cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Principáu d'Asturies
Historia
El 8 de mayu de 1808, la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies declárase soberana y declára-y la guerra a Francia, siendo la primer institución d'España en refugar la invasión. Asturies solicida ayuda a Inglaterra de manera oficial, unviando emisarios a esti país. Nesi momentu fórmense cuerpos militares propios como'l Reximientu de Candás y Lluanco. El 1 de xineru de 1820, l'oficial Rafael del Riego, oriundu de Tuña (Tinéu), sublévase en Cádiz proclamando la Constitución de 1812.
Dende 1830 entama la esplotación del carbón, aniciando la revolución industrial nel país, especialmente na zona centru del Principáu. Más tarde establécense otres industries siderúrxiques puxantes en La Felguera, Mieres y Xixón nel sieglu XIX, y n'Avilés na segunda metá del XX, arriendes de la industria naval dende'l XIX.
El 6 d'ochobre de 1934 la cuenca minera entama un alzamientu revolucionariu contra'l gobiernu de la CEDA recién constituyíu, dalgo qu'entendíen como un avance del facismu n'España y el so cabezaleru José María Gil Robles yera consideráu por munchos como'l «Hitler» español. La Revolución de 1934 duró 14 díes, siendo reprimida duramente pol exércitu de la República Española. Nel corriente d'esta sulevación minera proclámase la República d'Obreros y Campesinos d'Asturies.
Na revolución d'ochobre, protagonizada polos mineros de les Cuenques, Uviéu queda afarada en bona parte: lleguen a quemase, ente otros edificios, el de la Universidá, atacáu polos revolucionarios, que cuntaba con una biblioteca na que guardaba fondos bibliográficos de valor estraordinariu que nun se pudieron recuperar, o'l teatru Campoamor, nesti casu prendíu poles fuercies gubernamentales. La Cámara Santa na Catedral, foi dinamitada, anque pudieron salvase les sos ayalgues.
El 18 de xunetu de 1936, col xeneral Francisco Franco Bahamonde como cabezaleru, una parte del exércitu español sulevóse contra'l Gobiernu de la II República, dando empiezu a la Guerra Civil. N'Astuties el conflictu divídese en dos bandos, al sumase Uviéu al güelpe d'estáu del 18 de xunetu.
El 24 d'agostu de 1937 proclámase en Xixón el Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión, presidíu pol dirixente sindical y socialista Belarmino Tomás que llegó a solicitar l'ingresu na Sociedá de Naciones. El 20 d'ochobre de 1937 acaba'l conflictu cola victoria de les tropes nacionalistes nel frente norte, y l'exiliu de los miembros del Conseyu Soberanu.
Nos años 60 y 70, nel términu d'una dura represión a lo llargo de los cuarenta años de dictadura franquista, la política proteicionista fadría d'Asturies la sesta provincia más rica d'España, propiciao tamién poles nacionalizaciones de la minería, siderurxa y del sector naval. Nel añu 1974 apaez el llamáu surdimientu, época de renacencia cultural y llinguística asturianes promovida por organizaciones asturianistes como Conceyu Bable, al tiempu qu'esporpollaba movimientu autonomista. En 1979 recupérense los ayuntamientos democráticos y en 1982 concédese l'Autonomía. Destaca tamién la influyencia escasa del asturianismu políticu, encabezada entóncenes pol Partíu Asturianista, que solo algamó representación na Xunta Xeneral en dos ocasiones (III y IV llexislatures)
Fuertemente afeutáu pola reconversión industrial de la década de 1990, el Principáu tenta güei de potenciar los sos recursos paisaxísticos y naturales con vistes al sector turísticu.
Xeografía física
thumb|right|360px|Semeya d'Asturies fecha dende un satélite en xineru de [[2003.]] Asturies tien una superfície aproximada de 10.603,57 km². Llenda al norte col mar Cantábricu, al oeste con Galicia, al sur cola provincia de Llión y al este con Cantabria. La so situación xeográfica favoreció un aislamientu históricu cola Meseta y un acercamientu de les rellaciones mercantiles y de comunicación col llamáu Arcu Atlánticu.
El Villar (Cuaña)
El Villar ye una casería de la parroquia de Cuaña nel conceyu asturianu del mesmu nome.
Principáu d'Asturies
Xeografía física
Cerca del 73% del territoriu asturianu dedícase a superficie forestal; el 24,7% a cultivu y paciones y el 2,27% a aries urbanes o d'usu artificial del suelu.
Llocalización
Tres la muerte del rei Pelayo (737), el territoriu asturianu algamaba cásique'l d'anguaño.
El Villar (Cuaña)
Alcuéntrase a 2,8 km de Cuaña, la capital del conceyu, a un altor mediu de 127 msnm y tien una población de.
Principáu d'Asturies
Llocalización
Ye nel llibru Liber Testamentorum pelayanu del sieglu XII, onde se define'l territoriu de la provincia asturiense del Reinu de Llión: Intra fines asturiarum a pirineis montibus usque in ora maris a flumine magno quod dicitur Ove usque in flumin quod dicitur Deva
(Según elli, el territoriu asturianu defínese ente los montes cantábricos y la mar, y dende'l ríu Eo fasta'l ríu Deva).
Nos más de los mapes cartográficos fechos del sieglu XVI endelantre vese una división alministrativa doble: les Asturies d'Uviéu y les Asturies de Santillana. La d'Uviéu tenía la llende occidental nel ríu Eo, mentes que pela parte oriental llegaba hasta'l ríu Seya onde entamaba l'Asturies de Santillana que llegaría hasta cerca de Santander (San Andero), perteneciendo al territoriu de Vizcaya nun primer momentu, y constituyendo llueu xunto con Laredo, Santoña y Cabezón de la Sal el territoriu de les Cuatro Villes d'onde surdirá Cantabria. Pel sur les Asturies llendaben cola Cordelera Cantábrica.
Nel mapa cartográficu editáu en 1700 por Charles Hubert (primer xeográfu del rei d'España) entama a nomase Principáu d'Asturies tando entovía dividíu na Asturies d'Uviéu y l'Asturies de Santillana.
De magar 1835 cola división provincial a imitación de la francesa dibúxase la contorna d'anguaño. Dende esti momentu desapaez de la cartografía l'Asturies de Santillana pasando esi territoriu dende'l ríu Deva a la Provincia de Santander.
Güei'l territoriu asturianu asítiase na zona templada del hemisferiu norte, nel norte de la Península Ibérica, ente los 43º y los 42º de llatitú norte y los 4º y los 7º de llonxitú oeste.
Topografía
thumb|right|270px|L'[[Picu Urriellu|Urriellu, ún de los cumes más emblemáticos del Principáu.]] El relieve asturianu ta marcáu pola fragmentación del Macizu Ibéricu na oroxenia alpina, polo que se da un anovamientu na Cordelera Cantábrica. También foi importante'l sometimientu costeru sufríu nel terciariu pola dinámica llitoral. A rasgos xenerales carauterízase poles siguientes dos unidaes morfoestructurales:
Otro rasgos importantes son:
Dientro del relieve asturianu estrémense dos unidaes d'importancia desigual: la rasa llitoral (10% del territoriu) y el Macizu Asturianu.
Clima
El clima xeneral n'Asturies ye oceánicu, con precipitaciones abondoses repartíes a lo llargo del añu y temperatures seles tanto n'iviernu como en branu. Debío a lo accidentao de la xeografía asturiana hai infinidá de microclimes, de los que se podríen distinguir trés:
Mediu ambiente
thumb|right|270px|[[Reserva Natural Integral de Munieḷḷos|Munieḷḷos, en Cangas del Narcea.]]
El Plan d'Ordenación de los Recursos Naturales d'Asturies (PORNA) estableció nel añu 1994 (como desenrollu de la llei de mayu de 1991) la proteición de los diferentes espacios naturales del país. Esta llei de proteición autonómica ye'l desenrollu autonómicu de la llei estatal de proteición y conservación de los espacios naturales, flora y fauna. Esisten n'Asturies cinco parques naturales: el Parque Natural de Las Ubinas-La Mesa, el Parque Natural de Ponga, el Parque Natural de les Fontes del Narcea y del Ibias, el Parque Natural de Redes y el Parque Natural de Somiedo; asina como un parque nacional, el de los Picos d'Europa.
Problemes medioambientales
Delles aiciones humanes influyen negativamente sobre'l mediu natural asturianu y xeneren dellos problemes medioambientales.
El Principáu d'Asturies
Arriendes d'estes instituciones, esisten otres instituciones creaes pol mesmu Estatutu. Esti ye'l casu de la Sindicatura de Cuentes, muérganu de garantía y control al que-y correspuenden les funciones de fiscalización de l'actividá económico-financiera del sector públicu d'Asturies.
La institución máxima del poder xudicial n'Asturies recái sobre'l Tribunal Superior de Xusticia. Les sos competencies inclúin toles instancies y graos, sacante los recursos de casación y revisión, nos órdenes civil, penal y social;right|thumb|270px|Vehículu de la policía ascrita al Principáu. los recursos que se deduzan contra los actos y disposiciones de les alministraciones públiques, nos términos qu'estableza la Llei Orgánica del Poder Xudicial, nel orde contencioso-alministrativu; y les cuestiones de competencia ente muérganos xudiciales n'Asturies.
Asturies nun poseye una policía autonómica, pero sí cuenta con una Unidá de Policía Ascrita dende payares de 2006, encargada de la custodia d'edificios públicos, la escolta de personalidaes, la coordinación y control de les funciones de seguranza conseñaes a les empreses de seguranza privada y la inspeición y control del xuegu.
Símbolos
Asturies tien trés símbolos representativos propios recoyíos nel so Estatutu d'Autonomía.
La bandera, cola Cruz de la Victoria en mariellu sobre fondu azul. De los brazos de la cruz cuelguen les lletres griegues alfa mayúscula y omega minúscula. Surde gracies al ilustráu Xovellanos na época de la invasión napoleónica, cuando la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies declárase soberana y crea un exércitu pa responder a los invasores. A principios de sieglu XX, Fernán Coronas da-y el nome d'Azuleste.
L'himnu oficial ye l'Asturies, Patria querida, escrita por Ignacio Piñeiro, un músicu cubanu que fixo'l cantar pa homenaxar a so padre, que yera asturianu y volviere a Asturies pa morrer. Albídrase que la melodía foi adaptada d'una que cantaben los mineros silesianos que diben a trabayar a a les mines de la cuenca del Caudal a principios del sieglu XX. Adoptóse oficialmente'l 27 d'abril de 1984.
El Día d'Asturies ye la xornada festiva del Principáu. Celébrase'l día 8 de setiembre. Coincide cola festividá de la Virxe de Cuadonga, patrona d'Asturies. Establecióse oficialmente'l 16 de xunu de 1980, anque dempués d'un llargu discutiniu arroxáu polos partidarios del 25 de mayu, que víen al 8 de setiembre como un día relixosu y inconexu cola formación del Reinu d'Asturies.
Conceyos
A efeutos alministrativos, el Principáu d'Asturies ta dividíu en 78 conceyos, figura llegalmente equivalente al municipiu. La entidá menor que'l conceyu ye la parroquia, que nun tien por qué coincidir necesariamente cola parroquia eclesiástica. Dientro de cada parroquia puen dase diferentes barrios y aldees.
Los conceyos con más habitantes son (veer la llista completa):
L'Estatutu d'Autonomía fala tamién de la posibilidá d'ordenación de comarques. Aunque llegalmente entá nun se desenrollaron, sí esisten dalgunes alministraciones d'esti tipu establecíes en dellos conceyos pa la prestación de los servicios que son competencia conceyera, asina como pa la ordenación, planificación y promoción al esterior de la comarca. Estes son: la comarca d'Avilés que comprende los conceyos d'Avilés, Illas, Corvera y Castrillón y la comarca del Nalón que comprende Llangréu, Samartín, Llaviana, Casu y Sobrescobiu.
A efeutos xurídicos n'Asturies alcontramos trés circunscripciones eleutorales, siendo la mayor de toes elles a efeutos poblacionales la central.
Dende'l puntu de vista sanitariu Asturias tien 8 Aries Sanitaries, 2 Distritos Sanitarios, 66 Zones Básiques de Salú y 15 Zones Especiales de Salú. (Datos: Institutu d'Información Sanitaria, 2002).
Eleiciones autonómiques
Los últimos resultaos de les eleiciones a la Xunta Xeneral fueron:
Indicadores económicos
La economía asturiana cuenta con un sector primariu en retrocesu qu'ocupa al 6% de la población activa con ganadería vacuna, destacando la producción llechera, agricultura (maíz, patates y mazanes) y pesca. Siempre foi mui significativa la minería del carbón, pero anguaño nun goza del papel preponderante d'antaño, reduciendo'l so númberu de 20.000 mineros nos años 80 a los malapenes 1.800 de güei.
El sector secundariu emplega al 30% de la población activa, siendo importantes: la siderurxa, especialmente allugada ente Xixón y Avilés, l'alimentación, los astilleros, les armes, les químiques, equipos de tresporte, etc. Nel sector terciariu afítase'l 65% de la población activa y va n'aumentu, asina la capital Uviéu ye la ciudá que más crez en númberu d'habitantes (siendo entá la mariñana Xixón la más poblada), fechu sintomáticu de la concentración de la población nos centros urbanos y de la importancia que'l turismu vieno d'adquirir nel país nos caberos años, col eslogan: "Asturies, Paraísu natural".
A pesar del esmantelamientu industrial que cincó a la comunidá en décades anteriores, la renta por habitante medró nos caberos años hasta asitiase en 21.035 € en 2012. El paru ye ún de los principales problemes, allugándose'l ésti nel mes de setiembre de 2012 en 99.135 persones.
El preciu de la vivienda n'Asturies ye'l séptimu más caru d'ente les comunidaes d'España. En 2013 pagábense 1.428,4 euros por metru cuadráu, siendo Xixón la ciudá más cara (1.761,9 euros el metru cuadráu).
Dende'l puntu de vista financieru, hai que destacar la presencia de la Caxa d'Aforros d'Asturies (Caxastur), fundada en 1880.
Los conceyos d'Asturies tienen una delda pública global de 451.071 miles d'euros.
Infraestructura
Asturies tien ciertu aislamientu por mor del so relieve accidentáu. Dende la dómina romana les llexones comunicábense cola Meseta al traviés de la Vía de la Plata, que cruza la Cordelera Cantábrica llegando hasta la ciudá de Sevilla, l'actual A-66. En cuantes al tren, col deserollu del ferrocarril nel sieglu XIX, comunicóse col restu de la península, principalmente con Llión y Cantabria. Nel Principáu alcuéntrase ún de los puertos más importantes del Cantábricu, El Musel, que tien rutes comerciales diaries con Francia y Reinu Xuníu.
Aeropuertos
thumb|260px|right|Terminal d'Asturies. Asturies cuenta únicamente con un aeropuertu comercial: l'Aeropuertu d'Asturies, asitiáu en Santiagu'l Monte (Castrillón) y un aeródromu, l'Aeródromu de La Llamorgal allugáu en Llanera.
L'Aeropuertu d'Asturies tien llinies aeries diaries con Palma de Mallorca, Madrid, Barcelona, Lanzarote, Sevilla, y selmanales con Tenerife Sur, Alacant, Málaga, Valencia, Bruxeles, Londres y Xinebra. L'aeropuertu rexistró un aumetu curiosu de pasaxeros, dende 774.317 en 2002 hasta 1.530.248 en 2008, pero notó una baxada en 2009 hasta 1.316.088, siendo'l 19ª aeropuertu d'España. A elli puede accedese al traviés de l'autovía del Cantábricu A-8 y la carretera N-632.
Puertos
Por tamañu y importancia comercial destaca'l puertu d'El Musel, emplazáu nel cabu Torres (Xixón). Ye, ensin dulda, el primer puertu graneleru del estáu, el sestu nel ranquin xeneral de puertos españoles y el cuartu en resultaos d'esplotación.
La llinia principal de tresporte marítimu correspuende a l'Autopista del Mar Xixón - Naoned /Sant Nazer.
Rede viaria
Les dos grandes exes asturianes son les autovíes A-66 y A-8 que crucen el país de norte a sur y d'este a oeste respeutivamente. Amás, esiste un númberu puxante d'autovíes nueves, dalgunes tovía en construcción o proyeutu, como l'A-63, l'A-64, y otres terminaes, como l'AS-I (Autovía Minera) y l'AS-II (Autovía Industrial).
Ferrocarril
thumb|260px|right|Tren de Feve na estación d'Ablaña ([[Mieres).]] Asturies poseye una de les infraestructures ferroviaries más importantes d'España dada la importancia d'esti tresporte nel pasáu industrial del país. Güei cuenta con una rede enanchada de trenes de redolada na zona central (Ver Trenes de Redolada d'Asturies), servicios ofrecíos por Renfe Operadora y Renfe Feve. Tamién realicen servicios rexonales y de llarga distancia con Ferrol, Santander, Llión, Madrid, Alacant y Barcelona.
Anguaño ta en construcción la variante de Payares, una infraestructura ferroviaria concebida pa dar accesu al AVE, con tiempos más reducíos con Madrid y el restu d'España. Sicasí, vien recibiendo numberoses crítiques per parte de dalgunos sectores de la sociedá debío al so impautu medioambiental y al sobrecostu de les obres.
Otros tresportes públicos
Tuvo gran sonadía l'anuncia del Metrotrén d'Asturies. Esti proyeutu, al aumentar la densidá del tresporte ferroviariu en Xixón y ser soterráu, diba ser conocíu como'l «metru de Xixón».
La segunda fase permaneció paralizada dende la finalización de l'anterior, en 2009, quedando'l túnel construyíu per tou esti tiempu ensin usu, pero con un costu de mantenimientu de más de 100.000 euros añales.
Demografía
Asturies cuenta con 1.081.487 habitantes (INE 2011), lo que representa un 2,38% del total d'España. La so densidá de población, de 101,4 habitantes por km² y ye daqué superior a la media española.
La población carauterízase por poseyer la tasa de mortalidá más alta d'España (12 por mil) y la más baxa tasa de natalidá (6 por mil), polo que dende 1987 la población ta menguando, dao que la natalidá representa namás el 42% de la tasa de mantenimientu de la población, anque les ciudaes grandes sí caltienen la so población. En 2001 la población de Asturias esperimentó un pequeñuy curtiu repunte, que foi asumíu principalmente por Uviéu y Xixón (2.500 y 3.000 habitantes respeutivamente) y otros 17 conceyos. Nel restu de los conceyos la población amenorgó. Ye significativu'l despoblamientu nes cuenques mineres y el descensu sele na población d'Avilés (600 persones en 2011).
El porcentaxe d'estranxeros ye del 2,81% (INE 2006), trés veces menos que la media estatal y solo per delantre de Galicia y Estremadura. Los principales coleutivos estranxeros son l'ecuatorianu (14,76% del total d'estranxeros), el colombianu (9,01%) y el portugués (7,34%).
Llingua
thumb|270px|right|Mapa llingüísticu d'Asturies.
L'asturianu ye una llingua romance falada por unes 129.000 persones n'Asturies, noroeste de Llión, oeste de Zamora y noreste de Portugal. Tien el so orixe nel llatín vulgar faláu y evolucionáu nos reinos medievales d'Asturies y de Llión. El testu más antiguu que se conoz nesta llingua ye la Nodicia de Kesos que data del añu 959, mentes que'l documentu normativu escritu n'asturianu más vieyu que se conserva ye'l Fueru d'Avilés de 1085. A partir de la Transición Española, la oficialidá del asturianu ye una de les reivindicaciones de diversos movimientos sociales, gozando d'un alitar lliterariu conocíu como Surdimientu. En 1981 creóse l'Academia de la Llingua Asturiana, institución del Principáu encargada de la so normativización, estudiu, la promoción y defensa.
L'asturianu poseye un estándar principal; el reguláu pola Academia de la Llingua Asturiana, basáu na variante central (demográficamente mayoritaria), y dos normatives ortográfiques; l'asturiana y la propuesta pol Institutu de la Llingua Mirandesa (Anstituto de la Lhéngua Mirandesa), qu'asoleyó una más restrixida a la variante mirandesa. Cuenta con una serie de variedaes dialeutales dividíes en trés bloques: l'asturianu occidental, l'asturianu central y l'asturianu oriental.
El gallegoasturianu fálenlu unes 40.000 persones ente los ríos Eo y Navia. Filolóxicamente ascríbese al grupu llingüísticu gallegoportugués, presentando dalgunes traces que lu averen al asturianu occidental. La so ortografía ta regulada pola ALLA.
Dende 2005 vienen oficializándose dalgunos topónimos de llocalidaes na so forma tradicional. Anguaño queden mui pocos conceyos ensin la so toponimia vernácula oficializada.
Usu actual de la llingua
thumb|270px|Mapa del dominiu llingüísticu [[asturlleonés.]] N'Asturies, como en tol dominiu llingüísticu asturlleonés, el procesu de sustitución llingüística del idioma propiu pol castellanu alcuéntrase mui avanzáu, col patrón clásicu pel que l'idioma desapaez primero nes ciudaes y llueu failo na zona rural. Güei, anque'l 83% afirma entender l'asturianu, solo ente'l 14% y el 30% ye capaz de falalo, mentes que'l so conocimientu escritu y usu social ye inferior al 10%.
La falta de normalización nel ámbitu públicu y priváu y la escolarización precaria son percibíos polos asturianos, traduciéndose nuna evidente falta de prestixu social y una ruptura significativa del relevu xeneracional del idioma. La tendencia que se deduz del II Estudiu Sociollingüísticu d'Asturies afita dende 2001 una perda cuasi total de falantes patrimoniales en malapenes dos xeneraciones.
Oficialidá del asturianu
D'acuerdu coles encuestes, el 60% de la población ta a favor de la declaración d'oficialidá de la llingua asturiana y gallegoasturiana xunto col castellanu. El 88% ta a favor de la presencia del asturianu na escuela y a más de la metá de los encuestaos prestaría-yos que fuere llingua vehicular a lo menos en parte del procesu educativu.
A pesar d'ello, l'Estatutu d'Autonomía d'Asturies sigue incumpliendo l'artículu 3.2 de la Constitución Española, que diz de forma imperativa:
La declaración d'oficialidá supón el reconocimientu per parte de l'Alministración d'esa llingua como mediu de comunicación "normal" dientro d'ella y pa colos alministraos. Ello ye que los derechos de los falantes d'asturianu nun se deriven de reconocimientu de la oficialidá o non del idioma, sinón de la so propia esistencia.
Asina, los asturianofalantes, al igual que los falantes del restu de llingües españoles, tienen el derechu reconocíu pola Contitución a utilizar el so idioma nes sos rellaciones cola Alministración y nos actos de calter públicu; La Carta Europea de les llingües minoritaries asina lo afirma y ye una norma d'aplicación direuta n'España una vuelta ratificada pol Estáu.
En base a ello, el 5 de xunetu de 1997 el Plenu del Conceyu de Bimenes -siendo alcalde Joaquín García- convirtióse nel primeru d'Asturies en declarar la oficialidá del asturianu. Lo que se dio en llamar l'espíritu de Bimenes estendióse a otros conceyos como Castrillón, Casu, Llanera, Llangréu, Llaviana, Teberga y Morcín. Sicasí, n'aquelli manifiestu pola oficialidá suscritu por 26 alcaldes, munchos fueron oxetu presiones polítiques. Talu foi'l casu de Joaquín Llorís, entóncenes alcalde de Cabranes, quien disponiéndose a lleer el maniniestu nuna concentración n'Uviéu foi llamáu al orde pol güei senador Isidro Fernández Rozada.
Finalmente, dende febreru de 2000 hasta xunu de 2001, el Tribunal Superior de Xusticia declara nules toles mociones, estipulando que la competencia llingüística ye únicamente suya. De magar entós, tolos branos celébrase en Bimenes la Fiesta de la Oficialidá, en conmemoración d'aquellos fechos.
Belles artes y artes populares
thumb|260px|Fachada de [[Santa María del Naranco.]] thumb|260px|[[Centru Cultural Internacional Oscar Niemeyer]] thumb|260px|[[La Regenta (escultura)|La Regenta y la Catedral d'Uviéu.]] Asturies ye la patria d'orixe artistes pictóricos importantes, dende retratistes reales como Miguel Jacinto Meléndez o Carreño de Miranda, hasta pintores costumistes, estilu cimeru nel país, como ye'l casu de Nicanor Piñole, Evaristo Valle o Álvarez Catalá, venceyáu al costumistmu asturianista debío a la so ascendencia y crianza en Cangas. Otros artistes de relevancia puen ser Paulino Vicente "El Mozu", el pintor y tamién escultor candasu Antón Rodríguez, el moscón Amado González Hevia, Juan Rubio Camín o Félix Magdalena esti últimu con influyencies neoclásiques. La obra d'Aurelio Suárez ye ún de los pocos exemplos de pintura surrealista asturiana. Los museos pictóricos más relevantes d'Asturies son el Muséu de Belles Artes d'Asturies, el Muséu Evaristo Valle, el Muséu Nicanor Piñole, el Muséu Barjola y el Muséu Casa Natal de Xovellanos. Otros como'l Muséu Palaciu de Revillagigedo o'l Llaboral Centru d'Arte y Creación Industrial acueyen esposiciones itinerantes de diversos tipos.
Nel ámbitu de l'arquiteutura Asturies poseye una herencia artística bayurosa, de la que rescampla l'arquiteutura prerrománica autóctona (arte asturianu), con monumentos d'estilu ramirense como Santa María del Naranco, Santa Cristina de Ḷḷena y Samiguel de Lliño, asina como la Ilesia de Santuyano (Uviéu) d'estilu alfonsín. Nel conceyu de Villaviciosa atopamos la ilesia de San Salvador de Valdediós (conocida popularmente como'l Conventín) y la ilesia de San Salvador de Priesca. Nel conceyu de Cabranes destaca San Xulián de Viñón. L'arte románicu ta mui presente ya que toa Asturies yera una encruceyada de rutes xacobees, destacando'l monesteriu de San Pedru de Villanueva (cerca de Cangues d'Onís), les ilesies de San Esteban d'Aramil (Siero), San Xuan d'Amandi (Villaviciosa) y Santa María de Xuncu (Ribeseya). El góticu nun ye mui abondosu, anque esisten muestres curioses d'esti estilu como la Catedral de San Salvador d'Uviéu. Alcuéntrase más presente'l barrocu, pente medies de l'arquiteutura palaciega, con exemplos notables como'l Palaciu de Campusagráu y el de Velarde — esti últimu sede del Muséu de Belles Artes d'Asturies. De factura barroca destaca n'obra civil pública la ponte y portalgu de Lluniego; los fitos, sielles o canapés presentes a lo llargo de la carretera a Madrid y l'edificiu balneariu de Les Caldes de Les Caldes (Uviéu). En 1985, la Unesco declaró los monumentos d'Uviéu y del Reinu d'Asturies Patrimoniu de la Humanidá. Esta declaración afeuta a la Cámara Santa de la Catedral d'Uviéu y la Basílica de Santuyano xunto con La Foncalada, una fonte pública allugada nel cascu vieyu d'Uviéu, d'época d'Alfonsu III.
En cuantes a arquiteutura contemporánea, les muestres más representatives atopámosles nel Centru Cultural Internacional Oscar Niemeyer; esti proyeutu foi donáu al Principáu pol arquiteutu brasilanu Oscar Niemeyer, Premiu Príncipe d'Asturies de les Artes, como regalu pol XXV aniversariu de la gala. Na so idea proyeutó una plaza abierta, un llugar pa la educación, la cultura y la paz. Sicasí, nun se pue obviar que tanto la so construcción como la so xestión posterior nun tuvieron exentes de polémiques. Na Llaboral Ciudá de la Cultura, asitiada en Xixón, axúntase teatru, formación, o esposiciones temporales d'arte modernu. Na capital asturiana érguese una de les construcciones más representatives de l'arquiteutura moderna, el Palaciu de Congresos d'Uviéu, del arquiteutu Santiago Calatrava, Premiu Príncipe d'Asturies de les Artes en 1999.
Na lliteratura, destaquen trés momentos históricos d'esplendor de les lletres asturianes. Dende la entrada nel sieglu XVII al barrocu gracies a Antón de Marirreguera y Bernaldo de Quirós, el primeru escomienza nel sieglu XIX cola ilustración asturiana de la mano de Gaspar Melchor de Xovellanos, so hermana Xosefa Xovellanos, Bruno Fernández Cepeda y Antón Balvidares, siguíos por representantes de la corriente popular poética como Xosé Caveda y Nava, Domingo Hevia, Benito Canella, Teodoro Cuesta, Xuan María Acebal, Xosé María Flórez y González, Xosé Napoleón Acebal y Nolón, amás de destacar Enriqueta González Rubín como narradora. El segundu identifícase col rexonalismu lliterariu a principios del sieglu XX con Pin de Pría, Constantino Cabal, Enrique García-Rendueles, Pachín de Melás y el famosu Fernán Coronas. Tres l'apaición de Conceyu Bable en 1974, al acabu de la dictadura franquista y en plena Transición española tien llugar la tercer y última etapa d'esplendor de la lliteratura asturiana, el Surdimientu. Nesti momentu históricu llega a igualase en númberu a tolos autores de lo llargo de tola historia de la lliteratura n'asturianu, anovando dafechu temes como la política, l'amor o l'erotismu, y adquiriendo gran relevancia la novela y los cuentos. D'esta etapa que munchos críticos insisten en dividir en "El primer surdimientu" y "El segundu surdimientu" destaquen nomes como Manuel Asur, Miguel Solís Santos, Xuan Xosé Sánchez Vicente, Antón García, Xuan Bello, Dolfo Camilo Díaz, Ismael González Arias, Ana Vanesa Gutiérrez, Berta Piñán, Xandru Fernández o Xulio Arbesú.
Les formaciones musicales más abondoses son les que representen les diferentes vocaciones espresives. En tornu a la música tradicional, más o menos evolucionada haza les nueves tendencies sonores, destaquen gaiteros como Xuacu Amieva, Vicente Prado "El Pravianu" o Hevia; Muyeres, Tuenda o N'Arba ente los grupos tradicionales de recopilación etnográfica; Cristóbal Caunedo, Héctor Braga, Anabel Santiago o Marisa Valle Roso ente les figures anovadores de la tonada; grupos de la llamada música celta (La Coḷḷá Propinde, Corquiéu, Llan de Cubel o Felpeyu como los más conocíos); Llacín, Villa de Xixón, o Camín de Fierro ente les numberoses bandes de gaites; ensin faltar d'artistes del Surdimientu, como'l dúu Nuberu y cantautores como Pedro Pereira. Asturies tien tamién una bayura enorme de grupos de rock, destacando Los Berrones, Dixebra, Ilegales, Warcry, Fe de Ratas, Avalanch o Stukas. Hai dellos cantautores destacaos como Alfredo González o Toli Morilla y tamién alcontramos artistes de hip-hop como Darck la Eme (Mario Fueyo) o Arma X (Francisco Carrio). Nos circuitos comerciales gozaron recién d'ésitu Melendi, con un estilu qu'entemez dende la rumba al rock, pasado per tou tipu d'estilos (tangu, pop o flamencu), mentes que na década de los 80 destacó Tino Casal, ún de los miembros de la movida madrilana más xenuinos. A principios de la década de 1990 entamó a surdir un movimientu de música alternativa mui arreyáu al xéneru indie conocíu como Xixón Sound, que truxo incorporaciones destacables como Australian Blonde o Manta Ray. Esti riegu nun dexó d'aportar nomes nuevos como Mus, Nosoträsh o'l cantautor Nacho Vegas, antiguu componente de Manta Ray. La Orquesta Sinfónica del Principáu d'Asturies (OSPA), que tien a Rossen Milanov como direutor titular, ye la principal orquesta del país. Ye significativu tamién el Coru de la Fundación Príncipe d'Asturies, creáu en 1983 y dirixíu anguaño por José Esteban G. Miranda. Esti coru considérase como una de les formaciones más importantes d'Europa, siendo distinguíu nel añu 2007 pol Parllamentu Européu "pol so serviciu destacáu en pro de la Unión Europea".
Siete maravíes del Dauphiné
Les siete maravíes del Dauphiné ye'l nome col que se conoz a un grupu d'intereses naturales de la xeoloxía alpina o antigües construcciones significatives. Toes tan allugaes nel actual departamentu d'Isère, salíu nel añu 1790 a partir de l'antigua provincia del Dauphiné (Delfináu).
Principáu d'Asturies
Vezos y costumes
thumb|260px|Grupu de gaiteros tocando n'[[Uviéu]] thumb|260px|Panera en [[Rubianu]] La danza prima ye la mayor y más xenuina d'ente les asturianes, prauticada nos momentos de celebración común y armada en cículu o en files paraleles, garrándose del deu moñín y marcando'l pasu al tiempu. Esisten otros bailles y dances propies de gran sonadía, como ye'l casu del pericote, el corri corri el xiringüelu, el saltón, y, por supuestu, la xota. Estes celebraciones suelen acompañase musicalmente con gaita, que ye l'instrumentu rei n'Asturies, asina como con zanfoñes, bandurries, violines, acordiones, panderos o castañueles.
El cantu tradicional más representativu del Principáu ye la tonada nes sos distintes modalidaes. Nesti campu destaquen los artistes del sieglu XX como Cuchichi, El Maragatu, Obdulia Álvarez Díaz (La Busdonga), Xuacu'l de Sama, Juanín de Mieres o autores más nuevos como Mari Luz Cristóbal Caunedo, Joaquín Pixán, El Che de Cabaños, Lolo'l de Cabranes, Anabel Santiago o Marisa Valle Roso. N'Asturies esiste toa una rede de concursos y festivales de canción asturiana con una nómina curiosa de cantantes amateurs y semiprofesionales. Tienen tamién gran acoyida los populares cantares de chigre.
Siete maravíes del Dauphiné
Orixe
Llamábase asina, dacuando, a los intereses naturales que debíen la so sonadía a la credulidad popular, a les lleendes o a la imposibilidá en que s'atopaba entós la ciencia pa esplicar el so orixe. La llista foi esbozada per primer vegada nel sieglu XIII y foi retomada nel sieglu XVI por Symphorien Champier, historiógrafu del Teniente xeneral del Dauphiné, Pierre Terrail de Bayard, antes de ser reproducida con munchos detalles por Denys de Salvaing de Boissieu, primer presidente de la Cámara de Cuentes del Dauphiné, en Delphinatus Septem Miracula (1638). Nicolas Chorier va siguir nel so Histoire générale du Dauphiné, en 1661, y tamién pol llibreru A.M. Saugrain na so obra Nouveau voyage en France, en 1720.
Principáu d'Asturies
Vezos y costumes
La vistimienta tradicional asturiana ta formada por los traxes y priendes comunes de los asturianos de 1800 a 1920. Correspuende a un momentu modal común a toa Europa y qu'evolucionó con elementos propios del país y de les costumes de determinaos oficios. Los elementos más xenerales d'estos traxes son la montera picona, el xilecu, los calzones, la camisa y la faxa nel casu de los homes y el xustiyu, el mandil, la saya, el dengue y el pañuelu nel casu de les muyeres. Son mui representatives les madreñes, unos zuecos de madera concebíos p'andar per terrenos llentos, que gracies a la so utilidá tovía siguen usándose hasta güei.
En cuantes al ciclu festivu asturianu, los eventos más significativos son; el Magüestu, l'Antroxu, San Xuan, la Navidá, asina como les distintes romeríes estivales, fiestes de prau. Destaca el 8 de setiembre por ser el Día d'Asturies.
Mitoloxía asturiana
La mitoloxía asturiana ye l'imaxinariu que se tresmitió a lo llargo de xeneraciones n'Asturies y en parte de Llión. Trátase d'un conxuntu d'histories de tresmisión oral centraes en personaxes singulares o n'esplicar la esistencia d'elementos o particularidaes llocales.
L'orixe d'esta mitoloxía posiblemente recueya parte de les creyencies prerromanes de calter anismista, como ye'l casu de les ayalgues, el busgosu o les xanes. Más tarde la celtificación de los ástures tresformaría estos mitos p'amoldalos al so mou de percibir el mundu. Lo mesmo ocurriría dempués cola romanización, retocándolos y afayándolos a la cultura dominante. Tamién los visigodos, anque yá romanizaos, llevaríen los sos mitos xermánicos y nórdicos que la Ilesia católica encargaríase de remocicar al envís d'introducise pali que pali na sociedá.
Personaxes
thumb|260px|[[Xana (Lamia, de John William Waterhouse, 1909).]]
Deporte
Los clubes de fútbol más importantes d'Asturies son: el Real Sporting de Xixón, con 40 temporaes en Primer División y 6 participaciones europees, 1 subcampeonatu de Lliga y 2 de Copa del Rei, que güei milita en Segunda División; y el Real Uviéu, que militó per 38 temporaes en Primer División en 1985 y agora milita en Segunda División. Otros cuatro equipos xugaron en Segunda División: Real Avilés C.F. (14 temporaes), Unión Popular de Langreo (8 temporaes), Caudal Deportivo (7 temporaes) y Club Deportivo Ensidesa (1 temporada).
En baloncestu, el principal equipu ye l'Uviéu CB. Anteriormente destacó'l Xixón Baloncestu, equipu que tuvo 4 temporaes na máxima categoría, la Lliga ACB.
En balonmano, Asturies ye patria de grandes xugadores como los hermanos Alberto Entrerríos y Raúl Entrerríos o l'avilesín Rubén Garabaya (toos ellos internacionales absolutos).
thumb|290px|Estación d'esquí de [[Valgrande-Payares]] A nivel individual destaca n'Asturies el pilotu carbayón Fernando Alonso, campeón doblu del mundu de Fórmula 1 nos años 2005 y 2006. Tamién n'automovilismu, destaquen los pilotos Alberto Hevia, campeón d'España de rallyes d'asfalte en 2004 y 2010 y subcampeón en 2005 y 2007, José Antonio López Fombona o Daniel Alonso. Tamién rescamplen el ciclista Samuel Sánchez, medaya olímpica d'oru nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008 na modalidá de ciclismu en ruta y Chechu Rubiera.
Un acontecimientu deportivu mui popular tanto dientro como fuera d'Asturies ye'l Descensu Internacional del Seya, prueba de piragüismu con participantes de varios países y que tien llugar tolos años nel tramu final del ríu Seya, ente Les Arriondes y Ribeseya, el primer sábadu d'agostu, dende la década de 1930. Con esti eventu da empiezu la Selmana Internacional de Piragüismu n'Asturies, que finaliza col Descensu Internacional del Cares.
Gastronomía
thumb|right|290px|Platu de fabes col so compangu. Tien elementos que la emparenten cola normanda y bretona. El platu más conocíu ye la fabada, potente guisu fechu con fabes, una variedá de faba blanca, acompañaes por chorizu, morciella, llacón y tocín. Esto sírvese aparte y se conoz col nome de compangu. Amás, destaca la variedá de pexe fresco y mariscos del cantábricu y la calidá de la so carne de xata y de bue.
Esisten más de cien variedaes distintes d'escelentes quesos artesanos, de los que'l de Cabrales ye'l más conocíu, anque más populares n'Asturies son el Gamonéu, l'Afuega'l pitu etc. y cuenta con denomación d'orixe. Si se prefier un postre dulce, lo más tradicional ye l'arroz con lleche y les casadielles, bien frites o al fornu, atopamos tamién la famosa tarta charlota de Xixón, los carbayones y moscovites n'Uviéu y el famosu tocín de cielu de Grau ente otros postres. Tienen mui bona acoyida los frixuelos, postre fechu con fariña, lleche y azucre. Tamién ye típica la empanada asturiana.
La bebida asturiana por escelencia ye la sidra, con un procesu d'ellaboración y un xeitu de consumu integráu dafechu na vida social asturiana. Colos sos pocos graos d'alcohol, ente cuatro y seis, la sidra allegra romeríes y xuntances y sigue desempeñando en chigres y espiches el papel indiscutible de bebida nacional d'Asturies. Nos caberos años apaecieron, con notable aceptación, la sidra de nueva espresión y la esperada denomación d'orixe. Y nun podemos olvidanos de la sidra dulce, ensin alcohol, una bebida que se suel consumir nos amagüestos.
Menos integrao, pero non menos importante, nel occidente tamién ye típico'l vinu que se produz nesa zona, como por exemplu'l vinu de Cangas del Narcea con denomación d'orixe.
Llista d'asteroides/93601–93700
... | Previu | Llista d'asteroides | Siguiente | ...
Abredo
Abredo ye una casería de la parroquia de Folgueiras nel conceyu asturianu de Cuaña.
Alcuéntrase a 4 km de Cuaña, la capital del conceyu, a un altor mediu de 354 msnm y tien una población de.
Amphipoda
Los anfípodos (Amphipoda, del griegu amphí, "d'un llau y otru" y podós, "pie") son un orde de pequeños crustáceos malacostráceos qu'inclúi a más de 7.000 especies descrites, anque'l más grande, Alicella gigantea, puede llegar a midir 34 cm.
Munchos anfípodos son marinos; anque un pequeñu númberu d'especies son límnicos o terrestres. Los anfípodos marinos pueden ser peláxicos (viven na columna d'agua) o bentónicos (viven no fondero marín). Los anfípodos peláxicos son comíos por aves marines, peces, y mamíferos marinos. Los anfípodos terrestres como los Talitridae viven nel sable, guijarrales, o en sableres.
Loperhet
Loperhet ye una comuña francesa del departamentu de Finistère, na rexón de Bretaña. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Amphipoda
Distribución y vida
Munches especies de anfípodos peláxicos son mutualistes o (usualmente) parásitos, viviendo n'asociación con invertebraos Scyphozoa y Salpidae. Phronima ye un xéneru relativamente común de los anfípodos peláxicos que maten y llimpien los cuerpos de los Salpidae pa vivir dientro y curiar a les sos críes.
De les relativamente poques especies de vida llibre, los anfípodos planctonicos, onde'l más abondosu de toos ye Themisto gaudichaudii; que vive nel océanu Antárticu, esti anfípodo rexuntar en trupes formaciones, siendo un voraz predador de copépodos y otros pequeños miembros del zooplancton.
Los copépodos, kril y Salpidae, mayoritariamente herbívoros, el carnívoru Themisto ye'l más abondosu miembru del mesozooplancton nel océanu Antárticu.
Colombo (cráter)
Colombo ye un cráter d'impautu llunar.
Amphipoda
Distribución y vida
thumb|left|330px|Anatomía de los Anfípodos.
En mares fríos, los anfípodos bénticos son descomanadamente diversos y abondosos. N'agües antártiques, los anfípodos son los más abondosos crustáceos bénticos. Dalgunos son forrajeros, munchos son omnívoros, dalgunos son carroñeros similares a les pirañes: rápido llimpien les carcases de los animales muertos. Los anfípodos son unu de los pocos grupos d'animales frecuentemente vistos cuando submarinos baxen a partes abisales del océanu. Otros anfípodos bénticos son l'alimentu primario de les Eschrichtius robustus ballenes grises.
Una especie de anfípodo de les quillas de barcos, común del océanu Atlánticu y d'estuarios ye Jassa falcata.
Atopáronse seis especies de anfípodos nel abismu de Challenger, na fuexa de les Marianes. Curiosamente, una d'elles produz un compuestu que se ta probando pa tratar l'Alzheimer.
Ansilán
Ansilán ye una casería de la parroquia de Folgueiras nel conceyu asturianu de Cuaña.
Bandera d'Angola
La bandera d'Angola ta dixebrada horizontalmente en dos metades, una franxa superior bermeya y una parte inferior prieta. El color bermeyu simboliza'l sangre arramáu pol pueblu demientres la llucha pola independencia y el prietu simboliza al continente africanu. El símbolu del centru, en color mariellu, compónse d'una rueda dentada entecruciada con un machete y una estrella. La rueda dentada representa a los trabayadores industriales, el machete a los campesinos agricultores, y la estrella'l progresu y la solidariedá internacional. Los símbolos remembren la foz y el martiellu de la Bandera de la Xunión Soviética, representativos del comunismu.
Nueva bandera propuesta
thumbnail|left|200px|Propuesta de nueva bandera d'Angola Nel 2003 foi propuesta una nueva bandera nacional p'Angola. Ta compuesta por 5 franxes horizontales en tonos azul, blancu y bermeyu. Les dos franxes azules, nos estremos superior ya inferior, representen la xusticia, la solidariedá y la llibertá; les dos franxes de blancu, contigües a les anteriores, representen la paz, la xunidá y l'harmonía, mentanto la franxa central de bermeyu representa'l sacrificiu, tenacidá ya heroísmu. Nel centru asítiase'l dibuxu d'un sol de 15 rayos y tres círculos non concéntricos, asemeyáu a los dibuxos afayaos na cueva de Tchitundo-Hulu, na provincia de Namibe, y que representa'l patrimoniu cultural angolanu.
El 28 d'agostu d'aquel añu foi aprobada pola Comisión Constitucional; por embargu, esiste un movimientu popular a la escontra d'esta bandera, que namái podrá ser oficializada cuando s'afite una nueva Asamblea Constituyente.
Cardinalis phoeniceus
El cardenal bermeyu (Cardinalis phoeniceus) ye una especie d'ave de la familia de los cardenales (Cardinalidae). Ye endémicu de Colombia y de Venezuela.
El so hábitat natural son arbustales subtropicales y tropicales secos. Ye una ave endémica de La Guajira y la mariña greba de Venezuela.
Descripción
Mide 18,5 a 19 cm. Tien una cresta allargao y acoloratao. El plumaxe del machu ye predominantemente colloráu con cantos escuros nes nales. La fema presenta envés de color gris arenosu, matices acolorataos na cola, y les partes inferiores predominantemente de color ocre.
Barqueiros
Barqueiros ye una aldea de la parroquia de Folgueiras nel conceyu asturianu de Cuaña.
Alcuéntrase a 3,8 km de Cuaña, la capital del conceyu, a un altor mediu de 36 msnm y tien una población de.
Optimismu
Historia
La pallabra optimismu provién del llatín "optimum": "lo meyor". El términu foi usáu per primer vegada pa referise a la doctrina sostenida pol filósofu alemán Gottfried Wilhelm Leibniz na so obra Ensayos de Teodicea sobre la bondá de Dios, la llibertá del home y l'orixe del mal (Ámsterdam, 1710), según la cual el mundu nel que vivimos ye'l meyor de los mundos posibles. Una postura asemeyada ye sostenida con distintos matices polos filósofos William Godwin, Ralph Waldo Emerson y Friedrich Nietzsche. Per otra parte, l'espíritu de dellos movimientos espirituales, como'l Renacimientu y la Ilustración, foi identificáu como optimista y llenu de fe nel home y les sos posibilidaes, frente a dómines opuestes y pesimistes como la Edá Media y el Barrocu.
Comúnmente créese que Voltaire foi'l primeru n'usar la pallabra en 1759, como subtítulu al so cuentu filosóficu Cándido (nel que se burlla en casi cada páxina de la idea de Leibniz). Verdaderamente Voltaire foi'l primer personaxe famosu qu'usó aquella pallabra nel sieglu XVIII y quiciabes tamién el que la popularizó; nun foi, sicasí, el so inventor. El términu "optimismu" apaez per primer vegada, en francés (“optimisme”), nuna reseña de la Teodicea publicada nel magazín de los xesuites franceses Journal de Trévoux (non. 37), en 1737. Nesi mesmu añu, el filósofu y matemáticu suizu Jean-Pierre de Crousaz repitió la pallabra nun exame críticu del Ensayo sobre l'home d'Alexander Pope. Aquellos primeros usos, como'l posterior de Voltaire, fueron burllonos. En 1752, el Dictionnaire universel de Trévoux aprueba'l términu; diez años dempués, l'Academia francesa incluyir per primer vegada na so Dictionnaire. El términu ye usáu per primer vegada n'inglés ("optimismu") en 1743 pol británicu William Warburton, nuna respuesta al exame de Crousaz enriba mentáu. Pela so parte, los primeres n'usar el términu n'alemán ("Optimismus") fueron Gotthold Ephraim Lessing y Moses Mendelssohn, nel so escritu Pope: ¡un metafísicu! de 1755.
Puntu de vista psicolóxicu
thumb|200px|El [[smiley o carina risueña ye unu de los más conocíos símbolos d'actitú positiva.]] La mira psicolóxica formula que los asuntos humanos van dir bien a pesar de los contratiempos y de les frustraciones, que suelen ser salvaes por procedimientos como'l humor y la resiliencia. Como valor éticu, ye la idea que tien el ser humanu de siempre algamar lo meyor y consiguilo otramiente, a pesar de la dificultá que para ello presenten delles situaciones o atopar el llau bonu y llograr los meyores resultaos. Coles mesmes, ye abondo difícil llograr una definición universal de la idea de bien, conceutu polo xeneral acomuñáu a la felicidá o al prestu de toles necesidaes material y espiritual, que l'epicureísmu identifica col prestar físicu ya intelectual.