Lupiana
Historia
"Na Villa de Lupiana en seis dias del mes d'Avientu, añu de la nacencia del nuesu Salvador Jesuchristo de mil y quinientos é setenta y cinco años, tando xuntos los mui magnificos señores bartholome sanchez de la Yglesia, alcalde mayor na dicha Villa, y bartholomé perez, y andrés de miedes, y francisco muñoz, y alonso núñez de estevan sanchez, diputaos pol conceyu y conceyu d'esta dicha Villa, pa responder a los capitulos y instrucion que'l so magestad manda facer nesta dicha Villa, pol so Real cedula, la qual enbio á los alcaldes, y Rexidores d'esta Villa'l Señor llicenciáu francisco de escobar, correxidor na ciudá de Guadalaxara, de que'l so partíu y suelu esta Villa ye, é cumpliendo la so comision los dichos señores alcalde mayor y diputaos. Respondieron á los capitulos de la instrucion lo siguiente:""1. De primeres en quanto al primera capitulo en que diz la instrucion escláriese y diga el nome del pueblu: Se rresponde qu'esti pueblu llámase Lupiana al presente, é que non se á sabíu nin entendíu, nin oydo dicir por qué causa se llamó Lupiana.""2. Al segundu capitulo de la instrucion se rresponde: qu'esti pueblu ye antiguu é nun se sabe, nin entiende de qu'años acá ta fundáu, nin se sabe quien-y fundó.""3. Al terceru capitulo se rresponde: qu'esti pueblu ye Villa eximida de la ciudá de Guadalaxara, porque la so magestad del Rei Don Phelipe el nuesu Señor, fixo mercé á esta Villa de la eximir y estremar de la ciudá de Guadalaxara que'l so llugar yera d'antes, hasta l'añu de mil quinientos y sesenta y nueve años; porque dende entós acá ye villa de por sí, distinta y segregada, la qual mercé fixo la so magestad de la jurisdicion d'ella a esta Villa, por rrazon de la capiya quel monesterio de San Bartholorné de Lupiana, dio á la so magestad, y de la memoria que nella se avia de faer, el qual Prior xeneral puede na dicha Villa de Lupiana por mercé que la so magestad fixo al dichu prior xeneral, frayles y conventu del poner alcalde mayor, y alguacil, y escrivano los que'l quixera, y cada añu puede nomar alcaldes, y rexidores, y mayordomu del Conceyu, y alcaldes de la hermandá, y quadrilleros de los que'l conceyu señalara pa cada añu, y por esta rrazon dela capiya mayor que'l dichu monesterio de San Bartholomé de Lupiana dio á el so magestad, la eximio y dixebró dela dich.a ciudá de Guadalaxara, y la dio jurisdicion sobre sí alta y baxa.""4. Al quarto capitulo se rresponde qu'esta villa cai en castilla, nel Reyno de Toledo, nel Alcarria.""6. Al sestu capitulo se rresponde: qu'esti pueblu nun tien otru escudu, sinón les armes de la so magestad que la so Villa ye esta dicha Villa de Lupiana.""7. Al setimo capitulo se rresponde: qu'esta Villa ye de la so magestad.""8. Al octavu capitulo se rresponde: qu'esta Villa nun tien votu en cortes, y que fala por esta Villa la ciudá de Guadalaxara, y a la dicha ciudá allega esta Villa pa les xuntes y repartimientos que se faen.""9. Al novenu capitulo se rresponde: qu'esti pueblu cai nel distritu de la chancilleria de Valladolid, y ellí alleguen á los pleitos en grau de apelacion, y ai dende esta Villa á la felicidá chancilleria trenta y quatro llegües.""10. A los diez capitulos se rresponde: qu'esta Villa cai nel correximientu de Guadalaxara, y ai dende esta Villa á la dicha ciudá, dos llegües pequeñes.""11. A los honce capitulos respuéndese: qu'esta Villa cai nel arzobispáu de Toledo, y l'arciprestalgu de Guadalaxara, é qu'ai dende esta Villa a la cathedral, que mora na ciudá de Toledo venti legua pequeñes.""13. A los trelce capitulos se rresponde: que'l primeru pueblu escontra do'l sol sale dende esta Villa ye Valhermoso de Tajunia, que ta llegua y media común d'esta Villa, y en mediu del camín ta un anexu d'esta Villa, que ye una granxa de los flaires de San Bartholorné de Lupiana, que se llama Pinilla, el qual dichu Valhermoso ta derechu do'l sol sale.""14. A los catorce capitulos se rresponde: que'l primeru pueblu del mediu dia d'esta Villa, llámase Orche, qu'ai dende esta Villa al dichu Orche media llegua, y á dos tiros de vallesta d'esta Villa nel dichu camino, al mediu dia, ta'l monesterio de San Bartholomé rreal de Lupiana, el qual dichu camín, de aqui á Orche, ye camín derechu.""15. A los quince capitulos se rresponde: que'l primeru pueblu qu'ai al poniente dende esta Villa, ye Guadalaxara, qu'ai dende esta Villa a la dicha Ciudá dos llegües pequeñes, y al quarto de llegua d'esta Villa escontra la dicha ciudá, ai un monte propiu d'El so Magestad, que va tener tres llegües de llargu, y va tener de desiertu y labrantío quinientes parexes de tierres y montes, y d'anchu va tener el dichu monte yor unes partes una llegua, y por otres media llegua.""16. A los diez y seis capitulos se rresponde: que'l pueblu que ta acia el Norte y cerciu d'esta Villa de Latanzon, y Centera (sic), que ye aldega de Guadalaxara, y el Atanzon ye Villa de don Pedro Gomez de Mendoza, y de Cidarreal, la qual dicha Villa ta d'esta una llegua grande camín derechu, y Centenera ta d'esta Villa camino derechu, y media llegua d'ella y la dicha Villa de Latanzon ta derechu al norte.""17. A los diez y siete capitulos se rresponde: qu'esta tierra cai en alcarria, ye tierra sana, aspera, de peñes y cuestes, y esta fundada esta Villa nuna fastera, cerca d'un valle ente cuetos, nun ye tierra fria, nin caliente, y ye tierra probe de lleña, qu'esta Villa nun tien sinón una devesa pequeña boyal.""18. A los diez y ocho capitulos se rresponde: qu'esta Villa ta probe de lleña, é apróvense la mayor parte de los vecinos d'esta Villa de les sos heredaes y viñes, de lleña, y de los valdíos de Pinilla, que ye del monesterio de San Bartholomé el Real, y que la caza que nesta Villa se cria ye la mayor parte perdices, y delles llebres, é coneyos, y delles raposes.""19. A los diez y nueve capitulos se rresponde: qu'esta Villa ta ente cuetos, y nun cai sinón en lalcarria, y non en serranía.""20. A los venti capitulos se rresponde: que los nomes de los Rios que pasen por esta Villa, y los sos términos, ye un rrio pequeñu que se llama mata yegües, y la rrazon que se llama mata yegües, nun se sabe, mas de que d'antiguo se llama ansí, nun se sabe por que causa, y que pola granxa de Pinilla que ta un quarto de llegua d'esta Villa pasa otru rrio pequeñu que se llama Ungria, y entramos á dos rrios xúntense vaxo del castiellu de rrocha frida, que ta un quarto de llegua d'esta Villa, y nel rrio de mata yegües se crian vermejuelas, y nel rrio de vngría se crian truches.""21. A los venti y un capitulos se rresponde: qu'esta Villa tien una Ribera de regadíos, guertas, y arboles frutíferos, y non frutíferos, como son saces, alamos, y delles cirolares, prunos, y granaos, y coles, melones, ayos y cebolles, y otres llegumes que nellos se crian, y los praos son d'herederos, y les guertas, saces, olmedas ansí mesmu.""22. A los venti y dos capitulos se rresponde: que nesta Villa xuntu á ella, ai un molín fariñeru, nel qual muelen el so pan tolos vecinos d'esta Villa. El qual molín ye propiu del conceyu d'esta Villa, que ta na rribera y rrio de matayeguas, y rentará l'añu que ye abundoso d'agua, cient fanegas de trigu, y l'añu que nun ye tan abundoso, rrentará cinquenta fanegas, la qual rrenta lleva'l Conceyu d'esta Villa.""23. A los venti y trés capitulos se rresponde: qu'esta Villa ye abundosa d'agua, y tien munches fontes nesta Villa, y les sos terminos, de do apróvense.""24. A los venti y quatro capitulos se rresponde: qu'esta dicha Villa nun tien más de dos praos pequeños pa los ganaos y una devesa boyal como queda dichu, pa pastiar los ganaos de la carnicería, y otros ganaos de llabor qu'ai nesta Villa.""26. A los venti y seis capitulos se rresponde: que nesta Villa y les sos terminos, cuéyese pan y vinu y aceite, y cáñamu, y llinu, y nabos y verzas, y cebolles, anque nesti pueblu nun coyer tantu pan nin vinu, como n'otres partes, y que los mas años falta'l pan, y comunmente apróvese esta Villa y los vecinos d'ella de trigu, é cebada del campu de Guadalaxara, del campu de Alcalá, del llurdiu, y de castilla la vieya, é que se críen obejas nesta tierra, y que son mui poques les que se crian, é qu'un añu con otru, valen los diezmos del pan, sesenta cahices de pan, de rrenta, que lo que más falta ai nesta Villa ye de trigu, é cebada, y los diezmos del vinu un añu con otru valdran quarenta mil maravedis de rrenta, y la rrenta de menudos valdran un añu con otru ochenta mil maravedis.""35. A los trenta y cinco capitulos, se rresponde: que les cases que nesta Villa ai, son de tierra y yelsu, fundaes, y cubiertes de llameres, y texa, los quales materiales se crian nesta Villa, los quales edificios son rruines.""37. A los trenta y siete capitulos se rresponde: que nesta Villa, xuntu á ella, puede aver venti y cinco, ó venti y seis años que s'empezó á faer un molín de moler pan á los diez hores de la nueche polos vecinos d'esta Villa, á los dos hores dempués de la media nueche molió'l dichu molín pan, y á les diches dos de la nueche obo pan cocío molíu del dichu molín, por manera que s'empezó y acabó, y obo pan cocío y de la manera que se fixo nes felicidaes quatro hores, y molió dos años, y oy dia muel, y fíxose d'esta manera porque esta Villa entendió que avia de aver contradicion del monesterio de san Barlolome de lupiana, y a los diez, non avia memoria de molín, y á los dos obos pan cocíu del, como dichu ye.""39. A los trenta y nueve capitulos se rresponde: qu'esta Villa va ser de doscientos y trenta vecinos, y que nunca obo nesta Villa menos vecinos, y la mayor parte de los vecinos son probes nesta Villa.""40. A los quarenta capitulos se rresponde: que los vecinos qu'ai nesta dicha Villa son toos pecheros, é nun hai ningun esento, y toos son llabradores nesta Villa, é que xunto á esta Villa ta'l monesterio de San Bartholome el Real, que ye cabeza de la horden de San Geronimo, que son esentos, que'l dichu monesterio tien tanta lavor como toa esta Villa""42. A los quarenta y dos capitulos, se rresponde: que los vecinos d'esta Villa, la mayor parte d'ellos son probes, y son llabradores, y que'l principal tratu que tienen nesta Villa, ye llabrar pan, y heredaes, y que nesta Villa ai mines de yelsu, d'onde los vecinos d'esta villa, tienen pergrande aprovechamientu, lo qual lleven a vender a Guadalaxara, y á otres partes.""44. A los quarenta y quatro capitulos se rresponde: que nesta Villa ai un Alcalde mayor, y dos alcaldes hordinarios, y tres Regidor, y dos alcaldes de la hermandá, y un alguacil, y un quadrillero, y ún escrivano de númberu del Conceyu, é que nun tien nenguna xusticia, nin Rexidor, salariu dalgunu mas del escrivano, que'l conceyu da-y de salariu seis mil maravedis, valdrá-y l'aprovechamientu de too l'añu vente mil maravedis.""45. - A los quarenta y cinco capitulos se rresponde: qu'esta Villa va tener de los molinos d'aceite que tienen sos mesmos trenta mil maravedis, é de les tierres que dá a rrenta venti y quatro fanegas de trigu, d'un meson quatro mil maravedis de rrenta, y del fornu diez mil maravedis, y esta rrenta va tener el dichu Conceyu un añu con otru, y non otra cosa.""48. A los quarenta y ocho capitulos se rresponde que la Yglesia que nesta Villa ai, ye sola una, y tien por advocacion San Pedro.""50. A los cinquenta capitulos, se rresponde: que nesta Villa ai un cura de la felicidá Yglesia d'esta Villa, é -y rrentará el curato un añu con otru quatrocientos ducaos, é d'estos paga cientu y cinquenta ducaos de pensión, y tien por anexu esta Yglesia la granxa de Pinillos, que ye de los frayles de San Bartolome de Lupiana, y una capellanía en Romanones, que ye llegua y media d'esta Villa, la qual va valir cada añu venti mil maravedis.""51. A los cinquenta y un capitulos, se rresponde: que nesta Villa se fuelga'l dia de San rroque, y bótose por esta Villa de guardalle por pestilencia que vbo, y fíxose la so hermita, que ta xuntu á esta Villa, la qual fúndose l'añu de mil quinientos y venti y siete años. Coles mesmes, guardar nesta Villa dia de San gregorio nacianceno, lo qual votar de guardar por esta Villa l'añu de mil quinientos é setenta años por mor del guxanu, que se comía les viñes, y agora comer.""53. A los cinquenta y trés capitulos, se rresponde: que cerca d'esta Villa ta'l monesterio de San Bartolomé de Lupiana, á dos tiros de vallesta d'esta Villa, nel qual abrá setenta rreligiosos, mas ó menos, é que la rrenta que'l dichu conventu tien nun puede sabese.""56. A los cinquenta y seis capitulos, se rresponde: qu'un quarto de llegua, ó media llegua, ta un despoblado que se llama Pinilla, el qual ye anexu d'esta Villa, el qual d'antes foi poblacion, é los antepasaos dicíen qu'aquel pueblu se avía despoblado por pestilencia, é dende ellí viniéronse á esti pueblu, y asina quedu por anexu.""La qual dicha Rellación va declaráu conforme á la instrución que por La so Magestad foi dada polos dichos Señores Bartolomé Sanchez de la Yglesia, alcalde mayor, y Andrés de Miedes, y Bartolomé Perez, y Francisco Muñoz, y Alonso Núñez de Estevan Sanchez, diputaos pol conceyu d'esta Villa pa lo suso dichu, y va rrespondido a cada capitulo que avía que rresponder, y al que non avía que rresponder quedó en blancu, y ye la más cierta Relacion que se puede enbiar a La so Magestad no tocante a esta Villa de Lupiana, aviendo sobre ello platigáu, y conferíu llargu sobre lo contenío na instrucion, y roblar los que sabíen escrivir, lo qual facer en presencia de la mio, Alonso Perez, escrivano del numbero y conceyu de la dicha Villa de Lupiana, y el Señor Alcalde mayor, mandó al mio, el escrivano, se lo de y apurra para lo embiar al Señor Correxidor de Guadalaxara, por que lo embie á El so Magestad como pol so instrución manda, lo qual acabar en diez de payares de mil quinientos y setenta y cinco años. Testigos, Julian del campu y Miguel de la fonte, vecinos de Lupiana, y roblar de los sos nomes los que sabíen equí=Bartolome Sanchez de la Yglesia=Francisco Muñoz=Bartolome Perez.""Y yo, el dichu Alonso Perez, escrivano aprobáu polos Señores del Conseyu Real d'El so Magestad, y del conceyu, y númberu de la dicha Villa de Lupiana, y terminos de Pinilla, pol Rmo. Señor prior xeneral de la horden de San gerónimo, fui presente á lo que dichu ye, col dichu Señor Alcalde mayor y diputaos del dichu Conceyu pa sobrar dichu, lo qual escriví nestos cinco fueyes, con esta en que va la mio sinón, que ye á tal=en testimoniu de verdá=Alonso Perez."Pascual Madoz describió asina a la llocalidá nuna entrada del tomu décimu del so diccionariu xeográficu-históricu-estadísticu de 1847: