cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vierlas
Historia
Pa Francisco Beltrán, el diploma citaría unos 10 cuerpos auxiliares que recibieron de forma coleutiva la ciudadanía. D'ellos caltién la referencia a trés: La nala “Augusta Vocontiorum”, la “Cohors I Aquitanorum” y la “Cohors ¿IV? Nerviorum”. Estes tropes sirvieron en Britania (“SVNT IN BR…”) y unu de los veteranos por dalguna razón acabó en Turiaso, quiciabes tornando al so llugar d'orixe. Nesti sentíu cabría la posibilidá de que la parte perdida del diploma fixera mención a la “Cohors I Celtiberorum” que pudo tener efectivos turiasonenses; anque esto ye namái una hipótesis.
Pa más información sobre la hestoria de Vierlas puede visitar https://sites.google.com/site/villadevierlas/
Evolución políticu-alministrativa
El primer documentu escritu nel que se dota a Vierlas como entidá, recueye a l'actual llocalidá como Llugar en 1147.
Dende les primeres divisiones territoriales aragoneses pertenez dende l'añu 1488 a la Sobrecullida de Tarazona (División alministrativa y fiscal del Reinu d'Aragón).
Dende l'añu 1646 pertenez a la Sienda de Tarazona (Seición alministrativa d'un conceyu).
Tres los Decretos de Nueva Planta, cola consiguiente abolición de parte de los Fueros d'Aragón y les singularidaes polítiques de la Corona d'Aragón, les Siendes convertir en Correximientos, pasando a formar parte del Correximientu de Tarazona ente los años 1711 y 1833(Territoriu con xurisdicción real).
En 1834 constitúyese como Conceyu independiente dientro del Partíu Xudicial de Tarazona.
El pocu conocíu “Diccionariu Xeográficu y Estadísticu d'España y Portugal" de Sebastian de Miñano, editáu en 1826, daba pa Vierlas los datos de 48 vecinos con 215 habitantes.
Amás y según la Gran Enciclopedia Aragonesa, tamién tenía por anexu a Santa Olaria, güei despoblado y del cual desconozse'l so allugamientu exactu.
Eclesiásticamente, les primeres referencies históriques remóntennos a 1280, cuando taba incorporada al Arcedianáu de Tarazona; con posterioridá tuvo integrada nel Obispáu de Tarazona, hasta l'actualidá.
Na nueva ordenación comarcal establecida pol Gobiernu d'Aragón, Vierlas queda encuadrada na Contorna de Tarazona y el Moncayo.
Demografía
De siguío preséntase la evolución demográfica del conceyu de Vierlas. El máximu d'habitantes correspuende al añu 1940 con 254 habitantes. Ye a partir d'esa fecha cuando la población empieza a baxar hasta algamar el mínimu nel añu 2011 con 97 habitantes. Ente 1981 y 1991 produzse'l mayor amenorgamientu porcentual con una perda del 26% de los habitantes. (*): Datos del Institutu Nacional d'Estadística
Economía
Los sos recursos agropecuarios fuéronse afaciendo a los tiempos y les sos viñes y olivares, alternen con frutales, ceberes, etc., comercializándose amparaos so les denominaciones d'orixe Espárragu de Navarra, Aceite Sierra del Moncayo y vinos de la tierra Ribera del Queiles. El so relieve característicu ye'l terrén llanu, con dalguna pequeña elevación. Destaca'l contraste de la so fértil güerta colos montes de yelsos y pedernales que lu arrodien. La güerta de Vierlas riégase al traviés de les acequias Magallón-Fiel, Orbo y Cercés que deriven de la marxe derecha del ríu Queiles.
Hasta va pocos años la ganadería ovina y caprina de la llocalidá rexir sol sistema peculiar de “Vicera”, esto ye, el ganáu de los vecinos del pueblu remanar de forma conxunta, contratando a un pastor ente tolos propietarios del ganáu, utilizando pa ello una corrolada municipal y les camperes comunales del pueblu.
Ziziphus jujuba
thumb|Ziziphus jujuba
Iota Ceti
Iota Ceti (ι CET / ι Ceti) ye una estrella de la constelación de Cetus. Tien el nome tradicional de Deneb Kaitos Shemali.
Ziziphus jujuba
Ziziphus jujuba, conocíu comúnmente como azufaifo, azofeifa, azofaifo, o Jujube ye una especie vexetal de la familia de les Ramnacees, orixinaria del sur y este d'Asia.
Iota Ceti
Iota Ceti pertenez a la clase espectral K1.5III y tien una magnitú aparente de 3,56. Ta d'aproximao 290 años lluz de la Tierra.
Ziziphus jujuba
Descripción
thumb|Plancha de Z. zizyphus, por Adolphus Ypey.
El so tamañu depende direutamente del mugor que tuviera'l arbustu de porte arbóreo. Ye una planta caducifolia que puede llegar a midir más de diez metros d'altor, anque davezu algama unos dos metros y mediu d'altor. El tueru ye rectu con bultos y corteza bien engurriada.
Tien fueyes escasamente peciolaes, alternaes, coriacees, de 2 a 7 cm de llargor, de forma oblonga a oval-llanceolada col marxe finamente dentáu y el ápiz agudu o arrondáu. La fueya tien tres nervios principales llonxitudinales y presenta dos estípules espinoses na so base. Son color verde claru brillante col fexe de color verde brillante.
La ramificación ye bien trupa, y ta dotada de fuertes escayos, como resultáu de la so adautación natural pa protexese de los herbívoros. Presenta ramillas de color verdosu, zigzagueantes y colgantes.
Flor
Nel hemisferiu norte floria ente abril y agostu. Les flores son pequeñes, pocu llamatives, pentámeras, verdoses y asitiaes en grupos de dos o trés a lo llargo de les cañes. Produz inflorescencies cimosas, de 2 a 5 sobre un pequeñu pedúnculu común a la axila de les fueyes. Flores axilares de color mariellu verdosu de 3 a 4 mm de diámetru.
Frutu
thumb|Frutos de Z. zizyphus, jínjoles.
El frutu ye la azufaifa, azofeifa, jínjol o guínjol, o jíjol (jíjoles en plural) una drupa comestible con aspeutu d'aceituna, d'unos 2 o 3 cm de llargor, de forma elipsoidal o globosa, con una sola grana. La piel del frutu ye primeramente de color verde claru y toma un color marrón acoloratáu cuando ta maduru. Cuando ta frescu, la magaya ye verde claro a amarellentáu maciu, de testura fariñenta —asemeyada a la de la mazana— y dulzuxa. Esisten variedaes ensiertes que producen frutos de 5 o 6 cm de llargor.
Recoyer a finales de branu o principios de seronda. Son ricos en azucres y mucílagos y con una importante cantidá de vitamina C por eso hanse consumíu pol so valor nutritivu como una fruta, natural o desecada.
Taxonomía del xéneru Ziziphus
El xéneru ye Ziziphus Mill., 1754 (sinónimu como variante ortográfica, Zizyphus Adans., 1763). Consecuentemente, el términu azufaifo, pertenez siquier, a dos especies d'importancia ecolóxica n'España y el norte d'África: Ziziphus lotus y Ziziphus mauritiana o bien Ziziphus zizyphus. Ente elles:
thumb|Vista del árbol
Usos
thumb|Azufaifa [[Fruta seco|pasa.]]
La madera del azufaifo utilizar en Cataluña, Valencia y Islles Baleares pa faer preseos musicales como les gralles o dulzaines y les tenores.
Taxonomía
Ziziphus jujuba describióse por Philip Miller y espublizóse en The Gardeners Dictionary:. . . eighth edition Ziziphus non. 1. 1768. El nome azufaifa provién del árabe, que de la mesma provién del persa zayzafun.
El nome científicu Zizyphus provién del llatín, proveniente del griegu zizyphon, proveniente de la mesma del persa zayzafun.
El nome n'inglés jujube provién del llatín mediu jujuba, deriváu del llatín antiguu zizyphus.
Constantín (papa)
Constantino (Tiru (Siria), sieglu VII – 9 d'abril de 715) foi'l 88º papa de la Ilesia católica ente 708 y 715.
A diferencia de los sos predecesores caltuvo bones rellaciones con Justiniano II fundaes na visita que'l papa realizó a Constantinopla, ente los meses d'ochobre de 710 y 711, al envís de resolver los desalcuerdos que surdieren ente les Ilesies #Oriental y #Occidental, a raigañu del Concilio Quinisexto, tamién conocíu como Segundu Concilio Trullano celebráu en dicha ciudá en 692.
Tres la vuelta del papa a Roma l'emperador Justiniano II enfrentóse, en 711, a una rebelión encabezada por Filípico Bardano quien en tomando prisioneru a Justiniano #mandar executar y se autoproclamó emperador.
Este ye un momentu bien importante na historia del cristianismu, porque ye la primer vegada qu'un emperador busca la confirmación papal al so nomamientu, pero al ser Bardano un convencíu siguidor del monotelismo el papa #negar a confirmalo como emperador, volviendo enterriase les rellaciones ente Roma y Constantinopla. Situación que se caltuvo hasta qu'en 713 Bardano foi depuestu y sustituyíu por Anastasio II, quien refugando los cánones surdíos del Concilio Quinisexto acató les decisiones del Tercer Concilio de Constantinopla.
Fináu'l 9 d'abril de 715 foi soterráu na Basílica de San Pedro.
Lambach (Moselle)
Lambach ye una comuña francesa del departamentu de Moselle, na rexón de Gran Este. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Galinduste
Galinduste ye un conceyu y llocalidá española de la provincia de Salamanca, na comunidá autónoma de Castiella y Lleón. Intégrase dientro de la contorna de la Tierra d'Alba. Pertenez al partíu xudicial de Salamanca y a la mancomunidá Enagües de Sta. Teresa y Tierres del Tormes.
El so términu municipal ta formáu poles llocalidaes de Galinduste, Gutiérrez Velasco Álvarez, Andarromero y Martín Pérez, los dos últimos despoblados. Ocupa una superficie total de 31,63 km² y según los datos demográficos ellaboraos pol INE en, cuenta con habitantes.
Etimoloxía
Trátase d'un nome de repoblador medieval. Según Llorente Maldonado de Guevara, Galindo convertir na Alta edá media nun antropónimu bien utilizáu, especialmente polos vasconos orientales y los sos descendientes de Navarra, Aragón, Sobrarbe y Ribagorza; ye un antropónimu que más tarde ye utilizáu por rioxanos y castellanos orientales, y quiciabes polos vascos puramente dichos; práuticamente ye inesistente nos reinos cristianos occidentales (apaez con gran mapa nos cartularios aragoneses, navarros, rioxanos y castellanos orientales).
Galinduste ye'l nome y apellíu en forma fundida, probablemente d'un poblador vascón más romanizado, que'l so apellíu ye romance. Trátase de la forma genitiva del lat. IUSTUS ‘xustu’. El nome del llugar consta como Galind Iuste en 1265. Compárese col nome del despoblado Aldeayuste en El Campu de Peñaranda, según los topónimos que faen referencia a un nome de santu, del tipu del topónimu menor en Calzada de Valdunciel Santuste (<[ECCLESIA] SANCTI IUSTI).
Historia
thumb|left|Torre del Reló, parte del antiguu castiellu de Galinduste La so fundación remontar a la repoblación efectuada polos reis de Lleón na Edá Media, denominándose entós Galind Iuste, quedando integráu en dicha dómina nel cuartu de Cantalberque de la xurisdicción d'Alba de Tormes, dientro del Reinu de Lleón, teniendo yá nel sieglu XV el nome actual. Tocantes a les pedaníes, Gutiérrez Velasco Álvarez y Martín Pérez yá esistíen nel sieglu XIII, denominándose entós "Gutierre Blasco" y "Martín Pérez". Cola creación de les actuales provincies en 1833, quedó encuadráu na provincia de Salamanca, dientro de la Rexón Lleonesa, formando parte del partíu xudicial d'Alba de Tormes hasta la so integración nel de Salamanca.
Demografía
En dómina medieval, antes de la definitiva repoblación llevada a cabu nel XII, estes tierres xunto coles de Santibáñez de Béxar, Cespedosa y Alba de Tormes formaron la llinia defensiva del Reinu de Lleón y el castellán, quedando Galinduste dientro del reinu lleonés. En 1850 vivíen 605 persones, en 1900 yeren 1.358 habitantes, que aportaron a 1.574 en 1950, momentu nel qu'empieza la regresión demográfica del conceyu, como asocede en tola zona, produciéndose un descensu nel númberu de vecinos y la población quedó amenorgada a una tercer parte.
Nucleos de población
El conceyu estremar en cinco nucleos de población, que cuntaben en 2015 cola siguiente población según l'INE:
Monumentos y llugares d'interés
El conceyu llevantar nuna pequeña elevación, nel pasu d'un regueru, dando llugar a un tipu de poblamientu arrexuntáu, de tipu defensivu, que s'entama en redol a una torre, los restos d'un antiguu castiellu que se conoz anguaño como la torre del Reló, que formó parte d'el treme defensivu del Reinu de Lleón frente a Castiella. Al pie de esta torre hai un accesu que conduz a dos estancies separaes por murios de cuasi dos metros d'espesura que se comunicaben por aciu un arcu de mediu puntu. Una d'elles ta xunto al reló. D'ellí pásase a una segunda sala que tenía d'estremase de la mesma en dos habitaciones, lo que se deduz del empedrado del suelu. De la paré arrinca un muriu foliáu que podría tratase del muriu frontero qu'estremaba la planta en dos estancies rectangulares. Nun se sabe nada de les cubiertes (probablemente yeren bóvedes de mediu cañón). La cimentación de los grandes bloques fai pensar que foi xente esperto quien construyeron la fortaleza. Sábese que nel sieglu XVIII, gracies al Catastru d'Ensenada, estes estancies yeren utilizaes como alhóndiga, panera y llugar pa les xuntes del conceyu. En 1920 foi bien reformada, siendo declaraos los restos Bien d'Interés Cultural en 1949.
La ilesia parroquial de La nuesa Señora del Artu caltién nel so interior una cubrición mudéxar de finales del sieglu XVI que cubre la nave central de par y nudiellu con senciella decoración incida. Nada perdura güei de l'armadura que cubría'l presbiteriu. Amás nel esterior cuenta con una placa na que ve un escudu decoráu con flores so les que s'asitien siete espaes clavaes nun corazón sobre la llectura ‘orapronobis.vir’ y ‘godolorosisima.1779'.
Zornia thymifolia
Zornia thymifolia o Yerba de la víbora, ye una especie fanerógama perteneciente a la familia de les fabacees.
Distribución
Ye una planta rastrera qu'algama un tamañu de 10 a 30 cm de llargu, colos tarmos bien ramificaos. Les fueyes tán estremaes, dacuando tienen pelinos y dacuando nun presenten. Les flores son mariellu-rosaos, tán n'espigues y protexíes por una fueya coloriada. Los frutos son vaines.
Distribución y hábitat
Orixinaria de rexones tropicales. Habita en climes templáu, semiseco, secu y templáu, ente los 300 y los 2600 metros, planta montesa, acomuñada al monte tropical perennifoliu, carba xerófilu, pacional, montes d'encina y de pinu.
Taxonomía
Semialarium mexicanum describióse por Carl Sigismund Kunth y espublizóse en Nova Genera et Species Plantarum (quarto ed.) 6: 514–515. 1823[1824].
Châteaudouble (Drôme)
Châteaudouble ye una comuña francesa del departamentu de Drôme, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Iota Centauri
Iota Centauri (ι Cen / HD 115892 / HR 5028) ye una estrella na constelación de Centaurus de magnitú aparente +2,75. Lleva'l nome, escasamente utilizáu, de Alhakim, «el sabiu», d'orixe árabe. Alcuéntrase a 58,6 años lluz de distancia del Sistema Solar.
Iota Centauri ye una estrella blanca de tipu espectral A2V. Considerada una estrella de la secuencia principal —nel so nucleu tien llugar la fusión del hidróxenu—, les sos carauterístiques suxuren que puede evolucionar yá escontra una subxigante —implicando que la fusión del hidróxenu remató—. Con una temperatura superficial de 9100 K, ye 71 vegaes más lluminosa que'l Sol, siendo'l so radiu 3,4 vegaes más grande que'l radiu solar. Tien una masa de 2,5 mases solares y la so edá envalórase nunos 500 o 600 millones d'años. La so velocidá de rotación proyeutada, 86 km/s, implica un periodu de rotación de menos de dos díes. Tien un campu magnéticu unes 100 vegaes mayor que'l de la Tierra.
L'aspeutu más destacáu d'Iota Centauri ye que, al igual que Vega (α Lyrae), β Pictoris y η Corvi, tien un discu circumestelar de polvu al so alredor qu'emite radiación infrarroxo.
Landange
Landange ye una comuña francesa del departamentu de Moselle, na rexón de Gran Este. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Clara d'Asís
Santa Clara d'Asís (''Chiara d'Assisi; ) foi una relixosa y santa italiana. Siguidora fiel de san Franciscu d'Asís, col que fundó la segunda orde franciscana o d'hermanes clarises, Clara apreciar de llamase “humilde planta del bonaventuráu Padre Francisco”. Dempués d'abandonar la so antigua vida de noble, establecer nel monesteriu de San Damiano hasta morrer.
Clara foi la primera y única muyer n'escribir una regla de vida relixosa pa muyeres. Nel so conteníu y na so estructura alloñar de les tradicionales regles monástiques. Los sos restos mortales fuelguen na cripta de la Basílica de santa Clara d'Asís.
Foi canonizada un añu dempués del so fallecimientu, pol papa Alejandro IV.
Infancia y familia
200px|miniatura|left|Casa natal. Clara nació n'Asís en 1194, el 16 de xunetu. Fía mayor del matrimoniu de Favorino de Scifi y Ortolana, que yera descendiente d'una pernomada familia de Sterpeto, los Eiumi. Dambes families pertenecíen a la más augusta aristocracia d'Asís, Favorino tenía'l títulu de Conde de Sasso–Rosso. Clara tenía cuatro hermanos, un varón, Boson, y tres muyeres, Renenda, Inés y Beatriz.
Ortolana yera una muyer de muncha virtú y piedá cristiana, y yera devota de faer llargues pelegrinaciones a Bari, Santiago de Compostela y Tierra Santa. Diz la tradición qu'antes de nacer Clara, el Señor reveló-y n'oración que la allumaría d'una brillosa lluz qu'habría d'allumar al mundu enteru, y foi por eso que la neña recibió nel bautismu el nome de Clara, que zarra dos significaos, resplandorientu y célebre.
La neña Clara creció nel palaciu fortificáu de la familia y nun tenía amigos, cerca de la Puerta Vieya. Dizse que dende'l so más curtia edá sobresalió en virtud pero se mortificaba duramente usando aspros cilicios de goches y rezaba tolos díes tantes oraciones que tenía que valise de piedrecillas pa cuntales.
Conversión
miniatura|300px|Oficiu de los votos monásticos de santa Clara. 300px|miniatura|derecha|Reliquies de la Santa. Por esa fecha volviera de Roma, con autoridá pontificia pa predicar, el mozu Francisco Bernardone, que la so conversión tan hondamente trescalara a la ciudá entera. Clara oyó-y predicar na ilesia de San Rufino y entendió que la manera de vida reparáu pol Santu yera'l que alla -y señalaba'l Señor.
Ente los siguidores de Francisco había dos, Rufino y Montés, que yeren parientes cercanos de Clara, y estos facilitáron-y el camín a los sos deseos. Asina un día acompañada d'una de los sos parientes, a quien la tradición atribúi'l nome de Bona Guelfuci, foi ver a Francisco. Esti oyera falar d'ella, per mediu de Rufino y Montés, y desque la vio tomó una decisión: «quitar del mundu malváu tan preciosu botín p'arriquecer con él al so divín Maestru». Dende entós Francisco foi'l guía espiritual de Clara.
La nueche dempués del Domingu de Ramos de 1211, Clara fuxó de la so casa y empúnxose a la Porciúncula; ellí aguardar los flaires menores con antorches encendíes. Habiendo entráu na capiya, se arrodilló ante la imaxe del Cristu de san Damián y ratificó el so arrenunciu al mundu «por amor escontra'l santísimu y amadísimo Neñu envueltu en pañales y recostado sobre'l preselbe». Camudó los sos relumbrantes vestidures por un sayal toscu, asemeyáu al de los flaires; trocó la petrina afatada con xoyes por un nudosu gordón, y cuando Francisco cortó'l so rubiu pelo entró a formar parte de la Orde de los Hermanos Menores.
Clara prometió obedecer a san Francisco en tou. Depués, foi treslladada al conventu de les benedictines de San Pablo.
Entamu de les Clarises
Seis o diez díes dempués de la fuxida de Clara, otra de les sos hermanes, Inés, fuxó tamién a la ilesia de San Ángel a compartir cola so hermana'l mesmu réxime de vida. Más tarde foi a axunta-y -yos la so otra hermana, Beatriz, y yá en san Damián, unos años más tarde, Ortolana, la so madre.
Clara ya Inés llueu abandonaron el beaterio de San Ángel. Asina Francisco faló colos camaldulenses del monte Subasio, qu'antes donaren a la nueva Orde la Porciúncula, que ufiertáron-y vencer -yos la ilesia de San Damián y la casa amiesta, que seríen dende esi momentu la casa de Clara mientres 41 años hasta la so muerte.
Naquel conventu de San Damián, granó y desendolcóse la vida d'oración, de trabayu, de probeza y d'allegría, virtúes del carisma franciscanu. Por esa fecha l'estilu de vida de Clara y les sos hermanes llamó fuertemente l'atención y el movimientu creció rápido. La condición riquida p'almitir una postulante en San Damián yera la mesma que pidía Francisco na Porciúncula: partir ente los probes tolos bienes.
El conventu nun podía recibir donación dalguna, pero tenía de permanecer infrayable pa siempres. Los medios de vida de les monxes yeren el trabayu y la llimosna. Mientres unes hermanes trabayaben dientro del claustru otres diben pedimiar de puerta en puerta. Clara, cuando les hermanes volvíen de pedimiar, abrazar y besar nos pies.
San Francisco escribió pocu dempués la norma de vida pa les hermanes y, per mediu del Santu, llograron del papa Inocencio III la confirmación d'esta regla en 1215, pos esi añu, por orde espresa de Francisco, aceptó Clara'l títulu d'abadesa de San Damián. Hasta entós Francisco fuera xefe y direutor de los dos órdenes, pero dempués que'l Papa aprobó-yos la regla, les monxes debíen de tener una superiora que les gobernara.
Santa Clara lluchó siempres pola vocación de probeza de la so comunidá, negándose a recibir bienes qu'afixeren la so vida. Por eso solicitó y consiguió en 1216 que Inocencio III otorgára-yos el «Privilexu de la Probeza» : Arrenunciastis a toa ambición de los bienes d'esti mundu... Les privaciones nun vos dan mieu... y concedémosvos que naide pueda forzavos a recibir bienes. Robló esti testu «cum hilarite magna» (riéndose de bona gana).
La vida diaria en San Damián
miniatura|250px|Frescu de Santa Clara y les hermanes clarises, Ilesia de San Damián. Clara, a pesar de ser superiora, tenía'l costume de sirvir la mesa y brindar agua a les relixoses por que llavaren les sos manes, y curiaba solícitamente d'elles. Cunten que se llevantaba toles nueches a verificar si dalguna relixosa taba desatapada. Francisco munches vegaes unvió-y enfermos a San Damián y Clara los sanaba colos sos cuidos.
Nin entá tando enferma, lo que yera frecuente, omitía'l trabayu manual. Asina se dedicaba a bordar corporales, na mesma cama, que mandaba a les ilesies probes de los montes del valle.
Según nel trabayu yera exemplu pa les relixoses, lo yera tamién na vida d'oración. Dempués de les completes, últimu oficiu del día, permanecía llargu ratu sola, na ilesia ante'l Crucifixu que faló a San Francisco. Ellí rezaba'l “Oficiu de la Cruz”, qu'había compuestu Francisco. Estes práutiques nun-y torgaben llevantar se pela mañana bien ceo, pa llevantar a les hermanes, encender les llámpares y tocar la campana pa la misa primer.
Según la lleenda, una vegada foi'l Papa a San Damián; Santa Clara fixo preparar les meses y poner el pan nelles, por que'l Santu padre bendicir. El Papa pidió a la santa que fuera ella quien lo fixera, a lo que Clara opúnxose rotundamente. El Papa encamentar por santa obediencia a que fixera la señal de la cruz sobre los panes y bendicir nel nome de Dios. Santa Clara, como verdadera fía d'obediencia, bendixo bien devotamente aquellos panes cola señal de la cruz, y al intre apaeció en tolos panes la señal de la cruz.
La so cama, nos entamos, yeren fexes de sarmiento con un tueru de madera per almada; dempués camudar nun cachu de cueru y un aspru coxín; por orde de Francisco amenorgar a dormir dempués nun jergón de paya.
Tando una vegada Clara gravemente carez na solemnidá de la Natividá de Cristu, foi tresportada milagrosamente a la ilesia de San Francisco y asina pudo asistir a tol oficiu de los maitines y de la misa de medianueche, y amás pudo recibir la sagrada comunión; dempués foi llevada de nuevu a la so cama.
Fortaleza espiritual
miniatura|left|Santa Clara intervién pa salvar a un neñu, frescu de [[Giovanni di Paolo, 1455.]] Clara, ante Francisco, manifestábase débil y precisaba consuelu y afalo pero metanes les sos hermanes yera la madre revistida de fortaleza pa defendeles y protexeles.
Federico II caltenía una guerra contra'l Papa y llanzó a los Estaos Pontificios arqueros mahometanos, sobre los que nun teníen nengún poder les escomuniones del Papa. En 1240, dende'l visu de la fortaleza de Nocera, a curtia distancia d'Asís, los sarracenos cayeron sobre'l valle d'Espoleto y fueron truñar el conventu de San Damián. La entrada de los musulmanes nel monesteriu significaba pa les monxes non solo la muerte, sinón probablemente la violación. Toes, asustaes, acoyéronse en redol a Clara, quien s'atopaba postrada na cama por cuenta de una pergrave enfermedá. Ella fixo treslladar a la puerta del conventu, mandó que-y traxeren el mota de plata nel que s'acutar el Santísimu Sacramentu y cayó de rodíes delantre d'Él, pidiendo l'amparu del cielu pa sigo y les sos fíes. Cunta la lleenda que de la mota salió una voz como d'un neñu que-y dixo: “Yo voi guardavos siempres”, dempués de lo que alzóse de la oración. Nesi mesmu intre los sarracenos llevantaron el sitiu del monesteriu y fuéronse a otra parte.
Un añu más tarde, en xunu de 1241, un milagru asemeyáu, les tropes de Federico, encabezaes por Vital de Aversa,atacaben a la ciudá d'Asís y queríen destruyila. Santa Clara y les sos monxes oraron con fe ante'l Santísimu Sacramentu y los atacantes retirar ensin saber por qué. Esti acontecimientu ye celebráu siempres polos asisienses como fiesta nacional.
Otra amuesa de la so fortaleza manifestar na llucha que sostuvo per años col papa Gregorio IX a trueque de sostener la integridá del votu de probeza. El pontífiz quería convencela qu'aceptara dellos bienes pal conventu, como lo faíen les demás órdenes relixoses. A tal puntu llegó la disputa que'l Papa llegó a dici-y que si ella se creía amestada pol so votu, él tenía'l poder y l'obligación de desamarra-y lo, a lo qu'ella retrucó: “Santísimu Padre, desamarráime de los mios pecaos, mas non de la obligación de siguir a El nuesu Señor Xesucristu”. Namái dos díes antes de morrer vinu a llograr Clara, d'Inocencio IV y a perpetuidad, el derechu de ser y permanecer siempres probe.
Muerte de la Santa
300px|miniatura|derecha|Cuerpu [[Incorruptibilidad cadavérica|incorruptu de Clara d'Asís con tratamientu de cera siglo dempués de la so muerte. Atopar na Basílica de santa Clara d'Asís.]] El branu del 1253 vieno a Asís el papa Inocencio IV pa ver a Clara, que atopábase postrada nel so llechu. Ella pidió-y la bendición apostólica y l'absolución de los sos pecaos, y el Sumu Pontífiz contestó: «Quiera'l cielu, fía mio, que tenga yo tanta necesidá como tu de la indulxencia de Dios». Cuando Inocencio retiróse dixo Clara a les sos hermanes: «Fíes mios, agora más que nunca tenemos de da-y gracies a Dios, porque, sobre recibi-y a Él mesmu na sagrada hostia, fui topada digna de recibir la visita del so Vicariu na tierra».
Dende aquel día les monxes nun se dixebraron del so llechu, inclusive Inés, la so hermana, viaxó dende Florencia pa tar al so llau. En dos selmanes la santa nun pudo tomar alimentu, pero les fuercies nun-y faltaben.
Cunta la hestoria que tando nel más fondu dolor, dirixó la so mirada escontra la puerta de el cuartu, y he equí que ve entrar una procesión de vírxenes vistíes de blancu, llevando toes nes sos cabeces corones d'oru. Colaba ente elles una qu'esllumaba más que les otres, de que la so corona, que nel so remate presenta una especie d'incensariu con furos, irradia tanta rellumanza que convertía la nueche en día lluminosu dientro de la casa; yera la Bonaventurada Virxe María. Adelantróse la Virxe hasta'l llechu onde xacía Clara, ya inclinándose amorosamente sobre ella, dio-y un abrazu.
Morrió'l 11 d'agostu, arrodiada de les sos hermanes y de los flaires Lleón, Ángel y Junípero. D'ella díxose: «Clara de nome, clara na vida y perclara na muerte».
La noticia de la muerte de la relixosa trescaló de momentu, con impresionante resonancia, a tola ciudá. Allegaron en tropiella los homes y les muyeres al llugar. Toos proclamar santa y non pocos, metanes les frases gloriadores, rompíen a llorar. Allegó'l podestá con un cortexu de caballeros y una tropa d'homes armaos, y aquella tarde y tola nueche fixeron guardia vixilante en redol a los restos mortales de Clara. A otru día, llegó'l Papa en persona colos cardenales, y tola población emponer escontra San Damián. Yera xusto'l momentu en que diben empezar los oficios divinos y los flaires empecipiaben el de difuntos; cuando, de secute, el Papa dixo que tenía de rezase l'oficiu de les vírxenes, y non el de difuntos, como si quixera canonizala antes entá de que'l so cuerpu fuera apurríu a la sepultura. Sicasí, l'obispu d'Ostia reparólu que nesta materia haber de proceder con prudente demoranza, y celebróse por fin la misa de difuntos.
Bien llueu empezaron a llegar verdaderos ensames de pelegrinos al llugar onde xacía la relixosa, popularizándose una oración a ella dedicada: «Verdaderamente santa, verdaderamente gloriosa, reina colos ánxeles la que tanto honor recibe de los homes na tierra. Intercede por nós ante Cristu, tu, qu'a tantos empunxisti a la penitencia, a tantos a la vida».
Al cabu de pocos díes, la so hermana Inés siguió a Clara a la muerte.
Representación y patronalgos
Los atributos tradicionales de la Santa son la custodia y el blagu. La primer derivada del enfrentamientu a les tropes sarracenes en 1230, siendo la primer vegada que la representó con esti atributu nun frescu de San Damiano, anguaño bastante deterioráu, nel cual vese a Santa Clara col Santísimu Sacramentu enfrentándose resoluta a los sarracenos que fuxen espavoríos. El blagu provién de ser Santa Clara abadesa mitrada.
Otru atributu característicu constituyir el lliriu, flor que representa la pureza y la virxinidá. Nel cuerpu incorruptu de la Santa, espuestu na Basílica de santa Clara d'Asís, la Santa sostién ente les sos manes un lliriu de metal precioso. Pela so parte, nel escudu de les clarises, lliriu y blagu entecruzar en sotuer (forma de X).
El 17 de febreru de 1958, el papa Pío XII declaró a santa Clara patrona de la televisión y de les telecomunicaciones. Tamién ye patrona de los clarividentes, de los orfebres y del bon tiempu, motivu pol cual dende la Edá Media esiste la tradición de que les novies ufierten güevos a santa Clara por que nun llueva'l día de la so boda.
So'l so patronalgu atopen seis ciudaes arxentines, una mexicana, una salvadoriana y una española, más les dos yá mentaes.
Oración a Santa Clara d'Asís
150px|miniatura|derecha|Santa Clara d'Asís, imaxe sevillana del sieglu XVII, atribuyida a [[Pedro Duque y Cornejo na parroquia de San Franciscu d'Asís (Les Palmes de Gran Canaria).]] Gloriosísima virxe y dignísima madre Santa Clara, espeyu perclaru de santidá y pureza, base firme de la más pura fe, quema de perfecta caridá y erariu perricu de toles virtúes. Por tolos favores con que'l Divín Maríu apinóvos, y l'especial prerrogativa de faer la vuesa alma trueno del so infinitu grandor, algamar de la inmensa piedá que llimpia les nueses almes de los llurdios y de les culpes, y destituyíes de too efeutu terrenal, sían templu dignu de la so habitación.
Tamién te clamiamos pola paz y l'unidá de la Ilesia Católica, por que se caltenga na so unidá de fe, santidá y costume que lu faen incontrastable ante los esfuercios de los sos enemigos.
Y si fora pa mayor gloria de Dios y bien espiritual mio cuanto pido por esta oración, vos como madre y proteutora presentái los mios deseos nel despachu divín, pos yo confío na vuesa bondá infinita que polos vuesos méritos voi algamar cuanto pido por esta oración, pa la so mayor honra y gloria. Amén.
Pueblu xudíu
El pueblu xudíu ye un grupu descendiente de los hebreos y antiguos israelites del llevante mediterraneu. La relixón constitúi un posible aspeutu de pertenencia al pueblu xudíu según les tradiciones, práutiques culturales, sociales y llingüístiques. Magar pueden presentar carauterístiques comunes, tales como l'idioma o la creencia, los xudíos nun constitúin un grupu étnicu homoxéneu, por ello la definición precisa de xudíu ye revesosa y puede variar dependiendo de la énfasis que se faiga na observancia relixosa o na identidá secular.
Los xudíos sufrieron una llarga historia de persecución en distintos llugares y la so población foi variando a lo llargo de los sieglos. Según datos de Berman Jewish DataBank, en 2015 la población xudía algamaba los 14,3 millones. Representando alredor d'un 0,2 per cientu de la población mundial. La mayoría d'ellos mora n'Israel y Estaos Xuníos. Según investigaciones llevaes a cabu na Universidá Hebrea de Xerusalén, el 96 per cientu de los xudíos que moren fora d'Israel tiende a concentrase en diez países, toos ellos democráticos.
Etimoloxía
El términu xudíu (n'hebréu יהודי—Yehudi) ven de Xudá (יְהוּדָה—Yehúda, cuartu fíu del patriarca bíblicu Jacob). Nun sentíu territorial, Xudá (יְהוּדָה, esto ye, Xudea) designaba al Reinu de Xudá, entidá política qu'esistió nel llevante mediterraneu, unos mil años antes de la Era común y hasta el 70 de la mesma. Los habitantes del Reinu de Xudá yeren conocíos como xudíos, términu que depués foi ampliándose hasta tomar a toos aquellos qu'emigraren dende ellí escontra otres rexones ya inclusive foi aplicáu depués a los sos descendientes.
Como axetivu xentiliciu hebréu que deriva del nome propiu Xudá, el términu xudíu aparentemente nun foi aplicáu pa designar a los miembros de la tribu, pero sí lu emplega Jeremías nel testu bíblicu, dándo-y un sentíu nacional, en referencia a aquellos habitantes del sureñu Reinu de Xudá que permanecen fieles a Yahvéh,
Que'l so testu orixinal na Biblia hebrea ye:
Los habitantes del Reinu de Xudá van ser dende entós conocíos como xudíos, términu que depués s'amplió hasta tomar a tolos "fíos d'Israel" (בְּנֵ֥י יִשְׂרָאֵֽל), incluyendo aquellos qu'emigraren escontra otres rexones y aplicándose depués tamién a los sos descendientes.
El términu xudíu guarda tamién una estrecha rellación con aquellos habitantes y miembros del Reinu de Xudá que fueron forzaos al exiliu y cautiverio en Babilonia, pero fueron lleales a Yahvéh y llograron depués de los perses la permisión de tornar a la so territoriu natal, aplicándose por ello'l términu xudíu tantu al hebréu que retornó a él como a aquél que permaneció en Mesopotamia.
En castellán, el términu xudíu procede del llatín Iudaeus, que de la mesma ye préstamu de l'antigua llingua xudeo-aramea Y'hūdāi, correspondiéndose col hebréu Yehudi (יְהוּדִי). Esiste amás una correspondencia etimolóxica ente dellos idiomes; asina, por casu, Jude n'alemán, juif en francés, jueu en catalán, Jew n'inglés, xudeu en gallegu, chodigo n'aragonés, jøde en danés, y zsidó n'húngaru. Con tou, esisten tamién idiomes nos que los xudíos son denominaos hebreos, tal como asocede en persa y en griegu (Εβραίοι), según n'italianu, rumanu, rusu y demás llingües eslaves.
Un posible significáu del términu xudíu ye 'Allaba al Eternu'. La pallabra xudíu nun apaez na primer seición de la Biblia hebrea (Pentateucu o Los Cinco Llibros de Moisés), pero sí nes sos otres seiciones yá indicaes, según tamién nel Llibru de Ester (que nel xudaísmu constitúi un testu estreme y que ye lleíu en Purim). Ello sicasí nun significa que'l términu Iehudi/Xudíu tenga sentíu peyorativu nengunu en casu de ser comparáu col so predecesor, Ivri/Hebréu.
Xudíos y xudaísmu
Hasta'l sieglu XVIII, los vocablos xudíos y xudaísmu yeren práuticamente sinónimos. Sicasí, la llegada de la Haskalá (ilustración xudía) supunxo un cambéu radical na mentalidá de munchos xudíos que se vieron a sigo mesmos como miembros d'un mesmu pueblu, pero separaos de la tradicional adhesión a la fe xudaica.
Identidá xudía
thumb|120px|Yehuda Pen, Home del [[shtetl, Bielorrusia, 1890-95.]]
Cuando Moisés condució al pueblu hebréu dend'Exiptu hasta la Tierra d'Israel, un ensame d'homes y muyeres de diversos oríxenes xunir a ellos y acompañar mientres el Éxodu. Una vegada lliberaos de la esclavitú, los descendientes de Jacob entemecer con ellos. Esto ye, los hebreos casóse con cualquier persona qu'abrazara la fe n'el Dios únicu y aceptara l'Alianza.
Pero amás d'esa definición ortodoxa esisten otres definiciones, como les de les corrientes reformistes, reconstruccionistas y lliberales, qu'afirmen que ye xudíu aquel que tien un padre xudíu (nel sentíu xenéricu, esto ye, un padre o una madre). L'humanismu xudíu afirma que ye xudíu "quien se siente xudíu" ensin importar si tien ascendencia xudía o si fai una conversión relixosa.
Por conversión
thumb|120px|Marilyn Monroe convertir al xudaísmu en 1956. thumb|120px|Baruj Spinoza: escomulgáu por [[Panteísmu|panteísta.]]
Magar el xudaísmu nun fomenta la conversión y a lo llargo de la historia nun se conocen casos onde'l pueblu xudíu sometiera a otru a convertise, la mesma ta contemplada. Pa faelo ye necesariu tener un estudiu ampliu sobre la Torá, capacitáu por un Moré (Maestru). Los filtros pa la conversión al xudaísmu, magar varien según les distintes corrientes, suelen ser bien esixentes, yá que se busca per parte de los rabinos que la conversión sía sincera y ensin motivaciones ulteriores.
Perda de la condición de xudíu
Tocantes a la perda del xudaísmu, acorde cola llei xudía (Halajá), nun esiste manera de perder el xudaísmu. Quien naz xudíu o se convierte, nun pierde la so condición de xudíu inclusive dempués de cometer unu de los trés peores pecaos: paganismu, asesinatu o aberraciones sexuales. A pesar d'esto la llei xudía utilizó otra arma contra pecadores de mayor escala: l'espulsar de la comunidá (“El Herem” o “El Nidui”). El poder de dixebrar de la comunidá remontar a les primeres dómines bíbliques, pero empezar a usar en forma sistemática mientres la dómina talmúdica nel segundu Templu de Xerusalén; el so usu siguió eventualmente mientres la era moderna. Baruch Spinoza y Uriel da Costa son dalgunos de los xudíos más importantes que fueron escomulgaos de la comunidá. Pero, acordies cola llei xudía, esisten caminos pa ser aceptáu nuevamente na comunidá (yá que, según la mentada llei, la judeidad ye en principiu daqué pa tola vida).
Babilonia y Roma
Dempués de la destrucción del Segundu Templo los xudíos perdieron enforma de les sos cañes. Sicasí, una cantidá importante d'helénicos permaneció n'Alexandría. Ensin Templu, los xudíos qu'entá falaben griegu dexaron de ver a Xerusalén na mesma manera na que solíen velo. Los xudíos dixebráronse dependiendo del so idioma en griegos y hebreos. Amás les creencies y los testos bíblicos de cada comunidá diferíen en delles coses.
Pal primer sieglu, la comunidá xudía en babilonia, a la que fueren exiliaos dempués de la conquista babilónica, según la revuelta Bar Kokhba en 135 aC, yá empezara a crecer. Ente los años 200 aC a 500 aC, nesi llugar concentrábase alredor d'un sestu de la población total de xudíos nesa era. Pal sieglu 13 l'autor Bar Hebraeus dicía qu'había alredor de 6,944,000 xudíos nel mundu romanu.
Ashkenazim
Ashkenaz ye'l nome dau a Alemaña polos xudíos y ashkenazí («alemán») ye'l nome que recibíen los xudíos d'Alemaña. Usóse depués pa describir a los xudíos provenientes d'Europa de manera xeneral. El so idioma ye'l yidis, que ye un dialeutu xermanu con influencia hebrea y eslava. Habitaron principalmente n'Alemaña, Polonia, Ucraína y Rusia. Nun son xudíos ashkenazim los que tienen raigaños nos siguientes países d'Europa: la península ibérica y rexones d'Italia, Grecia, Turquía, los Balcanes, Inglaterra, Países Baxos y parte de Francia (los xudíos alsacianos sí lo son).
Los xudíos ashkenazim adoptaron les interpretaciones de les mitzvot de les escueles rabíniques d'Israel, y los xudíos orientales, les de les escueles babilóniques.
Sefaradim
Sefarad ye'l nome hebréu dadu a España, emplegándose la pallabra sefardín pa designar a los xudíos de Península Ibérica (tantu d'España como de Portugal). La historia de los sefardites na Península Ibérica remontar a l'Antigüedá. Los sefardinos fixeron grandes contribuciones a la cultura ibérica, onde moraron non menos de quince siglos. Por motivos relixosos tuvieron d'emigrar d'España en 1492. A los descendientes d'esos xudíos sigue llamándose-y sefardinos o sefardites, ensin importar en qué parte del mundu nacieren. Magar la espulsión de la península ibérica, los exiliaos sefardinos atoparon abellugu en sitios tan diversos como'l Magreb, Exiptu ya Italia, Grecia y Turquía, Siria y Tierra Santa, Holanda y el Nuevu Mundu.
Unu de los idiomes falaos polos sefardinos ye xudeoespañol o ladín, que ye un dialeutu castellán. Los sefardinos tienen costumes ancestrales y un ritu relixosu hebraicu que-yos ye propiu. En 1924, el xeneral Primo de Rivera concedió la ciudadanía española a los xudíos sefardinos por razones históriques», lo cual salvó munches vides mientres la Segunda Guerra Mundial. El cónsul español Ángel Sanz Briz pudo salvar n'Hungría a miles de xudíos del Holocaustu, declarando que los xudíos sefardinos yeren ciudadanos españoles y por tantu pertenecíen a la xurisdicción del so gobiernu.
En 1991, Yad Vashem (Muséu del Holocaustu n'Israel) estremó les aiciones de Sanz Briz, concediéndo-y al traviés de los sos herederos el títulu de Xusto ente les Naciones ya inscribiendo el nome del cónsul español nel memorial de la Shoá. En 1994 el gobiernu húngaru concedió-y a títulu póstumu la Cruz de la Orde del Méritu de la República Húngara. Sanz Briz foi'l primer diplomáticu español qu'apaeció nun sellu de correos d'España.
Mizrajim o edot hamizraj
Mizrají (mizrajim en plural) ye'l nome dau a les comunidaes xudíes qu'inmigraron de los países del Oriente Mediu, notablemente de Yeme, Iraq ya Irán. Munchos denominar equivocadamente sefaradim dientro del mesmu Israel, anque nada tienen que ver cola Península Ibérica.
El términu correutu pa denominalos n'hebréu ye edot hamizraj (comunidaes del Oriente). Tomen la so interpretación de los preceptos de les escueles rabíniques de Babilonia. Son los xudíos del mundu árabe y iraniu.
Llingües xudíes
thumb|150px|left|[[Eliezer Ben Yehuda.]] thumb|280px| Llingua y Destierru Exemplar de la Gazeta d'Ámsterdam publicáu nos Países Baxos el 12 de setiembre de 1672. Los hebreos d'Ámsterdam imprimíen un periódicu qu'amuesa, en primer plana, l'interés de la comunidá xudía polo qu'asocedía nesi entós en Madrid y, lleía amás les noticies n'español —dempués de 180 años de ser espulsada del so suelu ancestral (1492)—. [[Beth Hatefutsoth|Muséu Casa de les Diáspores, Tel Aviv. ]]
Tradicionalmente, conozse como idioma hebréu a la llingua llitúrxica del xudaísmu (tamién conocíu como lashon hai-kodesh, 'llingua santa'), el llinguaxe nel que'l Tanak foi escritu, la fala de los xudíos mientres sieglos y, xunto col árabe, unu de los dos idiomes oficiales del Estáu d'Israel.
Tal que lo conocemos güei, l'hebréu (o hebréu modernu) ye frutu de la obra del llingüista Eliezer Ben Yehuda que llegó a Palestina en 1881 y alicó un idioma que namái s'utilizaba nos servicios relixosos xudíos y qu'en términos de fala quedara en desusu mientres más de dieciséis sieglos.
Per otra parte, los xudíos que primeramente s'asitiaron en diverses llocalidaes diásporicas desenvolvieron dacuando maneres de comunicación propios ya incorporaron vocablos hebreos nos idiomes vernáculos. Ello dase nel ladín de los xudíos de la península ibérica y el yidis de los xudíos de la Europa Central. Con tou, aquellos que yeren preparaos, apoderaron tantu l'hebréu como l'idioma llocal, o los idiomes llocales; non pocos xudíu desempeñáronse amás como traductores. Avera del xudeoespañol como fenómenu sociu-cultural y identitario, escribió García-Pelayo y Gross nel sieglu XX:
Población
Antes de la Segunda Guerra Mundial la población xudía del mundu yera d'aproximao 18 millones. Depués de la Shoáh la población xudía mundial amenorgar a 12 millones. La Jewish Virtual Library indica qu'esisten aproximao 15 millones de persones xudíes nel mundu y que elles habiten en non menos de 134 países.
Población xudía nel mundu
La cifres provistes de siguío representen los estimativos mínimos de la población xudía mundial y qu'equivalen al 0,2 per cientu de la población mundial total. thumb|140px| Policía xudíu ucranianu. thumb|140px| Deportista [[sefardín .]] thumb|140px| Familia xudía de [[Cochin .]] thumb|140px| Comediante xudía honoluluense. thumb|140px| Mozu etíope xudíu. thumb|140px| Xudíos chinos. thumb|140px| Direutor y productor [[asquenazí .]] thumb|140px| Chiques xudíes caucásiques. thumb|140px| Estudiantes xudíos de [[Samarcanda .]] thumb|140px| Soldáu israelín.
Israel
Israel ye l'únicu país nel que los xudíos constitúin la mayoría de la población. Israel independizar del Mandatu británicu de Palestina el 14 de mayu de 1948. De magar, la población xudía n'Israel aumentó en cerca d'un millón de persones per década, ente inmigrantes y nacíos israelinos, no que supunxo unu de los cambeos poblacionales más importantes del pueblu xudíu mientres 2000 años.
Comunidaes xudíes nel mundu
thumb|180px|Boda xudía en [[Alepo, 1914.]] thumb|180px|Relieve de [[Beth Hatefutsoth colos Espolios de Xerusalén, sieglu I y. c. Esta imaxe foi frecuentemente emplegada como marca emblemática del entamu de la Diáspora xudía, resultando ella supuestamente del castigu unviáu a los xudíos pol Creador enraxonáu arriendes de los pecaos del so pueblu. Sicasí, la presencia de comunidaes xudíes n'otros contestos xeográficos deber en dellos casos a la mesma voluntá de dellos xudíos de permanecer fora d'Israel, datando ello a lo menos de siete siglos antes del episodiu equí ilustráu. Más allá de la destrucción del Templu, lo cierto ye qu'históricamente los xudíos llograron derechos de ciudadanía dientro del Imperiu romanu, onde caltuvieron les sos tradiciones y amás espolletaron. ]] Anguaño la mayor comunidá xudía de la diáspora atópase n'Estaos Xuníos, con cerca de 5,2 millones de xudíos. En toa América hai grandes comunidaes xudíes, siendo estenses les d'Arxentina (considerada la más grande de toa Iberoamérica), Brasil, Canadá, Méxicu, Chile, y más pequeñes en Panamá, Uruguái, Venezuela y otros países.
N'Europa Occidental la mayor comunidá xudía atópase en Francia con unos 500 000 xudíos aproximao, la mayoría d'ellos o los sos descendientes procedentes de países árabes d'África del Norte, como Arxelia, Marruecos o Tunicia. Nel Reinu Xuníu viven cerca de 265 000 xudíos. Na Europa del Este, habiten alredor de 400 000 xudíos en Rusia (magar esisten datos estimativos más altos) y decenes de miles en países del antiguu Bloque soviéticu.