l crono individual del inminente Tour. En contraste, la escuadra cerró en blancu la so participación na Vuelta a Suiza.
thumb|200px|[[Mark Cavendish, de verde, xunto al restu de maillots del Tour.]]
Desapaición
Al par que s'apostaba la Grande Boucle, el propietariu de la escuadra Bob Stapleton atopábase somorguiáu en negociaciones con posibles patrocinadores que dexaren la continuidá del equipu, yá que HTC nun enllargaría'l so contratu, que remataba a la conclusión d'esa campaña. Stapleton tuvo intentando llograr un alcuerdu con una empresa por que esta convirtiérase nel nuevu patrocinador principal, pero la operación nun llegó a materializase y finalmente el propietariu comunicó a los sos corredores que l'equipu nun taría nel pelotón en 2012.
Magar ser unu de los equipos más ganadores de la hestoria con casi 500 trunfos (sumando les del equipu femenín) y 54 etapes de les Grandes Vueltes, los esfuercios pa consiguir patrocinadores pa les próximes temporaes nun dieron resultáu. El 4 d'agostu el dueñu del equipu Bob Stapleton, anunció oficialmente nun comunicáu que l'equipu sumiría en 2012. Igualmente se seguió compitiendo hasta'l final de la temporada 2011, dempués de lo que tolos corredores quedaron llibres. La escuadra femenina foi la única que permaneció n'activu en 2012.
Equipu femenín
Amás del equipu UCI ProTour, l'equipu cuntó con una formación femenina profesional, el Team HTC-Highroad Women, n'activu dende 2009. Tres un añu 2011 con más de 60 victories, la sociedá dueña del equipu, Velocio Sports y la mánager Kristy Scrymgeour, llograron que l'equipu femenín nun sumiera al llograr el patrociniu de les marques Specialized (fabricante de bicicletes) y Lululemon (fabricante de ropa deportivo), pasando a llamase en 2012 Team Specialized Lululemon. Con una plantía de 13 corredores, l'equipu rexistrar n'Alemaña, anque la sede atopar en Vancouver.
Material ciclista
thumbnail|150px|Bicicletes Scott de contrarreló utilizaes na [[Contrarreló (ciclismu)#Contrarrareloj por equpos|CRE del Tour de Francia 2009.]] Estos fueron los principales provisores del material ciclista utilizáu pol equipu en 2011:
Anque'l so últimu añu utilizó bicicletes Specialized, enantes utilizó les marques Giant (2008) y Scott (2009-2010).
See
L'equipu tenía la so sede en San Luis Obispo (O'Connor Way 425), nel estáu de California (Estaos Xuníos).
Clasificaciones UCI
A partir de 2005 la UCI instauró'l circuitu profesional de máxima categoría, el UCI ProTour, onde l'equipu tuvo desque se creó nel 2008. Les clasificaciones del equipu y del so ciclista más destacáu son les siguientes:
Tres discrepancies ente la UCI y los organizadores de les Grandes Vueltes, en 2009 túvose que refundar el UCI ProTour nuna nueva estructura llamada UCI World Ranking, formada por carreres del UCI World Calendar; y a partir del añu 2011 xuniéndose na denominación común del UCI WorldTour. L'equipu siguió siendo de categoría UCI ProTour.
Palmarés destacáu
Pal palmarés completu, vease Palmarés del HTC-Highroad
Principales ciclistes
Pa les plantíes del equipu, vease Plantíes del HTC-Highroad
Ceanothus americanus
Ceanothus americanus ye una especie d'arbustu nativu d'América del Norte, n'Estaos Xuníos y Canadá. El nome de Té de New Jersey foi acuñáu mientres la Revolución Americana, por causa de que les sos fueyes yeren el sustitutu de té importáu. thumb|240px|Vista de la planta thumb|240px|Inflorescencia
Descripción
Ceanothus americanus ye un arbustu que crez ente los 45 - 110 cm d'altu, con munches fines cañes. El so sistema de raigaños fibrosos ta llenu de pelos de los raigaños cerca de la superficie, pero con robustos raigaños maderizos, qu'inciden fondamente nos sistemes de raigaños de tierra na naturaleza, pa compensala dempués d'esposiciones repitíes a les quemes forestales. Les flores de color blancu crecen n'apiguraes inflorescencies axilares en llongures y pedúnculos. Los frutos en cápsules, son secos y dehiscentes.
Hábitat
Ceanothus americanus ye una especie común nes llanures seques, les praderíes, o similares, en suelos arenosos o predresos. De cutiu puede atopase nes escamplaes del monte, nos bancos o les veres de llagos y en rimaes nidies.
Ecoloxía
Mientres l'iviernu nos montes Ozark de Missouri, les sos cañes sirven como alimentu a los venaossobremanera a los venaos de cola blanca ( ''Odocoileus virginianus ).
Les flores de C. americanus son utilizaes como alimentu poles canesbes de les camparines del xéneru Celastrina, incluyendo Celastrina ladon y Celastrina neglecta, y por Erynnis martialis y Erynnis icelus.
Propiedaes
Úsase'l raigañu como astrinxente, estimulante, antiespasmódico, expectorante y hemostático.
Usóse pa combatir la disentería y la sífilis.
Taxonomía
Ceanothus americanus describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Species Plantarum 1: 195–196, nel añu 1753.
Dicaeum erythrothorax
El Picaflores pechirrojo (Dicaeum erythrothorax) ye una especie d'ave paseriforme na familia Dicaeidae; hai autores que consideren a Dicaeum schistaceiceps una subespecie d'ésti.
Distribución
Ye endémica de les selves de Buru (islles Moluques).
Peyrus
Tien una población de y una superficie de  km².
Richemont (Moselle)
Richemont ye una comuña francesa del departamentu de Moselle, na rexón de Gran Este. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Claudette Colvin
Claudette Colvin ye una muyer afroamericana d'Alabama. Dellos historiadores dicen que ye la "Madre del movimientu modernu de los Derechos Civiles".
En 1955, a los 15 años d'edá, negar a dexar el so asientu nun autobús de Montgomery a una muyer blanca de mediana edá. El fechu pol que foi arrestada foi una violación de la llei local. Esti fechu precedió por nueve meses al de Rosa Parks, quien tamién negó'l so asientu nun autobús a una persona blanca, pero'l casu de Rosa Parks foi muncho más espublizáu. El 1 d'avientu de 1955 Rosa Parks tamién foi arrestada; esto precedió más palantre a que se lluchara polos derechos civiles.
Nos meses siguientes Colvin quedó embarazada. Por cuenta de la so curtia edá y el fechu de ser madre soltera y adolescente, la NAACP cuestionó la so reputación pa enfrentar el movimientu de derechos civiles, prefiriendo como símbolu de la so llucha a Rosa Parks, una adulta casada y trabayadora.
En 1955 Colvin yera una estudiante del Booker T. Washington High School nel Condáu de Montgomery (Alabama). El 2 de marzu de 1955, Claudette Colvin tomó un autobús públicu y negóse a dar el so asientu a una muyer blanca. Darréu instalóse en Nueva York, onde trabayó como enfermera nuna residencia de vieyos mientres trenta y cinco años. Anque nunca se casó, tuvo otru fíu más.
Elenchus Plantarum Horti Botanici Monspeliensis
Elenchus Plantarum Horti Botanici Monspeliensis (embrivíu Elench. Horti Bot. Monspel.) ye un llibru ilustráu y con descripciones botániques escritu pol naturalista y médicu francés, Pierre Marie Auguste Broussonet. Espublizóse nel añu 1805.
Richeval
Richeval ye una comuña francesa del departamentu de Moselle, na rexón de Gran Este. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Claudette Herbster-Josland
Claudette Herbster-Josland ye una xugadora d'esgrima francesa retirada especialista en florete onde aportó a subcampeona olímpica en Montreal 1976 nel concursu por equipos.
Carrera deportiva
Nos Xuegos Olímpicos de 1976 celebraos en Montreal ganó la medaya de plata na competición por equipos de florete, tres la Xunión Soviética (oru) y per delantre d'Hungría (bronce), siendo les sos compañeres d'equipu: Brigitte Latrille-Gaudin, Brigitte Gapais-Dumont, Christine Muzio y Veronique Trinquet.
Aeropuertos de Cataluña
Aeropuertos de Cataluña (en catalán: Aeroports de Catalunya) ye un ente públicu con sede na ciudá de Barcelona, creáu pola Xeneralidá de Cataluña, en virtú de lo previsto na Llei Autonómica 14/2009, d'aeropuertos, aeródromos, helipuertos y otres infraestructures aeroportuarias.
Orgánicamente ta adscritu al Departamentu de Territoriu y Sostenibilidá, y tien encamentada la xestión de los aeropuertos, aeródromos y helipuertos que la so titularidá correspuenda al Xeneralidá de Cataluña.
N'aplicación d'eses competencies y según lo establecío nel artículu 140 del vixente Estatutu d'Autonomía de Cataluña, la sociedá preve la xestión futura de los aeropuertos aniciaos na comunidá autónoma, que nun tengan la considerancia de interés xeneral. Na actualidá l'únicu aeropuertu que cumple esti requisitu ye'l de Lérida-Alguaire. Amás, xestiona l'aeródromu de Pirineos/Andorra de La Seu d'Urgell.
Los aeropuertos d'interés xeneral de Barcelona-El Prat, Girona-Costa Brava, Reus y Sabadell pertenecen a la sociedá anónima Aena, que'l so accionista mayoritariu (51%) ye l'ente públicu ENAIRE.
Global Terminal
El Global Terminal, conocíu enantes como Global Trade Station (GTS en sigles) y conocíu n'España como Terminal Global, ye un llugar dientro de los videoxuegos de Pokémon pa la videoconsola portátil Nintendo DS nes sos versiones Diamond, Pearl, Platinum, HeartGold y SoulSilver onde ye posible realizar intercambios de Pokémon con cualquier persona del mundu al traviés de conexón Wi-Fi.
Dientro del xuegu, el Global Terminal atopar nun pabellón asitiáu al oeste de Ciudá Jubilife y p'aportar a él hai qu'haber consiguíu, siquier, una medaya de ximnasiu. Una vegada téngase una medaya yá puede aportase al pabellón del Global Terminal, nel cual destaca la receición dende onde se tien accesu al serviciu Wi-Fi, un PC onde poder coyer y/o dexar los pokémon a intercambiar o yá intercambiaos, y un gran globu terráqueo dende'l cual puede visualizase los distintos y diversos llugares onde s'atopaben los entrenadores colos que s'intercambió dalgún Pokémon.
Modalidaes d'Intercambiu de Pokémon
Al traviés de la receición puede conectase al serviciu Wi-Fi y adquirir información sobre'l Global Terminal. Una vegada dientro del serviciu Wi-Fi, puede aportase a un PC especial dende'l cual pueden intercambiase Pokémon de dos formes:
Enllaces esternos
Sitiu web del Global Trade Station Sitiu web del periódicu del Global Trade Station
Yucatán
Yucatán ye una de les trenta y dos entidaes federatives qu'integren los Estaos Xuníos Mexicanos. La so capital y ciudá más poblada ye Mérida.
Ta allugáu en la península de Yucatán, rexón sureste del país, llindando al norte col golfu de Méxicu, al sureste col estáu de Quintana Roo y al suroeste col estáu de Campeche. Como estáu llibre y soberanu foi incorporáu orixinalmente a la nación mexicana el 23 d'avientu de 1823, formando parte de los 19 estaos fundadores conforme a la Constitución Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1824.
Antes de la llegada d'españoles a la península de Yucatán, el nome d'esta rexón yera Mayab, qu'en llingua maya (ma' yá'ab), traduzse como unos pocos. Foi una rexón bien importante pa la civilización maya, especialmente mientres el denomináu periodu posclásico, anque los asentamientos mayes más remotos na rexón envalórase que daten del sieglu III d. C., cuando les primeres migraciones provenientes del Petén establecer na rexón de Bacalar, nel oriente de la península. Escontra'l sieglu V, los pobladores empezaron a treslladase escontra'l poniente de la península, fundando, ente otres ciudaes, Chichén Itzá, Izamal, Motul, Ek Balam y Ichcaanzihóo (tamién llamada T'Hó), agora llamada Mérida, capital del actual estáu.
Munches de les ciudaes mayes de la rexón peninsular subsistieron dempués del colapsu de les ciudaes de la rexón maya orixinal y dalgunes d'elles siguíen habitaes a la llegada de los españoles, a principios del sieglu XVI. Na actualidá, caltener en bon estáu y atópense integraos a zones urbanes un bon númberu de xacimientos arqueolóxicos mayes, qu'entienden diversos periodos del desenvolvimientu de la civilización maya, prueba de qu'esos llugares tuvieron una llinia de continuidá na so esistencia a lo llargo de los sieglos.
Dende la conquista española, na primer parte del sieglu XVI, y hasta les primeres décades el sieglu XIX, la península de Yucatán, integrada polos actuales estaos de Campeche, Tabasco, Quintana Roo, Yucatán y lo que güei constitúi'l norte de Belice, integró una sola entidá políticu alministrativa, la Capitanía Xeneral de Yucatán.
Nos alboreceres del Méxicu independiente, en 1823, configuróse una primera República de Yucatán que se xuntó a la República Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos. Más tarde en 1841, como resultáu de conflictos culturales y políticos venceyaos col pactu federal que se rompiera, Yucatán declaró la so independencia de Méxicu pa constituyir una segunda República de Yucatán, que tamién resultaría efímera, cuidao qu'en 1848 Yucatán se reintegraría en Méxicu.
Darréu, en 1858 (anque'l gobiernu de Benito Juárez nun reconoció'l fechu sinón hasta 1863), en plena guerra de castes, l'estáu mexicanu de Yucatán foi biforcáu per primer vegada, estableciéndose Campeche como estáu independiente. A la conclusión de la mesma guerra de castes, mientres el porfiriato, en 1902, l'estáu de Yucatán foi estremáu nuevamente pa crear el territoriu federal que más tarde se convertiría nel actual estáu de Quintana Roo.
Toponimia
Sía que non los hispanos entendíen daqué paecíu al vocablu "Yucatán" que güei denomina a esta rexón peninsular y al estáu mexicanu del mesmu nome.
Bandera
thumb|Bandera de la [[República de Yucatán, insinia de calter civil de los yucatecos ensin reconocencia oficial.]] Yucatán nun tien bandera oficial. La que se denominó bandera yucateca, ye una bandera de calter históricu que foi izada per única vegada'l 16 de marzu de 1841, como protesta contra'l centralismu del Méxicu d'Antonio López de Santa Anna.
El pendón yucateco, que tien los colores simbólicos de les tres garantíes, nun llegó a usase oficialmente pos Yucatán siempres usó n'actos gubernamentales, en barcos, fortificaciones y edificios públicos el pabellón nacional mexicanu. La bandera yucateca, anguaño, ye solo un símbolu y alcordanza histórica de que Yucatán nun tuvo acordies con el gobiernu centralista.
Nel añu 2000 resurdió l'usu del pendón yucateco. Esti fechu foi atribuyíu direutamente a les tensiones que surdieren ente'l gobernador Víctor Cervera Pacheco col gobiernu federal por motivos políticos. Dende entós arrobinóse rápido l'usu civil de la bandera yucateca n'automóviles, camisetes y cartelos, ente otros, como una manifestación del sentimientu llocal de deséu de preservación de la cultura yucateca.
Escudu
thumb|150px|[[Escudu de Yucatán.]] Dende la consumación d'independencia de Méxicu en 1821, l'antigua Intendencia de Mérida tuvo como insinia l'escudu de la ciudá de Mérida, que, indebidamente, foi usáu como'l del estáu de Yucatán.
El 22 de setiembre de 1989, Víctor Manzanilla Schaffer, entós gobernador del estáu, unvió al congresu yucateco una iniciativa pa l'adopción d'un escudu d'armes pal estáu de Yucatán. El Congresu, convocó a un concursu pa escoyer el diseñu, convocatoria a la que respondieron trés persones con dos talos proyeutos, de los que, una vegada analizaos, escoyóse'l trabayu que presentó'l señor Juan Francisco Pion Ancona.
Según el LI Congresu Constitucional del Estáu Llibre y Soberanu de Yucatán, l'escudu d'armes del estáu de Yucatán ta constituyíu de la siguiente manera:
Himnu
El himnu de Yucatán foi adoptáu por decretu oficialmente como Himnu del Estáu, el 14 de setiembre de 1868, siendo'l primer himnu estatal nel país, y foi inspiráu pol trunfu de la República sobre l'Imperiu. La lletra del himnu estatal foi compuesta por Manuel Palomeque Solís, cola esceición del coru que foi escritu por José García Montero. La música foi escrita por José Jacinto Cueves.
A mediaos del añu 2000, sol gobiernu de Víctor Cervera Pacheco, resurdió'l so usu nes escueles, xunto col usu civil de la bandera de Yucatán ente la población, por un enfrentamientu ente'l poder estatal y federal debíu al desacatamientu d'un mandatu del Tribunal Eleutoral de la Federación.
Dómina prehispánica
thumb|[[Templu de Kukulkán en Chichén Itzá, llamáu llocalmente "El Castillo".]]
Los primeros poblamientos nel territoriu de la península fueron establecíos polos mayes, anque la presencia de los primeros humanos nel espaciu xeográficu data de finales del pleistocenu, como paecen indicar los afayos nos covarones de la mariña oriental de la península y nos covarones de Loltún.
En rellación a les mayes peninsulares, dellos historiadores afirmen que los primeres d'ente ellos, baxaron del Petén pa instalase na rexón suroriental de la Península, na zona de Bacalar, Quintana Roo, y que lo fixeron hacia l'añu 250. Fueron los chanes, pueblu o tribu maya qu'antecedió a los itzaes, quien más tarde, hacia l'añu 525, empezaron a movese escontra l'oriente de la península, fundando Chichén Itzá, Izamal, Motul, Ek Balam, Ichcaanzihó (güei la ciudá de Mérida) y Champotón. Más tarde, los xiúes, d'ascendencia tolteca y que proveníen de la mariña del golfu de Méxicu, asitiar na rexón dando llugar a desplazamientos de los itzaes y de los cocomes —una caña diversificada de los mesmos itzá—. Finalmente, col pasu de los años y de múltiples enfrentamientos, formaríase la Lliga de Mayapán (integrada polos itzaes, los xiúes y los cocomes), que n'última instancia se desintegró hacia 1194, dando pasu a un periodu d'anarquía y fragmentación en pequeños señoríos (kuchkabal, llamáben-y los mayes) colos que s'atoparon los conquistadores españoles nos alboreceres del sieglu XVI.
Descubrimientu européu de la península de Yucatán
thumb|250px|Espedición de Francisco Hernández de Córdoba a Yucatán nos primeros meses de 1517. Al referise al descubrimientu de la península de Yucatán falar del eventu históricu protagonizáu por europeos, por orde y encargu de la monarquía española, nos alboreceres del sieglu XVI, mientres el procesu d'esploración y conquista de dichos territorios de Mesoamérica. Resulta obviu que'l términu descubrimientu ye utilizáu por cuanto a lo que se refier a los mesmos españoles que taben entós esplorando territorios pa ellos desconocíos. En sentíu estrictu, nun puede afayase un territoriu que yá taba habitáu.
Conquista española
thumb|left|Mural alusivu a la conquista de Yucatán pintáu por [[Fernando Castro Pacheco.]]
La conquista de Yucatán foi peracabada dos décades dempués de la conquista de Méxicu por Francisco de Montejo "l'Adelantráu", el so fíu Francisco de Montejo y León "el Mozu" y el so sobrín, tamién Francisco de Montejo. "L'Adelantráu" tuviera na espedición de Juan de Grijalva y participó tamién con Hernán Cortés mientres la tercer espedición que se convirtió finalmente na conquista de Méxicu. Darréu, encargóse-y la conquista del Mayab, pero fracasó nun primer intentu ente 1527 y 1528. Dempués foi nomáu Gobernador de Tabasco en 1529, col mandatu real de pacificar Tabasco y conquistar la península de Yucatán, llegando a la villa de Villa de Santa María de la Victoria Santa María de la Victoria nesi entós capital de la provincia de Tabasco, dende onde empezó cola so misión.
Dende Tabasco, "l'Adelantráu" condució una nueva campaña escontra Yucatán ente 1531 y 1535, agora pel oeste, volviendo fracasar nel so intentu. Mentanto, dempués de munches y cruentes batalles colos naturales, llogró hacia 1535 la pacificación total de la provincia de Tabasco y empezó entós a entamar la so nueva incursión escontra Yucatán.
"L'Adelantráu" foi gobernador de Tabasco y ocupó dempués el mesmu cargu n'Hondures y darréu en Chiapas. Por estes responsabilidaes, confirió-y al so fíu homónimu poderes pa peracabar la conquista de Yucatán. Este, moteyáu el mozu, fundó les ciudaes de San Francisco de Campeche y tamién la de Mérida (n'honor a la Mérida d'Estremadura). Fundada'l 6 de xineru en 1542, sobre les ruines de la ciudá maya de Ichkanzihóo (T'Hó), y utilizando pa ello la piedra de corte disponible nes edificaciones mayes abandonaes, fíxose'l cambéu de los poderes de Villa de Santa María de la Victoria Santa María de la Victoria, capital de la provincia de Tabasco escontra Mérida el 11 de xunu de 1542. L'acabante fundar Mérida foi sitiada poles huestes mayes de Nachi Cocom, régule de Sotuta. Ellí llibróse una batalla definitiva pa la conquista de Yucatán, que ganaron los europeos. Con esi trunfu'l españoles empezaron a consolidar el so dominiu sobre la rexón occidental de la península.
Pacificado l'occidente de Yucatán, "l'Adelantráu", encargó al so sobrín, tamién homónimu, moteyáu "Montejo el sobrín", la conquista del oriente de Yucatán, que se llogró dempués de sangrientes batalles y remató cola fundación de la ciudá de Valladolid el 8 de mayu de 1543. Nel so calter de teniente de gobernador y xusticia mayor, "el Mozu Montejo", gobernó la nueva capitanía xeneral (a la cual amestóse la provincia de Tabasco) n'ausencia del so padre, hasta la torna d'ésti en 1546, cuando se fai cargu del gobiernu de Yucatán.
Una vegada peracabada la conquista, "l'Adelantráu" encargar de la gubernatura de Yucatán a partir de 1546, pero por quexes recibíes na corte española foi destituyíu del so cargu en 1550, tornando a la metrópolis p'asumir la so propia defensa ante'l Conseyu d'Indies. Sicasí, finó en Salamanca en 1553, primero que pudiera llimpiar el so nome. "El Mozu" finó'l 8 de febreru de 1565 en Guatemala tres una llarga enfermedá. "El Sobrín", en tantu, morrió en Mérida en 1572, siendo'l so rexidor, a la edá de 55 años.
Rebelión de Cisteil, mientres la Colonia
En payares de 1761 dar en Yucatán un llevantamientu social que nun tuvo grandes consecuencies pal réxime colonial, magar definitivamente marcó la historia de la península y espunxo con claridá les tensiones que se vivíen na rexón, productu de la inequidad y los prexuicios en que se tenía a los indíxenes mayes, en beneficiu esclusivu de la raza blanca y españoles. Tamién alvirtió de lo qu'habría d'asoceder menos d'un sieglu dempués, cola denomada Guerra de Castes, cruenta guerra civil que nun habría de terminar sinón hasta empezáu'l sieglu XX.
Nel pobláu de Cisteil, un caudiellu maya llamáu Jacinto Canek, llevantar n'armes xunto con un grupu d'indíxenes contra'l gobiernu colonial español. Anque la rebelión foi encalorada y los rebeldes prindaos, enxuiciaos sumariamente y acoradaos en Mérida, y el pueblu de Cisteil, quemáu y cubiertu de sal pa escarmientu de la población, l'eventu produció tal aprovecedura social, que marcó un finxu na historia yucateca qu'hasta la fecha ye recordáu como símbolu del bracéu racial y social qu'esistió mientres sieglos.
Yucatán nel Méxicu independiente
thumb|Yucatán nel [[Constitución Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1824|Méxicu de 1824.]]
Pola so alloñanza xeográfica del centru de la Nueva España y poles circunstancies polítiques que prevalecieron na península nes primeres décades del sieglu XIX, Yucatán nun se vio afeutáu militarmente pola guerra d'independencia de Méxicu, anque hubo un espíritu llibertador nos yucatecos ilustraos, representáu polos Sanjuanistas, que s'enfrentaron ideológicamente a la facción conservadora de la sociedá yucateca, representada pol grupu denomináu los Rutineros. Lorenzo de Zavala, unu de los sanjuanistas, formó en 1820 la Confederación Patriótica, dientro de la cual tuvo llugar una rotura, yá que hubo quien sofitaben al gobiernu español y a la Constitución de Cádiz de 1812, y otru, encabezáu por Zavala, que buscaba la independencia absoluta d'España.
República de Yucatán
thumb|left|Organización territorial y política de Yucatán hacia 1840. Cinco partíos (a partir de la punta nor-occidental de la [[Península de Yucatán|península, nel sentíu de les manecillas del reló): partíu de Mérida, de Izamal, de Valladolid, Tekax y Campeche.]] La República de Yucatán surdió como respuesta a los gobiernos centralistes en Méxicu que, a partir de 1835, violaron el pactu federal que Yucatán suscribiera en 1825. En 1841, conociendo Miguel Barbachano, entós gobernador, que l'estáu de Tabasco decretara la so separación de Méxicu, unvió una comisión encabezada por Xusto Sierra O'Reilly pa entrevistase coles autoridaes tabasqueñas, con cuenta de propone-yos la creación d'una república independiente de Méxicu, conformada por dambes entidaes. Esta idea nun espolletó yá que Tabasco tornaría a la Unión Mexicana en 1842.
Unos años más tarde, en 1852, l'estáu de Yucatán foi biforcáu, primero por iniciativa campechana y dempués, en 1862, por reconocencia espreso del gobiernu de Benito Juárez, aprovechando los braceos internos ente facciones polítiques adversaries, agravaes poles consecuencies de la guerra de castes, qu'esquició la vida política, económica y social de la península. Por esta dixebra Campeche llogró la so condición actual d'estáu federáu independiente.
Guerra de Castes
En 1847 empecipióse un cruentu movimientu encabezáu polos caciques mayes Jacinto Pat y Cecilio Chi cola cuenta de que los mayes sometíos por trés sieglos repunxeren la so llibertá ya independencia. Dichu movimientu conocióse como la Guerra de Castes y enllargóse por más de mediu sieglu. Daría entamu en xunetu de 1847, cuando les autoridaes yucatecas afayaron una gran concentración armada de grupos mayes, que s'atopaben na facienda de Culumpic, propiedá de Jacinto Pat, cacique de Tihosuco. Dicha sulevación llevar a cabu n'agostu d'esi mesmu añu y teníen previstu acabar con tolos blancos y mestizos de Yucatán; al términu d'esa eliminación, los mayes proclamaríen la so independencia y coronaríen al cacique Cecilio Chi como'l so nuevu monarca.
Mientres munchos años de llucha ente tropes locales y federales y grupos indíxenes, nenguna de les partes en conflictu paecía algamar el trunfu sobre l'enemigu. Mientres esta etapa tuvo llugar la fundación d'una nueva capital na selva per parte de los mayes, que la llamaron Chan Santa Cruz. En marzu de 1850, el comandante de les fuercies federales Micheltorena asaltó dicha plaza, pero nun pudo terminar cola rebelión, polo que al añu siguiente tuvo qu'apurrir el mandu al Xeneral Rómulo Díaz de la Vega.
La última aición importante de la Guerra de Castes foi'l sitiu que los mayes impunxeron a Tihosuco por tiempu de 50 díes, en 1865. La rindición definitiva de los mayes consiguir el Xeneral Ignacio A. Bravo, quién en 1899 ocupó la xefatura militar de Yucatán. Bravo entamó una meyora paulatina y consolidó toles posiciones ganaes, hasta qu'ocupó definitivamente Chan Santa Cruz en mayu de 1901, colo que la península quedó sol control direutu del Gobiernu Federal. Sería un añu más tarde cuando Yucatán sufriría la segunda dixebra territorial, al decretase la creación del territoriu federal de Quintana Roo, con capital nel puertu de Payu Obispu (güei Chetumal). Con esto, tres mediu sieglu aciar, Yucatán sería desmembrado perdiendo más de les dos terceres partes del so territoriu orixinal.
Agroindustria henequenera
thumb|El [[Agave fourcroydes, comúnmente conocíu como Henequén en Yucatán, Sisal n'otros llugares, Ki en llingua Maya.]]
Casi en paralelu cola guerra de castes, desenvolver dende mediaos del sieglu XIX una agroindustria henequenera que dio sustentu temporalmente a l'autarquía de Yucatán. N'efeutu, la planta del henequén o sisal y la fibra o sosquil que d'ella se llogra fueron la base d'una sólida y dinámica economía qu'encontió'l desenvolvimientu económicu del estáu, anque desgraciadamente non asina'l so desenvolvimientu social. Los productos derivaos del henequén: jarcias, cuerdes, costales tapetes, recubrimientos y otros munchos, convertir n'artículos d'esportación de la península yucateca que traxeron les divises y los recursos riquíos pa financiar la crecedera del estáu.
L'Estáu de Yucatán y la rexón nel so conxuntu tuvieron una notable crecedera a lo llargo de los últimos años del sieglu XIX gracies esencialmente a esta industria henequenera, anque parte del ésitu económicu basar na esplotación de la mano d'obra qu'apurrieron los indíxenes mayes.
Cientos de faciendes dieron contribuyeron a la prosperidá de la rexón hasta que la llegada de los productos sintéticos dempués de la Segunda Guerra Mundial, y l'espardimientu del cultivu del henequén n'otros llugares del mundu, favorecieron el so paulatín cayente.
La situación de bonanza que se vivió dexó que la ciudá de Mérida tuviera allumáu públicu llétricu y tranvíes primero que la Ciudá de Méxicu. A principios del sieglu XX, Mérida cuntaba con un mayor númberu de millonarios per cápita que cualesquier otra parte d'América Llatina. Hasta la fecha, el Paséu de Montejo, avenida inspirada nos bulevares parisinos, ta llena de cases luxoses de la dómina. Esto asocedía mientres nes poblaciones al interior del estáu de Yucatán escarecer de lo estricto.
Sieglu XX
El movimientu revolucionariu de Méxicu llegó a Yucatán tardíamente pol aislamientu xeográficu de la península. El xeneral Salvador Alvarado, quien siendo sinaloense gobernó y foi comandante militar de la entidá, representó al exércitu constitucionalista comandado por Venustiano Carranza, de 1915 a 1918. Mientres los años del gobiernu alvaradista diose un fondu tresformamientu de les estructures polítiques, económiques y xurídiques del Estáu, camudándose de raigañu'l manexu de la industria henequenera, que yera por esi entós la exa de l'actividá económica de Yucatán y el pivós de la organización granible.
thumb|Fachada del edificiu principal de la [[Universidá Autónoma de Yucatán.]] En 1922 llegó al gobiernu del estáu, postuláu pol Partíu Socialista del Sureste Felipe Carrillo Puerto qu'habría de siguir la xera tresformadora de Salvador Alvarado, pero esti llogró caltenese nel poder solamente mientres 20 meses. En 1924 foi derrocáu y xunto con trés de los sos hermanos, fusiláu, aprovechando la rebelión d'Adolfo de la Huerta. Mientres el gobiernu de Carrillo Puerto, llamáu'l prócer del proletariáu yucateco, amás de que se consolidaron reformes pa menguar la esplotación indíxena, impulsóse'l tresformamientu social de Yucatán. Tamién, nuna reforma educativa de gran algame, creóse la Universidá del Sureste, antecedente direutu de la Universidá Autónoma de Yucatán.
Otru finxu del Yucatán del sieglu XX foi la llegada a Yucatán, el 3 d'agostu de 1937, del xeneral Lázaro Cárdenas del Río, entós presidente de Méxicu, col propósitu d'aplicar la reforma agraria na entidá. La so visita, que s'enllargaría por 23 díes, daría como resultáu la espropiación de les faciendes henequeneras con cuenta de que tresformales en ejidos.
Hasta mediaos del sieglu XX, el contautu que tenía Yucatán, na so condición de península —casi isla—, col restu de Méxicu yera per vía marítima. El comerciu con Estaos Xuníos y Cuba, al igual que con Europa y otres islles del mar Caribe yeren más significativos que con Méxicu.
Nos años 30 túvose contauto vía aérea per mediu d'hidroaviones que desapegaben de la ciénaga del Puertu de Progresu, camín de L'Habana, Cuba y la Florida nos Estaos Xuníos. Na década siguiente cola inauguración de la terminal aérea pudo enllazase cola Ciudá de Méxicu, al traviés de la entós Compañía Mexicana d'Aviación.
Na última década del sieglu XX conducióse exitosamente un procesu de reordenación económica y social que dexó a la entidá salir de la dependencia henequenera, que yá escosara la so capacidá pa ser la exa fundamental del desenvolvimientu económicu.
Gobiernu
La Constitución de Yucatán establez la división de poderes n'Executivu, Llexislativu y Xudicial. El Poder Executivo ye exercíu pol gobernador del estáu de Yucatán, y el Llexislativu pol Congresu de Yucatán, que ye una llexislatura unicameral compuesta por 25 diputaos. Tanto'l gobernador como los diputaos son escoyíos por sufraxu universal y secretu. El Poder Xudicial del Estáu exercer el Tribunal Cimeru de Xusticia del Estáu.
Según la mesma constitución, l'exerciciu del poder executivu d'esta entidá mexicana depositar nun solu individuu, denomináu Gobernador Constitucional del Estáu Llibre y Soberanu de Yucatán, y que ye electu pa un periodu de 6 años qu'empieza'l 1 d'ochobre del añu de les eleiciones. Na actualidá, el periodu gubernativu empieza'l día 1 d'ochobre del añu de la eleición y termina el 30 de setiembre dempués de trescurrir seis años.
División políticu-alministrativa
thumb|Los 106 [[Conceyos de Yucatán|conceyos de Yucatán coles llendes fites pol INEGI. ]] Les 3363 llocalidaes del estáu de Yucatán tán estremaes en 106 conceyos, entamaos en 13 distritos alministrativos, 9 rexones xeográfiques, según l'Institutu Nacional pal Federalismu y el Desenvolvimientu Municipal (INAFED), o 7 rexones económiques, según la Secretaría de Planeación y Presupuestu.
Cada conceyu ye gobernáu por un presidente municipal, escoyíu por votación democrática cada trés años pa presidir los cabildo de los conceyos.
El presidente municipal ye la figura unipersonal más importante del conceyu. Cabeza de la planilla ganadora, responsable de l'alministración pública municipal, representante políticu del conceyu y presidente del cabildru, dicha figura concentra un conxuntu de facultaes formales ya informales que lo asitien nuna posición privilexada de la vida política municipal.
La base constitucional de los conceyos atopar nel artículu 115 de la constitución mexicana, que señala:
Conflictu estremeru ente los estaos peninsulares
thumb|Zones de traslape ente los 3 estaos peninsulares.
Esiste un conflictu territorial vixente ente los trés estaos qu'integren la península de Yucatán. Tal conflictu tomó calce llegal el 12 de febreru de 1997, cuando l'estáu de Quintana Roo interpunxo un discutiniu constitucional contra l'estáu de Campeche por presunta invasión de territoriu al crear esti postreru en 1996 el conceyu de Calakmul, pa que la so creación invadir presuntamente (según l'estáu de Quintana Roo) 4810 km² del territoriu quintanarroense, superficie na que tán enclavaes más de 20 comunidaes rurales, que los sos habitantes, pocu más de 20 000, nun saben a qué estáu pertenecen. El 3 de mayu del mesmu añu'l mesmu estáu de Quintana Roo interpunxo otru discutiniu en contra del estáu de Yucatán. El resolución de la SCJN podría costa-y al estáu de Yucatán la perda de 5400 km².
Como alternativa preséntense les llendes geoestadísticos que fueron diseñaos pol INEGI pa enmarcar cuestiones estadístiques por cuenta de la imprecisión y falta de la información referente a les llendes políticu-alministrativos de cada estáu; en dichos llendes preséntense les llendes municipales afitaos pol INEGI.
Xeografía
miniaturadeimagen|[[Mapa topográficu de Yucatán.]]
Llocalización
L'estáu de Yucatán ta allugáu nel sureste de Méxicu, na península de Yucatán.
La superficie del estáu ye de 43 379 km², allugándolo nel llugar númberu 20 de los estaos de Méxicu per superficie y representa, aproximao, el 2,21% de la superficie total del país. Tamién cunta con 340 km de mariña, lo que representa'l 3,1% del total nacional.
Les llendes xeográfiques, en coordenaes xeográfiques, son 21° 36' norte, 19° 32' sur (de latitud norte); 87° 32' este, 90° 25' oeste (de longitud oeste). Llenda al este col estáu de Quintana Roo; al oeste col estáu de Campeche y al norte col golfu de Méxicu.
Clima
L'allugamientu xeográficu de la península de Yucatán, al sur del Trópicu de Cáncer, y la so escasa altitú, determinen el clima del estáu.
Les elevaes temperatures, sumaes a la precipitación añal (cola so mayor intensidá en branu), dan como resultáu un dominiu mayoritariu del clima templáu subhúmedo con aproximao'l 85% del territoriu estatal, onde la temperatura medio añal ye de 24°C a 28 °C. Esti réxime de temperatures relativamente elevaes ye templáu polos vientos alisios que de normal apoderen na rexón, producíos por un sistema isobárico que dexa'l fluxu de vientu de les zones tropicales escontra'l ecuador terrestre. Gracies a estos vientos, na península de Yucatán ye posible enfrescar la xeografía mientres les dómines más templaes del añu, los meses branizos, sobremanera mientres les últimes hores de la tarde, cuando predominen tales vientos soplando del nordeste al suroeste.
El clima semiseco bien templáu y templáu distribuyir nuna franxa práuticamente paralela a la mariña, que va, aproximao, dende'l oriente de Río Llagartos hasta Dzilam de Bravo, Hunucmá y Celestún; cubre una zona d'alredor del 13% del estáu y tien una temperatura medio añal que varia, polo xeneral, ente los 24 °C y 26 °C, anque en delles partes suel ser mayor a los 26 °C, y la precipitación total añal va de menos de 600 a 800 mm.
Hidrografía
thumb|Cenote sagráu, en [[Chichén Itzá.]] L'estáu escarez de cuerpos acuíferos superficiales (ríos, llagos) debíu al tipu de roques de la superficie; per otru llau, dispón d'una rede de corrientes soterrañes que se manifiesten a lo llargo y anchu de la xeografía estatal en covaróns y aguaes llamaes cenotes y que, a nivel del mantu freáticu, tán coneutaos con otros fluxos llaminares soterraños que finalmente van dar al océanu; envalórase qu'esisten más de 3000 cenotes nel territoriu yucateco.
Les mariñes de Yucatán sobre'l golfu de Méxicu, van dende conceyu de Celestún y hasta les llendes orientales d'El Que'l so nel conceyu de Tizimín. Tienen un llargor averáu de 378 km, lo que representa'l 3,8% del total de mariñes en Méxicu.
Árees naturales protexíes
Les árees naturales protexíes ayudaron a caltener la diversidá biolóxica de la entidá, anque la mayoría escarez de siguimientu y condiciones de trabayu afeches.
Flora
Envalórase que la diversidá de plantes vasculares de la entidá ta representada por 1402 especies, lo que significa'l 5,84% del total nacional. De les especies más representatives, tiense rexistru de 34 de la familia de pteridofitas, 59 especies de cyperaceae, 138 de poáceas, 17 especies de bromelies, 41 d'orquídees, 22 especies de boragináceas, 104 especies d'asteráceas, 122 especies de lleguminoses, 9 especies de palmeres, y 14 especies de cactáceos de les que dos son reinales del estáu.
Economía
miniaturadeimagen|Delda pública en Yucatán. thumb|Aportación de los [[Sector económicu|sectores económicos al PIB estatal en 2010. ]] La economía de Yucatán atópase na actualidá más diversificada que mientres la mayor parte del sieglu XX. A partir de la década de los ochenta empecipió un procesu que dexó reorientar les distintes actividaes granibles, alloñar de la industria henequenera, que foi por casi 150 años la exa fundamental de la economía rexonal.
Según el INEGI, el productu internu brutu del estáu foi de $161 757 millones de pesos nel añu 2009, siendo la vigésimocuarta economía nacional —anque en 2006 fuera la ventena primer economía del país—. Mientres el tercer trimestre de 2011, l'estáu foi la quinta entidá con mayor tasa de participación na actividá económica, teniendo una ocupación el 66% de la so población n'edá llaboral. Acordies con una publicación de Manpower, pal tercer trimestre de 2010 la ciudá de Mérida, xunto cola ciudá de Guadalaxara, compartíen el tercer llugar nacional con mayores mires de contratación nel país.
Sector primariu
Nel sector primariu, l'estáu foi'l mayor productor nacional de carne de pavu en 2011 y el terceru a nivel nacional en producción porcícola. Allugar nel quintu llugar nacional de producción de carne de pollu y novenu en güevu, anque nun s'atopa ente les primeres entidaes por producción avícola. La importante producción de miel fai del estáu'l primer llugar nacional en producción y esportación de dichu productu.
Per otra parte, l'actividá ganadera distribuyir na zona oriental y el sur del estáu, destacando'l conceyu de Tizimín y el de conceyu de Tzucacab, siendo'l primeru'l mayor productor de ganáu bovino de la entidá.
La pesca ye la principal actividá económica nos conceyos de Progresu, Celestún y Dzilam de Bravo. En 2010, les cifres al respeutive de la pesca nel estáu asitiar como'l primer llugar nacional en captura de pulpu (con 14 665 tonelaes); otres captures pesqueres, tamién importantes, son el pixín (con 7932 tonelaes), el pepinu de mar (2062 tonelaes), y la roxa y villajalva (con 1350 tonelaes).
Sector secundariu
La inversión estranxera contribuyó a la crecedera industrial yucateco: de 1999 a 2008, Yucatán recibió 99,3 millones de dólares d'inversión estranxera direuta nel sector testil y confección, del cual, el 63% provieno de los Estaos Xuníos, 14,9% de les Islles Caimán, 10% de China, 9,2% de les Islles Vírxenes y el restante 2,9% del Reinu Xuníu, Canadá, Nicaragua ya Israel. Nel sector testil, la entidá apurría'l 3,13 d'industries maquiladoras d'esportación en 2004, cuntando con 88 establecimientos.
Sector terciariu
Nel sector terciariu de la economía estatal, el más importante pola so contribución al productu internu del estáu, destaquen el turismu y el comerciu, qu'apurren el 63,2% del productu brutu. Pa los primeros meses de 2006, les exportación dirixir na so mayoría a los Estaos Xuníos (79%), Irlanda (5,8%), Macáu (4,3%) y Islles Caimán (2,4%), ente que les importaciones provinieron principalmente de los Estaos Xuníos (68,2%), la India (13,6%), Canadá (4,7%), China (3,7%), Chile (1,1%) y Hondures (1%).
Turismu
La península de Yucatán nel so conxuntu, y l'estáu de Yucatán en particular, ye una rexón con vocación turística, d'ende que'l turismu convirtiérase nos postreros 25 años na actividá con mayor potencial económicu. La entidá sobresal nel turismu cultural (arqueolóxicu, gastronómicu, históricu) y nel ecolóxicu, particularmente l'espeleolóxicu.