cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ashley Judd
2000-2009
Apaeció de volao nel biopic de Frida Khalo tituláu Frida (2002), estelarizado por Salma Hayek, dando vida a la fotógrafa Tina Modotti. Xunto a Samuel L. Jackson y Andy García encabezó'l repartu del thriller Twisted (2004) nel qu'interpretaba a una inspeutora de policía con problemes psicolóxicos qu'investigaba a un asesín en serie. Foi universalmente desfamáu pola prensa cinematográfica, siendo la película peor valorada de la so trayeutoria hasta la fecha. Scott Foundas escribió en Variety que yera un “monótonu pshicothriler sexual que nun ye nin sexy nin emocionante”. Roger Ebert señaló que “camina como un thriller, fala como un thriller pero glaya como un pavu”. La so recaldación mundial raspió los $41 millones.
Encarnó a Linda Porter nel musical De-Lovely (2004) empobináu por Irwin Winkler y xunto a Kevin Kline. El so trabayu supúnxo-y una candidatura al Globu d'Oru a la meyor actriz de comedia o musical. Peter Travers señaló que lo meyor de la película ye que “remembra un tiempu, un llugar y un soníu con estilu y sofisticación”. Sumó $18 millones nes taquilles globales. En 2006 protagonizó'l romance Come Early Morning nel qu'encarnaba a una muyer sureña que tres una vida amorosa distendida conocía a un home que faía que s'enfrentara a toles sos medranes. La so interpretación foi aclamada pola crítica y la película formó parte de la seleición oficial del Festival de Cine de Sundance. Recaldó $119.452 dólares na so llindada exhibición norteamericana.
En mayu de 2007 llegó a los cines la cinta de terror psicolóxico Bug dirixida por William Friedkin. Foi bien recibida pola crítica, Mike LaSalle escribió “Bug va esautamente onde tien que dir –a un llugar onde la mayoría de los cineastes nun s'atreven a dir- y llega ellí con brillantez”. Tres la so exhibición comercial recaldó $8 millones internacionalmente. Darréu lideró la producción británica Helen (2009), escoyida de forma oficial nel Festival de Cine de Sundance. Xunto a Harrison Ford, Ray Liotta y Jim Sturgess encabezó'l repartu del drama Crossing Over que narraba les dificultaes de los inmigrantes illegales pa consiguir el permisu de residencia na ciudá de Los Angeles. Joe Neumaier escribió nel New York Daily News que “la tema de la inmigración precisa una película reflexiva. Esta nun lo ye”. Atropó $3.5 millones tres la so exhibición mundial.
2010-Actualidá
thumb|right|270px|Ashley Judd na premiere de Divergent el 18 de marzu de 2014. Interpretó a Carly na comedia fantástica Tooth Fairy (2010) protagonizada por Dwayne Johnson y Julie Andrews. Roger Ebert definir nel Chicago Sun Times como una “entretenida ya inofensiva película”. Tres la so exhibición internacional sumó $112 millones. En 2011 protagonizó'l thriller Flypaper xunto a Patrick Dempsey y Octavia Spencer. Elizabeth Weitzman describir como “un desastre de principiu a fin”. Atropó $3 millones nes taquilles mundiales.
Apaeció xunto a Morgan Freeman y Harry Connick Jr. en Dolphin Tale (2011), que narraba la hestoria d'un delfín que perdía la cola en quedando atrapáu nuna cangrejera y que yera treslladáu a un acuariu col enfotu de enllanta-y una prótesis que-y dexe volver a nadar. Roger Ebert calificar como “un satisfactoriu filme pa tola familia”. Sosprendió a los espertos al convertise nun ésitu de taquilla nel so país d'orixe al recaldar $72.2 millones y $95.4 como cómputu total.
Debutó como productora executiva nel so siguiente proyeutu foi la serie de televisión Missing (2012) na que daba vida a una antigua axente de la CIA que trataba de rescatar al so fíu dempués de qu'ésti fuera secuestráu n'Italia. Pola so actuación foi candidata al Premiu Emmy a la meyor actriz de miniserie o telefilme. ABC atayó la producción en mayu de 2011 dempués d'emitir una única temporada de diez episodios por cuenta de los baxos índices d'audiencia.
Encarnó a la primer dama de los Estaos Xuníos na cinta d'aición Olympus Has Fallen (2013) dirigda por Antoine Fuqua y protagonizada por Gerard Butler, Aaron Eckhart y Morgan Freeman. Todd McCrthy definir en The Hollywood Reporter como “un regresu tirante, sangrientu y tópicu al xéneru d'aición d'ataques antiamericanos”. Atropó $161 millones nes taquilles. Encabezó'l repartu del telefilme Salvation (2014) para NBC nel que daba vida a Jennifer Strickland, una devota muyer que tenía que defender a los sos fíos, les sos creencies y la so ilesia dempués de que'l so home finara n'estrañes circunstancies.
Interpretó a la madre de Shailene Woodley en Divergent (2014) l'adautación cinematográfica de la novela de mesmu nome escrita por Veronica Roth publicada en 2011. Peter Travers describió l'adautación como “sosa y ensin vida”. Algamó los $275 millones de dólares como cómputu global convirtiéndose na película más esitosa de la so carrera hasta la fecha. En setiembre de 2014 llegó a los cines el drama The Identical que foi duramente recibíu per parte de la crítica. John Hartl escribió nel Seattle Times que “nun ye bien bona, pero ensin dulda ye interesada”. Na so primer fin de selmana en Norteamérica apenes sumó $1.5 millones en cuasi dos mil cines.
Axuntóse nuevamente col repartu orixinal de Dolphin Tale pa protagonizar la segunda parte, titulada Dolphin Tale 2 (2014), na que retomaba'l so personaxe de Lorraine Nelson. La prensa cinematográfica recibió de forma positiva esta secuela, Ben Kenigsberg describir en The New York Times como “sana, engañadora y llarada d'una impresionante fotografía acuática”. La so apertura en territoriu norteamericanu foi de $15.8 millones, lo que supón un 17 % menos de lo ingresao pela primer parte nel mesmu periodu de tiempu. Ente los sos próximos proyeutos atópense'l drama Big Stone Gap (2014), xunto a Patrick Wilson y Whoopi Goldberg, y la comedia Good Kids (2015).
Vida privada
L'actriz publicó les sos memories, sol títulu de All That Is Bitter and Sweet, nes que dio detalles de cómo les dolioses esperiencies de la so niñez (mientres la cual sufrió abusos sexuales) acabaron per llevar la a trabayar na defensa de muyeres abandonaes y neños en países probes. Participa en numberoses campañes pola prevención del sida, siendo vocera de YouthAIDS International dende'l 22 de xunu de 2005. Visitó Guatemala ente'l 2 y el 5 de mayu de 2006 xunto a Salma Hayek y el cantante colombianu Juanes, como parte de la campaña de YouthAIDS. En febreru de 2006 empezó un tratamientu de cuarenta y siete díes contra la depresión nun centru de rehabilitación de Texas, Estaos Xuníos.
rellacionóse-y sentimentalmente colos actores Matthew McConaughey y Robert De Niro, amás de col cantante Michael Bolton. Tuvo casada dende 2001 col pilotu escocés Dario Franchitti; comprometer n'avientu de 2000 y un añu más tarde, el 12 d'avientu de 2001, contraxeron matrimoniu n'Escocia, nel mesmu castiellu nel que se casó Madonna l'añu anterior. El 29 de xineru de 2013 la pareya anunció oficialmente'l so separación según informar la revista People.
85 Pegasi
85 Pegasi (85 Peg / HD 224930 / HR 9088) ye un sistema estelar na constelación de Pegasu asitiáu a 40,5 años lluz del Sistema Solar.
La componente principal del sistema, 85 Pegasi A (GJ 914 A), ye una nana mariella de tipu espectral G5V y magnitú aparente +5,75 daqué más pequeña que'l Sol. La so temperatura superficial ye de 5550 K y la so lluminosidá equival al 61% de la lluminosidá solar. Tien una masa de 0,88 mases solares.
A una distancia media de 10,3 UA de la componente A orbita 85 Pegasi B (GJ 914 B), una nana naranxa de tipu K7V y 4200 K de temperatura. Emplega 26,28 años en completar una vuelta al so alredor y, por cuenta de la escentricidá de la órbita, la distancia ente dambes varia ente 6,4 y 14,2 UA. Piénsase que 85 Pegasi B ye de la mesma una binaria cercana compuesta por dos estrelles de 0,55 y 0,11 mases solares. La lluminosidá de 85 Pegasi Ba, la más brillosa del par, ye poco mayor del 7% de la lluminosidá solar; la tenue acompañante, 85 Pegasi Bb, sería una nana colorada 35 vegaes menos lluminosa que la so compañera. La separación ente estos dos estrelles ye de 2 UA.
La edá del sistema paez ser significativamente mayor que la del Sol, envalorándose en 9345 ± 500 millones d'años. Tien una metalicidá bien baxa, en redol a un 27% de la solar.
Anemone ranunculoides
La Anemone ranunculoides, anémona mariella, anémona mariella de monte o anémona taza de mantega, ye una especie botánica de planta yerbácea perenne del xéneru de les Anemone, incluyíu na familia Ranunculaceae, que crez en montes a lo llargo de la mayor parte de la Europa Continental, y menos frecuentemente na rexón Mediterránea. Floria ente marzu y mayu. thumb|Flor thumb|Ilustración en Flora Batava thumb|Ilustración
Descripción
La Anemone ranunculoides algama ente 5-15 cm d'altor. La planta ye herbal. A mediaos del branu anque la planta nun desenvuelva'l so porte aereu, sicasí va estendiendo sol terrén los sos raigaños asemeyaos a rizomes. Los rizomas estiéndense rápido, contribuyendo a la so rápida espansión nes condiciones favorables del monte, lo que dexa que la planta tapice grandes estensiones del suelu del monte. La flor tien un diámetru de 1.5 cm, con cinco a ocho pétalos paecíos a segmentos, (en realidá tépalos) d'un intensu color mariellu.
Cultivo
La planta ta llargamente cultivada como planta de xardín, especialmente nes rocalles y polos entusiastes de los xardinos alpinos. Recibió un gallardón de Award of Garden Merit(Premiu al Méritu del Xardín) ó AGM, H4 hardy throughout the British Islles (el más resistente de les Islles Britániques) pola Real Sociedá d'Horticultura.
La Anemone ranunculoides 'Frank Waley', más estendida nel so cultivu, un cultivar más resistente, dacuando ta disponible como una subespecie de porte menor A. ranunculoides subsp. wockeana y una seleición conocida como A. ranunculoides 'Laciniata', con fueyes finamente estremaes. Tamién hai un cultivar de flor compuesta, A. ranunculoides 'Pleniflora' (tamién s'atopa llistáu como 'Semiplena' ó 'Flore Plenu').
Especies rellacionaes ya híbridos
La anémona de monte, Anemone nemorosa, ye paecida a Anemone ranunculoides con flores llixeramente más grandes (de normal blanques, pero tamién pueden ser rosaes ó liles, frecuentemente con un color más escuru nel viesu de los pétalos).
La Anemone × lipsiensis ye un híbridu ente estos dos especies y tien flores de color mariellu maciu; Aemone × lipsiensis 'Pallida' ye una bon resultancia d'esti encruz. Una planta muncho más curiosa, que foi gallardoniada col AGM, H4, igual que dambos de los sos proxenitores.
Taxonomía
Anemone ranunculoides, describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Species Plantarum 1: 541, nel añu 1753. El nome del xéneru Anemone vien del griegu ἄνεμος (anemos, que significa vientu), por una antigua lleenda que diz que les flores namái s'abrir cuando sopla'l vientu.
ranunculoides: epítetu llatín que significa "como'l xéneru Ranunculus".
Amélie Mauresmo
Amélie Mauresmo (, ye una ex-xugadora de tenis, númberu 1 del ránking de la WTA en 2006 per 34 selmanes.
Moral de Órbigo
Moral de Órbigo ye una llocalidá española que pertenez al conceyu de Villares d'Órbigu, na provincia de Llión, comunidá autónoma de Castiella y Llión. thumb thumb
Xeografía
Allúgase nes terraces fluviales del ríu Órbigu, lo que fai que'l pueblu sía conocíu como'l Balcón de la Ribera. La fastera carauterízase por una estrecha rellación col agua; atópense múltiples canales y preses que son aprovechaes poles abondes tierres de cultivu y polos molinos fariñeros de San Feliz d'Órbigu, amás de la Llaguna Grande y la Llaguna de Moral.
Turismu
thumb|Moral d'Órbigu 2014 - Ilesia Les fiestes del pueblu son l'últimu domingu de xunetu y tán asociaes a Santa Ana. La ilesia parroquial, dedicada a San Miguel Arcánxel, ye d'arquiteutura popular. Dientro d'ella caltiénse un incensariu del sieglu XVII.
Bousseraucourt
Tien una población de y una superficie de  km².
Bresilley
Bresilley ye una comuña francesa del departamentu d'Altu Saona, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Cabu de les Aguyes
El Cabu de les Aguyes (en portugués Cabo das Agulhas, y n'inglés Cape of the Needles) ye un cabu rocosu asitiáu na provincia de Western Cape, en Sudáfrica. Ye'l puntu más meridional del continente africanu, y marca, según la Organización Hidrolóxica Internacional, la divisoria ente los océanos Atlánticu y Índicu. Foi consideráu históricamente como ún de los llugares de pasu más peligrosos de la ruta de los clippers que xunía'l Reinu Xuníu con Australia y Nueva Zelanda.
Xeografía
right|thumb|200px|El cabu de les Aguyes ye una zona de contautu ente les corrientes oceániques índiques y atlántiques. El Cabu de les Aguyes asítiase na rexón d'Overberg, a unos 170 km al sureste de Ciudá del Cabu. Recibió'l so nome de los navegantes portugueses que, alredor de 1500, comprobaron que naquel momentu la direición del norte magnéticu, y poro la que marcaba l'aguya de la brúxula, coincidía esautamente col norte xeográficu. El cabu asítiase nel conceyu de Cape Agulhas -nome col que se conoció'l cabu n'inglés hasta'l sieglu XX-, na provincia sudafricana de Western Cape, cerca de la ciudá d'Agulhas.
Al contrariu que'l so famosu vecín, el cabu de Bona Esperanza, el cabu de les Aguyes ye poco espectacular, y consiste nuna llinia costera gradualmente curvillinia con una playa de regodones. Hai un indicador que señala la so llocalización exacta, difícil d'aldovinar a simple vista. Les roques que formen el cabu pertenecen a la cordelera conocida como Montaña de la Mesa, y son xeolóxicamente próximes a les formaciones rocoses que pueden vese nos espectaculares cantiles de la Montaña de la Mesa, Ciudá del Cabu y el Cabu de Bona Esperanza.
Clima
El clima ye permanentemente templáu, ensin temperatures o lluvies estremes. D'alcuerdu colos datos del South African National Parks, qu'alministra la so reserva natural, les lluvies anuales son d'alredor de 400-600 mm, y caen la mayoría nel iviernu. Les temperatures medias, d'otra banda, son de 23,8ºC en xineru (mínima de 17,7ºC) y de 16,5ºC en xunetu (mínima de 10,8ºC).
Riesgos pa la navegación
El mar qu'arrodia'l cabu ye célebre poles fuertes tormentes invernales, y poles foles xigantes, d'hasta 30 metru|m d'altor, capaces por sigo mesmes de fundir un barcu. Créese que, nos caberos sieglos, tienen fundíose na zona hasta 150 barcos. Hai delles circunstancies qu'inflúin nesta peligrosidá. Los fuentes vientos (conocíos como roaring forties), que percorren l'hemisferiu Sur del oeste haza l'este, y la corriente circumpolar antártica, que flúi na mesma direición, choquen cola corriente d'Agulhas, caliente, na rodiada del cabu. Esti choque de corrientes d'agua de diferente densidá, axuntáu colos vientos del oeste que soplen escontra la corriente de les Aguyes, faen posible l'apaición de foles perpeligroses. La poca fondura del bancu de les Aguyes, que forma parte de la plataforma continental y penetra nel mar hasta los 250 km al sur del cabu, contribúi tamién a la fuercia y altor de les foles.
Esta peligrosidá de les agües qu'arrodien el cabu fáenlo ser conocíu y temíu polos marineros. Hai abondos barcos que fundieron na zona nos dos caberos sieglos: ente más otros, l' Arniston (1815), el Cooranga (1964), l' Elise (1879), el Federal Lakes (1975), el Geortyrder (1849), el Gouritz (1981) y el Gwendola (1968). Como axuda a la navegación construyóse, en 1848, un faru nel cabu; anguaño ye visitable, y hai nelli un pequeñu muséu y un restaurante.
Collocalia troglodytes
Collocalia troglodytes ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae endémica de les islles Filipines.
Descripción
La Salangana chica mide 9 cm de llargu y pesa 5,4 g, de media, lo que-y convierte nel apódido más pequeñu del mundu. El plumaxe de les sos partes cimeros ye negru, sacante'l so obispillo que ye blancu, ente que les sos partes inferiores son grises.
Banastás
Banastás (n'aragonés Banastars) ye una llocalidá y conceyu de la provincia d'Uesca, na Comunidá Autónoma d'Aragón (España).
Llocalidaes estremeres
Chimillas y Yéqueda.
Historia
Primer mención: en marzu de 1098 aludir a unes heredaes en “Banastres” (Ubieto Arteta, Coleición diplomática de Pedru I, nᵘ. 48, p. 280)
Mientres la Guerra Civil sufrió una gran destrucción, siendo reconstruyida pola institución Rexones Afaraes.
Club Automodelismo Banastás
Dende l'añu 1993 a escasos 300 m de Banastás atópense les instalaciones del Club Automodelismo Banastás. Una asociación dedicada al modelismu de radiocontrol con 30 socios qu'entama pruebes de calter rexonal y nacional
Anemopaegma arvense
Anemopaegma arvense, catuaba, ye una especie de planta nativa de Bolivia, Paraguái y del área del Cerrado y la Matu Atlánticu, en Brasil distribuyida por Tocantins, Rondônia, Maranhão, Bahia, Mato Grosso, Goiás, Mato Grosso do Sul, Minas Gerais, São Paulo, Rio de Janeiro y Paraná.
Descripción
Ye un subarbusto rastreru, rizomatuso, de flores blanques.
Usu melecinal
Utilizóse en medicina tradicional poles sos propiedaes antibacteriana, astringente, insecticida, antiinflamatoria, antidepresiva y estimulante del Sistema nerviosu central ente otres. El so usu ta contraindicáu n'embarazaes, naciellos y neños, y tamién en casu d'esistir problemes cardiacos, glaucoma o retención urinaria.
Taxonomía
Esta planta describióse per primer vegada en 1829 por José Mariano da Conceição Vellozo como Bignonia arvensis en Florae Fluminensis, seu, Descriptionum plantarum parectura Fluminensi sponte mascentium liber primus ad systema sexuale concinnatus y darréu tresferida de xéneru como Anemopaegma arvense por Carlos Stellfeld en Tribuna Farmacéutica 13: 275 en 1945.
Leptosia alcesta
Leptosia alcesta ye una caparina perteneciente a la familia Pieridae, que s'atopa n'África. Stoll, 1782.
Tien un valumbu de 30–40 mm.,  los machos y 35–42 mm les femes. Especie Univoltina, los adultos vuelen dende marzu a mayu.
Estadiu Hermanos Antuña
Historia
Nel añu 2007 fáise una reforma na que se camuda la yerba natural pela artificial que tien agora. Constrúyese tamién una nueva grada de xeneral, pónse tartán na pista d'atletismu y dáse-y un llaváu de cara a la fachada. En 2020 inauguráronse unos vestuarios nuevos embaxo la tribuna.
Finales
L'Hermanos Antuña foi escenariu de cuatro finales de la Copa Federación na so Fas Rexonal:
Carlos Machín Rodríguez
}}
Enerxía escuro
thumb|375px|Según estimaciones, resumíes nesti gráficu de la [[NASA, alredor del 70 % del conteníu enerxético del universu consiste en enerxía escuro, que la so presencia inferir nel so efeutu sobre la espansión del universu pero sobre que la so naturaleza última desconozse cuasi tou.]] miniaturadeimagen|375x375px|Evolución espacio-temporal del universu.
En cosmoloxía física, la enerxía escuro ye una forma d'enerxía que taría presente en tol espaciu, produciendo una presión que tiende a acelerar la espansión del universu, resultando nuna fuercia gravitacional repulsiva. Considerar la esistencia de la enerxía escuro ye la manera más frecuente d'esplicar les observaciones recién de que l'Universu paez tar n'espansión acelerada. Nel modelo estándar de la cosmoloxía, la enerxía escuro apurre cuasi trés cuartes partes de la masa-enerxía total del universu.
Temes rellacionaes cola enerxía escuro son la constante cosmolóxica, una enerxía de densidá constante qu'enllena l'espaciu en forma homoxénea, la teoría cuántica de campos y la quintaesencia, como campos dinámicos que la so densidá d'enerxía puede variar nel tiempu y l'espaciu. Ello ye que les contribuciones de los campos esguilares que son constantes nel espaciu de normal tamién s'inclúin na constante cosmolóxica. Piénsase que la constante cosmolóxica aniciar na enerxía del vacíu. Los campos esguilares que camuden col espaciu son difíciles d'estremar d'una constante cosmolóxica porque los cambeos pueden ser desaxeradamente lentos.
Pa estremar ente dambes precisen midíes bien precises de la espansión del universu, pa ver si la velocidá d'espansión camuda col tiempu. La tasa d'espansión ta parametrizada pola ecuación d'estáu. La midida de la ecuación estáu de la enerxía escuro ye unu de los mayores retos d'investigación actual de la cosmoloxía física.
Añedir la constante cosmolóxica a la Métrica de Friedman-Lemaître-Robertson-Walker (FLRW) conduz al modelo Lambda-CDM, que se conoz como "modelo estándar" de cosmoloxía por cuenta de la so coincidencia precisa coles observaciones.
Nun se debe confundir la enerxía escuro cola materia escuro, yá que, anque dambes formen la mayor parte de la masa del universu, la materia escuro ye una forma de materia, ente que la enerxía escuro acomuñar a un campu qu'ocupa tol espaciu.
Información sopelexada apocayá basada nel trabayu realizáu pola nave espacial Planck sobre la distribución del universu, llogró una estimación más precisa d'esta en 68,3 % d'enerxía escuro, un 26,8 % de materia escuro y un 4,9 % de materia ordinario.
Breuches
Breuches ye una comuña francesa del departamentu d'Altu Saona, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Enerxía escuro
Historia
La constante cosmolóxica foi propuesta per primer vegada por Albert Einstein como un mediu pa llograr una solución estable de la ecuación del campu d'Einstein que llevaría a un universu estáticu, utilizándola pa compensar la gravedá. El mecanismu non solo foi un exemplu pocu elegante de "axuste finu", pos llueu se demostró que l'universu estáticu d'Einstein sería inestable porque les heteroxeneidaes locales finalmente conduciríen a la espansión ensin control o a la contraición del universu. L'equilibriu ye inestable: si l'universu espándese llixeramente, entós la espansión llibera la enerxía del vacíu, que causa inda más espansión. De la mesma manera, un universu que se contraer llixeramente va siguise contrayendo.
Estos tipos de perturbaciones son inevitables, por cuenta de la distribución irregular de materia nel universu. Les observaciones realizaes por Edwin Hubble demostraron que l'universu ta espandiéndose y que nun ye estáticu n'absolutu. Einstein referir al so fallu pa predicir un universu dinámicu, en contraste a un universu estáticu, como "el so gran error". Dempués d'esta declaración, la constante cosmolóxica foi inorada mientres enforma tiempu como un interés históricu.
Alan Guth propunxo nos años 1970 qu'un campu de presión negativa, similar en conceutu a la enerxía escuro, podría conducir a la inflación cósmica nel universu preprimigenio. La inflación postula que delles fuercies repulsivas, cualitativamente similares a la enerxía escuro, dan como resultáu una enorme y esponencial espansión del universu pocu dempués del Big Bang. Tal espansión ye una carauterística esencial de munchos modelos actuales del Big Bang. Sicasí, la inflación tien qu'asoceder a una enerxía muncho más alta que la enerxía escuro que reparamos güei y piénsase que terminó dafechu cuando l'universu solo tenía una fracción de segundu. Nun ta claru qué rellación (si hai dalguna), esiste ente la enerxía escuro y l'inflación. Inclusive dempués de que los modelos inflacionarios fueren aceptaos, la constante cosmolóxica piénsase que ye irrelevante nel universu actual.
El términu "enerxía escuro" foi acuñáu por Michael Turner en 1998. Nesi tiempu, el problema de la masa perdío de la nucleosíntesis primordial y la estructura del universu a gran escala foi establecida y dellos cosmólogos empezaren a teorizar qu'había un componente adicional nel nuesu universu. La primer prueba direuta de la enerxía escuro provieno de les observaciones de l'aceleración de la velocidá d'espansión del universu por aciu l'estudiu de supernoves tipu Ia por Adam Riess et al. y confirmada dempués en Saul Perlmutter et al. Esto dio como resultáu'l modelo Lambda-CDM, qu'hasta 2006 yera consistente con una serie d'observaciones cosmolóxiques rigorosamente crecientes, les postreres de 2005 de la Supernova Legacy Survey. Les primeres resultaos de la SNLS revelaron que'l comportamientu mediu de la enerxía escuro pórtase como la constante cosmolóxica d'Einstein con una precisión del 10 %. Les resultaos del Hubble Space Telescope Higher-Z Team indiquen que la enerxía escuro tuvo presente mientres siquier 9000 millones d'años y mientres el periodu precedente a l'aceleración cósmica.
Descubrimientu de la enerxía escuro
En 1998 les observaciones de supernoves de tipu 1a bien alloñaes, realizaes per parte del Supernova Cosmology Project nel Llaboratoriu Nacional Lawrence Berkeley y el High-z Supernova Search Team, suxurieron que la espansión del Universu taba acelerándose. De magar, esta aceleración confirmóse por delles fontes independientes: midíes de la radiación de fondu de microondes, les lentes gravitacionales, nucleosíntesis primixenia d'elementos llixeros y la estructura a gran escala del universu, según una meyora nes midíes de les supernoves fueron consistentes col modelo Lambda-CDM.
Les supernoves de tipu 1a apurren la principal prueba direuta de la esistencia de la enerxía escuro. Según a la llei de Hubble, toles galaxes alloñaes allóñense aparentemente de la Vía Láctea, amosando un desplazamientu en candia nel espectru lluminosu debíu al efeutu Doppler. La midida del factor d'escala nel momentu que la lluz foi emitida dende un oxetu ye llograda fácilmente midiendo'l fana en candia del oxetu en recesión. Esti desplazamientu indica la edá d'un oxetu alloñáu de forma proporcional, pero non absoluta. Por casu, estudiando l'espectru d'un quasar puede sabese si formóse cuando l'universu tenía un 20 % o un 30 % de la edá actual, pero nun puede sabese la edá absoluta del universu. Pa ello ye necesariu midir con precisión la espansión cosmolóxica. El valor que representa esta espansión na actualidá denominar constante de Hubble. Pa calcular esta constante utilizar en cosmoloxía les candeles estándar, que son determinaos oxetos astronómicos cola mesma magnitú absoluta, que ye conocida, de tal manera que ye posible rellacionar el rellumu reparáu, o magnitú aparente, cola distancia. Ensin les candeles estándar, ye imposible midir la rellación fana en candia-alloña de la llei de Hubble. Les supernoves tipu 1a son una d'eses candeles estándar, por cuenta de la so gran magnitú absoluta, lo que fai posible que puedan reparase inclusive nes galaxes más alloñaes. En 1998 delles observaciones d'estes supernoves en galaxes bien alloñaes (y, poro, nueves) demostraron que la constante de Hubble nun ye tal, sinón que'l so valor varia col tiempu. Hasta esi momentu pensábase que la espansión del universu taba frenándose por cuenta de la fuercia gravitatorio; sicasí, afayóse que se taba acelerando, polo que tenía d'esistir dalgún tipu de fuercia qu'acelerara l'universu.
La consistencia en magnitú absoluta pa supernoves tipu 1a vese favorecida pol modelu d'una estrella nana blanca vieya que gana masa d'una estrella compañera y crez hasta algamar el llende de Chandrasekhar definíu de manera precisa. Con esta masa, la nana blanca ye inestable ante fugues termonucleares y esplota como una supernova tipu 1a con un rellumu carauterísticu. El rellumu reparáu de la supernova píntase frente a la so fana en candia y esto utilízase pa midir la hestoria de la espansión del universu. Estes observaciones indiquen que la espansión del universu nun se ta desacelerando, como sería d'esperar pa un universu apoderáu por materia, sinón más bien acelerándose. Estes observaciones esplíquense suponiendo qu'esiste un nuevu tipu d'enerxía con presión negativa.
La esistencia de la enerxía escuro, comoquier, ye necesaria pa reconciliar la xeometría midida del espaciu cola suma total de materia nel universu. Les midíes de la radiación de fondu de microondes más recién, realizaes pol satélite WMAP, indiquen que l'universu ta mui cerca de ser planu. Por que la forma del universu seya plana, la densidá de masa/enerxía del universu tien que ser igual a una cierta densidá crítica. Posteriores observaciones de la radiación de fondu de microondes y de la proporción d'elementos formaos nel Big Bang (Gran esplosión) punxeron una llende a la cantidá de materia bariónica y materia escuro que puede esistir nel universu, que cunta solo'l 30 % de la densidá crítica. Esto implica la esistencia d'una forma d'enerxía adicional que cunta'l 70 % de la masa enerxía restante. Estos estudios indiquen que'l 73 % de la masa del Universu ta formáu pola enerxía escuro, un 23 % ye materia escuro (materia escuro fría y materia escuro caliente) y un 4 % materia bariónica. La teoría de la estructura a gran escala del universu, que determina la formación d'estructures nel universu (estrelles, quasars, galaxes y agrupaciones galáctiques), tamién suxure que la densidá de materia nel universu ye solo'l 30 % de la densidá crítica.
Esperimentos diseñaos pa probar la esistencia de la enerxía escuro
El más conocíu ye'l Sistema de Detección Integráu Sachs-Wolfe, escurríu en 1996 por dos investigadores canadienses y utilizáu per primer vegada en 2003; propunxeron buscar estos pequeños cambeos na enerxía de la lluz comparando la temperatura de la radiación con mapes de galaxes nel universu llocal. De nun esistir la enerxía escuro, nun habría correspondencia ente los dos mapes (el de fondu de microondes cósmicu distante y el de la distribución de galaxes relativamente cercanu). Si esta esistiera, sicasí, podría reparase un interesáu fenómenu: los fotones del fondu cósmicu de microondes ganaríen enerxía —en cuenta de perdela— al pasar cerca de grandes mases. L'esperimentu ameyoró les sos resultaos gracies al equipu de Tommaso Giannantonio, quien probó la so esistencia con una certidume daqué mayor a cuatro sigmas.
Naturaleza de la enerxía escuro
thumb|300px|La esistencia de la enerxía escuro foi inferida a partir de midíes bien precises del ritmu d'espansión del universu, con téuniques similares a les usaes pa xenerar esta imaxe del [[WMAP pa esaminar la anisotropía de la temperatura del CMB.]] La naturaleza exacta de la enerxía escuro ye materia d'alderique. Sábese que ye bien homoxénea, non bien trupa, pero nun se conoz la so interacción con nenguna de les fuercies fundamentales más que cola gravedá. Como nun ye bien trupa, unos 10−29 g/cm³, ye difícil realizar esperimentos pa detectala. La enerxía escuro tien una gran influencia nel universu, pos ye'l 70 % de tola enerxía y por cuenta de que ocupa uniformemente l'espaciu interestelar. Los dos modelos principales son la quintaesencia y la constante cosmolóxica.
Presión negativa
La enerxía escuro causa la espansión del universu pos exerz una presión negativa. Una sustancia tien una presión positiva cuando emburria la paré del recipiente que lu contién; este ye'l casu de los fluyíos ordinarios (líquidos y gases de materia ordinario). Una presión negativa tien l'efeutu contrariu, y un recipiente llenu d'una sustancia de presión negativa provocaría una presión escontra dientro del contenedor. Acordies cola relatividá xeneral, la presión d'una sustancia contribúi a la so atraición gravitacional sobre otres coses igual que fai la so masa, acordies cola ecuación de campu d'Einstein:
Si la sustancia ye de presión negativa entós el so efeutu ye una repulsión gravitacional. Si l'efeutu gravitacional repulsivo de la presión negativa de la enerxía escuro ye mayor que l'atraición gravitacional causada pola mesma enerxía, resulta una espansión del tipu que se reparó. Por esa razón, postulóse que la espansión acelerada reparada podría ser l'efeutu de presión negativa d'una sustancia exótica conocida como enerxía escuro. Otra posibilidá pa esplicar la espansión ye postular una ecuación de campu con constante cosmolóxica positiva:
Onde agora'l tensor sería la parte acomuñada a materia con presión positiva. Pa resolver la contradicción de que l'emburrie cause atraición o la contraición cause repulsión considérase que:
Constante cosmolóxica
La esplicación más simple pa la enerxía escuro ye qu'a cencielles ye'l "costu de tener espaciu"; esto ye, un volume d'espaciu tien dalguna enerxía fundamental intrínseca. Esto ye la constante cosmolóxica, delles vegaes llamada Lambda (d'ende'l modelo Lambda-CDM) pola lletra griega \Lambda, el símbolu utilizáu matemáticamente pa representar esta cantidá. Como la enerxía y la masa tán rellacionaes pola ecuación Y=mc^2, la teoría de la relatividá xeneral prediz que va tener un efeutu gravitacional. Delles vegaes ye llamada enerxía del vacíu porque la so densidá d'enerxía ye la mesma que la del vacíu. Ello ye que munches teoríes de la física de partícules predicen fluctuaciones del vacíu que daríen al vaciu esautamente esti tipu d'enerxía. Los cosmólogos envaloren que la constante cosmolóxica ye del orde de 10−29g/cm³ o unos 10−120 en unidaes de Planck.
La constante cosmolóxica tien una presión negativa igual a la so densidá d'enerxía, y asina causa que la espansión del Universu acelérese. La razón pola que la constante cosmolóxica tien una presión negativa puede llograse a partir de la termodinámica clásica. La enerxía tien que perdese dende dientro d'un contenedor que s'ocupe del contenedor. Un cambéu nel volume dV precisa'l mesmu trabayo que pa un cambéu d'enerxía -pdV, onde p ye la presión. Pero la suma d'enerxía nuna caxa d'enerxía de vacíu realmente amóntese cuando'l volume crez (dV ye positivu), porque la enerxía ye igual a \rho V, onde \rho (rho) ye la densidá d'enerxía de la constante cosmolóxica. Por tanto, p ye negativa y, ello ye que p=-\rho, significando que la ecuación d'estáu tien la forma: w=p/\rho=-1, ensin variación temporal.
Un gran problema pendiente ye que munches teoríes cuántiques de campos predicen una gran constante cosmolóxica a partir de la enerxía del vacíu cuánticu, superior a 120 órdenes de magnitú. Esto cuasi se precisaría atayar, pero non esautamente, por un términu igualmente grande de signu opuestu. Delles teoríes supersimétricas precisen una constante cosmolóxica que seya esautamente cero, lo que nun ayudar. El consensu científicu actual cuenta cola extrapolación de pruebes empíriques onde son relevantes les predicciones y l'axuste finu de les teoríes hasta que s'atope una solución más elegante. Téunicamente, esto suma a les teoríes de comprobación contra observaciones macroscópicas. Lamentablemente, como'l marxe d'error conocíu na constante prediz el destín final del universu más que'l so estáu actual, inda siguen ensin conocese munches entrugues "más fondes".
Otru problema apaez cola inclusión de la constante cosmolóxica nel modelu estándar que ye l'apaición de soluciones con rexones de discontinuidaes (vease clasificación de discontinuidaes pa ver tres ejemplos) con una baxa densidá de materia. La discontinuidá tamién afecta al signu pasáu de la enerxía del vacíu, camudando l'actual presión negativa a presión curiosa, de la mesma forma que se mira escontra tras, escontra l'universu primixeniu. Esti afayu tendría de ser consideráu como un defectu del modelu estándar, pero solu cuando s'inclúi un términu de vacíu.
A pesar de los sos problemes, la constante cosmolóxica ye en munchos aspeutos la solución más económica al problema de l'aceleración de la espansión del universu. Un númberu esplica satisfactoriamente un ensame d'observaciones. Asina, el modelu estándar actual de cosmoloxía, el modelu Lambda-CDM, inclúi la constante cosmolóxica como una carauterística esencial.
Quintaesencia
La enerxía escuro puede convertise en materia escuro cuando ye cutida por partícules bariónicas, conduciendo asina a escitaciones como de partícules en dalgún tipu de campu dinámicu, conocíu como quintaesencia. La quintaesencia difier de la constante cosmolóxica en que puede variar nel espaciu y nel tiempu. Por que nun s'arrexunten y fórmense estructures como materia, tien que ser bien llixeru de tal manera que tenga una gran llonxitú d'onda Compton.
El problema de la coincidencia cósmica preguntar por qué l'aceleración cósmica empezó cuando lo fixo. Si l'aceleración cósmica empezó antes nel Universu, les estructures como galaxes nunca tendríen tiempu de formase y permanecer, siquier como les conoz; nunca tendríen una oportunidá d'esistir. Sicasí, munchos modelos de quintaesencia tienen un llamáu "comportamientu rastreador", que soluciona esti problema. Nestos modelos, el campu de la quintaesencia tien una densidá que sigue la pista de cerca (pero ye menor que) la densidá de radiación hasta la igualdá materia-radiación, que dispara la quintaesencia empiece a portase como enerxía escuro, finalmente apoderando l'universu. Esto naturalmente establez una baxa escala d'enerxía de la enerxía escuro.
Dellos casos especiales de quintaesencia son la energía fantasma con w=+1. , en que la densidá d'enerxía de la quintaesencia realmente amóntase col tiempu y la esencia-k (acrónimu de quintaesencia cinética) que tien una forma non convencional d'enerxía cinética. Pueden tener propiedaes inusuales: la enerxía pantasma, por casu, puede causar un Big Rip.
La nueva quintaesencia ye una forma novedosa d'enerxía inherente nel espaciu vacíu, que ta basada na constante de Planck. La suma fundamental d'enerxía contenida nel espaciu-tiempu, ye representada pola ecuación Y = hn, onde h ye la constante de Planck y n ye'l númberu de quintesencias conteníu nun volume d'espaciu dau, por unidá de tiempu (segundos).
Idees alternatives
Dellos teóricos piensen que la enerxía escuro y l'aceleración cósmica son un fallu de la relatividá xeneral n'escales bien grandes, mayores que los supercúmulos. Ye una terrible extrapolación pensar que la llei de la gravedá, que funciona tan bien nel sistema solar, tendría de trabayar ensin correición a escala universal. Realizáronse munchos intentos de modificar la relatividá xeneral; sicasí, resultaron ser equivalentes a les teoríes de la quintaesencia o inconsistentes coles observaciones.
Les idees alternatives a la enerxía escuro vinieron dende la teoría de cuerdes, la cosmoloxía brana y el principiu holográficu, pero nun fueron probaes inda tan convincentemente como la quintaesencia y la constante cosmolóxica.
Sicasí, otres proposiciones "radicalmente conservadores" intenten esplicar los datos observacionales por aciu un usu más refináu de les teoríes establecíes más qu'al traviés de la introducción de la enerxía escuro, centrándose, por casu, nos efeutos gravitacionales d'heteroxeneidaes de la densidá (asumíes como insignificantes nel aproximamientu estándar de la métrica de Friedman-Lemaître-Robertson-Walker y confirmada como insignificante polos estudios de les anisotropías del fondu cósmicu de microondes y les estadístiques de la estructura a gran escala del Universu) o nes consecuencies de la rotura de la simetría electrodébil nel Universu primixeniu.
Con comprendoria, la enerxía escuro puede deducise d'observaciones a la constelación de Virgo col telescopiu ANEXU I (cola so sensibilidá de 10-21), por aciu la non detección d'ondes gravitatories, que puede interpretase como un indicador de que la rixidez d'un continuu espaciu-tiempu CR pseudo-Riemanniano nun ye insignificante, más que'l camientu de que les ondes gravitatories arrobinar a llarga distancia. Estadísticamente ANEXU I paez tener un volume abondo grande y tamañu de muestreo pa la inclusión d'oxetos compactos en sistemes binarios n'órbites estreches siquier, inclusive si nun se prinden dellos eventos de fusión. Sicasí, inclusive les fusiones binaries de BHs,que xeneren ondes gravitatories puede aparrar rápido. Asina, la resistencia a la deformación (stress normal: estensión y compresión ya inclusive cualquier esfuerciu cortante) pue que nun seya insignificante. Tal rixidez (resistencia a deformaciones/aburuyes) pue ser considerada como una inercia de múltiples CR. Esto ye, ondes gravitatories que tienen enerxía ensin alcontrar, pero tal enerxía ye acomuñada con múltiples deformaciones. Poro, la enerxía de tales ondes gravitatories pue ser considerada como un intentu de superar la resistencia a la deformación (rixidez) de múltiples CR. Asina, tal inercia paecería representar una contribución al stress del tensor pel momento d'enerxía y la so representación matricial nun contribuyiría significativamente a tola combadura. Asina, si les ondes gravitatories nun son detectaes, entós ANEXU I puede realmente tar esplorando un cálculu cualitativu (non les llendes) pa la rixidez de múltiples CR. Asina, múltiples CR pueden ser abondo robustos pa la perturbación. Cualesquier robustez paecería consistente ensin producir rotures cercanes y pa una escala de Planck Cp tamién consistente con nenguna cuantificación de múltiples CR. Entós, va ser menos probable tener fugues d'ondes gravitatories arrobinándose fuera de múltiples CR a otra dimensión, p.ej., brana. Tamién, cualquier rixidez significante de múltiples CR sería menos consistente coles deformaciones acomuñaes coles supercuerdas. Y si el conceutu de la inercia múltiple ye descriptivu, entós cualquier considerancia recién de nueves aceleraciones (p.ej. resultantes d'una tensión o elasticidá múltiple) de dellos CR paecería menos probable. Tamién la enerxía acomuñada cola resistencia a la deformación múltiple puede representar una porción significante d'enerxía necesaria p'averar la monotonía. Esto ye, más qu'una busca de la llamada enerxía escuro, seique una contribución adicional significativa ye en forma d'enerxía de múltiples CR, tal rixidez de múltiples CR contribuyendo al stress del tensor pel momento d'enerxía y por tantu a la combadura. Asina seique, ANEXU I yá fixo un gran descubrimientu, la inercia de múltiples CR. Asina, dellos CR paecen tener una rixidez significativa y por tantu contribuya a una suma significante d'enerxía y asina contribúi significantemente a la combadura (vease  en INFN/Torino pa una llista de trabayos recién viviegamente caltenida nesti campu d'evolución rápida).
La enerxía escuro y el destín del universu
La consecuencia más direuta de la esistencia de la enerxía escuro y l'aceleración del universu ye qu'ésti ye más antiguu de lo que se creía. Si calcula la edá del universu con base nos datos actuales de la constante de Hubble (71±4 (km/s)/Mp), llógrase una edá de 10 000 millones d'años, menor que la edá de les estrelles más vieyes que ye posible reparar nos cúmulos globulares, lo que crea una paradoxa insalvable. Los cosmólogos envaloren que l'aceleración empezó hai unos 9000 millones d'años. Antes d'eso, pensábase que la espansión taba ralentizándose, por cuenta de la influencia curiosa de la materia escuro y los bariones. La densidá de materia escuro nun universu n'espansión sume más rápido que la enerxía escuro y finalmente apodera la enerxía escuro. Específicamente, cuando'l volume del universu dóblase, la densidá de materia escuro estremar a la metá pero la densidá d'enerxía escuro cuasi permanez ensin cambeos (esautamente ye constante nel casu d'una constante cosmolóxica). Teniendo en cuenta la enerxía escuro, la edá del universu ye d'unos 13 700 millones d'años (acordies colos datos del satélite WMAP en 2003), lo que resuelve la paradoxa de la edá de les estrelles más antigües.
Si l'aceleración sigue indefinidamente, la resultancia final va ser que les galaxes esteriores al Supercúmulo de Virgo van movese más allá del horizonte de sucesos: nun volverán ser visibles, porque'l so velocidá radial va ser mayor que la velocidá de la lluz. Esta nun ye una violación de la relatividá especial y l'efeutu nun puede utilizase pa unviar una señal ente ellos. Realmente nun hai nenguna manera de definir la "velocidá relativa" nun espaciu-tiempu curvado. La velocidá relativa y la velocidá namái pueden ser definíes con significáu plenu nun espaciu-tiempu planu o en rexones abondo pequeñes (infinitesimales) d'espaciu-tiempu curvado. De la mesma, previen cualquier comunicación ente ellos y l'oxetu pase ensin contautar. La Tierra, la Vía Láctea y el Supercúmulo de Virgo, sicasí, permanecería virtualmente ensin perturbaciones mientres el restu del universu recula. Nesti escenariu, el supercúmulo local finalmente sufriría la muerte caliente, xusto como se pensaba pa un universu plano y apoderao pola materia, antes de les midíes de l'aceleración cósmica.
El fondu de microondes indica que la xeometría del universu ye plana, esto ye, l'universu tien la masa xusto por que la espansión siga indeterminadamente. Si l'universu, en cuenta de planu fuera zarráu, significaría que l'atraición gravitatoria de la masa que forma l'universu ye mayor que la espansión del universu, polo qu'ésti se volvería a contraer (Big Crunch). Sicasí, al estudiar la masa del universu detectóse bien llueu que faltaba materia por que el universu fora planu. Esta "materia perdío" denominóse materia escuro. Col descubrimientu de la enerxía escuro güei sábese que'l destín del universu yá nun depende de la xeometría del mesmu, esto ye, de la cantidá de masa qu'hai nél. Nun principiu la espansión del universu frenóse por cuenta de la gravedá, pero hai unos 4000 millones d'años la enerxía escuro devasó al efeuto de la fuercia gravitatorio de la materia y empezó l'aceleración de la espansión.
El futuru últimu del universu depende de la naturaleza exacta de la enerxía escuro. Si esta ye una constante cosmolóxica, el futuru del universu va ser bien paecíu al d'un universu planu. Sicasí, en dellos modelos de quintaesencia, denominaos energía fantasma, la densidá de la enerxía escuro aumenta col tiempu, provocando una aceleración esponencial. En dellos modelos estremos l'aceleración sería tan rápida que superaría les fuercies d'atraición nucleares y destruyiría l'universu nunos 20 000 millones d'años, nel llamáu Gran Esgarriu (Big Rip).
Hai delles idees bien especulatives sobre'l futuru del universu. Una suxure que la enerxía pantasma causa una espansión diverxente, qu'implicaría que la fuercia efeutivo de la enerxía escuro sigui creciendo hasta qu'apodere al restu de les fuercies del universu. So esti escenariu, la enerxía escuro finalmente estrozaría toles estructures gravitacionalmente acutaes, incluyendo galaxes y sistemes solares y finalmente superaría a les fuercies llétrico y nuclear pa estrozar a los mesmos átomos, terminando l'universu nun Big Rip. Per otru llau, la enerxía escuro puede estenase col tiempu o inclusive aportar a curiosa. Tales incertidumes abren la posibilidá de que la gravedá inda pueda conducir al universu que se contraer a sigo mesmu nun "Big Crunch". Dellos escenarios, como'l modelu cíclicu, suxuren qu'esti podía ser el casu. Ente que estes idees nun tán soportaes poles observaciones, nun pueden ser escluyíes. Les midíes d'aceleración son cruciales pa determinar el destín final del universu na teoría del Big Bang.
Lucas Ahijado
Lucas Ahijado Quintana, conocíu nel mundu del fútbol como Lucas Ahijado, ye un.
88 Aquarii
88 Aquarii (88 Aqr / c2 Aquarii) ye una estrella na constelación del Acuariu. De magnitú aparente +3,68, ye'l quintu astru más brillosu na so constelación dempués de Sadalsuud (β Aquarii), Sadalmelik (α Aquarii), δ Aquarii y ζ1 Aquarii. Alcuéntrase a una distancia de 270 años lluz del Sistema Solar, siendo'l error en tala midida del 1,8%.