cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
El Hierro
Ilesia de la Concepción
miniaturadeimagen|Ilesia de la Concepción, na Villa de Valverde. miniaturadeimagen|Detalle del campanariu de planta octogonal. Na Villa de Valverde atopa la Ilesia Matriz de La nuesa Señora de la Concepción, d'estilu barrocu clasicista, construyida ente los años 1767 y 1820. El templu ye de planta rectangular, estremada en tres naves. Na nave central asítiase'l campanariu y na cabecera d'esta nave atopamos un ábside de planta cuadrada.
Colonización
Edá Moderna
A partir del sieglu XVIII, les guerres coloniales aumentaron la so importancia, pasando a ser l'imperiu colonial francés y l'imperiu británicu los que pertenecíen polos más curiosos espacios en disputa (nel Caribe, Canadá, la India); ente que l'imperiu rusu llegaba hasta'l Pacíficu y l'imperiu español algamaba la so máxima estensión territorial.
El Hierro
Ilesia de la Concepción
Na fachada principal, la nave central adelántrase y nella abre un gran arcu de mediu puntu realizáu en cantería, sobre'l que s'alza una orixinal torre, que'l so segundu cuerpu ta compuestu por un campanariu de planta octogonal, rematáu por una pequeña cúpula d'influencia mudéxar, con una imaxe de la Virxe de La Concepción.
Colonización
Edá Contemporánea
A empiezos del sieglu XIX l'imperiu británicu convirtiérase n'hexemónicu. Na segunda metá del XIX (la denomada Era del imperialismu) les principales potencies d'Europa apurrir a una carrera colonial (especialmente'l repartu d'África) con gran influencia na conformanza del mundu actual.
El Hierro
Ilesia de la Concepción
Unes pilastres soporten la cubierta de la ilesia, en que'l so interior ye posible contemplar un artesonado de madera de tea de pinu, d'estilu mudéxar bien senciellu. Esta cubierta foi reformada en 1937, pos l'anterior amenaciaba ruina. La capiya mayor y el cruceru caltienen la cubrición orixinal.
Colonización
Edá Contemporánea
El tercer cuartu del sieglu XX guardó'l procesu de descolonización y el surdimientu d'un nuevu conceutu: la neocolonización, traducida nuna mayor o menor dependencia de persones, grupos o países, a otres naciones o potencies extranacionales, especialmente nel casu de excolonias a les sos antigües metrópolis, o'l fenómenu de los estaos satélites mientres la Guerra Fría.
El Hierro
Emigración
Parte de los habitantes de la islla viéronse forzaos a emigrar a lo llargo de la historia, por cuenta de la llimitación de tierres de cultivu y llargues seques. La mayor emigración recién foi debida a la seca de mediaos del sieglu XX. Munchos herreños emigraron a Tenerife o Gran Canaria. Tamién partíen barcos de vela dende El Hierro hasta América del Sur, de forma clandestina, formando colonies canaries, mayormente de comerciantes de productos agrarios. En parte tornaron a Canaries, anque otros -y los sos descendientes- son habitantes de distintos países d'América.
Destierru
El sieglu XIX supunxo quE'l Hierro, al igual que Fuerteventura volviérase interesante como llugar de destierru de dellos políticos, militares y lliberales cayíos en desgracia. Sicasí que la islla convertirase nuna especie de cárcel alloñada, foi beneficiosu pa los isleños. Gracies a ello, dende Tenerife llegó desterráu Leandro Pérez, por motivos políticos, convirtiéndose nel primer médicu de la islla, comprobando les propiedaes curatibles de les agües del Pozu de Sabinosa, o Pozu de la Salú. La población yera la encargada de xixilar a los desterraos.
Pozu de la Salú
miniaturadeimagen|El Pozu de Sabinosa, o Pozu de la Salú, hacia l'añu 1912. miniaturadeimagen|Brocal del pozu y antigua Casa Rosa. miniaturadeimagen|Interior del Hotel Balneariu, xestionáu pol [[Cabildru Insular d'El Hierro.]] Ente los años 1702 y 1704 furóse'l Pozu de la Salú, que primeramente se llamaba Pozu de Sabinosa. Formaba parte d'un programa de busca sistemática d'agua potable na llinia de la mariña. L'agua atopao resultó daqué salobre, pero bien útil pa dar de beber a los animales. Pero, amás, llueu se comprobó que les persones que tomaben esa agua teníen meyor salú y aguantaben les epidemies.
L'agua del Pozu de la Salú sirvía p'ameyorar o curar munches enfermedaes de la piel, y trestornos dixestivos. Pero yera más amplia la llista de les sos indicaciones. Gracies a la so fama, foi constante la pelegrinación d'enfermos que llegaben d'otres islles. La razón principal pa viaxar a la islla d'El Hierro yera pa tomar les agües mineru-melecinales del Pozu de la Salú.
Nel sieglu XX, nes décades de los años cuarenta y cincuenta, la célebre cantadora y tamborilera doña Valentina la de Sabinosa y el so home Esdras, preparaben los baños calientes. La meyor referencia pa conocer anécdotes sobre so estancia tenemosla nel llibru del humorista Jacinto del Rosario: Viaxe estrambóticu al Pozu de la Salú, publicáu nel añu 1950.
Por esa dómina l'inxenieru José Rodrigo-Vallabriga construyía l'inicial balneariu, y comercializaba l'agua pa la so venta en farmacies y tiendes. El señor Vallabriga moraba en Santa Cruz de Tenerife, na Plaza de la Ilesia nº 11 (antiguu), y na planta baxa de la so casa estableció la pequeña industria embotelladora. Pa ello, primero tresportaba l'agua en garrafones dende El Hierro. Y una vegada tresvasada a botelles de vidriu, distribúyese poles islles.
Hasta 1965, añu de la muerte del inxenieru Vallabriga, el Pozu de la Salú tuvo una cierta animación artística, yá que les sos agües fueron bebíes por músicos y poetes, en socesivos branos. Y en los momentos de descansu improvisábense conxustes.
Nos años setenta, y empiezos de los ochenta, daba los baños doña Rosa, nel so establecimientu Casa Rosa. Ellí l'ambiente yera familiar. Doña Rosa foi la postrera gran entusiasta d'eses agües.
Poco dempués el Cabildru d'El Hierro empecipió la construcción del modernu Hotel-Balneariu Pozu de la Salú. En 2010 l'hotel tuvo cerráu por reformes. A finales del añu 2011 l'hotel reabrió pa dar tratamientos de guapura y relax, amás de sirvir como agospiamientu calidable, nuna redolada de gran guapura natural.
Sieglos XX y XXI
En xunetu de 1899 una quema afaró'l conceyu de Valverde destruyendo l'archivu que se creara en 1553. Quemáronse importantes documentos sobre la historia de la islla. Tamién nesi tiempu asocedió una epidemia de viruela y una llarga seca, siguida d'años bien lluviosos y con hinchentes frecuentes.
En 1912 creáronse los conceyos de Valverde y Frontera. Cola creación de los Cabildros Insulares, la l adquirió autogobiernu. La Primer Guerra Mundial nun supunxo nengún cambéu especial pa la islla. Nes décades siguientes construyóse'l Puertu de La Estaca, ameyoráronse les carreteres, les conducciones d'agua y construyéronse escueles. La Segunda Guerra Mundial, al contrariu que nes demás islles, tampoco se dexó sentir n'El Hierro. En 1948 otra llarga seca provocó la emigración de parte de la población escontra Venezuela y la islla de Tenerife.
Soledad Gallego-Díaz
Biografía
Llegó a El País darréu dempués de la so fundación en 1976 como collaboradora de política, compaxinándolo con Cuadiernos hasta que s'incorporó de llenu a la seición política. Foi cronista política y parllamentaria hasta qu'a finales de 1979 qu'asumió primero la corresponsalía de Bruxeles y darréu la de Londres y París. En 2008, foi tamién corresponsal n'Arxentina.
El Hierro
Danzadera de microsatélites y radar militar
El segundu proyeutu, instalar un radar militar nel picu de Malpaso entá sigue pindiu. La situación xeográfica de la islla ye un aliciente pa la so instalación. Dende 1986 asocédense protestes de los herreños, añu nel cual el Ministeriu de Defensa comunicó los sos planes al conceyu de Frontera. En xunu de 2005, el daquella Ministru de Defensa, José Bono, anunció que podría tratase d'un radar móvil que nun afectaría a la orografía de la zona.
Actividá volcánica en 2011 y 2012
A partir del 19 de xunetu de 2011 empezaron a sentise gran númberu de temblones de tierra na islla, lo qu'atraxo l'atención de numberosos especialistes. Al aumentar la intensidá y la frecuencia de los seísmos, sollertose a la población sobre una posible erupción. La primer erupción reparada per medios indireutos percibiose nel mar, a 5 quilómetros de la islla, el 10 d'ochobre de 2011.
Soledad Gallego-Díaz
Biografía
De vuelta a Madrid, ocho años dempués, foi nomada primero subdireutora y depués direutora adxunta del diariu, cargu qu'exerció mientres cinco años hasta incorporase a la corresponsalía de Nueva York. Al so regresu foi nomada Defensora del Llector y especializóse en temes europees. Volvió exercer de direutora adxunta pa reorganizar los productos del periódicu en domingu, día nel que publica la so columna selmanal d'analís políticu.
El Hierro
Actividá volcánica en 2011 y 2012
En marzu de 2012 concluyó la erupción submarina nel Mar de los Aselos. Y el cráter del volcán apagáu ta a 88 metros de fondura, según datos del Institutu Español d'Oceanografía.
Soledad Gallego-Díaz
Biografía
Dende setiembre de 2012, trabayó como columnista de la Cadena Ser nel programa Lo que ye güei.
El Hierro
Clima
La orografía condiciona'l clima de cada zona de la islla. Sicasí, son les nubes les que xueguen el papel más importante nes variaciones climátiques. Los alisios y la corriente de les Canaries, una bifurcación fría de la corriente del Golfu que se dixebra nes Azores, faen que la isla nun #tener un clima grebu como asocede nel Sáḥara que s'atopa na mesma llatitú. La temperatura de l'agua caltiénse a 18ᵘ pel hibiernu y a 20ᵘ pel branu. Esto anidia les temperatures costeres. Nel ecuador produz un ascensu masivu d'aire caliente, aniciando una zona de baxes presiones que vien ser ocupada por otra masa d'aire qu'apurren los alisios. Les mases d'aire caliente que xuben, van esfreciéndose pasu ente pasu y diríxense a bastante altor en sentíu contrariu a los Alisios, escontra les llatitúes subtropicales, d'onde proceden estos. Los alisios tresporten nubes cargaes d'agua escontra los cumes d'El Hierro, onde se xeneren bastios. La zona sur de la islla, recibe vientos secos y ensin nubes polo que la temperatura y la aridez ye mayor nesa parte. Pel branu, la temperatura de la mariña norte asitiase nos 26ᵘ de media, siendo sicasí la media de 30ᵘ nel sur. Valverde, que s'atopa a 600 msnm, tien una temperatura medio pel branu de 18ᵘ. Pel hibiernu, la temperatura medio de la mariña norte asitiase en 20ᵘ ente que na del sur a 21.5ᵘ. En Valverde, sicasí, la media baxa hasta los 11.5ᵘ. Les precipitaciones ivernices en Valverde xuben a 80 mm mensuales, ente que nel sur namái 25 mm mensuales. Pel branu, apenes llueve nel sur, pero en Valverde rexístrense 5 mm mensuales.
Soledad Gallego-Díaz
Biografía
Tamién foi Defensora del llector y Vicepresidenta de la seición española de Reporteros Ensin Fronteres. Ye miembru del Conseyu Asesor de la Fundación del Español Urxente (Fundéu BBVA).
El Hierro
Flora
miniaturadeimagen|Planta del xéneru Aeonium, familia crasulácees. Nome común na islla: sanjora. miniaturadeimagen|Planta conocida como barrilla (Mesembryanthemum crystallinum), que crez en zones costeres. Magar que El Hierro atopase na zona d'influencia de los vientos alisios, la vexetación nun ye tan frondosa como nes islles vecines de La Palma, Tenerife y La Gomera. La razón d'esto ye la mocedá de la islla, qu'entá ta cubierta en gran parte per campos de llava nueves. Los montes que cubríen el pandu central de la islla sumieron por cuenta de #baltar y a la erosión del terrén. Sicasí, entá pervive una gran cantidá d'especies endémiques. Exemplos d'ello son los fósiles vivos, como'l drago y los felechos. Restos fósiles amuesen que la variedá de plantes esistentes nel pasáu veníen de la zona mediterránea, onde abondaben fai un millón d'años. Nel Mediterraneu #escastar mientres el Periodu cuaternariu, col empiezu de la última glaciación. Por cuenta de la diferencia de condiciones climátiques estes especies perduraron na zona atlántica. N'El Hierro, debíu al aislamientu, dalgunes d'elles hanse tresformáu hasta dar llugar a endemismos. En total, na islla atópense 150 especies endémiques de Canaries, de les cualos 11 namái s'atopen n'El Hierro. Tratase d'especies de crasulácees, liquen, cardones y Echium que crecen nes parés de los cantiles.
La cota d'altitú ye decisiva pal desenvolvimientu de la vexetación. La mariña greba atopase hasta aproximao los 400 msnm, de los 400 a 800 metros atópase la zona semihúmeda y de los 800 a los 1500 atópase la zona húmeda.
Soledad Gallego-Díaz
Biografía
El 5 de xunu de 2018, Gallego-Díaz comunicó a l'axencia EFE que-y fuera ufiertáu'l puestu de direutora de El País en sustitución d'Antonio Cañu, convirtiéndose na primer muyer en desempeñar esa responsabilidá nel periódicu.
El Hierro
Zona greba
Nes mariñes, les plantes nútrense principalmente de la rosada nocherniega, por ello les especies más comunes son les crasulácees especialmente del xéneru Aichryson, conocíes como ensundioses pola so forma d'almacenar agua. Otra de les plantes carauterístiques de la zona ye la Tabaiba. El zusmiu de la Tabaiba duce (Euphorbia balsamifera) yera usáu polos bimbaches como una especie de chicle qu'aselaba la sede. El zusmiu del cardón usaban como venenu pa la pesca. El cardón puede reparase n'El Hierro especialmente nos riscos de la zona de Les Sableres, que tamién recibe'l nome de Los Cardones. Tamién nes zones costeres crecen otru xéneru de plantes carnoses resistentes a la escasez d'agua.
Zona semihúmeda
Nesta zona, qu'empieza xeneralmente ente los 200 y 400 msnm habiten colonies de plantes ensundioses y otres plantes de fueya ancha. Tamién crecen cactus y ágaves. Los exemplares endémicos del xéneru Aeonium son los Aeonium hierrense y Aeonium valverdense. Los especímenes de ágave que s'atopen nesta zona fueron introducíos dende América, especialmente de la zona de Méxicu. Otres especies son la Palmera Canaria, la penca, y les sabines. Les poques sabines que queden na actualidá atópense deformadas polos fuertes vientos qu'azoten la zona. Son los restos d'un antiguu monte que cubría tola parte central de la islla.
Cabanès (Tarn)
Cabanès ye una comuña francesa del departamentu de Tarn, na rexón d'Occitania. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
El Hierro
Zona húmeda
Nel interior de la islla, al norte de San Andrés, a una altitú de 1000 metros atópase unu de los símbolos de la islla, el Garoé o Árbol Santu. El Garoé yera un árbol santu pa los bimbaches. L'exemplar actual foi llantáu en 1957. L'orixinal yera un exemplar de tilal que foi baltáu por una nube en 1610. Hai un pequeñu centru d'información turística onde s'esplica la función que tenía esti árbol na sociedá guanche, pos por cuenta de la condensación de l'agua de les nubes nes sos fueyes aprovía d'agua a los bimbaches. L'escudu actual de la islla amuesa al Garoé nel centru.
Reptiles
miniaturadeimagen|Llagartu pequeñu de Canaries (Gallotia caesaris). Los llagartos son los animales más comunes d'El Hierro. D'ente ellos destaca'l Tarentola boettgerio una especie de geko endémicu d'El Hierro. Los llagartos de la islla tán emparentaos colos del continente africanu. La especie más común ye'l llagartu pequeñu de Canaries, una especie endémica d'El Hierro y La Gomera, qu'algama hasta 35 centímetros de llargor. Tamién se reparen colonies de llises doraes nes zones húmedes de la islla. Nes canaries nun esiste nengún tipu de culiebres. Nes agües costeres pueden reparase exemplares de tortúes marines, especialmente tortúes bobes (Caretta caretta) y tortugues llaúd (Dermochelys coriacea). Estos reptiles pueden considerase los de mayores proporciones del archipiélagu.
Llagartu xigante
El Hierro ye conocíu pol Llagartu Xigante, una especie de llagartu de grandes proporciones que namái s'atopa nesta islla. Sábese que na antigüedá distribuyiase por tola islla, por cuenta de la ausencia de depredadores. La llegada de los colonizadores españoles nel sieglu XV supunxo'l retrocesu d'esta especie. La creación de zones de cultivu y l'introducción de ganáu supunxo una alteración del hábitat d'estos llagartos. La introducción del gatu foi si cabo más desastrosa pos empezaron a cazar llagartos por cuenta de la facilidá de prindalos. Esto anició que la colonia de llagartos xigantes fora moviéndose escontra'l norte, al Valle del Golfu y a los Roques de Salmor. Creyóse-yos sumíos hasta'l sieglu XVIII cuando s'afayó una colonia nesos llugares. Nuna investigación científica de 1889 dióse-yos el nome de simonyi, n'honor al profesor austriacu Óscar Simony. Los especímenes atopaos fueron cazaos y vendíos a coleicionistes, hasta que se llegó a pensar que la especie sumiera.
Na década de los 70, un pastor de cabres atopó por casualidá dellos exemplares na zona de Fuga de Gorreta. A esos exemplares dióse-yos el nome taxonómicu Gallotia simonyi y creóse un Lagartario pal so caltenimientu na zona de Guinea nel conceyu de La Frontera. Les agües enchentes cayíes en xineru de 2007 producieron la muerte de munchos exemplares del Lagartario, retrasando'l plazu previstu pa sacar la especie de la llista d'especies amenaciaes.
Símbolos naturales de la islla
Según una llei del Gobiernu de Canaries, los símbolos naturales d'El Hierro son el llagartu xigante y la sabina.
Organización políticu-alministrativa
izquierda|miniaturadeimagen|192x192px|Escudu d'El Hierro izquierda|miniaturadeimagen|150x150px|Bandera d'El Hierro El Hierro, como parte de la Comunidá Autónoma de Canaries, depende en función de les distintes competencies atribuyíes, del Gobiernu d'España, del Gobiernu de Canaries y del Cabildru Insular d'El Hierro.
Direición Insular d'El Hierro
Esta institución ye la encargada de representar al Gobiernu d'España na islla y de xestionar toes aquelles competencies que nun fueren tresferíes al Gobiernu de Canaries, al cabildru o a los conceyos. La Direición Insular atopase nel conceyu de Valverde.
Conceyos
Los conceyos, formaos por delles poblaciones, son los siguientes:
Folclor
El folclor d'El Hierro ye bien similar al del restu de les islles anque presenta una serie de variaciones como l'usu de les flautes lo mesmo que de bailles propios de la islla. Ye carauterística local una agrupación de flautes (pito herreño) y tambores que pudiera tener orixe en Galicia o'l norte de Portugal. Destaca especialmente'l tangu herreño nel que los movimientos son rápidos y curtios, y na danza l'home trata de cautivar a la so pareya femenina faciendo rumbos de maña y gallardía. miniaturadeimagen|415x415px|Baillarinos con traxe típicu, El Tamaduste. El baille más carauterísticu d'El Hierro ye'l que lleven a cabu los baillarinos de la Virxe mientres la romería de la Virxe de los Reis, Patrona d'El Hierro, que lleva a la imaxe por tolos puntos de la islla. Dende'l gobiernu llocal inténtase impulsar el folclor dándose subvenciones a les agrupaciones. Anguaño n'El Hierro esisten delles agrupaciones folclóriques que realicen exhibiciones tantu na islla como nel restu de Canaries. Estes agrupaciones son:
Fiestes
La fiesta más importante d'El Hierro ye la Baxada de la Virxe de los Reis (patrona d'El Hierro), que se celebra cada cuatro años, el primer sábadu del mes de xunetu. Mientres la fiesta treslladase a la imaxe de la Virxe, dende'l so santuariu en La Devesa (La Frontera) a la capital de la islla (Valverde), faciendo un percorríu de 44 quilómetros (camín de la Virxe) que traviesa toles llocalidaes d'El Hierro. A la imaxe acompañanla los baillarinos que realicen el tradicional baille de la Virxe, afatiaos con traxes blancos y colloraos, con gorros de colores llamativos, mientres faen sonar los sos preseos musicales: chácaras y pitos (una especie de flauta). La duración de la fiesta ye d'aproximao un mes. A ella alleguen cuasi tolos habitantes de la islla amás d'unos 4 mil visitantes. Amás de les fiestes patronales, tolos años celebren les siguientes festividaes y fiestes llocales en distintos nucleos y barrios de los pueblos de la islla:
Artesanía
A diferencia de les demás islles, l'artesanía sigue siendo una de les principales fontes d'ingresos d'El Hierro. Dalguna artesanía según la conocencia de les propiedaes de les plantes que s'usaba antes del establecimientu de la Corona española siguen llevándose a cabu, perfeccionaes con nueves téuniques introducíes. Les principales llocalidaes onde se produz son Sabinosa y El Pinar, anque tamién pero en menor midida Frontera, Valverde, El Mocanal y Guarazoca. El procesáu de la llana d'oveya qu'introdució la téunica del telar na islla sigue llevándose a cabu pero con poca actividá, ígüense cubrecamas, cobertores, tapices y les tradicionales talegues usando llana o tires de tela. La madera, tantu de moral como de pinu, hayas y castañales utilizase pa tallar concos y cuyarones amás de barriques pal vinu, chácaras y pinces pa coyer tunos. Nes llocalidaes de Valverde, Guarazoca y el Pinar entá trabayen trés ceramistes que, usando folla de la islla y magre importáu crean obres de cerámica. A lo último, la cestería tamién ye otra téunica instalada na islla. Los cesteros, como se conoz a estos artesanos, faen cestos de blima, que primeramente tuvo que ser allandiáu mientres selmanes n'agua de mar. Los forxaos y bordaos son más escasos na islla.
Gastronomía
Na cocina herreña, como na del restu de Canaries, el pexe ocupa un llugar principal por cuenta de la riqueza faunística de les agües qu'arrodien a la islla. D'ente los primeros platos destaquen el potaxe, el pucheru y el ranchu con papes. El pexe suelse preparar fritu guisáu o a a la plancha, usándose como guarnición los papes engurriaes y los mojos coloráu y verde. D'ente les carnes destaquen el coneyu y el cabritu o chivu, que ye como se-y denomina na islla. Les carnes suélense acompañar de mueyo coloráu y papes guisaes o engurriaes.
Les quesadillas, un dulce que la so base principal ye'l quesu, son el postre típicu más famosu d'El Hierro. El quesu produzse na central quesera y tanto este como'l vinu que se produz na cooperativa vinícola d'El Golfu, son esportaos al restu del país. El vinu sigue ellaborándose en prenses tradicionales, lo que-yos confier una elevada graduación. A lo último, como nel restu de Canaries, el gofio ye la principal fonte d'alimentación de los herreños.
Aeropuertu
L'aeropuertu d'El Hierro asítiase nel conceyu de Valverde. Parte de la pista atopase en terrén ganáu al mar, por cuenta de la especial orografía de la islla. La pista tien 1250 metros de llargor y ta asfaltada. Al traviés del Aeropuertu d'El Hierro puede aportase a la islla dende Tenerife (Aeropuertu de Tenerife Norte) y Gran Canaria. Binter Canarias ye la principal compañía que realiza'l serviciu. Amás anguaño la compañía Canaryfly xune Tenerife con El Hierro con dos vuelos diarios.
Puertos
miniaturadeimagen|El ferry catamarán Alborán, fletáu por Naviera Armes, atracáu nel Puertu de La Estaca. Les comunicaciones marítimes d'El Hierro realícense al traviés del Puertu de la Estaca, nel conceyu de Valverde. Esti muelle foi ampliáu apocayá pa dexar la escala de buques mayores. Concretamente, el 23 de xunu de 2006 foi inauguráu'l nuevu puertu. Al traviés d'él realiza'l tráficu de pasaxeros y de mercancíes. Dende principios de los años 90 hubo ferrys regulares coneutando la islla coles vecines. Fred Olsen Express cubría'l trayeutu ente'l Puertu de La Estaca y el Puertu de Los Cristianos en Tenerife.
A partir de marzu de 2014, solamente la Naviera Armes caltién la llinia a Los Cristianos, col modernu ferry catamarán Alborán, construyíu n'Australia, con capacidá pa cerca de 900 persones. Esti catamarán ye propiedá de Remana Trasmediterránea, anque ta fletáu por Armes.
N'otros puntos de la islla esisten pequeños puertos pesqueros y deportivos, como'l puertu de La Restinga, onde tienen la so base los pescadores qu'afaenen nel Mar de los Aselos, y los buceadores. Al puertu y aeropuertu puede aportase al traviés de llinies regulares de guaguas y taxis.
Carreteres
miniaturadeimagen|Señalización de l'antigua carretera pol cume. La rede de carreteres atopase en bones condiciones, polo que puede aportase a toles poblaciones ensin dificultá. La carretera principal ye la que xune Valverde con Frontera, travesando montes por aciu un llargu túnel. Amenórgase asina la duración del trayeutu, al respeutive de l'antigua carretera pol cume. Otra de les víes principales ye la qu'apuerta dende la capital hasta'l Puertu de la Estaca. El restu de la islla atópase comunicada por aciu carreteres asfaltaes o pistes forestales.
Economía
La economía d'El Hierro basase nel sector primariu y el terciariu. El Cabildru d'El Hierro ye l'encargáu de regular y promocionar los cuatro pilastres de los que depende la economía herreña, esto ye, l'agricultura, ganadería, la pesca y el turismu.
Agricultura, ganadería y pesca
miniaturadeimagen|El Tamaduste. La cabaña ganadera herreña ta constituyida por oveyes y cabres, destacando estes postreres por ser descendientes de la especie caprina que criaben los bimbaches. La producción de carne ye, sicasí escasa, por cuenta de que la ganadería desenvuélvese principalmente pa la producción de lleche, que se recueye na Cooperativa de Ganaderos de Isora, y que ye emplegada pa ellaborar quesos que depués s'esportarán al restu de les islles y a la España peninsular.
Los cultivos de frutales tán concentraos nel valle del Golfu, onde se cultiva la piña tropical, papayas, aguacates, plátanos, mangos, etc, de que la so distribución y comercialización encárgase la Cooperativa del Campu y la comercializadora Mercahierro. Los figos secos o "pasaos" va sieglos que son consideraos como los meyores de Canaries y danse, sobremanera na zona d'El Pinar. Cultívense otres frutes anque destinaes al consumu local y que dependen de la dómina. Estes frutes son les cirueles, albaricoques, mazanes y cítricos.
El Hierro tamién produz vinu, al traviés d'una cooperativa qu'axunta a los viticultores. Esiste una denominación d'orixe El Hierro. Los vinos d'esta islla destaquen pola so alta graduación.
Turismu
miniaturadeimagen|Sablera del Verodal, de sable acoloratáu, nel oeste de la islla, nun día de mar sele. Hai que tener curiáu coles corrientes. La islla ta bien alloñada del conceutu de turismu de mases, y según la opinión de los sos habitantes tien de caltenese asina. Envalórase que'l númberu máximu de cames que la islla podría soportar ye de 2000. La dificultá d'aportar y l'ausencia de grandes sableres facela menos curiosa pa les visites familiares. En 1984 creóse'l Patronatu de Turismu con sede en Valverde. Esti patronatu depende del Cabildru d'El Hierro y ye l'encargáu de la promoción esterior de la islla. Dende 1996 publicáronse delles cuñas publicitaries a nivel nacional utilizando'l eslogan Islla de la sele diferencia. Les autoridaes d'El Hierro defenden la idea de que la calidá tien de tar per delantre de la cantidá. Como norma xeneral, los turistes que s'averen a la islla facenlo de forma individual pa prauticar senderismo o'l denomináu turismu rural.
miniaturadeimagen|Roque de Bonanza. Amás esiste una sablera natural pocu desenvuelta de depósitos caliares ablancazaos y fondu de tendalada lávica, la Sablera d'Arenas Blanques. Per otru llau hai una sablera artificial de sable escuru, la Sablera d'El Verodal y pretende construyise otros dos sableres más, nel puertu de La Estaca y el puertu de La Restinga. Depués esisten dellos charcos, el Charcu Manso, el Charcu Azul, Charcu del Pozu de Les Calcosas, Charcu de Los Sargos, Charcu de La Tabla. Tamién hai piscines artificiales en La Caleta y Les Puntes. Amás hai zones de bañu en Tecorón, el muelle del faru de Orchilla, Roque de la Bonanza, puertu de La Estaca, muelle de Les Puntes. Ye importante preguntar alrodiu de la seguridá de toles sableres, charcos y restu de zones de bañu.
Enerxía
miniaturadeimagen|El primeru de los aeroxeneradores de 2,3 MW, tres el so ensamblaxe. Gran parte de la enerxía llétrica d'El Hierro, a partir de xunu de 2014, xenerarse na nueva central hidroeólica de Gorona del Vientu. La instalación cunta con cinco grandes aeroxeneradores Enercon modelu Y-70 y una central hidroeléctrica reversible, qu'inclúi dos balses, una rede de tuberíes, una serie de turbobombas, y turbinas hidráuliques. Con esta mesma enerxía taba previstu remanar una planta desalinizadora, que finalmente se refugó, en amenorgándose les subvenciones esternes.
Paralelamente, la central diésel va siguir operativa, actuando como reserva.
Deportes autóctonos
Ente los deportes canarios practicaos na islla, caben destacar los siguientes:
Llucha canaria
miniaturadeimagen|Una Lluchada. La llucha desenvuélvese dientro d'un círculu, xeneralmente de sable, denomináu terrero. Nél, dos lluchadores enfréntense agarraos intentando baltase. L'organismu de la islla que vela por esti deporte ye la Federación Insular de Llucha Canaria, y tien la so sede en Valverde.
N'El Hierro esisten 7 terreros distribuyíos polos 3 conceyos: El Hierro tien un club que participa na Lliga Rexonal del Gobiernu de Canaries, el club de lucha Producto d'El Hierro. A esti equipu perteneció mientres bastante años Francis Pérez, moteyáu'l Pitín de la Frontera, unu de los lluchadores más famosos de Canaries, natural d'El Hierro, qu'anguaño milita nel equipu tinerfeñu del Chimbesque, y a los sos 32 años sigue siendo'l gran puntal A na 1ª categoría de la Lliga Rexonal.
Llucha del Garrote Canariu
La Llucha del Garrote Canariu ye un arte marcial que se practica ente dos lluchadores que realicen un combate con garrotes usando gran variedá de téuniques (cruciaos, revoleadas, gabites, zapates, pinces, estenes, etc) ensin llegar a faer dañu al contrincante, controlando'l golpe, anque nel so orixe y hasta principios del sieglu XX yera la forma de autodefensa usada polos pastores. La Llucha del Garrote Canariu yá lu usaben los aboríxenes isleños como métodu de defensa. Na islla d'El Hierro sigue calteniéndose la tradición.
Bola canaria
Similar al xuegu francés de la petanca, la bola canaria practicase pocu na actualidá anque na islla esisten dellos equipos y canches. Básicamente consiste en sumar equipos por aciu el llanzamientu d'unes boles qu'hai que dexar lo más cerca posible d'un oxetu llamáu mingue o boliche. Xugase nun terrén rectangular de sable o tierra d'ente 18 y 25 metros de llargu y un anchu d'ente 3,5 y 6 metros. N'El Hierro hai una gran afición a esti xuegu, participando los sos habitantes viviegamente nes competiciones celebraes tantu a nivel insular como rexonal.
Otros deportes
Amás de los citaos, na islla practiquen otros deportes como pueden ser:
Épreville-en-Lieuvin
Épreville-en-Lieuvin ye una comuña francesa del departamentu d'Eure, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Orde del Méritu pa les Ciencies y les Artes
La Orde del Méritu pa les Ciencies y les Artes foi creada'l 30 de xunetu de 1873 pol duque Federico I de Anhalt. Foi dada pa reconocer y premiar apurras escelentes y escepcionales nos campu de la ciencia y l'arte.
== Clases d'orde Primeru establecida en solo una clase, foi espandida en 1912 pa incluyir una Primer Clase, Segunda Clase, y Tercer Clase.
Decoración de la orde
La insinia del primer modelu de 1873–1905 yera una medaya de bronce dorao alta, arrodiada por venticuatro rayos apuntiaos. Nel centru taba la lletra F (por Friedrich) n'escritura gótico y per debaxo de la inscripción lleíase "Herzog von Anhalt" (Duque de Anhalt). Na parte posterior taba la inscripción de cuatro llinies "Für Wissenschaft und Kunst" (Pa Ciencia y Arte) zarráu nuna corona de lloréu cimeru abierta atada na parte inferior.
El segundu modelu a partir de 1905-1918 yera de bronce chapado n'oru o plata pa la tercer clase. La medaya en llugar de tar arrodiada de rayos, taba arrodiada por una trupa corona de lloréu. Na parte posterior taba l'escudu de la brigada d'armes Anhalt arrodiáu nel centru pola inscripción "Für Wissenschaft und Kunst" (Pa la Ciencia y l'Arte).
Orixinalmente, l'orde yera usáu suspendíu d'una cinta nel pechu esquierdu. Dempués en 1905 cuándo la primer clase tuvo fecha más grande, este foi usáu nel pescuezu d'homes y muyeres como llazu nel so costazu esquierdu. La decoración de la segunda y tercer clase yeren usaos nuna cinta nel pechu esquierdu. La cinta yera en trés partes iguales coloráu, colloráu y verde escuros, similares a la cinta del Orde de Casa d'Albert l'Osu.
Movimientu pola oficialidá de la llingua asturiana
thumb|300px|Día de les Lletres asturianes de 2007 Conozse como movimientu pola oficialidá de la llingua asturiana o movimientu pola oficialidá al movimientu social o texíu cívicu qu'hai n'Asturies en pro de la demanda de que l'estatutu d'autonomía recueya'l calter oficial del asturianu mesmo que pasa n'otres comunidaes autónomes con llingua propia.
Ye'l principal movimientu social qu'opera n'Asturies penriba d'otros movimientos sociales como'l movimientu ecoloxista, el movimientu gai o'l movimientu feminista. undefined
Ideoloxía
El movimientu afítase na idea de que l'asturianu, como llingua propia d'Asturies, merez un tratamientu equiparable al que reciben otres llingües propies n'otres comunidaes autónomes del estáu español y cuida que ye un patrimoniu inmaterial qu'hai que caltener, conservar y tresmitir a les xeneraciones venideres polo que la oficialidá faise d'esti mou un pasu indispensable na so sobrevivencia como llingua. Otres visiones dientro d'esti movimientu simultanies o paraleles a esta, menos comprometíes cola cultura como patrimoniu inmaterial y más centrada nos derechos civiles, remarquen la falta de derechos a emplegar l'asturianu na alministración pa los ciudadanos que quieran mandase per él.
Historia
Masque siempres hebo un esmolimientu fondu en dellos seutores d'Asturies alrodiu de la tema de la llingua asturiana y la so proteición o emplegu, ye nos años 70 onde surde'l movimientu vindicativu pola oficialidá alrodiu de l'asociación cultural Conceyu Bable que ye na primera dómina vindicativa l'ente alredor del que xiraba'l movimientu. 1976 ye la fecha de la primera manifestación pola llingua. Les reclamaciones que nun entamu había yeren la consideración como llingua, l'enseñu d'asturianu nos colexos y la so proteición en xeneral. D'aquella dómina ye perconocía la campaña que s'entamó nomada Bable nes escueles, una campaña de pintaes per toa Asturies pa desixir la inclusión del deprendimientu d'asturianu.
Tres de que'l gallegu, el catalán o'l vascu algamaren l'estatus de llingua oficial y la constitución española recoyere esa posibilidá, les demandes del movimientu centráronse n'algamar esti reconocimientu que vieren torgáu nel estatutu d'autonomía de 1981.
Nes décades siguientes, el movimientu va pasu énte pasu espardiendo la so influencia y aportando a partíos que nun entamu refugaben esta idea. Izquierda Xunida, aceutaría la oficialidá na década de los 90, y el PP entama a falar d'ella nes eleiciones xenerales de 2008. Nel planu social, el movimientu va algamando estremaes victories, dende la inclusión del meyor cantar n'asturianu nos premios de l'Academia de la música, l'aprobación d'una Llei d'usu y promoción del asturianu en 1998 na que l'alministración entama a obligase pa cola llingua. Sicasí, hebo delles derrotes, como la refuga por parte del Tribunal Constitucional de les declaraciones d'oficialidá d'estremaos conceyos asturianos como Llangréu o Bimenes.
Composición del movimientu
El movimientu axúntase periódicamente alredor d'iniciatives como'l Conceyu Abiertu pola oficialidá, proyeutu de coordinación entamáu primeramente pola Xunta pola defensa de la llingua asturiana que busca coordinar el movimientu col envís de facer manifestaciones, concentraciones, actos y eventos alrodiu de la demanda social d'oficialidá.
Ente los actos qu'entama o sofita'l movimientu cuéntense manifestaciones, concentraciones, pidimientos, encierros pa desixir escolarización, demandes xudiciales, ruedes de prensa, acampaes, clases d'asturianu na cai, conciertos pola oficialidá, subasta d'obres d'arte, pintaes, pegada de cartelos,
Curiosidaes
thumb|150px|La Pita La Pita de la Xunta ye quiciabes el personax más famosu d'esti movimientu. Consiste nun home o muyer antroxáu de pita qu'acompaña al Presidente d'Asturies en munchos de los sos actos o desplazamientos. Amás del efeutu que supón nos medios una persona antroxada de pita, escoyóse esti animal por simbolizar la cobardía que supondría a xuiciu del movimientu la non-inclusión de la oficialidá nel Estatutu d'Autonomía. La idea entamóla la Xunta pola defensa de la llingua asturiana y aínda güei sigui faciéndose
Nobuyuki Kawashima
Nobuyuki Kawashima (川島 將, ), ye un futbolista xaponés.
Épreville-près-le-Neubourg
Épreville-près-le-Neubourg ye una comuña francesa del departamentu d'Eure, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Turneraceae
Turneraceae ye una familia de plantes de flores que contién 120 especies en 10 xéneros.
La mayoría de les especies son arbustos tropicales y subtropicales con unos pocos árboles. La metá de les especies pertenecen al xéneru Turnera qu'inclúi la yerba damiana (T. diffusa, T. aphrodisiaca'').
La familia Turneraceae foi incluyida delles vegaes na familia Passifloraceae
Descripción
Son yerbes añales o perennes, arbustos o árboles, con pelos simples, glandulares o porrecto-estrellaos; plantes hermafrodites. Fueyes simples, alternes, con nervadura pinnada, peciolaes. Flores actinomorfes, solitaries o dacuando en recímanos terminales o visos axilares, profilos 2, xeneralmente opuestos; sépalos 5, pétalos 5, unguiculaos, alternisépalos, estames 5, episépalos; anteres ditecas, dehiscencia llonxitudinal introrsa, ovariu súperu, estilos 3, cilíndricos. Cápsules loculicidas, 3-valvadas; granes albuminaes, exóstoma prominente, arilo filar, en direuto carnosu, ablancazáu, en secu membranáceo.
Formigues de distintes especies participen na diseminación de les granes y visiten con regularidá les plantes con nectarios foliares.
Xéneros
Adenoa
Erblichia
Hyalocalyx
Loewia
Piriqueta
Stapfiella
Streptopetalum
Tricliceras (Wormskioldia)
Turnera
Les Cabannes (Tarn)
Les Cabannes ye una comuña francesa del departamentu de Tarn, na rexón d'Occitania. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Atentáu del 20 de xunetu de 1944
El atentáu del 20 de xunetu de 1944 foi un intentu fallíu d'asesinar a Adolf Hitler, lleváu a cabu por un grupu d'oficiales de la Wehrmacht entamaos pol coronel conde Claus von Stauffenberg como parte d'un golpe d'estáu basáu na denominada Operación Valquiria, un plan operativu de les reserves del exércitu a ser puestu en práutica en casu de disturbios civiles o d'una sulevación de los millones de trabayadores de les fábriques alemanes.
Stauffenberg asitió una bomba nuna sala de mapes dientro de la Xoril del Llobu, cuartel xeneral de Hitler, onde s'atopaba axuntáu colos sos xenerales. A pesar d'españar la bomba, Hitler solo sufrió mancaes leves. De resultes del fracasu del atentáu fueron deteníes unos cinco mil persones, de les cualos unes doscientes terminaron siendo executaes.
Antecedentes
El proyeutu de derrocar a Adolf Hitler empezó a xestase de manera difusa y asolapada en 1938, per parte de dellos altos oficiales de la Wehrmacht deseosos d'evitar una gran guerra a gran escala n'Europa. Ente estos conspiradores taben el xeneral Ludwig Beck, antiguu xefe d'Estáu Mayor, y el mariscal de campu Erwin von Witzleben; sicasí la indecisión de los xenerales del exércitu, Franz Halder y Walther von Brauchitsch torgó executar tales planes, mientres la política d'apandamientu siguida por Reinu Xuníu y Francia nesos años amurniába-yos de realizar un actu concretu contra'l réxime nazi.
Tres los resonantes trunfos de la Wehrmacht nes invasiones de Polonia, Noruega, Francia, Bélxica y los Países Baxos, la popularidá d'Adolf Hitler aumentó bien de ente les mases alemanes y los oficiales de la Wehrmacht nun fueron ayenos a tal fenómenu, polo cual a fines de 1940 fíxose bien difícil reclutar conspiradores decidíos a derrocar al réxime triunfante hasta entós. Los planes enllancáronse y los oponentes esvalixáronse, a pesar de lo cual los planes nun se refugaron a la espera d'una nueva oportunidá política.
En 1941, tres l'empiezu de la Operación Barbarossa, fórmase otru grupu de resistencia dirixíu pol coronel Henning von Tresckow, quien trabayaba como parte del Estáu Mayor del xeneral Fedor von Bock, el so tíu. Tresckow pensaba que la guerra contra la Xunión Soviética taba perdida de mano y que sangraría a Alemaña n'homes y recursos, asitiándola frente a un abismu como nación. El reclutamiento d'opositores yera bien difícil. Facer con muncho precuru y bien discretamente nes residencies de los cabezaleros y fuera de Berlín. 220px|miniaturadeimagen|derecha|Estáu en 2009 de la [[Xoril del Llobu, llugar d'execución del atentáu]] A ello sumábase'l fechu que los destacaos trunfos de la Wehrmacht nel frente oriental mientres 1941 amurniaron a la mayoría de los oficiales de participar nuna combalechadura contra Hitler, entá reconociendo'l peligru qu'implicaba para Alemaña una guerra contra la Xunión Soviética. Dende ellí Von Tresckow reclutaba nuevos conspiradores ente la oficialidá xermana, pero los sos planes nun pudieron avanzar enforma por cuenta de les resultaos de la batalla de Moscú n'avientu de 1941, onde la meyora alemana foi totalmente deteníu pol Exércitu Colorado lo cual significó que Hitler quitára-y a Fedor von Bock el mandu del Grupu d'Exércitos Centro, ente que'l xeneral Walther von Brauchitsch tamién yera releváu del mandu de tropes de forma humillante. Tresckow intentó reclutar al xeneral Brauchitsch pero esti contestó que nun se xuniría a nengún grupu disidente; anque tampoco fadría nada por torgar la so actuación.
En 1942, Tresckow con ayuda del xeneral Hans Oster llogró reclutar nel so nucleu d'oposición al xeneral Friedrich Olbricht, quien dirixía la oficina principal del exércitu en Berlín, controlando ellí un sistema de comunicaciones autónomu que xunía a les unidaes militares de reserva entá aparcaes en territoriu d'Alemaña. A fines d'añu, Tresckow y Olbricht intentaron asesinar a Hitler con bombes barométriques en dos oportunidad, una nel aeródromu de Smolensk y la otra en Berlín, pero ambos planes fracasaron debíu al fallu nos artefautos. Tamién buscaron ensin ésitu xunir a la so combalechadura a los mariscales de campu Erich von Manstein y Gerd von Rundstedt, dos militares veteranos que gociaben de gran prestíu na Wehrmacht polos sos ésitos y conocencies de táctica en combate, quien podríen ayudar a un efeutivu derrocamientu del réxime nazi y non a un meru asesinatu de Hitler y, anque éstos refugaron xunise al derrocamientu, non delataron la combalechadura.
En 1943, los planes pa un golpe d'Estáu contra'l Tercer Reich viéronse favorecíos pol cursu tomáu pola guerra cola grave derrota de la Batalla de Stalingráu, absolutamente desfavorable pa l'Alemaña nazi, la contraofensiva soviética que remató na batalla de Kursk, y la total derrota xermana n'África del norte tres la batalla d'El Alamein, que favoreció un ambiente de descontentu ente los militares pola direición de la guerra que faía Hitler nel frente oriental. A mediaos d'esi añu Tresckow reclutó pa la combalechadura al coronel Claus von Stauffenberg, mancáu de guerra n'África, quien s'amosó dispuestu a realizar personalmente l'intentu d'asesinar a Hitler. Esi añu Olbricht suxurió a Tresckow un proyeutu de golpe d'Estáu yá avanzáu: la organización taba basada nun plan aprobáu por Hitler en casu d'un estáu d'anarquía.
Había un plan d'emerxencia militar del Tercer Reich denomináu Operación Valkiria, previstu pa usar en casu d'una revuelta masiva de los obreros estranxeros esclavizados n'Alemaña o en situación d'un grave caos civil en retaguardia por cuenta de los bombardeos aéreos. Dichu plan implicaba la movilización d'unidaes de la Wehrmacht pa restablecer l'autoridá y podía usase según Olbricht por qu'unidaes militares de la reserva tomaren el control de les ciudaes arrestando a los líderes nazis, y desarmando a les SS y a la Gestapo tres la muerte de Hitler. Dichu plan tenía de ser puestu en práutica pol veteranu xeneral Friedrich Fromm, xefe de les reserves militares alemanes, y p'asegurar l'ésitu del golpe d'Estáu yera precisu reclutar a Fromm na combalechadura o neutralizalo en casu necesariu, yá que esistíen duldes alrodiu de la so probable llealtá. Inclusive a mediaos de 1944 la combalechadura llogró un nuevu sofitu nel xeneral Carl-Heinrich von Stülpnagel, xefe máximu de les guarniciones xermanes en Francia, quien ufiertó tres la muerte de Hitler tomar el control de París y axustar un armisticiu inmediatu coles tropes estauxunidenses y britániques qu'avanzaben y cola resistencia francesa. El plan foi aprobáu nel círculu de Tresckow, namái había que resolver cómo, ónde y cuándo se diba a llevar a cabu.
Les derrotes de les tropes alemanes ente 1942 y entamos de 1944 en que se desenvolvieron los sangrientos combates en Kharkiv y la rotura del Cercu de Korsun-Cherkassy enzancaron los planes d'asesinar a Hitler, pos ésti yá nun apaecía en públicu a diferencia d'años pasaos y pasaba la mayor parte del tiempu non en Berlín, sinón nel so cuartel xeneral militar conocíu como Wolfsschanze ('Xoril del Llobu') asitiáu en Prusia Oriental, o nel so abellugu alpín de Berchtesgaden. En dambos sitios Hitler taba perbién protexíu por tropes de la SS y nun recibía a naide personalmente sinón a los sos collaboradores más cercanos, sobremanera dempués de que'l xefe máximu de les SS, Heinrich Himmler, empezara a abarruntar por aciu la xestión de la Gestapo respectu de planes ente oficiales de la Wehrmacht p'asesinar a Hitler. El plan, por cuenta de esti motivu, yá taba condergáu a fracasar si nun se cumplía l'oxetivu máximu, asesinar al líder y prindar a la cúpula nazi.
Planes pa un golpe d'Estáu
thumb|250px|right|Desarme de soldaos Waffen-SS en Bendlerblock Dende 1938, esistíen grupos d'oposición al réxime nazi nuna dependencia tan importante como'l Ministeriu alemán d'Asuntos Esteriores, onde Ulrich von Hasell, Friedrich Graf von der Schulenburg y Adam von Trott zu Solz, toos diplomáticos profesionales, trabayaben viviegamente formando una rede d'opositores a Hitler. Otru ente llenu d'actividá d'oposición al réxime nazi yera'l serviciu d'intelixencia militar, Abwehr, dirixida pol almirante Wilhelm Canaris onde collaboraba'l xeneral Hans Oster, un convencíu antinazi protexíu por Canaris, que llogró incorporar al so círculu al ex-presidente del Reichsbank Hjalmar Schacht.