cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Henry Kissinger
Rhodesia
En setiembre de 1976, Kissinger participó viviegamente nes negociaciones alrodiu de la Guerra de Bush Rhodesia. Kissinger, xunto col primer ministru de Sudáfrica John Vorster, primió al Primer Ministru de Rhodesia, Ian Smith p'acelerar la transición de gobiernu en favor de les mayoríes negres del país. Col FRELIMO en control de Mozambique y Sudáfrica, al Kissinger retirar el so sofitu a manera de presión, l'aislamientu de Rhodesia foi total. Según l'autobiografía de Smith, Kissinger comentó-y l'almiración que la Sra. Kissinger profesába-y, pero Smith dixo qu'él pensó que Kissinger tába-y pidiéndo roblar el "Acta de fallecimientu" de Rhodesia. Kissinger, llevando'l pesu de los Estaos Xuníos y acorrexando a otres partes comenenciudes pa primir a Rhodesia, aceleró'l fin del réxime de la minoría.
El Sáḥara Occidental
left|thumb|300px|Marches del 7 de payares (en verde) y aición militar del 31 d'ochobre (en colloráu) Escontra 1975, España entró nun periodu de crisis interna, cola enfermedá de Francisco Franco, situación que foi aprovechada pol Rei Hassan II pa unviar a más 350.000 civiles y 25.000 militares al territoriu d'El Sáḥara Occidental, col fin de reclamalo y amestalo a los sos dominios.
Estaos Xuníos, encausáu por Kissinger, apurrió a Marruecos equipos, armamentos, loxística y una completa organización pa la operación, ente que Arabia Saudita apurrió grandes sumes de dineru pa la mesma, que yera n'estremu favorecedora, siéndolo inda anguaño, pa los intereses d'orde militares, estratéxicos y económicos de los EE. XX., sobre la rexón. El conflictu d'El Sáḥara Occidental, sigue inda ensin resolvese.
Indonesia y Timor Oriental
thumb|Manifestación pidiendo la independencia de Timor Oriental. El procesu de descolonización portuguesa atraxo l'atención d'Estaos Xuníos a l'antigua colonia portuguesa de Timor Oriental, que s'atopa nel archipiélagu indonesiu y declaró la so independencia en 1975. El presidente indonesiu Suharto foi un fuerte aliáu d'U.S. nel sureste asiáticu y empezó a movilizar l'exércitu indonesiu, preparar pal estáu naciente, que se volviera cada vegada más apoderáu pol partíu popular de FRETILIN izquierdista. N'avientu de 1975, Suharto aldericó los planes d'invasión mientres una xunta con Kissinger y el Presidente Ford na capital Indonesia de Xakarta. Ford y Kissinger dexaron en claro que les rellaciones con Indonesia siguiríen siendo fuertes y que nun s'oponíen a la propuesta d'anexón. La venta d'armes d'Estaos Xuníos a Indonesia siguió, y Suharto siguió alantre col plan d'anexón.
Derechos Humanos
thumb|195px|[[Baltazar Garzón acusó a Kissinger de violaciones a los Derechos Humanos.]]
Grupu Bilderberg
Henry Kissinger tamién ye unu de los más conocíos miembros del Club Bilderberg xunto a David Rockefeller, amás d'ostentar la posición de ser unu del so miembros fundadores orixinales. Dambos collaboraron de plenu col príncipe Bernardo de Lippe-Biesterfeld, xunto cola Banca Rothschild, nos planes de nacencia, organización y espansión del Club Bilderberg, entidá foco d'una gran teoría conspirativa.
El Grupu Bilderberg, nes sos xuntes añales arrexunta a los líderes y personaxes más poderosos del planeta, p'aldericar alrodiu de tou lo que ta pasando nel mundu y les sos opiniones al respeutu y no que al públicu concierne.
Munches persones abarrunten qu'esta entidá ye l'epicentru de combalechadures onde les persones más poderoses del mundu tomen decisiones sobre la humanidá. Toes estos camientos dexen sumida la imaxe d'esta organización nel misteriu y l'intriga, lo cual sumáu a la yá polémica personalidá de Kissinger, incorpora entá más discutiniu a la so proyeición pública.
Corporación RAND
Kissinger, tamién foi oxetu de crítiques por causa de la so rellación cola bien polémica y criticada Corporación RAND, una poderosa empresa de desenvolvimientu teunolóxicu, industrial y enerxéticu, que tien numberoses aliances, contratos y alcuerdos comerciales col gobiernu de los Estaos Xuníos, específicamente coles Fuercies Armaes del mesmu y colos Departamentos de Seguridá Nacional.
Kissinger, habría fungido d'asesor d'esta compañía dende l'añu de 1951, amás de caltener estrechos venceyos con ella mientres tol periodu de tiempu qu'exerció como Conseyeru de Seguridá Nacional y tamién como Secretariu Estáu.
Esta cercanía ente Henry Kissinger y la Corporación RAND, valiólu al primeru'l recibir les mesmes crítiques que se-y faen a la empresa, acusándola de ser una organización militarista y de promover los conflictos militares, llegando al puntu d'haber teoríes de combalechadura, que venceyen a los conflictos bélicos qu'hubo mientres el periodu de Kissinger na Casa Blanca, cola Corporación RAND, basándose nel camientu de qu'estos conflictos representaron oportunidaes multimillonaries de negocios pa la mesma. Con too y con eso, nenguna d'estes acusaciones disponen de dalgún tipu de prueba que pueda xustificales y lo cierto ye que los acontecimientos qu'arreyen a la RAND, "per se", basar en camientos que son difíciles de verificar, por cuenta de la falta de detalles avera del trabayu, d'altu secretu, lleváu a cabu pola RAND p'axencies d'intelixencia y de defensa.
Arxentina
200px|thumb|A otru día del golpe, el diariu [[La Nación (Arxentina)|La Nación comunica que s'impunxo la pena de muerte n'Arxentina.]]
N'ocasión del golpe d'Estáu d'Arxentina, el 24 de marzu de 1976, a Kissinger critícase-y por afalar y sofitar a la Xunta Militar a que tomara'l poder, amás de sofitala tres el golpe y de camín, por utilizala como ferramienta pa fortificar la influencia d'Estaos Xuníos sobre'l Conu Sur. Igualmente, foi acusáu de complicidá y del estímulu na eliminación y "desapaición" sistemática de miles d'opositores, cometíes pola Xunta Militar d'Arxentina del autodenominado Procesu de Reorganización Nacional o "guerra puerca" según denominaron dellos historiadores. L'aceptación de la "guerra puerca" arxentina per parte de Kissinger (quien naquel momentu yera Secretariu d'Estáu d'Estaos Xuníos) foi confirmada oficialmente por archivos desclasificaos el Archivu Nacional de Seguridá de los Estaos Xuníos (The National Security Archive). Nestos archivos confirmar de Kissinger, emitió ente munches otres frases escontra la Xunta militar, la siguiente, en referencia a la "guerra puerca":
Chile
thumb|left|175px|Caricatura de Allende el 11 de setiembre de 1973 realizada pol dibuxante [[Carlos Latuff.]] Afírmase la so participación na organización del golpe d'Estáu contra'l gobiernu de Salvador Allende en Chile. Acusar amás d'entamar la denomada Operación Cóndor, un plan sistemáticu d'eliminación d'opositores empobináu a "combatir el comunismu" en Llatinoamérica. Foi sometíu a procesu n'Estaos Xuníos pol asesinatu del comandante en xefe del Exércitu chilenu René Schneider, fallando en 2006 la Corte Suprema d'esi país que la so responsabilidá fuera política y non criminal.
Indonesia
thumb|150px|Xeneral [[Suharto]] Henry Kissinger sofitó al réxime indonesiu del xeneral Suharto, acusáu del xenocidiu contra la población de Timor Oriental, amás de tar arreyáu coles actividaes d'esti gobiernu, según tamién na invasión a Timor Oriental. Amás sirvió a dichu gobierno como Asesor Xeneral de Gobiernu, otra aición que-y foi tremendamente criticada.
Vermand
Tien una población de y una superficie de  km².
Wifi
El wifi (tamién escritu Wi-Fi, WLAN y WiFi) ye una teunoloxía que dexa la interconexón inalámbrica de dispositivos electrónicos. Los dispositivos habilitaos con wifi (tales como ordenadores personales, teléfonos, televisiones, videoconsoles, reproductores de música...) pueden interconectase direutamente ente sigo o al traviés d'un puntu d'accesu de rede inalámbrica.
Wi-Fi ye una marca de l'Alianza Wi-Fi, la organización comercial qu'adopta, prueba y certifica que los equipos cumplen colos estándares 802.11 rellacionaos con redes inalámbriques d'área llocal.
Henry Kissinger
El Sáḥara Occidental
Kissinger asesoró y preparó a los marroquinos pa la Marcha Verde (1975), y auspició les negociaciones ente los representantes marroquinos y el Gobiernu español, que concluyeron cola retirada del Exércitu español d'El Sáḥara y l'entrada al territoriu per Marruecos y Mauritania. Estaos Xuníos apurrió a Marruecos loxística y armamentu, y Arabia Saudita apurrió grandes sumes de dineru pa esta operación, que favorecía (y entá güei favorez) a los intereses estratéxicu y comercial de los EE.XX. El conflictu d'El Sáḥara Occidental entá nun se resolvió.
Wifi
Etimoloxía
El términu wifi provién de la marca comercial Wi-Fi. La WECA, el consorciu que desenvolvió esta teunoloxía, contrató a una empresa de publicidá por que-y diera un nome al so estándar, de tal manera que fuera bono d'entender y recordar. Phil Belanger, miembru fundador de WECA, anguaño llamada Alianza Wi-Fi, sofitó'l nome Wi-Fi:
Henry Kissinger
Desempeñu posterior
Tres la so salida de la Secretaría d'Estáu, darréu foi-y ufiertada a Kissinger, dictar una cátedra na Universidá de Columbia, ufierta qu'aceptó gustosu. Amás fundó la so propia firma d'Asesoría Política y Diplomática, llamada Kissinger & Associates y ye cofundador y actual acionista de la Kissinger & McLarty Associates, otra compañía d'asesoría. Amás pasó a exercer como profesor de la Universidá de Georgetown y a ser miembru de les xuntes direutiva y asesor xeneral de les compañíes: Hollinger Group, un grupu de medios masivos, canales de televisión, revistes, editoriales, periódicos y demás pulicaciones con sede en Chicago y la Gulfstream Aerospace, una compañía especializada na industria del tresporte aereu y na construcción d'aviones.
Wifi
Etimoloxía
La semeyanza cola marca Hi-Fi (del inglés high fidelity; usáu frecuentemente na grabación de soníu) fixo creer, equivocadamente, que'l términu Wi-Fi ye una abreviación de wireless fidelity (traducíu al español, fidelidá inalámbrica).
Henry Kissinger
Desempeñu posterior
Amás siguió publicando llibros, artículos y ensayos, según tamién dio conferencies y ye asesor de múltiples otres compañíes.
Wifi
Historia
Esta nueva teunoloxía surdió pola necesidá d'establecer un mecanismu de conexón inalámbrica que fuera compatible ente distintos dispositivos. Buscando esa compatibilidá, en 1999 les empreses 3Com, Airones, Intersil, Lucent Technologies, Nokia y Symbol Technologies xunir pa crear la Wireless Ethernet Compatibility Alliance, o WECA, anguaño llamada Alianza Wi-Fi. L'oxetivu de la mesma foi designar una marca que dexara fomentar más fácilmente la teunoloxía inalámbrica y asegurar la compatibilidá d'equipos.
D'esta forma, n'abril de 2000 WECA certifica la interoperabilidad d'equipos según la norma IEEE 802.11b, so la marca Wi-Fi. Esto quier dicir que l'usuariu tien la garantía de que tolos equipos que tengan el sellu Wi-Fi pueden trabayar xuntos ensin problemes, independientemente del fabricante de cada unu d'ellos.
Henry Kissinger
Desempeñu posterior
La so firma foi contratada pol gobiernu de George W Bush, pa dirixir un comité d'aición tres los atentaos del 11-S y p'emprestar los sos servicios como compañía asesora, pero desabrir d'esti contratu poco primero de que Bush fixera pública la so idea d'invadir Iraq y d'empezar la Guerra d'Afganistán. Amás, emprestó los sos servicios como Asesor Políticu Xeneral al Gobiernu d'Indonesia.
Otros llogros, premios y reconocencies
El Secretariu Kissinger escribió munchos llibros y artículos sobre política esterior d'Estaos Xuníos, los asuntos internacionales, y la hestoria diplomática. Ente los premios que recibió atópense:
Perceición histórica
left|thumb|200px|Henry Kissinger en [[2008.]] Falar de política esterior nel sieglu XX ensin nomar a Kissinger ye daqué que resulta imposible. Henry Kissinger foi Secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos d'América nun periodu de tiempu bastante ximelgáu na política internacional y la so proceder, según la so capacidá p'arreglar tou tipu de problemes que se-y presentara, convertir nuna referencia de la diplomacia d'Estaos Xuníos, siendo en gran midida'l creador de variedá d'enclinos o métodos d'aición, nesti ámbitu, qu'inda siguen usándose lo que ye güei (intervenciones militares, negociaciones, aiciones en busca de determinaos intereses, ente otros.).
Wifi
Historia
La norma IEEE 802.11 foi diseñada pa sustituyir l'equivalente a les capes físiques y MAC de la norma 802.3 (Ethernet). Esto quier dicir que no único que s'estrema una rede wifi d'una rede Ethernet ye en cómo se tresmiten les entames o paquetes de datos; el restu ye idénticu. Por tanto, una rede llocal inalámbrica 802.11 ye dafechu compatible con tolos servicios de les redes locales (LAN) de cable 802.3 (Ethernet).
Estándares que certifica l'Alianza Wi-Fi
Esisten diversos tipos de wifi, basáu cada unu d'ellos nun estándar IEEE 802.11. Son los siguientes: Esisten otres teunoloxíes inalámbriques como Bluetooth que tamién funcionen a una frecuencia de 2,4 GHz, polo que puede presentar interferencies cola teunoloxía wifi. Por cuenta de esto, na versión 1.2 del estándar Bluetooth por casu actualizóse la so especificación por que nun esistieren interferencies col usu simultáneu de dambes teunoloxíes, amás precísase tener 40 Mbit/s.
Seguridá y fiabilidá
Unu de los problemes a los cualos enfréntase anguaño la teunoloxía wifi ye la progresiva saturación del espectru radioeléctricu, por cuenta de la masificación d'usuarios; esto afecta especialmente nes conexones de llarga distancia (mayor de 100 metros). En realidá l'estándar wifi ta diseñáu pa coneutar ordenadores a la rede a distancies amenorgaes, cualquier usu de mayor algame ta espuestu a un escesivu riesgu d'interferencies.
Un eleváu porcentaxe de redes instalar ensin tener en considerancia la seguridá, convirtiéndose asina en redes abiertes (dafechu accesible a terceres persones), ensin protexer la información que por elles circulen. Ello ye que la configuración por defectu de munchos dispositivos wifi ye bien insegura (routers, por casu) yá que a partir del identificador del dispositivu puede conocese la contraseña d'accesu d'ésti y, por tantu,puede consiguise fácilmente aportar y controlar el dispositivu.
L'accesu ensin autorizar a un dispositivu wifi ye bien peligrosu pal propietariu por dellos motivos. El más obviu ye que pueden utilizar la conexón. Pero, amás, aportando al wifi puede supervisase y rexistrar tola información que se tresmite al traviés d'él (incluyendo información personal, contraseñes…). La forma de faelo seguro ye siguir dellos conseyos:
Esisten delles alternatives pa garantizar la seguridá d'estes redes. Les más comunes son l'usu de protocolo de cifráu de datos pa los estándares wifi como'l WEP, el WPA, o'l WPA2 que s'encarguen de codificar la información tresmitida pa protexer la so confidencialidad, apurríos polos mesmos dispositivos inalámbricos. La mayoría de les formes son les siguientes:
La seguridá d'una rede wifi pue ser puesta a prueba por aciu una auditoría de wifi. Sicasí, nun esiste nenguna alternativa totalmente fiable, una y bones toes elles son susceptibles de ser frayaes.
Dispositivos
right|thumb|Router wifi Esisten dellos dispositivos wifi, que pueden estremase en dos grupos: dispositivos de distribución o de rede, ente los que destaquen los enrutadores, punto d'accesu y repetidores; y dispositivos terminales que polo xeneral son les tarxetes receptores pa coneutar al ordenador personal, yá sían internes (tarxetes PCI) o bien USB.
En rellación colos manejadores de dispositivu, esisten direutorios de circuitu integráu auxiliar d'adaptadores inalámbricos.
Ventayes y desventaxes
Les redes wifi tienen una serie de ventayes, ente les cualos podemos destacar:
Pero como rede inalámbrica, la teunoloxía wifi presenta los problemes intrínsecos de cualquier teunoloxía inalámbrica. Dalgunos d'ellos son:
Henry Kissinger
Perceición histórica
Kissinger ye almiráu por unos al empar que ye odiáu y tarrecíu por otros. La mayor crítica que se-y fai ye'l sobreponer los intereses de la so nación percima del bienestar político de les demás, siendo responsable o tando venceyáu a una gran variedá de dictadures, lo que llevó a que munchos lo acusen de tar amestáu a les múltiples violaciones a los Derechos Humanos asocedíes mientres les mesmes, daqué que ye y va siguir siendo motivu d'especulación y discutiniu.
Con too y con eso, Kissinger empecipió l'aplicación d'un nuevu enfoque con al respective de la Guerra Fría, que, lastimosamente, nun sería siguíu polos sos socesores, que diera como resultáu nel futuru una rellación granible nun esforcia ente la XRSS y EE. XX. Munchos consideren esta política de distensión cola XRSS la más fayadiza, entendiendo'l expansionismo ya imperialismu como l'enfoque correutu, que ye retomáu pola alministración Reagan, col so proyeutu Guerra de les Galaxes y les sos ofensives internacionales.
Ente los llogros de Kissinger destaca l'apertura de rellaciones ente China y Estaos Xuníos, l'aplicación d'una vasta serie de midíes pa la producción enerxética alternativa, mientres y darréu a la Crisis del Petroleu de 1973, la firma de los Trataos SALT I y la preparación del terrén pa la posterior firma del so socesor, los Trataos SALT II, l'entamu del procesu de collaboración y negociación nel Oriente Mediu, específicamente nel conflictu del mundu árabe, sentando les bases pa la realización de los Alcuerdos de Camp David, y poner fin a un bien criticáu y refugáu conflictu, la Guerra de Vietnam, sobrollevar con ésitu tantu la Guerra del Yom Kippur como la Guerra indo-pakistaní de 1971 y en llinies xenerales, consiguir cola so política consolidar el poderíu internacional d'Estaos Xuníos, según estender y asegurar les sos zones d'influencia a lo llargo del mundu.
Ye por esta inmensa gama d'actividaes que Henry Kissinger ye recordáu como'l más emblemáticu Secretariu d'Estáu d'Estaos Xuníos, al puntu de qu'esti puestu ye direutamente identificáu cola so persona. Pocos Secretarios d'Estáu, por non dicir nengunu, tuvieron un nivel de participación y protagonismu tan grande como'l suyu nos sucesos acaecíos a lo llargo del mundu, convirtiéndolo nun auténticu iconu pa munches corrientes capitalistes y de dereches, tantu d'Estaos Xuníos como del mundu.
Bibliografía
Otres fontes
1. Obres de Henry Kissinger
Autobiografía
Memoirs, etc.
2. Biografíes
3. Otros llibros sobre Kissinger
Enllaces esternos
{{socesión|fila 12
{{socesión|fila 13
{{socesión|fila 14
{{socesión|fila última |títulu = Asesor de Gobiernu d'EE.XX. 50px {{Tradubot|Henry Kissinger}}
{{NF|1923||Kissinger, Henry A}}
Década del 1860 e.C.
Personaxes importantes
Una década enantes / Una década depués Sieglu: Sieglu XX e.C. - Sieglu XIX e.C. - Sieglu XVIII e.C.)
Llingües gonga
Les llingües gonga o kefoides son un grupu filoxenéticu de llingües omótiques falaes n'Etiopía.
Esti grupu ta formáu por cuatro grandes bloques dialeutales el kafacho (Etiopía suroccidental), el shekkacho (Etiopía suroccidental), el boro o shinasha (Etiopía noroccidental) y el anfillo (Etiopía occidental). Los falantes de llingües gonga, ocupaben zones axacentes hai 400 años pero por cuenta de distintos factores sociales, económicos y políticos esvalixáronse migrando hasta los sos allugamientos actuales dende la so rexón orixinaria.
Comparanza léxica
Los numberales para distintes llingües omótiques meridionales son: ! GLOSA ! Anfillo !! Boro (Shinasha) !! Kafa !! Shekkacho ! PROTO- MAO Los términos ente paréntesis son préstamos de les llingües semítiques etiópiques.
Aerodramus fuciphagus
La salangana nidoblanco (Aerodramus fuciphagus) ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae que vive nel Sureste Asiáticu. Los sos niales fechos con cuspia solidificada usar pa faer la sopa de nial d'ave.
Descripción
Mide ente 11 y 12 cm de llargu y pesa ente 15 y 18 gramos. El plumaxe de les sos partes cimeros ye pardu coritu y más claru nes partes inferiores. El so obispillo ye ligéramente más claru que'l restu de partes cimeros. La so cola ye llixeramente ahorquillada y les sos ales son llargues y estreches. El so picu y curties pates son negres.
La subespecie A. f. micans ye más clara y abuxada ente que A. f. vestitus ye más escura y col obispillo obstensiblemente más claru.
Emiten dellos tipos de llamada, incluyíos agudos clics qu'usen para ecolocalizar na escuridá de les cueves.
Distribución y subespecies
Reconocense seis subespecies de salangana nidoblanco:
Comportamientu
thumb|left|Amueses de niales recoyíos pal consumu humanu. La salangana nidoblanco aliméntase sobrevolando hábitas costeros y de monte, atopándose hasta los 2.800 metros sobre'l nivel del mar en Sumatra y Borneo. La so dieta componer d'inseutos qu'atrapa al vuelu. De cutiu aliméntase en grandes bandaes con otres especies d'andarones y golondrines.
Cría en colonies nel interior de cueves, en resquiebros de los cantiles y dacuando de construcciones. El so nial en forma de mediu concu ye ablancazáu tresllúcidu y ta fechu con capes de cuspia pegañosa solidificada xuntáu a les parees. Mide unos 6 cm de llargu y 1,5 cm de fondura y pesa alredor de 14 gramos. Suelen poner dos güevos de color blancu mate.
Rellación colos humanos
thumb|Ilustración de 1831 de la salangana y el so nial.
Los niales usaos como ingrediente de la sopa de nial d'ave tán compuestos práuticamente na so totalidá por cuspia, ensin apenes material vexetal. La sopa ellabórase esleiendo y caleciendo los niales n'agua qu'adquier una testura xelatinosa. La sopa usóse amás de les sos propiedaes culinaries como afrodisiacu y na medicina tradicional china. Los niales algamen altos precios y munches colonies son esplotaes comercialmente.
Delles poblaciones como les de les islles Andaman y Nicobar hanse sobreexplotado tantu que les condució a estár en críticamente amenaciaes según los criterios de la UICN.
Cada vez más s'utilicen pajareras pa salanganes. En Malasia constrúin estructures artificiales destinaes al anidamiento de salanganes con propósitos comerciales con megafonía nel techu qu'emite llamaes d'estes aves p'atraeles.
Verneuil-sous-Coucy
Verneuil-sous-Coucy ye una comuña francesa del departamentu d'Aisne, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Iurreta
thumb|300px|Vista xeneral de la plaza ya ilesia de San Miguel, al fondu'l conceyu. L'anteiglesia de Yurreta (n'euskera y oficialmente Iurreta ) ye un conceyu de la provincia de Vizcaya, País Vascu (España), perteneciente a la contorna del Duranguesado con una población de 3.812 habitantes según los datos del INE correspondientes al añu 2010. La estensión del conceyu ye de 18,840 km² polo que la densidá poblacional ye de 202 hab./km². Altitú: 113 metros.
La etimoloxía del topónimu Iurreta puede venir de iru (trés), ur (agua) y la terminación eta que quier dicir "sitiu onde hai", esto ye, "sitiu onde hai tres ríos". Otra hipótesis ye iru (trés), errota (molín) y la terminación eta, "sitiu de los trés molinos".
Allugamientu y accesos
Asitiada nel centru del territoriu históricu de Vizcaya y la parte más oriental de la contorna del Duranguesado ta allugada nel valle del ríu Ibaizábal. N'el so tierres fundóse la villa de Durango, a la que tuvo xunida dende 1926 a 1990, y l'actual nucleu urbanu ta xuníu col de la villa. Bilbao, la capital de la provincia, queda a 30 km.
Comunicaciones
Les comunicaciones tán centraes na carretera nacional N-634 que percuerre'l conceyu d'este a oeste al igual que l'autopista AP-8 que tien enllaz equí. Les carreteres BI-6213, Durango–Beasain (Guipúzcoa) y la BI-6211 que va a Vitoria. El conocíu camín de la mariña, la carretera BI-3332, xunir a la mariña vizcaina.
La llinia de ferrocarril de vía estrecha de Euskotren tien parada na vecina Durango, xuniéndola cola capitales de Guipúzcoa, San Sebastián, y de Vizcaya, Bilbao.
Composición
El conceyu de Yurreta conserva entá la división tradicional por confrería, que yera común nes anteiglesias de Vizcaya. Les confreríes de Yurreta son: Yurreta, Orozqueta, Goyuría, Oromiño, Santa Maña y San Fausto.
Hidrografía
Yurreta ta dafechu establecida nel valle del ríu Ibaizábal, que sirve pa delimitar el conceyu cola vecina villa de Durango. Los afluentes del Ibaizábal formen valles onde s'establecen pequeños nucleos rurales. Son destacables los ríos Oromiño y Zalday.
Economía
La economía de Yurreta ta basada nel sector industrial. Les grandes cantidaes de terrén que tien el conceyu, bien afechu pal allugamientu de fábriques, xuníu a que s'atopa bien comunicada fueron determinantes por qu'ensame d'empreses escoyeren a la anteiglesia pa establecer les sos instalaciones.
El sector primariu, importante nes confreríes rurales, ta centráu na agricultura y ganadería, que se realiza en pequeñes esplotaciones típiques, nos caseríos, baserris, y comercialízase nos mercaos de la contorna. Ye importante l'actividá forestal con esplotaciones madereres de pinu insignis. Tamién hai dalguna pequeña esplotación minera (cantera) residual.
El sector secundariu, como yá se dixo, ye importante. Hai industries de camudaos metálicos de too tipu: fundición, ferretería, máquina ferramienta, estampación, etc.. venceyaes mayoritariamente al sector de automoción, según una importante fábrica papelera.
El sector servicios ye casi inesistente, ta íntimamente amestáu al de Durango. Tocantes a la restauración, hai dalgún establecimientu relevante que gocia de cierta sonadía. En Yurreta tienen base dellos servicios públicos importantes, como los bomberos, la brigada móvil de la Ertzaintza o'l centru de xestión de l'AP-8 nel tramu vizcaín.
Historia
Como en toes l'anteiglesies los sos oríxenes perder nel tiempu y confundir colos de la Tierra Llana de Vizcaya. Tiénense noticies de la batalla que se produció'l 16 d'abril de 890 en tierres de Orobio ente moros encabezaos por Uliamet, veníos de Navarra, y cristianos encabezaos por Fortún Iñiguez de Ibarguen de Urarte, Lope Martínez de Burgoa y Lope Pérez de Undajauregui.
Dellos historiadores asitien nel añu 899 la construcción de casar torre de Yurreta per parte de Pascual de Yurreta; en redol a esta casa torre conformaría la anteiglesia. En 1072 el rei de Navarra fai cesión del monesteriu de San Martín de Yurreta al monesteriu de San Millán de la Cogolla en La Rioxa.
Yurreta formó parte de la Merindad de Durango. Tenía asientu y voto númberu 5 nes Xuntes de Guerediaga.
La guerra de Bandos dexó episodios nes tierres de Yurreta, como la quema de la torre d'Arandia en 1442 por Goméz González de Furaca.
Na Guerra de la Independencia vese afeutada nes batalles contra los franceses.
El 12 de payares de 1926, mientres la dictadura de Miguel Primo de Rivera se anexona a la Villa de Durango. Esta anexón foi bien impopular y duramente refugada pol pueblu, tal que consta documentalmente, que siempres que pudo pidió la desanexón (nel periodu republicanu solicitar ensin ésitu'l estatus de "Entidá Llocal Menor"), que producióse'l 1 de xineru de 1990.
La razones de l'anexón hai que buscales na escasa estensión territorial de la villa de Durango (que se fundó en terrenes de la anteiglesia) y la crecedera de la mesma. Los alcaldes de Durango y Yurreta, Celestino de los Ríos y Xusto de Uribarrena, respeutivamente, alcordaron por cuenta de l'anexón instalar una fonte en terrenes de Landako que pertenecíen a Yurreta, p'abastecer d'agua a les viviendes que se taben construyendo na zona, y rematar les obres de la carretera a Goiuria. La cultura popular cunta que l'anexón producir por otres causes: l'alcalde de Yurreta vio la fonte qu'al llau de la Ilesia de Santa María teníen los de Durango. A él quedába-y lloñe la fonte pa coyer agua y propúnxo-y al alcalde de Durango que si ponía esa fonte na plaza de la ilesia de Yurreta, se anexonaba ésta a Durango. Los de Durango asitiaron la fonte na plaza de Yurreta y anexonaron el pueblu. Cuando en 1990 se desanexonó la anteiglesia, los de Durango reclamaron la so fonte y esta volvió al so llugar orixinal el 8 d'avientu de 1989. Anguaño puede trate la fonte xunto a la ilesia de Santa María de Durango (güei reconvertida en basílica) con una inscripción na so base que diz, en euskara y castellán, "lleváronme un 12 de payares de 1926 y volviéronme a traer el 1 de xineru de 1990".
Yurreta se desanexonó de Durango oficialmente'l 1 de xineru de 1990, y el procesu de desanexón duró dos años.
L'actividá industrial del fierro siempres tuvo xunida al conceyu. Les ferrerías, munches vegaes tamién molinos (d'onde puede venir la so denominación), fueron habituales. Juan Y. Delmas nel sieglu XIX yá la consideraba como una de les más fabriles de Vizcaya con seis ferrerías. Estes ferrerías dieron pasu a pequeñes instalaciones xeneradores d'eletricidá nos alboreceres de la revolución industrial a empiezos del sieglu XX.
A mediaos del sieglu XX empieza una fuerte industrialización de Yurreta aprovechando les condiciones optimas de la so orografía y situación xeográfica. Instálense grandes empreses, como Celuloses del Nervión (1951), Fundiciones Irubaserri (1961) o Fundiciones Amboto (1962).
La bandera ta conformada por una bordura granate qu'enmarca otra compuesta de cuadraos mariellos, granates y beiges, dientro de la mesma hai un gran cuadráu mariellu con un octógonu granate que circunscribe una estrella de 8 puntes, de colores blancu y rosa alternativamente, y nel centru un círculu blancu nel que figura, per un sitiu, l'escudu de Yurreta y per l'añu 1990 arrodiaos de motivos vexetales.
El conceyu
La mesma denominación de "anteiglesia yá señala que orixinalmente la corporación municipal, o l'organismu que nel so tiempu realizaba diches llabores, axuntar nel esterior de la ilesia del pueblu dempués de los actos relixosos pa realizar la discutiniu y tomar de decisiones. En Yurreta estes xuntes realizar nel pórticu de la ilesia, que sirvía de campusantu (inda pueden apreciase delles lloses marcaes como llábanes) esto espresábase na mesma acta de la xunta cola frase inicial "aconceyaos nel campusantu de la Ilesia de San Miguel de Yurreta...".
Marina Yachmeneva
Marina Yachmeneva ye una atleta soviética retirada especializada na prueba de 1500 m, na que consiguió ser subcampeona europea en pista cubierta en 1989.
Iurreta
El conceyu
La casa del conceyu allugar nuna sala de la torre de la ilesia de San Miguel y en 1748 empiecen les obres de construcción de la casa consistorial, que s'inauguró'l 1752 y perduró hasta 1969 o 1972 reconvertida n'escuela dende 1886.
En 1886 intercámbiase l'allugamientu del conceyu pola de la escuela, que taba asitiada dende la so fundación nel segundu pisu de la llamada "Tabierna de Montón", quedando les instalaciones municipales nesi allugamientu hasta l'anexón con Durango en 1926.
En 1987 créase la Xestora de desanexón de Yurreta y ésta empieza a axuntase en distintos allugamientos hasta que'l conceyu de Durango vénce-y un llocal pa la so sede. El 13 de payares de 1989, les Xuntes Xenerales de Bizkaia aprueben la desanexón y el 1 de xineru de 1990 Yurreta vuelve ser un conceyu independiente. La sede municipal sigue allugada nel llocal de la xestora y encárgase un proyeutu de rehabilitación del palaciu Goikola pa la so adautación a casa consistorial al arquiteutu Carlos San Miguel Alberdi. La nueva casa consistorial inaugúrase'l 30 de xineru de 1993, anque'l trabayadores municipales taben trabayando nél dende'l 19 d'ochobre de 1992.
La escuela
El indianu de Yurreta Juan de Orobiogoitia, orixinal del caserío de Orobiogoitia de la confrería de Orobio, qu'emigró a Lima (Perú) onde realizó distintos llabores ente elles el ser conseyeru del Tribunal del Consuláu de Lima, finó'l 9 de setiembre de 1794 dexando nel so testamentu una cantidá de dineru, 4.000 pesos, y orde por que'l mesmu emplegárase na fundación d'una escuela "de primeres lletres" a la que debíen d'allegar tolos neños y neñes de la llocalidá. Esta escuela tenía de tar so la advocación de San Juan de Nepomuceno. El testamentu detallaba qu'un 3% de la cantidá mandada tenía de ser invertida de forma segura ("en finca o finques pervalibles de la meyor seguridá") por que colos sos réditos pudiera pagase al maestru encargáu de la escuela.
Les condiciones establecíen que'l maestru debía de ser esamináu y aprobáu con títulu "Real de los Señores del Real y Supremu Conseyu de Castiella" y apoderar les llingües castellana y vasca. La casa del maestru tenía de tar cerca del edificiu de la escuela (esta casa sería costeada con parte del dineru mandáu xunto con otra parte proveniente del propiu conceyu), la educación sería pa tolos neños y neñes de la población, nun pudiendo ser discrimináu nengunu d'ellos, establecía la xornada llaboral del maestru detallando l'horariu ya inclusive especificaba qué díes se daría "doctrina cristiana", según les vacaciones, que sería'l maestru quien daría material (tinta y papel) a los estudiantes ensin que buscara arriquecimientu nello, los que llevaben l'apellíu de "Orobiogoitia" nun teníen de pagar nada por ello, tenía de buscar sustitutu pa les sos ausencies, na escuela tenía d'haber una imaxe de san Juan de Nepomuceno, el sueldu del maestru yeren los réditos del 3% invertíu una vegada descontaos los gastos de tinta y papel de los estudiantes d'apellíu "Orobiogoitia".
El cursu empezó en 1802 so la direición, como maestru, de Juan Pedro de Orezqueta y Uribe Salazar. La escuela allugar nel pisu de riba de la llamada "Tabierna de Montón", tamién conocida como "tabierna de María Errekalde", y dempués, n'avientu de 1886 (el 21 de payares alcordárase treslladar el conceyu a los locales de la tabierna) llevar al edificiu del conceyu (el qu'hasta'l so valtamientu en 1969 o 1972 llamóse "escuela vieya").
Na década de 1970 faise cargu'l Ministeriu d'Educación de la escuela de Yurreta y constrúi un nuevu edificiu bautizáu col nome de "Arzobispu Maiztegui".
Política y alministración
Tres la desanexón de Durango en 1990 nes distintes eleiciones municipales que se celebraron diose un resultáu similar onde se destacar una mayoría de votos de índole nacionalista, siendo'l Partíu Nacionalista Vascu en que caltuvo l'alcaldía dende entós.
La corporación surdida de les eleiciones de mayu de 2015 ye la siguiente:
Zorione Fundazuri Urkidi (EAJ/PNV)
Instalaciones municipales
Allugada nel Palaciu Goikola, alluga'l salón de plenos, l'alcaldía, la secretaría y los departamentos d'Intervención y Urbanismu.
Asitiaos nunos locales nel nucleu urbanu alluguen los servicios de Rexistru ya información, Recaldación, Policía Municipal y el Xulgáu de Paz. Asina mesmu, dende xineru de 2016 tamién alluga los servicios sociales de base.
Construyíu nel sieglu XIX, realizáronse nél dos ampliaciones, una en 1996 y la postrera d'elles nel añu 2009 y que tuvo ente los finalistes d'I Concursu de campusantos entamáu pola Revista Adiós. El campusantu atópase claramente estremáu ente lo que foi l'antigua cortil y les sos ampliaciones. Dicha diferenciación atópase afigurada tantu nos materiales utilizaos na so construcción como nel sistema d'enterramientu utilizáu.
Cuenta con una cafetería y diverses instalaciones destinaes a les persones mayores. Ye la sede d'Ama Nagusien Elkartea.
Frontón cubiertu construyíu nel añu 1985 y xestionáu pol club de pelota vasca "Olaburu Pilota Elkartea". Cuenta con un bolatoki, sitiu pal xuegu de bolos, y un probaleku, sitiu pa realizar pruebes d'arrastre de piedra.
Ye la principal instalación cultural del conceyu creada en 1998, dir consta d'un salón d'actos y diverses sales multifuncionales. Nél ta allugada la biblioteca municipal y el serviciu de formación informática "KZgune".
Ye una instalación de locales municipales pa usu de les asociaciones que tienen see en Yurreta. Entró en funcionamientu nel añu 2007.
El proyeutu de güertes ecolóxiques alcontráu nel barriu Iturburu empecipiar en 2010, habilitándose 40 parceles que fueron ocupaes na so totalidá por usuarios qu'ocupen pa consumu propiu y siempres utilizando téuniques ecolóxiques.
Monumentos
Nel patrimoniu monumental de Yurreta hai exemplares dignos de mención, tantu dientro de l'arquiteutura civil como relixosa.
Los caseríos, baserri en vascu, son exemplos de l'arquiteutura popular destacables. Perduren inda (munchos sumieron por cuenta de la falta de sensibilidá de les instituciones) exemplares importantes, como los de Iturrioz, Olabe Mayor, Santuyano, Otalora y Uribe Ondo. Tamién hai exemplos d'horros como'l de ertzille o los de Goiuria.
Esisten, coles mesmes, cases palacios non rurales como la de Goikola, que data de 1670 onde anguaño ta'l conceyu, y la Casa cural de 1739.
Ye reseñable la ponte barrocu d'Arandia y el monumentu que señala l'empiezu del Camín de la Mariña de 1831 conocíu como "Arriandi" ("piedra grande" n'euskera) y que da nome al barriu.
No relixoso hai numberoses pequeñes ermites por tol conceyu. Equí más qu'en nengún otru sitiu d'Euskal Herria puede entendese tamién la pallabra que denomina ermita n'euskera, baseliza, que quier dicir lliteralmente ilesia del monte, por cómo tán distribuyíes les mesmes. Dalgunes d'elles son; Santa Maria en Uribe, San Antonio en Gastañaza, San Martín en Amaza, San Mames en Gariaza, San Marcos en orobio y santa Polonia en Arandia. Nel barriu de Orezketa taba la ermita de Santiago onde hai documentáu qu'había un sepulcru de piedra.
Fiestes
Yurreta celebra les sos fiestes n'honor de San Miguel Arcánxel, el so patrón.
Toles confreríes tienen les sos fiestes propies, según toes la ermites. Estes fiestes son netamente populares.
Laura Innes
Laura Elizabeth Innes ye una actriz y direutora de televisión norteamericana, tres veces nomada a los Emmy.
Carrera
El so primer creitu nel escenariu foi en Chicago, nel renomáu Goodman Theatre, onde, ente otros papeles, interpretó a Stella xunto a John Malkovich como Stanley en A Streetcar Named Desire. Otres actuaciones inclúin Two Shakespearean Actors con Eric Stoltz nel Lincoln Center, Our Town nel Seattle Repertory Theatre y Three Sisters en La Jolla Playhouse de San Diego.
En 1986, Innes interpretó a la nueva fía de Jerry Stiller y Anne Meara na comedia de situación The Stiller and Meara Show, serie encaboxada a les poques selmanes. En los 90, Innes participó como convidada en series de televisión como Party of Five, My So-Called Life y Brooklyn Bridge (Ponte de Brooklyn), y apaeció na película And the Band Played On enantes de ser contratada pal so primer papel importante na televisión como Bunny, la promiscua ex-esposa de Thomas Haden Church na comedia de la NBC, Wings, ente 1991-1993.
Na seronda de 1995, xunióse al esitosu drama médicu de la NBC, Urxencies (ER), na so segunda temporada, onde interpretaba a la Dra. Kerry Weaver. El so personaxe recurrente convirtióse en regular al entamu de la tercer temporada. En 2001, el personaxe, que tenía una discapacidá física, salió del armariu. Recibió dos nominaciones a los Emmy pola so interpretación, según otros trés pa los Screen Actors Guild como parte del repartu de la serie. Tamién recibió cinco nominaciones como Meyor actriz de repartu polos Viewers For Quality Television. Innes tamién dirixó dellos episodios de la serie, según episodios de Brothers & Sisters, House, The West Wing, unu de los cualos llogró una nominación a los Emmy como Meyor direición.
Mientres l'añu 2010, Laura Innes integróse a la nueva serie de NBC, The Event, interpretando a Sophia Maguire, unu de los personaxes principales de la serie.
Nel cine, Innes coprotagonizó l'esitosu filme Deep Impact en 1998 y col so compañeru de Urxencies (ER), Noah Wyle, Can’t Stop Dancing.
Familia
Caltién una estrecha amistá con Megan Mullally y la so ex-compañera n'Urxencies (ER), Maura Tierney.
Espectru electromagnéticu
L'espectru electromagnéticu ye'l conxuntu d'ondes electromagnétiques o, más concretamente, a la radiación electromagnética qu'emite (espectru d'emisión) o absuerbe (espectru d'absorción) una sustancia. Tala radiación sirve pa identificar la sustancia de miente asemeyada a una buelga dactilar. Los espectros pueden adicase y estudiase per aciu d'espectroscopios que, arriendes de permitir allupar l'espectru, dexen facer midides sobro ésti, como la llonxitú d'onda o la frecuencia de la radiación.
Van dende les de menor llonxitú d'onda, como son los rayos cósmicos, los rayos gamma y los rayos X, pasando pela lluz ultraviola, la lluz visible y los rayos infrarroxos, hasta les ondes electromagnétiques de mayor llonxitú d'onda, como son les ondes de radio. En cualesquier casu, cada una de les categoríes son d'ondes de variación de campu electromagnéticu.
El cuadru siguiente amuesa l'espectru electromagnéticu, coles sos llonxitúes d'onda, frecuencies y enerxíes de fotón:
Aerodramus hirundinaceus
Aerodramus hirundinaceus ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae endémica de Nueva Guinea y les islles circundantes de Karkar, Yapen y Goodenough.
Descripción
La salangana montana ye un miembru de tamañu mediu dientro del so xéneru, que mide ente 11 y 13 cm de llargu. El plumaxe de les sos partes cimeros ye de color pardu escuru y gris claru nes inferiores. La so cola ye llixeramente ahorquillada. Como otros miembros del xéneru esta especie ye capaz d'ecolocalizar, carauterística qu'usa pa movese na escuridá de les cueves nes que cría.
Zaldibar
thumb|300px|Parroquia de San Andrés.
Aerodramus hirundinaceus
Distribución y hábitat
Alcuéntrase principalmente nos montes de les zones montascoses dende los 500 m d'altitú hasta'l Llende del monte llende superior del monte. Tamién apaez con menor frecuencia en zones baxes cercanes a los montes.
Zaldibar
L'anteiglesia de Zaldibar ye un conceyu de la provincia de Vizcaya, País Vascu (España), perteneciente a la contorna del Duranguesado con una población de 3.087 habitantes según los datos del INE correspondientes al añu 2016. La estensión del conceyu ye de 11,84 km² polo que la densidá poblacional ye de 260,73 hab/km².
Aerodramus hirundinaceus
Taxonomía
Nel pasáu clasificar nel xéneru Collocalia pero treslladóse a Aerodramus como la mayoría de les salanganes. Reconócense tres subespecies:
Zaldibar
Toponimia
Zaldibar ye un topónimu d'etimoloxía tresparente, yá que puede traducise del euskera como abargane/vaguada de los caballos, de zaldi (caballu) y ibar (valle). L'escudu del conceyu amuesa asina un caballu.
Aerodramus hirundinaceus
Comportamientu
Como'l restu de miembros del so xéneru cría nel interior de cueves, y constrúi los sos niales con materiles vexetales, como felechos, ramines, fiervas o liquen xuníos ente sigo col so cuspia. Son aves coloniales, pero los covarones esaminaos nun amuesen una gran densidá de niales. El momentu cume de la estación de cría ye ente ochobre y avientu, anque apaecen niales ocupaos a lo llargo de too l'añu. Suelen poner un solu güevu. Los pollos permanecen nel nial ente 57-74 díes, unu de los periodos de crecedera más llargos ente los apódidos. En contrapartida tienen una de les tases d'ésitu reproductivu más alta, el 61% les salanganes montanas consiguen sacar alantre a los sos pollos.
Zaldibar
Toponimia
Sicasí'l conceyu denominábase d'antiguo Zaldúa, teniendo zaldua significáu n'euskera de "el sotu". Cabo la posibilidá de que Zaldívar nun derive por tantu de abargane/vaguada de los caballos, sinón de zaldu(< llatín "saltus", 'sotu') y ibar, ye dicir de Valle del sotu o Valle de Zaldúa, anque sería un deriva fonética irregular (cf. Zalduondo, zaldu+ondo, y Zaldiaran, zaldi+llabren).
Zaldúa ye anguaño un arcaísmu que nun s'utiliza anque foi'l nome oficial del conceyu hasta 1932.
El nome formal del conceyu n'euskera y oficial dende la década de 1980 ye Zaldibar, que ye una adautación del históricu Zaldívar a les modernes regles ortográfiques del euskera. La pronunciación ye llixeramente distinta.
Sobre la so denominación oficial varió delles vegaes nos últimos sieglos:
Allugamientu y accesos
Asitiada na parte más oriental de la contorna y de la provincia estender hasta la llende con Guipúzcoa. La distancia que la dixebra de Durango, cabeza de la contorna, ye de 7 km y con Éibar, el nucleu poblacional importante de la zona, ye de 9 km. Bilbao, la capital de la provincia, queda a 37 km.
Zaldibar llenda colos siguientes conceyos, al norte con Mallabia y Ermua; al sur Elorrio y Elgeta (Gipúzkoa) al este con Eibar (Gipúzkoa) y al oeste con Berriz.
thumb|300px|Visu de Santamariñe Zar o Santamañazar (675 metros).
Comunicaciones
Les comunicaciones tán centraes na carretera nacional N-634 que percuerre'l conceyu d'este a oeste al igual que l'autopista AP-8, pero ésta nun tien accesos dende'l conceyu, quedando éstos en Ermua y Durango. Estes infraestructures xunen Zaldibar coles capitales de Bizkaia y Gipúzkoa.
El ferrocarril de vía estrecha d'Euskotren de la llinia Bilbao-San Sebastián, tien estación nel corazón de la trama urbana.
Composición
El conceyu de Zaldibar ta conformáu, amás del nucleu urbanu, polos barrios rurales de Eitzaga (esti barriu ta na aguada del ríu Deba), Sallabente, Goierri, Gazaga, Urizar y Aranguren.
Hidrografía
El ríu principal del conceyu ye'l Zaldua, o Zalduerreka, que nel barriu abadiñarra de Matiena xunir al Ibaizábal. Esti ríu recibe dellos regueros como'l Solozábal y Agirre-sakona. Na parte oriental del conceyu, perteneciente a la cuenca del Deba, el ríu que pasa pol mesmu ye'l ríu Ego que nel barriu eibarrés de Maltzaga xunir al ríu Deva. Esti ríu recibe nel conceyu los afluentes Ibuereka y Aixola ente otros.
Orografía
Col telón de fondu de les peñes del duranguesado con Anboto apoderando les mesmes y en frente del pimpanu Oiz, Zaldívar queda arrodiáu de pequeños montes que tienen la so máxima cota en Santamariñe Zar con 675 msnm. La pertenencia a dos vertientes, la del Ibaizábal y la del Deba, fai que la divisoria d'agües convertir en torga a superar poles infraestructures de comunicación que percuerren el conceyu d'este a oeste. El puertu que crucia la carretera nacional 634 ye'l Puertu de Areitio que tanto l'autopista AP-8 como'l ferrocarril salven con dos talos túneles.
Economía
La economía de Zaldibar ta basada nel sector industrial, cuenta con importantes industries de tresformaos metálicos, con fábriques y talleres onde se producen máquines ferramientes, industria auxiliar del autómovil, escopetes de caza, etc.