cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Juliet Rylance
Carrera
En 2012, Rylance co-protagonizáu na película d'horror Sinester. En 2013, apaeció y produjó la película Díes y Nueches, basaos na obra de Anton Chekov La Gavilueta, escrita y empobinada pol so home.
Vida personal
En 2008, Rylance casóse col actor cristianu Camargo nel Conceyu de Nueva York. Conociéronse mientres el trabayaba col so padrastru Mark Rylance nel teatru de Globu de Shakespeare.
Allamanda cathartica
Allamanda cathartica ye una especie vexetal de la familia Apocynaceae. Ye nativa de Brasil. Ta citada en Flora Brasiliensis de Carl F. P. von Martius. thumb|250px|Fueyes. thumb|250px|Flor. thumb|250px|[[Cápsula (botánica)|Cápsula de  Allamanda cathartica ]]
Descripción
Son bejucos o arbustos trepadores. Fueyes verticilaes, oblanceolaes a obovado-elíptiques, 3–15 cm de llargu y 1.5–5 cm d'anchu, ápiz acumináu, base cuneada. Inflorescencia racemosa, con flores marielles; sépalos los ovaos, foliáceos, 5–10 mm de llargu; corola llargamente campanulada enriba d'un tubu basal angostu, hasta 12 cm de llargu; anteres apiguraes al estigma; ovariu sincárpico. Fruto cápsula llixeramente esplanada, elipsoide, hasta ca 7 cm de llargu, espinosa; granes planes, seques, con una nala concéntrica gruesa.
Distribución
Llargamente cultivada y tamién naturalizada, especialmente n'árees pantanoses a lo llargo de la mariña atlántica; a una altitú de 0–700 m; fl mientres tol añu, fr abr, jul, oct; nativa del este de Sudamérica pero llargamente cultivada y más o menos naturalizada en tolos trópicos.
== Propiedaes Tola planta contién un látex blancu cáusticu. Les fueyes contienen triterpenos esterificáu, el pluméricina, la isopluméricina, acedu ursólico, de β-amirina y β-sitosterol. Los raigaños contienen lactonas iridoides (allamandina y allandina allamandicina) y lactonas triterpénicas (fluvoplumeirina, pluméricina etc.). La flor contién flavonoides ( quercetina y kaempferol ).
Usos
Tien una crecedera brengosa que puede algamar dellos metros. Utilizar pa formar sebes espectaculares y coloridas y formoses flores de color mariellu brillante.
El golor qu'esprende ye afrutáu y delicáu. La planta nun tolera la solombra, xelaes, o suelu puercu o alcalín. Amás de estes restricciones, ye una planta resistente que va crecer rápido nes condiciones fayadices. Al cortala, toma entá más fuercia.
Estendióse en toles zones tropicales del mundu. Vese de cutiu xunto a los caminos o s'utiliza pa cubrir superficies de tierra o parés. En delles zones considérase inclusive planta invasora y plaga (por casu, nel estáu de Queensland, Australia).
Entrevista: Un montón de riego llixeru y frecuente (2 a 3 vegaes per selmana) n'agua blando. Posiblemente rociar la xamasca mientres la temporada de calor y apurrir fertilizante cada 15 díes. Nes zones templaes, iviernu, proteición contra xelaes, amenorgar la frecuencia de riego y la fradadura enantes del regresu de la estación templada.
En Colombia, el látex utilízase como vomitivu y vermífugo. En Cuba, el fervinchu de fueya utilizóse como emético y purgante.
Tola planta causa irritación de la piel y ye cáusticu pa los güeyos. La ingestión causa estomagaes, vultures y secañu.
L'estractu de raigaños y les fueyes provoca hipotensión.
L'estractu aguacientu facilita la cicatrización de la ferida.
Taxonomía
Allamanda angustifolia describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Mantissa Plantarum 2: 214–215. 1771. El xéneru Allamanda foi nomáu n'honor del botánicu suizu Dr. Frédéric-Louis Allamand (1735-1803), a finales del sieglu XVIII.
cathartica: epítetu llatín que significa "purgativo".
Allionia incarnata
Allionia incarnata, ye una especie de planta melecinal perteneciente a la familia Nyctaginaceae. thumb|Detalle de la flor thumb|Vista de la planta thumb|Flor
Descripción
Ye una yerba arumosa, perennifolia, dacuando añal, escasamente puberulenta glandular. Tarmos con frecuencia acolorataos, algamando un tamañu de 0.1-1.5 m d'altor. Fueyes amenorgaes progresivamente distalmente; les distales proporcionalmente más estreches que les proximales; fueya xeneralmente plana, dacuando ondulada, de 20-65 × 10-35 mm, base oblicua de cutiu, obtusa, o redonda, marxe enteru o tropezosu, ápiz agudu, dacuando obtusos o redondos. Inflorescencies en pedúnculos 3-25 (-30) mm, arreyos ovoide cuando madura, 4-6.5 (-9) mm, periantu de color rosa escuru y magenta, de 5-15 mm. Frutes fondamente convexes, de 2.9-4.7 × 1.5-2.8 mm, con 0-4 costielles llaterales dentaes.
Distribución
Alcuéntrase n'América del Norte, Méxicu, Antilles, América Central y América del Sur onde ta presente en climes templaos, semicálidos y templaos ente los 30 y hasta los 2000 metros. Acomuñada a monte tropical caducifoliu, carba xerófilu, pacional, amás ye maleza común de terrenes baldíos.
Usos
Allionia incarnata foi utilizada polos pueblos indíxenes pa tratar inflamaciones, añedir a los baños pa baxar la fiebre, y tamién preparó como una decocción pa tratar la foria y les enfermedaes renales. Los sos usos melecinales centrar nel tratamientu de la foria, en Sonora, y la picadura de l'araña, en Puebla.
Observaciones
Dacuando frutos de A. incarnata son superficialmente convexoss y aseméyense, a los frutos de Allionia choisyi.
Taxonomía
Allionia incarnata describióse por Carolus Linnaeus) y espublizóse en Systema Naturae, Editio Decima 2: 890. 1759. Linneo nomó esti xéneru n'honor del botánicu italianu Carlo Allioni (1725-1804).
incarnata: epítetu llatín que significa "color carne".
Diego López
Diego López pue facer referencia a:
Losacio
Losacio ye una llocalidá y conceyu español de la provincia de Zamora, na comunidá autónoma de Castiella y Llión.
Topónimu
La etimoloxía del topónimu Losacio, taría formada pola base llosa o lausa y el sufixu llatín "-ācĕus", indicador de procesu constructivu material. Tratar polo tanto de la referencia a dalguna construcción techada con llosa, fechu frecuente nel noroeste peninsular na arquiteutura popular de molinos d'agua y fornos, elementos particularmente precisaos de refuerzu ante'l peligru, respeutivamente, d'hinchentes o quemes.
Edá Media
Per otru llau, mientres los sieglos XIII y XIV Losacio perteneció a la Orde del Temple, formando parte de la encomienda templaria d'Alba una vegada que'l rei Alfonsu IX de Llión dio a esta Orde la contorna, donación que se fixo efeutiva en 1220 tres una posible entrega anterior.
Edá Moderna y Contemporánea
Mientres la Edá Moderna, Losacio tuvo integráu nel partíu de Carbajales de Alba de la provincia de Zamora, tal que reflexaba en 1773 Tomás López en Mapa de la Provincia de Zamora. Asina, al reestructurase les provincies y crease les actuales en 1833, la llocalidá caltener na provincia zamorana, dientro de la Rexón Lleonesa, integrándose en 1834 nel partíu xudicial d'Alcañices, dependencia que s'enllargó hasta 1983, cuando foi suprimíu'l mesmu ya integráu nel Partíu Xudicial de Zamora.
El Diccionariu Xeográficu-Estadísticu-Históricu d'España y les sos Posesiones en Ultramar de Pascual Madoz (1845) diz de Losacio:
A les mines de plomu argentífero citada por Madoz hai qu'añedir delles otres de distintos minerales d'antimoniu esplotaes mientres delles décades del sieglu XIX y reabiertes dellos años de la primer metá del XX. Anguaño apenes queden muertes de l'actividá minera. Dellos pozos y galeríes permanecen sellaos.
Ermita de la Virxe del Puertu
Na Tierra d'Alba y Apunte nun son munchos los restos románicos que se caltienen. Destácase la guapura pintoresca de la humilde "Ermita de la Virxe del Puertu", asitiada solitaria nes eres, al otru llau de la vallina y frente al pueblu. Ye obra reformada, con espodada espadaña barroca. Perdura al norte una pequeña portada de dómina incierta, con trés archivoltas, de les cualos axatáu dentáu na aresta más esterna ye l'únicu motivu decorativu esistente. Un lluminosu encalado, xuníu al inocente dibuxu de grandes rameados vexetales a entrambos llaos de la entrada, trazaos tamién con cal, humanicen col so encantu popular esta obra insignificante.
En mayu, cuando la primavera llena d'intensu verdor estos campos, una emotiva procesión, con veneraes imáxenes portaes en xarrés, lleva intensa carga espiritual a estos estenos espacios.
Economía
Na primer metá del sieglu XX Losacio llegó a convertise n'unu de los conceyos más importantes de la contorna n'actividá humana, comercial, agrícola y ganadera.
1RXS J160929.1-210524
1RXS J160929.1-210524 (GSC 06213-01358) ye una estrella na constelación del Escorpión asitiada a 470 años lluz de distancia del Sistema Solar. De magnitú aparente +13,8 en banda B, ye una nueva estrella pre-secuencia principal perteneciente a l'Asociación estelar Scorpius Cimera (subgrupu de l'Asociación estelar de Scorpius-Centaurus), que la so edá ye d'aproximao 5 millones d'años.
Sistema planetariu
En 2008 anuncióse que l'astrónomu David Lafrenière y collaboradores, utilizando l'Observatoriu Gemini, tomaron imáxenes de lo que paecía ser un planeta (designáu 1RXS1609 b) n'órbita alredor d'esta estrella. Nesi momentu nun pudo establecese si taba gravitacionalmente amestáu a la estrella, anque les probabilidaes d'una alliniadura casual ente dambos cuerpos yeren bastante pequeñes. Si efeutivamente taba amestáu a 1RXS J160929.1-210524, yera un planeta estrasolar bien alloñáu de la estrella, a 330 UA, unes 11 vegaes la distancia que separta a Neptunu del Sol. Ello ye que la esistencia d'un planeta tan lloñe de la so estrella plantega un desafíu a los modelos teóricos sobre formación planetaria. Darréu, en 2010, el movimientu propiu común tantu de la estrella como del segundu oxetu confirmaron qu'esti postreru ye un planeta. La masa envalorada de 1RXS1609 b ye unes 8 vegaes mayor que la de Xúpiter y la so temperatura superficial pue ser de 1800 K.
Wimille
Wimille ye una comuña francesa del departamentu de Pas-de-Calais, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Estadiu ANZ
El Stadium Australia, conocíu por motivos de patrociniu ANZ Stadium, y enantes Telstra Stadium, ye un estadiu multiusos allugáu al interior del Parque Olímpicu de Sydney, nel distritu suburbano de Homebush de la ciudá de Sydney, capital del estáu de Nueva Gales del Sur, n'Australia. Nesti estadiu realizaron les ceremonies d'apertura y clausura de los Xuegos Olímpicos de Sydney 2000, amás de les competiciones d'atletismu y la final de fútbol.
Historia
Foi construyíu col nome de "Stadium Australia" pa recibir les Olimpiaes de branu del 2000 ya inauguráu en marzu de 1999. En 2002, la compañía australiana de telecomunicaciones Telstra Corporation adquirió los derechos de nome (hasta 2009, con otres opciones) del recintu deportivu, llamándose "Telstra Stadium". Ye'l segundu estadiu más grande d'Australia, cuntando con cuasi 84.000 espectadores y unu de los más modernos qu'esisten anguaño.
La seleición de Nueva Gales del Sur de rugby 13 xuega los sos partíos de llocal nel Estadiu Olímpicu dende 1999. Na National Rugby League, los Canterbury-Bankstown Bulldogs xueguen ellí dende 1999, los Wests Tigers dende 2005 y los South Sydney Rabbitohs dende 2006. La Gran Final de la NRL #apostar nel estadiu dende 1999.
Los Sydney Swans de la Australian Football League xueguen los sos partíos importantes Estadiu Olímpicu dende 2001. Los New South Wales Waratahs del Super #Rugby #usar dende 2009, y el Sydney Thunder de Big Bash Cricket dende 2012.
La seleición de rugbi d'Australia apostó numberosos partíos nel Estadiu Olímpicu de Sydney. Ente ellos destáquense 14 #enfrentamiento ante Nueva Zelanda, cinco ante Sudáfrica, cuatro ante Inglaterra, trés ante Francia y dos ante los Lleones Británicu-irlandeses. Amás, ellí xugáronse siete partíos de la Copa Mundial de Rugby de 2003, incluyendo les semifinales y la final. El partíu decisivu ente Australia ya Inglaterra xugó ante 82,957 espectadores.
En 2015, allugó partíos de la Copa Asiática, incluyendo la final en que la Seleición d'Australia se títulu campeona al ganar a Corea del Sur por 2-1 ante 76,385 persones.
Copa Asiática 2015
Siete partíos de la Copa Asiática 2015 tuvieron llugar nel estadiu.
Allium ampeloprasum var. porrum
El ye una de les variedaes cultivaes de la especie Allium ampeloprasum. Como la cebolla y l'ayu, esta planta pertenez a la familia de les liliacees. Trátase d'una planta biañal orixinaria d'Europa y Asia Occidental que se cultiva poles sos fueyes, bulbu y flores comestibles. La otra variedá de la especie ye A. ampeloprasum var. ampeloprasum, que se conoz por munchos nomes, ente ellos "ayu blandino" y "folio elefante" y caracterízase por producir bulbos col aspeutu d'un ayu, pero de tamañu enforma mayor.
Carauterístiques
La planta del puerru tien 3 partes que son: les fueyes llargu y llanceoláu (con tonalidaes verde-azulaes) daqué planes, el tarmu y un pequeñu bulbu blancu y allargáu del que salen una cierta cantidá de raigaños pequeños. Un puerru suel tener cerca de mediu metro d'altor, y puede llegar a tener ente 3 y 5 cm de grosez. Tien un sabor carauterísticu, paecíu al de les cebolles pero más nidiu. El so emplegu na alimentación humana nun dio informes d'investigación que llinden el so consumu. Hai que destacar que ye fonte d'un carbohidratu llamáu inulina.
Cultivo
El puerru ye una planta biañal resistente a los climes fríos, y por regla xeneral prefier suelos fondos. Suelse semar nos meses finales d'iviernu, y les primeres plantes pueden recoyer en primavera (davezu, ente 16 y 20 selmanes tres el so plantíu). Crez a plenu sol, anque tamién puede faelo a media solombra. Les flores son hermafrodites y son polinizaes por abeyes y otros inseutos. Pal procesu del blanquéu, cuando ta abondo desenvueltu'l tarmu, báltase y sotiérrase pa evitar que-y dea la lluz.
Historia
Ye una planta conocida n'Europa dende hai enforma, consumida yá nel antiguu Exiptu nel 4000 e.C., y nel Alloñáu Oriente. Los romanos utilizar na cocina, y dizse que l'emperador Nerón yera un apasionáu del puerru y consumir en sopes.
Usos culinarios
thumb|"Zeytinyağlı pırasa" (Puerros con aceite d'oliva) ye otru de los platos fríos fechos con [[aceite d'oliva, na cocina turca.]] Ye una verdura emplegada frecuentemente en sopes y cocíos y cruda n'ensalaes. La parte comestible de la planta son les fueyes y el bulbu, anque dacuando cómense les flores n'ensalaes. Na cocina española esisten diversos platos qu'inclúin el puerru; unu de los más famosos ye la porrusalda, una especie de sopa que los inclúi como ingrediente principal (purrusalda ye lliteralmente sopa de puerru n'eusquera). N'otres gastronomíes europees apaez como ingrediente, como por casu na belga nel waterzooi o en diversos platos franceses, como'l vichyssoise o'l mirepoix. Nel mundu anglosaxón tiense la leek soup bien famosa na cocina de gales.
Usos melecinales
La planta tien les mesmes propiedaes melecinales que l'ayu, pero nuna forma muncho más nidia y colos principios activos más nidios. Del zusmiu qu'esprende la planta díxose que tien propiedaes insecticides. Realizáronse numberoses investigaciones y comprobáronse los efeutos hipotensores n'aguarones.
Wirwignes
Wirwignes ye una comuña francesa del departamentu de Pas-de-Calais, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Tornéu de Roland Garros
right|thumb|250px|Pista central de Roland Garros. El Tornéu de Roland-Garros o Abiertu de Francia ye un eventu de tenis que se xuega sobre tierra batida dende fines de mayu hasta entamos de xunu en París (Francia). Ye'l segundu de los torneos mundiales de Grand Slam.
Dende 2005 hasta 2008 Rafael Nadal foi'l ganador consecutivu de Roland Garros.
En 2008 el ganador Rafael Nadal igualó en títulos siguíos (4) a Björn Borg, y fízolo ensin perder nin un solu set en tou el tornéu.
Centropus celebensis
El cucal de Célebes (Centropus celebensis) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae. Ye endémica de Célebes.
Subespecies
Reconocense les siguientes subespecies:
Pelayo Suárez
Pelayo Suárez López ye un. Ye fíu del exfutbolista Juanma y sobrín del tamién exfutbolista Monchu.
Formáu nes categoríes inferiores del Real Sporting de Xixón, na temporada 2020-2021 debutó col primer equipu. Al añu siguiente, ya como xugador de la primer plantía, salió cedíu a la SD Logroñés. Al regresu de la cesión el club dio-y la baxa.
Oldsmobile Cutlass
L'Oldsmobile Cutlass foi un automóvil fabricáu por Oldsmobile, que foi una división de General Motors. El Cutlass empezó como un coche compactu, pero por cuenta del so ésitu foi fabricáu como un automóvil de tamañu mediu.
Introducíu en 1961, como un nivel d'equipamientu cimeru de la llinia compacta Oldsmobile F-85, a lo llargo de los años el nome Cutlass atropó gran valor de marca y convirtióse n'unu de los más populares na industria na década de 1970. Na década de 1980, el Oldsmobile Cutlass yera una sub-marca, con una serie de llinies de vehículos distintos que lleven el nome de forma simultánea. Estos inclúin el Cutlass Calais que yera un compautu, el de tamañu mediu Cutlass Ciera, el Cutlass Cruiser Station Wagon, y el so primu de tamañu mediu'l Cutlass Supreme. En Méxicu ufiértase una versión llamada Oldsmobile Cutlass Eurosport.
Primer xeneración (1961-1963)
General Motors empezó a desenvolver los sos primeros autos compactos en 1959, empezando col Chevrolet Corvair. Al añu siguiente, empezar a fabricar más compactos el les empreses de Buick, Oldsmobile y Pontiac, lo que se denomina «compautos d'altu nivel». Ellos comparten la mesma carrocería y un motor llixeru. El diseñador Rybicki Irving de Oldsmobile empezó a trabayar nel modelu Cutlass en 1957. A lo último, el Cutlass salió a la venta en 1960 como un modelu 1961.
Segunda xeneración (1964-1967)
Les decepcionantes ventes del compactu F-85, xunto cola introducción del Fairlane de Ford en 1962, llevó a GM a engrandar los compautos pal modelu 1964. El nuevu tamañu mediu F-85 compartió una nueva plataforma A con Chevrolet Chevelle, Pontiac Tempest y Buick Special, con un xasis de carrocería sobre bastidor convencional con un marcu perimetral. La distancia ente exes creció a 115 pulgaes (2.900 mm), llargor total de 203 pulgaes (5.200 mm) y el pesu aumento 300 llibres (140 kg).
Tercer xeneración (1968-1972)
thumb|right|Oldsmobile Cutlass [[descapotable del 1969]] El F-85/Cutlass someter a un importante organismu de rediseñación en 1968, al igual que'l restu de GM en dellos autos. Oldsmobile describió un diseñu empobináu por Stan Wilen. De dos puertes y tamién modelos de cuatro puertes, agora montó distancies ente exes: 112 pulgaes (2.800 mm) de dos puertes y 116 pulgaes (2.900 mm) de cuatro puertes. Aparentemente, esti cambéu foi pa dexar un estilu más individual, anque dellos inxenieros fueron citaos en off the récor, diciendo que'l de 115 pulgaes (2.900 mm) de distancia ente exes creó problemes cola incómoda "hip autopista", por cuenta de la so frecuencia de resonancia. El llargor total amenorgóse a 2,6 pulgaes (66 mm), pero'l so pesu en vacíu alzar d'aproximao 75 llibres (34 kg) a 3.465 llibres (1.572 kg) pal coupé hard top. Tamién se producieron el Cutlass Supreme y el Oldsmobile 442.
Cuarta xeneración (1973-1977)
thumb|right|Oldsmobile Cutlass Coupé del 1974 El Cutlass foi rediseñáu pal añu 1973 con una nueva GM «Columnata», una carrocería de plataforma. La llinia de modelos consistió na base Cutlass, Cutlass "S", Cutlass Supreme, Cutlass Salon, Vista Cruiser Station Wagon, y el paquete d'apariencia 442 basáu nel Cutlass "S". El Cutlass "S" y 442 ufiértense como una opción con un costo adicional, son los únicos con asientos con respaldos altos Strato y construyíu nos reposacabezas que pueden xirase 90 graos pa dexar la fácil entrada y salida pal conductor y el pasaxeru del asientu delanteru.
Quinta xeneración (1978-1988)
thumb|200px|right|1978 Oldsmobile Cutlass Salon. El Cutlass de 1978 foi amenorgáu a la nueva versión de la plataforma A con una distancia ente exes más curtia de 108 pulgaes (2.743 mm). Esti Cutlass yera más llixeru que les versiones anteriores a alredor de 3.300 llibres (1.500 kg), y podía ordenar con cualesquier de los varios motores construyíos poles distintes divisiones de General Motors, un Buick 231 V6, Oldsmobile 260 V8, Pontiac V8 301 o Chevrolet 305 V8, yá sía con carburadores de dos, o cuatro boques.
L'alliniación del 1978 Cutlass inclúi'l Salón y Salón Brougham fastback coupé y sedán y el techu formal Supreme, Supreme Brougham y coupes Calais. Los Salón fueron diseñaos más como hatchbacks importaos que fastbacks deportivos (anque teníen un bagul separáu)
El Cutlass Calais utiliza esencialmente la mesma suspensión del 442, pero tamién veníen de serie con dellos otres opciones d'altu rendimientu y de turismu, incluyendo instrumentación completa, un volante deportivu d'aluminiu, asientos delanteros reclinables y una consola central con palanca al pisu. Estéticamente, la llinia de 1978 siguió hasta 1979, con namái llixeros cambeos delanteros y traseros.
Wismes
Wismes ye una comuña francesa del departamentu de Pas-de-Calais, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Oldsmobile Cutlass
La familia del Oldsmobile Cutlass
A partir de 1982, Oldsmobile empezó a utilizar el nome de Cutlass como un sub-marca, con una serie de llinies de vehículos distintos que lleven esi nome de forma simultánea.
Sesta xeneración
El Oldsmobile Cutlass nome foi alicáu en 1997 como una versión de luxu del nuevu Chevrolet Malibu, en sustitución del Oldsmobile Cutlass Ciera, y foi vendíu puramente nel Estaos Xuníos. Foi Construyíu en Oklahoma City, esti modelu utiliza una distancia ente exes de la plataforma N de GM, compartida col Pontiac Grand Am, Buick Skylark, y el Oldsmobile Achieva. Esti modelu foi una ponte ente l'Oldsmobile Achieva y el Bistechu.
Wismes
Tien una población de y una superficie de  km².
Sasha Jenson
Carrera
Sasha Jenson ye conocíu pol so papel na película Halloween 4: The Return of Michael Myers y tamién pola película Dazed and Confused. Actuó en películes como Buffy the Vampire Slayer, Grind, ente otres. Jenson protagonizó la serie de televisión Teen Angel.
Centropus goliath
Centropus goliath ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae endémica d'Indonesia.
Distribución
Alcuéntrase acutáu a les islles septentrionales del archipiélagu de les Moluques.
Imperiu Nuevu d'Exiptu
Col nome de Imperiu Nuevu conocer al periodu históricu qu'empieza cola reunificación d'Exiptu baxu Amosis I (c. 1550 e. C.) y que termina escontra'l 1070 e. C. cola llegada al tronu de los soberanos d'orixe libiu. Componer les dinastíes XVIII, XIX y XX. Trescurre ente'l Segundu periodu entemediu, y el Tercer periodu entemediu d'Exiptu. Los dos últimes dinastíes, XIX y XX, arrexuntar sol títulu de Periodu Ramésida.
Primeres campañes militares
Ahmose I (1550-1525 e. C.), a pesar de ser descendiente direutu de los gobernantes de la XVII dinastía tebana, ye consideráu'l primer soberanu de la dinastía XVIII porque yera'l unificador d'Exiptu. Esti rei prosiguió la so actividá militar n'Asia, al poco tiempu tomó la ciudá de Sharuhen (na actual franxa de Gaza). Esta rexón tenía gran importancia xeopolítica y económica, yá que controlaba'l principal pasu d'Exiptu escontra'l norte, na franxa costera. Ye bien probable que les primeres campañes asiátiques de Ahmose tean rellacionaes coles operaciones militares contra los hicsos, les ciudaes del Canaán meridional paez ser que taben nel área d'influencia d'Avaris.
Les guerres contra los hicsos y n'Asia dexaron la formación d'un exércitu entamao y veterano. La mayor ocupación de los primeros reis de la dinastía XVIII foi siguir la obra de Ahmose, esto ye, llograr la imposición militar tantu en Nubia como nel Llevante, como nel casu del so fíu, Amenhotep o Amenofis I (1524-1504 e. C.), qu'estendió la frontera más allá de les llendes del reináu anterior. El socesor de Amenhotep, Thutmose o Tutmosis I (1504-1492), realizó importantes incursiones sobre Canaán y Siria, llegando hasta'l Éufrates.
Economía
thumb|200px|Trabayadores exipcios. Pintura nuna tumba Tebana. Les campañes militares, amás d'aprovir gran cantidá de tributos, faíen posible la espansión económica. Les esplotaciones mineres yeren entamaes direutamente pol gobiernu faraónicu y protexíes por aciu presencia militar. Ente elles destaquen:
Ye interesante la eleición de los "dioses proteutores" de les esplotaciones mineres: Amón, bien popular en Nubia, de les d'oru de dichu país, y Hathor de les de turquesa del Sinaí. La riqueza minera yera monopolizada pol gobiernu, que la utilizaba pa la construcción y arreglu d'edificios públicos, especialmente templos, palacios y necrópolis, de manera destacada en Tebas. Yera común soterrar a los reis y los miembros de la familia real na capital, asina ye como la necrópolis real asitióse frente a Karnak, al altor de Tebas, pero na marxe occidental del Nilo, esto ye, la opuesta.
Taba en puxanza'l comerciu a gran escala, con Asia o con otros puntos del Mediterraneu Oriental que, per otra parte, nun s'atayara en nengún momentu ante la presencia hicsa nel delta mientres el Periodu Entemediu. Hai pruebes de que'l comerciu al traviés del mar Roxu y l'océanu Índicu algamó gran desenvolvimientu. Les fontes exipcies menten intercambios con Punt (identificáu na actual Somalia), y topáronse oxetos exipcios de la dinastía XVIII na rexón ecuatorial d'África oriental que, si nun significa l'algame de les espediciones comerciales exipcies, atestigua'l desenvolvimientu comercial de los pueblos de la cuenca del Índicu.
Reinaos de Tutmosis II a Tutmosis IV
Tutmose II o Tutmosis II (1492-1479), el fíu de Tutmose I, tuvo qu'entartallar una sulevación en Nubia mientres los sos primeros años de reináu, reforzar les sos posesiones nel Sinaí y detener invasiones de beduinos, na frontera con Arabia. El trespasu de mandu yera aprovecháu poles rexones sometíes pa remontase, pos yera un momentu de debilidá de la monarquía. La socesión de Tutmose II resultó conflictiva. La llexitimidá del faraón llograr por aciu el matrimoniu d'este cola so hermana; asina, nesti casu en particular, buscábase caltener pura la descendencia de la familia del fundador Ahmose I. Pero mientres la dinastía XVIII nun hubo —na mayoría de los casos— descendencia masculina de la unión ente hermanos, asina que los reis llamaos Tutmose (I, II ya III) son fíos d'esposes secundaries.
Mientres el reináu del fíu de Tutmose III, Amenhotep o Amenofis II (1427-1400), enfoscóse la guerra con Mittani. Esti soberanu realizó una campaña na que recibió tributu de Mittani y de Hatti (hitites, reinu de l'actual Turquía central). Les campañes periódiques de los faraones de la XVIII dinastía paecen tar dirixíes a llograr la reconocencia y tributu de les ciudaes estaos de Siria y Canaán, y de potencies estranxeres (por aciu la fuercia o la intimidación), intentando amás amenorgar la influencia de Mittani; nun se trataba d'enfrentamientos direutos ente les dos potencies (Exiptu y Mittani).
Con Tutmose IV (1400-1390), empezó un periodu de paz, con aliances matrimoniales ente los reis hurritas y exipcios, y fortalecióse la posición en Nubia y el Llevante. Tutmose IV fixo construyir gran cantidá de templos —especialmente nel norte dedicaos al cultu solar (Ra), pa compensar el poder del cultu al dios Amón, concentráu esti na capital, Tebas.
Alministración y diplomacia mientres los reinaos de Amenhotep III y Ajenatón
El ministru Amenhotep (fíu de Hapu) ye un bon exemplu d'una carrera política ascendente mientres el reináu de Amenhotep III, que destaca pola so organización y estabilidá, siendo consideráu l'apoxéu de la dinastía XVIII.
En cuanto al gobiernu de les posesiones estranxeres, en Nubia había un gobernador exipciu; sicasí n'Asia la hexemonía exipcia basar en rellaciones ente'l gran rei (d'Exiptu) y el pequeñu rei vasallu (de caúna de les ciudaes asiátiques), amás había tres provincies con gobernador exipciu. Estes yeren, de Sur a Norte: Canaán (con gobernador en Gaza), Apu (en Kumidu) y Amurru (en Simurru).
Ajenatón y los sos socesores
thumb|100px|[[Ajenatón, Louvre.]]
Al morrer Amenhotep III, asoceder el so fíu Amenhotep IV (1352-1335), que camudó'l so nome a Aj-en-Atón (servidor d'Atón), y la capital pasó de Tebas a Ajetatón (horizonte de Atón). A los pocos años del so reináu abandonó Tebas, onde'l cleru yera más poderosu que'l mesmu rei, y fundó una nueva capital nel Exiptu Mediu, llamada Ajetatón, asitiada na actual Amarna. A partir d'esi momentu enfoscóse la persecución contra'l amonismo, non yá dientro de los sacerdotes tebanos, sinón los d'otres rexones exipcies, y escontra a la población. Imponer de forma obligatoria'l cultu a Atón, y suprimiéronse tolos demás dioses, llegando a una forma de monoteísmu. Amás, empezar a destruyir templos ya imáxenes y, sobremanera, a borrar los nomes de les demás divinidaes.
Escontra'l final del so reináu la situación, inclusive dientro de la mesma corte de Amarna, yera caótica. Al paecer, Ajenatón taba más comenenciudu en temes relixoses o artísticos que na alministración del Estáu. Ai, un funcionariu de la corte, había alcanzáu gran influencia. Tres la muerte de Ajenatón, asoceder primero Semenejkara (1338-1336). Nun se sabe gran cosa d'esti personaxe, inclusive se duldar sobre la so identidá: seique tratárase d'un pariente d'Ajenatón (¿el so hermanu?); sicasí hai quien afirma que se trata de la reina de Ajenatón, Nefertiti, y depués el so fíu Tut-anj-Atón, inda menor d'edá, ocupando'l gobiernu efectivu d'esti postreru'l visir: Ai. Tutanjatón camudó'l so nome al de Tutankamón, volviendo a la relixón de Amón, n'alianza col cleru.
Espansión hitita
Hatti (reinu d'Anatolia central), al trate acorrexáu polos sos vecinos, tuvo que basase na so capacidá militar pa sobrevivir como estáu. Llueu surdieron reis militarmente fuertes que dieron fin a una serie de crisis dinástiques. El más destacáu d'ellos foi Suppiluliuma I, quien conquistó Cilicia (rexón costera de l'actual Turquía na frontera con Siria), entrando entós en contautu cola esfera d'influencia de Mittani. Suppiluliuma evitó una guerra de posiciones colos hurritas invadiendo Mittani pel norte, y nos años siguientes tomó o amenorgó a vasallaxe a les ciudaes estáu siries, la mayoría dependientes de Mittani. Más tarde llogró instalar un rei pro-hitita en Mittani, apaeciendo de la mesma otru enemigu de los hitites sofitáu pola vecina Asiria. Esto significó la definitiva decadencia de Mittani.
L'imperialismu hitita carauterizar pol so interés de conquista permanente de les ciudaes estáu de Siria. Por casu, Karkemish, una de les ciudaes que más resistencia opunxo, nos sieglos siguientes a la disolución del Imperiu Hitita foi unu de los más importantes estaos neohititas (d'heriedu políticu cultural hitita). Ente los pequeños estaos pasaos a Suppiluliuma había dellos vasallos d'Exiptu: Kadesh, Amurru y Ugarit. Anque Ugarit topábase distante d'Exiptu y yera namái un vasallu nominal, en Amurru había un gobernador exipciu permanente. Más tarde los hitites avanzaron escontra'l sur, algamando la zona de Damascu.
La espansión hitita sobre l'área d'influencia exipcia esplicar en primer llugar pola so capacidá militar y porque coincide coles reformes de Ajenatón, paez tar demostráu qu'elles traxeron conflictos internos mientres el reináu del propiu faraón y, con seguridá, tres la so muerte. A esto suman les desuniones polítiques na mesma corte: sábese, según fontes hitites, qu'un miembru femenín de la familia real exipcia (nel periodu darréu posterior a la muerte de Ajenatón) pidió a Supiluliuma una alianza matrimonial, y que'l fíu del rei hitita unviáu a Exiptu con esti oxetu foi asesináu.
Dómina Ramésida (Dinastíes XIX y XX)
A Ramsés asoceder el so fíu Sethy I (1294-1279). El so reináu siguió la pacificación de les rexones fronterices, dafechu dexaes de llau mientres el reináu de Akenatón. Reconquistó gran parte de Canaán, y realizó espediciones en Siria, sol poder hitita, y en Libia.
Muertu Suppiluliuma I, rei de Hatti, la influencia hitita estabilizárase en Kadesh, sicasí Exiptu recuperara Amurru. Nun puede establecese una llende exacta del poder de les dos potencies (Exiptu y Hatti). Dos imperios d'espansión y poder similar na rexón, y en plenu conflictu (como pasaba nesa dómina colos exipcios y los hitites), significaba la plena decadencia de les ciudaes, fundamentalmente porque les guerres enzancaben el pasu de les caravanes y desestabilizaben la situación política de les ciudaes.
thumbnail|150px|Estatua de [[Ramsés II nel interior d'Abu Simbel.]]
El socesor de Sethi I foi Ramsés II (1279-1213). Este, como'l so padre Sethy, apenes empezáu'l so reináu realizó espediciones n'Asia. Fortaleció la so posición na zona d'ocupación exipcia, y avanzó col so exércitu escontra'l norte. El so oxetivu yera reconquistar Kadesh y torgar una contraofensiva hitita. Foi emboscado nes cercaníes de Kadesh por un exércitu compuestu por hitites y tropes auxiliares de delles ciudaes siries, ente elles la mesma Kadesh, al mandu del rei Muwatalli II de Hatti.
Según la versión exipcia foi una victoria propia, y viceversa na hestoria hitita. Sía que non nun foi una victoria definitiva, y les respeutives esferes d'influencia caltuviéronse aproximao como taben; amás, más tarde sellóse un tratáu de paz ente Ramsés y el socesor hitita Hattusili III. Sía comoquier, lo más probable ye que los hitites decidieren terminar la guerra por causa de l'amenaza que significaba la espansión d'Asiria, un reinu del norte de la Mesopotamia. El mentáu tratáu significó'l fin de les pretensiones de Ramsés d'estender entá más el so imperiu, tratando d'igual a igual al so par hitita.
A la fin del reináu de Ajenatón, el modelu relixosu atonista taba colapsáu. Nos reinaos posteriores, el cleru de Amón llogró fortalecer la so posición, especialmente nel sur, mientres una socesión de reis militares (de Horemheb a Ramsés II) ocupar de la pacificación de les fronteres (Libia, y n'especial Asia). Agora bien, terminada la guerra contra los hitites, Ramsés II propúnxose integrar política y culturalmente les posesiones asiátiques a Exiptu. La so capital, Per-Ramsés, taba asitiada na frontera d'Asia y África, nel mesmu allugamientu que Avaris, l'antigua capital de los hicsos, o nes sos cercaníes, onde convivíen exipcios y semites.
Según el llibru del Éxodu, los israelites fueron emplegaos na so construcción, según na ciudá de Pitom, asitiada ta na mesma rexón, anque más al sur. Asina mesmu, fomentó l'asimilación de los dioses asiáticos colos exipcios, por casu Seth, un dios de la guerra orixinariu del Altu Exiptu, fuera rellacionáu dende los tiempos hicsos con Baal, el dios cananéu de les nubes. Sabiendo qu'esta rellación persistía, Ramsés alzó a Seth a la categoría de dioses como Ptah, Ra o Amón (Amón-Ra); inclusive Seth formó parte de los nomes de dos faraones de la dómina Ramésida (Sethi I ya II). Esto concuerda amás col calter militarista de la dinastía Ramésida, yá que Seth yera un dios guerreru.
Ramsés fixo construyir y restaurar munchos templos en Tebas (Luxor y Karnak), na capital, Per-Ramsés, y en Nubia. El templu más destacáu ye'l de Abu Simbel (Nubia), alzáu nel so honor; yera una forma d'amosar la so poder en dichu esta rexón. El so interés por Nubia —según el de los sos predecesores Horemheb y Sethi I— manifestar cola construcción de templos dedicaos a Amón en Napata, centru nubiu del cultu a dichu dios.
Los Pueblos del Mar
Exiptu y Hatti estremábense pacíficamente el Llevante y calteníen una rellación cordial. La situación yera estable pa Hatti, hasta que perdió la so fonte de cobre en manes del reinu d'Asiria. Recordemos qu'a partir de cobre y estañu produz el bronce. Esto llevó a Hatti a la conquista de Xipre, gran productor de cobre, topetando entós colos intereses comerciales de los aqueos, quien formaben pequeños reinos de calter naval, comercial y militar no que sería Grecia. Esto provocó una serie de guerres ente Hatti y los aqueos. Paralelamente, Hatti atrabancó'l comerciu de los aqueos coles sos posesiones del Llevante (ye dicir que realizó un embargu comercial contra los aqueos), siendo secundáu polos sos aliaos exipcios.
thumb|190px|Sarcófagu de [[Merenptah, tumba KV8, Valle de los Reis.]]
Tou esto provocó la decadencia del comerciu marítimu y potenció el procesu d'enclín a la piratería y al saquéu de ciudaes costeres que se desenvolvía dende antes. Les víctimes víense obligaes a fuxir al interior o dedicase a la piratería. Les ciudaes de Tarsu y Ugarit, vasalles de los hitites, fueron escalaes. Hatti foi duramente atacáu, llegando a tener que recibir donaciones de trigu del faraón Merenptah (1213–1203), fíu y socesor de Ramsés II.
Ello ye que nel reináu de Merenptah llevar a cabu la primer invasión de los pueblos del mar, que los sos principales grupos yeren teresh, shardana, ekwesh, sheshelesh y lukka. Dalgunos de los pueblos del mar son mentaos yá nes Cartes de Amarna de los reinaos de Amenhotep III (1390-1352) y Akhenatón (1352-1336). Los shardana fueren ganaos na zona del delta por Ramsés II a empiezos del so reináu, y fueren reclutados como soldaos mercenarios y guardias del faraón. Los lukka yeren vasallos de los hitites y llucharen na batalla de Kadesh contra Ramsés II. Los pueblos del mar atacaron el So Exiptu en coalición con libios; de fechu dalgunos creen que pa esta dómina munchos grupos emparentaos colos Pueblos del Mar estableceríense en Libia. La coalición foi ganada por Merenptah.
Ramsés III y la dinastía XX
Magar Exiptu foi unu de los pocos estaos qu'aguantó a les invasiones de los Pueblos del Mar, y el reináu de Ramsés III foi'l más llargu y estable de la so dómina, los síntomes de desorde fáense evidentes nos sos últimos años. En primer llugar una crisis económica: males colleches, dificultaes pal comerciu internacional y perda de los tributos de les posesiones asiátiques. Este foi unu de los periodos más fecundos en saqueos de tumbes reales, y tou fai abarruntar un ambiente de probeza xeneral. Una fonte detalla la primer fuelga rexistrada de la hestoria, llevada a cabu polos artesanos d'un templu na zona de Tebas: reclamaben mayores raciones de comida. Amás rellata como unu de los líderes de la fuelga llegó al cargu de visir, como les fuelgues siguieron y como dichu visir viose implicáu nun intentu fallíu d'asesinatu del faraón, yá esti postreru d'edá avanzada. Según paez, Ramsés III foi finalmente asesináu n'otra combalechadura.
Mientres los próximos trenta años el tronu foi ocupáu por reis débiles, llamaos coles mesmes Ramsés. L'adopción per parte de Ramsés III de dichu nome fai alusión al intentu de restauración del modelu de gobiernu de los tiempos de Ramsés II. Les décades siguientes tán signadas pola disputa ente'l cleru de Amón en Tebas y la monarquía. Acasu la nueva ascensión de Amón en Tebas tuvo que ver cola decadencia del delta, por cuenta de les continues invasiones. Asina mesmu cobren importancia los mercenarios libios. Ye interesante ver como los libios, a pesar de ser ganaos a principios del reináu de Ramsés III, entraron n'Exiptu de toes formes, estableciéndose na marxe derecha de la desaguada más occidental de delta: los llamaos "grandes xefes de los Mashauash".
La Guerra de los Impuros
El conflictu intensificar nes décades siguientes. Españó la Guerra de los Impuros, como la llamaben los tebanos, una especie de guerra santa ente rebeldes sethianos (siguidores del dios Seth) de Heliópolis, una ciudá sagrada del baxu Exiptu, sofitaos por asiáticos, contra'l Sumu sacerdote de Amón en Tebas. Los monarques, ensin poder real, caltener al marxe, hasta qu'un Sumu Sacerdote intentó realizar un golpe d'estáu. El faraón llogró destituyilo, y reemplazar por un xeneral mercenariu libiu, Herihor. Él y el so pariente Esmendes ganaron a los "impuros", y depués asocedieron a Ramsés XI (1099-1069). Esmendes proclamóse faraón en So Exiptu, ente que Herihor convertir en soberanu independiente nel sur, anque ostentando namái'l cargu relixosu. Esta división marca l'empiezu del Tercer periodu entemediu d'Exiptu.
Cronoloxía del Imperiu Nuevu
Cronoloxía envalorada polos siguientes exiptólogos:
Globu terraqueu
thumb|300px|Globu terráqueo. Un globu ye un modelu tridimensional representáu sobre una esfera a escala de la Tierra (llamáu globu terrestre, terráqueo o xeográficu nesi casu) o d'otru cuerpu celeste como un planeta o la Lluna. Ente que los modelos de distintos oxetos pueden faese con formes arbitraries o irregulares, el términu globu utilízase solo pa los modelos d'oxetos que son aproximao esféricos. La pallabra "globu" provién de la pallabra llatina globus, significando una masa compacto de persones o oxetos, y por estensión una esfera. Dellos globos terrestres inclúin relieve p'amosar montes y otres carauterístiques de la superficie de la Tierra.
Tamién hai globos, llamaos globos celestes o esferes astronómiques, que son representaciones tridimensionales de la esfera celeste, qu'amuesen les posiciones aparentes de les estrelles y les constelaciones nel cielu.
Globu terráqueo y globos planetarios
Los mapes planos créanse usando un sistema de proyeición qu'inevitablemente introduz una cantidá cada vez mayor de distorsión cuanto mayor seya l'área qu'amuesa'l mapa. Un globu ye la única representación de la Tierra que nun aburuya yá seya la forma o'l tamañu carauterísticos de les grandes mases de tierra o de les estensiones d'agua.
Dacuando los globos amuesen por aciu una testura superficial la topografía de la superficie; nesti tipu de globos les elevaciones son considerablemente esaxeraes, porque de lo contrario seríen apenes visibles. La mayoría de los globos modernos tamién tán impresos con paralelos y meridianos, polo que dexen lleer les Sistema de coordenaes coordenaes averaes d'un llugar específicu. Los globos tamién pueden amosar les fronteres de los países y los sos nomes, una carauterística susceptible de quedar rápido obsoleta, una y bones los países pueden camudar de nome o de fronteres.
Munchos globos terrestres tienen un elementu celeste marcáu nellos: una diagrama llamáu'l analema, qu'amuesa la proyeición del movimientu aparente del Sol nel cielu mientres un añu.
Globu celeste
thumb|right|Globu celeste ellaboráu por[[Vincenzo Coronelli|Coronelli para Lluis XIV c.1683]]
Los globos celestes amuesen les posiciones aparentes de les estrelles nel cielu. Omítense'l Sol, la Lluna y los planetes por cuenta de que les posiciones d'estos elementos varien al respeutive de les de les estrelles, pero la eclíptica, la trayeutoria a lo llargo de la cual el Sol muévese, práuticamente siempres ta indicada.
Hai un problema con al respeutive de la "lateralidad" de los globos celestes. Si'l globu ta construyíu de manera que les estrelles tán nes posiciones qu'en realidá ocupen nuna esfera celeste imaxinaria, entós al representales na superficie del globu, toles constelaciones van vese como les sos imáxenes especulares. Esto debe a que la vista del cielu dende la Tierra, equival a tar asitiáu nel centru de la esfera celeste, ye dicir vista dende'l dientro de la esfera celeste, ente que'l globu celeste ye una vista dende fora. Por esta razón, los globos celestes diséñense de cutiu cola imaxe invertida, de manera que siquier les constelaciones apaecen nel "sentíu correutu". Dellos globos celestes modernos enceten esti problema faciendo la superficie del globu tresparente. Les estrelles pueden entós ser asitiaes nes sos posiciones correutes al reparales al traviés del globu, polo que la vista que se tien ye del interior de la esfera celeste. Sicasí, la posición correuta dende la que se debería reparar la esfera sería los so centru, pero l'espectador d'un globu tresparente ten de tar fuera d'él, lloñe del so centru. La visualización del interior de la esfera dende l'esterior, al traviés de la so superficie tresparente, produz graves aburuyes. Los globos celestes opacos fabricar coles constelaciones asitiaes correutamente, polo qu'apaecen como imáxenes nun espeyu cuando se ven direutamente dende l'esterior del globu. Tamién ye posible contemplar el globu reflexáu nun espeyu, y de esta forma les constelaciones recuperen la so apariencia habitual. Nesti casu, esisten globos celestes colos testos que lleven grafiados (como los nomes de les constelaciones y estrelles) impresos en sentíu inversu, de forma que puedan ser lleíos fácilmente nun espeyu.
Una solución a esti problema ye daqué muncho más complexu qu'una simple esfera de plásticu tresparente: un planetariu, que dexa reproducir el cielu por aciu un proyeutor nel interior d'una semiesfera de gran tamañu, faciendo posible asitiar a los espectadores aproximao nel so centru. D'esta forma, consíguese una reproducción fidedigna del firmamentu, evitando los citaos problemes.
Historia
thumb|right|upright|El "Erdapfel" de Martin Beheim ye'l globu terrestre más antiguu que se caltién, realizáu ente 1491 y 1493; les Américas entá nun tán incluyíes. [[Muséu Nacional d'Alemaña, Nuremberg (2006)]]
La esfericidad de la Tierra yá foi establecíu polos astrónomos de la Grecia Antigua nel sieglu III e.C., y el globu terrestre más antiguu tuvo d'apaecer a partir d'esi periodu. L'exemplu más antiguu conocíu ye'l construyíu por Crates de Malos en Cilicia (agora Çukurova na actual Turquía), na segunda metá del sieglu segundu antes de Cristu.
Nun se caltienen globos terrestres de l'Antigüedá o de la Edá Media. Un exemplu d'un globu celeste sobreviviente ye parte d'una escultura helenística, llamada'l Atles Farnesio, caltenida al traviés d'una copia romana del sieglu segundu nel Muséu Arqueolóxicu de Nápoles (Italia).
Los primeros globos terrestres que representen la totalidá del Vieyu Mundu construyir nel mundu islámicu. Según David Woodward, un exemplu d'ello foi'l globu terrestre presentáu na corte de Beixín pol astrónomu persa Jamal al-Din en 1267.