cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Catón el Vieyu
Últimos años
thumb|250px|Planu de Cartago y de la península Del so periodu como censor hasta la so muerte nel añu 149 e.C., Catón nun ocupó cargu públicu dalgunu, anque siguió estremándose nel Senáu como un persistente adversariu contra les nueves idees. Al igual que munchos otros romanos, espantába-y lo que los misterios báquicos teníen de llicenciosu y esixó la espulsión de los filósofos griegos Carnéades, Diógenes y Critolao, que llegaren como embaxadores dende Atenes, por causa de la peligrosa naturaleza de los sos puntos de vista.
Catón tenía terror a los médicos, que yeren na so gran mayoría griegos. Xestionó la lliberación del historiador Polibio y los sos compañeros prisioneros, preguntando despectivamente a los senadores si nun teníen nada meyor que faer qu'aldericar sobre si unos cuantos griegos teníen de morrer en Roma o na so tierra. Nun conoció la lliteratura griega hasta ser octogenario, anque dellos estudiosos de los sos escritos piensen que tuvo de conocer les lletres griegues mientres la mayor parte de la so vida.
Carthago delenda est
Pa Catón, la vida privada foi una continua disciplina y la vida pública la disciplina de la mayoría. Consideraba al cabeza de familia como'l xerme de la familia mesma y a la familia como'l xerme del Estáu. Por aciu una estricta economía del tiempu realizó una cantidá inmensa de trabayu, esixendo la mesma actitú de los sos familiares, y amosándose como un maríu duru, un padre estrictu y un amu severo y cruel. Al paecer, había poca diferencia ente l'interés qu'emprestaba a la so familia y a los sos esclavos. Namái'l so arguyu inducía-y a poner una mayor atención a los sos fíos, Marcu Porcio Catón Liciniano y Marcu Porcio Catón Saloniano.
Nada había nel comportamientu de Catón que mereciera la censura de los sos compatriotes, que lu víen como un exemplu de la forma de vida romana tradicional. Nel pasaxe en que Titu Liviu describe'l calter de Catón nun hai una sola pallabra de crítica pa la ríxida disciplina de la so casa.
Vida doméstica
Mientres tola so vida Catón caltuvo l'espíritu rural que-y habíen inculcado los sos padres dende bien neñu. Casóse con una aristócrata de la gens Licinia. Cola so primer esposa tuvo un únicu fíu, al que se-y conoz como Marco Porcio Catón Liciniano con cuenta d'estremalo del so mediu hermanu. Al so primer fíu, Catón -y inculcó los sos mesmos valores tradicionales y aquél aportó a un home de gran valía, bien intelixente, brillante xurista, xagaz políticu y valiente soldáu.
Sicasí, a la muerte de la so primer esposa, la innegable moralidá de Catón quedó n'entredichu cuando ésti, a pesar d'atopase nuna edá bien avanzada, tomó una nueva esposa d'ente les sos esclaves con edá casadera. La escoyida pol Censor foi una moza de gran guapura llamada Salonia, cola que tuvo un fíu llamáu Marcu Porcio Catón Saloniano. El primoxénitu de Catón, Catón Liciniano, despreciaba esti actu y retiró al so padre la pallabra.
La enemistá ente dambes cañes de la familia de Catón siguiría a la muerte del patriarca. A pesar de qu'en teoría la que lo tenía más fácil pa faer hestoria gracies al so mayor poder económicu ya influencia política yera la caña de los Licinianos, los que más se recuerden son los de la caña de los Salonianos gracies al so descendiente Catón el Mozu.
Escritos de Catón
Catón nun ye solu famosu pola so importancia política y reconocencies militares, sinón que tamién destacó como escritor. Catón foi un historiador, el primer escritor en prosa llatina d'importancia, y el primer autor d'una íntegra hestoria d'Italia en llatín. Dellos historiadores argumentaron que de nun ser pol impautu que causaron les escritures de Catón, el griegu sustituyiría al llatín como llingua lliteraria en Roma. Catón ye unu de los pocos autores de la nacencia de la lliteratura llatina que podíen afirmar qu'esi idioma yera la so llingua materna..
Citáu por Pliniu'l Vieyu, Naturalis Historia 29.13-14.
Los dos coleiciones de proverbios que sobrevivieron hasta los nuesos díes y que se conocen como Dichos de Catón y Monosticha Catonis, escrites en versos hexámetros, pertenecen probablemente al sieglu IV d.C., y por tantu ye imposible que fueren escrites pol censor, a pesar de que se-y atribuyeron tradicionalmente.
Bibliografía
thumb| Rustici latini volgarizzati, 1794
Vidrà
Vidrà ye un conceyu de la provincia de Girona, Cataluña, asitiáu al norte de la comarca d'Osona na llende coles del Ripollès y La Garrotxa. Inclúi'l nucleu de Ciuret.
Comunicaciones
La carretera llocal BV-5227 comunica la población con Sant Quirze de Besora al traviés de Santa Maria de Besora.
Economía
Agricultura de secanu, ganadería y esplotación forestal.
Historia
El llugar y el castiellu de Milany tán documentaos dende l'añu 960 y la ilesia de Santa Margarita de Cabagès dende 1123.
Intereses
Nel conceyu cunten delles lleendes qu'espliquen (o intenten xustificar) dalgunos de los interesaos topónimos del valle (Milany, Degollats, Collet de l'Home Mort o Coll d'Hi yera de massa).
thumb|[[Carbayu de la Creu de l'Arç.]]
NGC 2818
NGC 2818 ye una nebulosa planetaria allugada na constelación austral de Pyxis (la brúxula). Gran parte de la nebulosa ta constituyida polos gases espulsaos poles capes esteriores d'una estrella a la fin de la so vida. Agora esta estrella ye una nana blanca allugada nel centru de la nebulosa.
De cutiu ye citáu como un miembru d'un cúmulu abiertu, el NGC 2818A, sicasí, les diferencies ente la velocidá radial de la nebulosa planetaria y esti cúmulu abiertu suxuren una alliniación aparente de los dos astros, provocáu namái pola nuesa posición nel espaciu. El casu ye otru exemplu d'un par superpuestu, xuniéndose al famosu casu de NGC 2438 y M46.
En parte por cuenta de la so pequeña masa total, los cúmulos abiertos presenten una cohesión relativamente probe. Arriendes d'ello, los cúmulos abiertos tienden a esvalixase dempués d'un tiempu relativamente curtiu, de normal nunos 10 millones d'años, por cuenta d'influencies gravitatories esternes amás d'otros factores. En condiciones escepcionales, los cúmulos abiertos pueden permanecer intactos por hasta 100 millones d'años.
Los modelos teóricos predicen que les nebuloses planetaries pueden formase por estrelles de la secuencia principal d'ente 1 y 8 mases solares, lo que pon la so edá en 40 millones d'años o más. Anque hai unos pocos cientos de cúmulos abiertos a conocer nesi rangu d'edá, una variedá de razones llinden les posibilidaes d'atopar un miembru d'un cúmulu abiertu nuna fase de nebulosa planetaria. Una d'elles ye que la fase de nebulosa planetaria de les estrelles más masives que pertenecen a grupos más nuevos ye del orde de miles d'años - un ceguñu en términos cósmicos. Hasta la fecha, nenguna asociación verdadera establecióse ente los cúmulos abiertos y nebuloses planetaries.
Sicista betulina
La sicista nórdica, mure llistáu nórdicu o mure gregariu (Sicista betulina) ye una especie de royedor miomorfu de la familia Dipodidae. Nun se reconocen subespecies.
Día de la Independencia de los Estaos Xuníos
El Día de la Independencia de los Estaos Xuníos (Independence Day o The Fourth of July n'inglés), ye'l día de fiesta nacional que se celebra'l 4 de xunetu nos Estaos Xuníos. Esti día marca la firma de la Declaración d'Independencia en 1776 na cual el país proclamó la so separación formal del Imperiu británicu. Usualmente celebrar con munches actividaes al campu como desfiles, partíos de béisbol y espectáculos de fueos artificiales. Ye la fecha tradicional de delles carreres automovilístiques, ente elles les Firecracker 400 de la NASCAR Cup Series en Daytona, el Gran Premiu de Cleveland de la serie Champ Car y el Gran Premiu de Watkins Glen de la IndyCar Series.
Sicista betulina
Descripción
Ye d'aspeutu similar a la sicista esteparia (Sicista subtilis) y al mure llistáu (Apodemus agrarius), pero estremar d'ellos pola so cola más llarga, que ye casi una vegada y media más llarga que'l restu del cuerpu, y de color gris pardu percima y más claru per debaxo. Del restu de mures estrémase darréu pola raya de color negru que parte de la cabeza y va pela parte central del envés hasta la base de la cola. La pelame ye castañu claru pela parte cimera y blancu pola inferior.
Día de la Independencia de los Estaos Xuníos
Antecedentes
Mientres la independencia estauxunidense, la separación xurídica de les Trece Colonies de Gran Bretaña asocedió'l 2 de xunetu de 1776, cuando'l Segundu Congresu Continental votó p'aprobar una resolución d'independencia que fuera propuesta en xunu por Richard Henry Lee de Virxinia declarando los Estaos Xuníos independizaos de Gran Bretaña. Dempués de votar a favor de la independencia, el Congresu centró la so atención na Declaración d'Independencia, una declaración esplicando esta decisión, que fuera preparada por un comité de cinco, con Thomas Jefferson como'l so autor principal. El Congresu aldericó y revisó el testu de la Declaración, finalmente aprobándola'l 4 de xunetu. Un día antes, John Adams escribiera a la so esposa Abigail: "El segundu día de xunetu de 1776 va ser la dómina más memorable na historia d'América. Inclino a creer que va ser celebrada poles xeneraciones descendientes. Tien De ser conmemoráu como'l día de la lliberación, polos actos solemnes de devoción a Dios Toupoderosu. Tien De ser solemnizado con pómpara y desfiles, con espectáculos, xuegos, deportes, armes, campañes, fogatas y llumes, dende un estremu d'esti continente a otru, d'equí p'arriba pa siempres."
La predicción de Adams falló por dos díes. Dende'l principiu, los estauxunidenses celebraron la independencia'l 4 de xunetu, la fecha qu'apaez na Declaración d'Independencia. Más que'l 2 de xunetu, festexar na fecha del resolución de la independencia cuando foi aprobada nuna sesión zarrada del Congresu.
Sicista betulina
Descripción
Mide de 5 a 7 cm, más de 7,6 a 11 cm de la cola y la so fórmula dental ye la siguiente: 1/1, 0/0, 0-1/1, 3/3 = 16-18.
Distribución y hábitat
Ta llargamente estendíu dende Polonia y el mar Bálticu escontra l'este, al traviés de Rusia y algamando el círculu polar árticu, hasta Kazakstán y Mongolia, siendo'l so rexistru en China dudosu, y con poblaciones aisllaes en Escandinavia, norte d'Alemaña, y nos cordales de los Alpes y Cárpatos.
Comportamientu
Ye una especie predominantemente crepuscular y nocherniega, engata ágilmente ayudar de la so llarga cola, que caltién llixeramente llevantada o horizontal, faciendo la función de balancín. Habita los meses de branu en praderíes húmedes pasando los iviernos en montes. Envierna d'ochobre a abril/mayu nun nial soterrañu o un tocón, pudiendo perder hasta'l 50% del so pesu corporal mientres estos meses.
El periodu de cría tien llugar ente mayu y xunu. Constrúi un nial consistente nuna esfera de mofu o yerba en llurigues escavaes por ellos mesmos so tierra o toconos d'árboles. El periodu de xestación ye d'ente 4 y 5 selmanes, constando la camada d'ente 3 y 11 críes.
La so alimentación ye a base de granos, bayes, insectos, y otros invertebraos.
Día de la Independencia de los Estaos Xuníos
Antecedentes
Los historiadores aldericaron enforma si'l Congresu realmente robló la Declaración d'Independencia'l 4 de xunetu, a pesar de que Thomas Jefferson, John Adams y Benjamin Franklin más tarde confirmaron por escritu que roblaren esi día. La mayoría de los historiadores concluyeron que la Declaración foi roblada cuasi un mes dempués de la so adopción, el 2 d'agostu de 1776, y non el 4 de xunetu, como se cree comúnmente.
De casualidá, tantu John Adams y Thomas Jefferson, los únicos firmantes de la Declaración d'Independencia que depués seríen Presidentes de los Estaos Xuníos, morrieron el mesmu día: 4 de xunetu de 1826, que foi'l 50 aniversariu de la Declaración. Anque nun ye unu de los firmantes de la Declaración d'Independencia, pero otru Padre de la Patria que se convirtió en presidente, James Monroe, morrió'l 4 de xunetu de 1831, convirtiéndose asina nel tercer presidente consecutivu que morrió na fiesta. Calvin Coolidge, el 30º Presidente, nació'l 4 de xunetu de 1872, y, hasta'l momentu, ye l'únicu presidente d'Estaos Xuníos nacíu nel Día de la Independencia
Costumes
Les families celebren el Día de la Independencia recibiendo o asistiendo a un picnic y aprovéchense del día llibre. En dellos años cai como fin de selmana llarga y aprovéchase el tiempu pa reconectar colos parientes. Les decoraciones (por casu globos, banderes y ropa) xeneralmente se colorean coloraes, blanques y azules, los colores de la bandera de los Estaos Xuníos. Los desfiles de normal asoceden pela mañana, mientres los fueos artificiales asoceden pela tarde o na nueche en llugares como parques, parques d'atraiciones, sableres o les places
Los fueos artificiales del Día de la Independencia son acompañaos por cantares patrióticos tales como'l himnu nacional "Star-Spangled Banner", "God Bless America", "America the Beautiful", "My Country, 'Tis of Thee", "Stars and Stripes Forever",y ,a nivel rexonal, "Yankee Doodle", n'estaos del nordés, y "Dixie", nos estaos del sur. Dalgunes de les lletres recuerden imáxenes de la guerra revolucionaria o de la guerra de 1812.
Espectáculos de fueos artificiales llevar a cabu en munchos estaos, y munchos fueos artificiales vender pa usu personal o como una alternativa a un espectáculu públicu. Les esmoliciones de seguridá llevaron a dellos estaos a prohibir los fueos artificiales o llindar los tamaños y tipos dexaos. La venta illegal tresfier munchos fueos artificiales dende estaos menos restrictivos.
Un saludu d'armes pa cada estáu de los Estaos Xuníos, llamáu un "saludu a la unión", ye dau nel Día de la Independencia al mediudía por cualesquier base militar coles instalaciones necesaries.
En 2009, la ciudá de Nueva York tenía los fueos artificiales más espectaculares nel país, con más de 22 tonelaes de pirotecnia. Otres pantalles principales tán en Chicago nel Llagu Michigan; en San Diego sobre Mission Bay; en Boston el ríu Charles; en St. Louis nel ríu Mississippi; en San Francisco sobre la Badea de San Francisco; y nel National Mall en Washington, D.C.
Ente que la observancia oficial siempres cai'l 4 de xunetu, los niveles de participación pueden variar según el día de la selmana nel cual cai'l númberu. Si'l día festivu cai nel mediu de la selmana, dellos espectáculos de fueos artificiales y celebraciones pueden tener llugar mientres la fin de selmana por conveniencia, de nuevu, que varien según la rexón. La primer selmana de xunetu ye típicamente unu de los periodos de viaxe estauxunidenses más intensos del añu, una y bones munches persones utilicen les vacaciones pa viaxes estendíos.
Sicista strandi
Sicista strandi ye una especie de royedor de la familia Dipodidae.
Distribución xeográfica
Ye un endemismu de Rusia.
Chihuahua
Chihuahua ye unu de los trenta y un estaos que, xunto con Ciudá de Méxicu, formen los Estaos Xuníos Mexicanos. La so capital ye Chihuahua y la so ciudá más poblada, Ciudad Juárez. Ta allugáu en la rexón noroeste del país, llindando al norte con Estaos Xuníos (la mayor parte d'esta frontera ta delimitada pol ríu Bravo), al este con Coahuila, al sur con Durango, al suroeste con Sinaloa y al oeste con Sonora. Con 247 455 km² ye l'estáu más estensu y con 13,77 hab/km², el terceru menos densamente pobláu, per delantre de Durango y Baxa California Sur, el menos densamente pobláu. Foi fundáu'l 6 de xunetu de 1824. Estremar en 67 conceyos. La so capital ye Chihuahua. Otres llocalidaes importantes son Ciudad Juárez, Delicias, Cuauhtémoc, Parral, Nuevo Casas Grandes, Camargo, Jiménez, Ojinaga, Meoqui, Aldama y Madera.
Segunda República Española
thumb|right|Bandera de la II República. La Segunda República Española ye'l réxime políticu baxo'l que tuvo España nel periodu que va del 14 d'abril de 1931, fecha na que'l rei Alfonsu XIII abandonó'l país, y el 1 d'abril de 1939, fecha del fin de la Guerra Civil na que ganó'l bandu nacionalista y de la que surdió la dictadura franquista.
Chihuahua
Historia
Hai evidencia de que los pobladores d'esta parte d'América siguieron solo como cazadores-pañadores siquier hasta 2000 e.C. Esta etapa carauterizar polos entamos de la doma del maíz. Poco dempués de 2000 e.C. identifíquense cultivos de calabaza. Ente los primeros sitios con regación agricultura de terraces inclúyese'l Cuetu Juanaqueña nel norte de Chihuahua, (aproximao ente 1300 y 1100 e.C. ). L'entamu de la cerámica apaez ente 1 y 400. thumb|right|100px|Punta [[Cultura Clovis|Clovis del periodu líticu en Méxicu.]]
Segunda República Española
Tres de la proclamación de la República tomó'l poder un gobiernu provisional presidíu por Niceto Alcalá-Zamora dende'l 14 d'abril hasta'l 14 d'ochobre de 1931, fecha na que lu sustituyó Manuel Azaña. El 10 d'avientu de 1931 volvió a salir Niceto Alcalá-Zamora como presidente, por 362 votos de los 410 diputaos presentes (la Cámara taba compuesta por 446 diputaos). Mantúvose nesti cargu hasta'l 7 d'abril de 1936, volviendo a sustituilu Manuel Azaña.
Chihuahua
Historia
La primer evidencia de cultura nel estáu son los sitios de Samalayuca y Ranchu Coloráu nel noroeste del estáu, onde s'atoparon puntes de flecha con carauterístiques peculiares que dexen datales nel periodu Paleoindiu aproximao ente 1,000 y 7,000 e. C.
Hai evidencia de que los pobladores d'esta parte d'América siguieron solo como cazadores-pañadores siquier hasta 2000 e.C. Esta etapa carauterizar polos entamos de la doma del maíz. Poco dempués de 2000 e.C. identifíquense cultivos de calabaza. Ente los primeros sitios con regación agricultura de terraces inclúyese'l Cuetu Juanaqueña nel norte de Chihuahua, (aproximao ente 1300 y 1100 e.C. ). L'entamu de la cerámica apaez ente 1 y 400.
Cases Grandes y cazadores-pañadores
thumb|left|250px|La rexón de los Mogollón (en verde). [[Paquimé y Cuarenta Cases fueron dalgunos de los sos allugamientos.]] thumb|right|100px|Jarrón Lechuza de [[Paquimé nel Muséu de Stanford.]]
Segunda República Española
Proclamación
Proclámase tres vencer los republicanos nes eleiciones municipales na mayoría de les ciudaes del Estáu. El mesmu 14 d'abril de 1931 establecióse un Gobiernu Provisional de composición heteroxénea. El nucleu políticu yera la conxunción republicano-socialista na que taben representaes toles tendencies de dambos movimientos.
Chihuahua
Cases Grandes y cazadores-pañadores
Norte y la Sierra de Chihuahua (300-1300): Mientres la dómina Pre-Colombina'l territoriu de Chihuahua tuvo ocupáu por distintes cultures, dalgunes algamando ciertu desenvolvimientu urbano y comercial. Notables d'esti periodu son la Cultura de Cases Grandes (300 e.C. - 1400), rellacionada coles Cultures Anasazi y Mogollón establecíes más al norte. La mesma cultura dexó delles amueses nel estáu como Cuarenta Cases y Paquimé puramente dicha. La evidencia suxure que se dedicaron al comerciu, agricultura y la caza. Los constructores orixinales d'estos establecimientos nun yeren los qu'atoparon los españoles el sieglu XVI. La declinación de los principales centros fargataos (de los que la Cultura de Paquimé formaba parte) empezó nel sieglu XIII, antes del apoxéu paquimense. Pal sieglu XV dellos grupos que poblaben les ciudaes acomuñaes a la Cultura de Paquimé abellugar na Sierra Madre Occidental, otros fuxeron al norte, onde se xunieron a los anasazis. Supónse que los grupos taracahitas actuales (yaquis, mayos, ópatas, tarahumaras) son al paecer descendientes de los fargataos. (Ver Oasisamérica)
Segunda República Española
Simbolos del nuevu Estáu
Escoyóse como himnu nacional l'himnu de Riego ([//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/54/Himno_Riego.ogg escuchar]).
Chihuahua
Cases Grandes y cazadores-pañadores
L'este de Chihuahua (300-1300): Mientres el mesmu periodu, un pocu escontra l'oeste de Texas y Este de Chihuahua, los Jornado-Mogollón dedicar a la caza del bisonte (o búfalu), dexando pintures rupestres al Norte del Ríu Bravo en Buecu Tanks, Texas. Sicasí nunca desenvolvieron una cultura tan avanzada como los vecinos de Cultura de Paquimé. Escontra'l 1300 yá sumieren. Al paecer los sumas y mansos qu'atoparon los esploradores europeos yeren los sos descendientes. Otros ocupantes nun dexaron buelgues tan impresionantes sinón delles pintures rupestres en dellos llugares del estáu.
Segunda República Española
Bieniu de Centru-Izquierda (1931-1933)
thumb|350px|Les Cortes Constituyentes de 1931 (escaños por partíu). Denomáu Bieniu Reformista. Nesta etapa afondaráse nes reformes que'l Gobiernu Provisional propusiera, entre delles la reforma agraria, la introducción de la Llei de Congregaciones y les reformes del sistema educativu.
Chihuahua
Cases Grandes y cazadores-pañadores
El sur (300-1300): Esta zona yese clasificada como parte d'Aridoamérica, onde les tribus chichimecas son les ocupantes del llugar, estes evolucionaron nos actuales tepehuanes. Yeren cazadores, pañadores y llabradores.
Segunda República Española
Bieniu de centru derecha (1933-1935)
Tres le eleiciones de payares de 1933 onde resultaron vencedores la CEDA y los radicales de centru. La aición política d'esti bieniu foi dar marcha atrás a les reformes del bieniu anterior.
Chihuahua
Colapsu de 1300
En dalgún momentu ente 1300 y 1400, les cultures de más al norte, los anasazi y fargatáu colapsaron nel área de los actuales Arizona y Nuevu Méxicu. Nun hai una esplicación clara de asoceder, sicasí a la fin d'esa etapa los allugamientos anasazis taben abandonaos y la mayoría de los asentamientos fargatáu en Chihuahua y Nuevu Méxicu taben ocupaos por etnies distintes a los constructores d'estos sitios. Créese que los actuales indíxenes pueblu, incluyendo los tigues son los sos descendientes (de los anasazi). Los descendientes de los indíxenes pueblu caltuvieron a cultura semi-urbana y construyeron nuevos asentamientos, como los tigua, qu'entá permanecen nel área d'El Paso, Texas, y recibieron a los españoles cuando aportaron a la rexón. Los fargatáu paecen emigrar escontra'l sur oeste y centru de Chihuahua, ensin caltener totalmente la so complexa cultura. Coles mesmes, diversos grupos tribales de cazadores pañadores ocupaben la metá Oriental del estáu, principalmente los Conchos, Tobosos o Túbares y otros menores(sumas, mansos, jumanos, pexe, coahuiltecas, julimes, guazapares, chínipas, cocoyomes, chonchos, huites, janos, jococames, jovas, témoris, xiximes). Mientres nel área central y de la Sierra madre Occidental créese que'l principal grupu posterior a la Cultura Paquimé (fargatáu) evolucionó nel de los Tarahumaras y otres etnies agora fuera del estáu (pimes y yaquis). Dalgunos como los tepehuanes y pimes tamién teníen poblaciones importantes, siendo toos al paecer sociedaes con comunidaes bien aisllaes, y non tan desenvueltes como los constructores del Noroeste, por demás agresives.
300px|thumb|Tribus Apaches nel Sieglu XVIII (WA - Apaches Occidentales, N - Navajos, Ch - Chiricahuas, M - Mezcaleros, J - Jicarillas, L - Lipanos, Pl - Apache de les Praderíes).
Segunda República Española
El Frente Popular
Ún de los pegollos de la campaña eleutoral de 1936 foi l'amnistía de los presos d'ochobre. La reaición de les dereches foi'l llevantamientu militar del 18 de xunetu de 1936 col qu'entamaba la denomada Guerra Civil española que finaría 3 años dempués.
Chihuahua
Tepehuanes
Na zona de Santa Bárbara primeramente asitiábense los tepehuanes. Estos estendíense por tol actual estáu de Durango y el sur de la Sierra Madre Occidental. Posesores d'una agricultura incipiente de calabaza, maíz, frijol, chile y algodón. Al paecer en guerra constante colos tarahumaras a los que esclavizaban, y tamién apoderaben a los acaxees de la sierra ente Durango y Sinaloa. Con una estructura relixosa complexa, practicaben la poligamia y al paecer el canibalismu. Yeren gobernaos por caciques, anguaño llamaos gobernadores indíxenes.
Conchos
Más precisamente, la conchería, qu'incluyía a los conchos, pero tamién a los grupos nos valles de los ríos Conchos, Floríu y San Pedro, y más al norte de la confluencia col Ríu Bravo. Incluyía a los chinarras, chisos y tapacolmes. Tamién yera xente de ranchería, qu'en poques ocasiones vivíen n'asentamientos allegantes. Cazadores de coneyos, aguarones, bisontes, venados, y berrendos. Ellos habitaben en zones de los conceyos más al norte.
Rarámuris
thumb|300px|right|Artesanía tarahumara en Chihuahua. Los rarámuris ocupaben la zona al norte de Santa Catarina, hasta'l sur del la Sierra Madre Occidental. Yá teníen ciertu grau de desenvolvimientu agrícola y yeren tamién cazadores-pañadores. Naquella dómina (como na actualidá), yeren l'exemplu típicu de xente de la ranchería. Nes zones estremeres colos tepehuanes permanecíen al paecer en ciertu grau de conflictu, y en dellos casos yeren esclavizados por ellos. Cada ranchería o rexón yera gobernada por un cacique.
Tobosos
Los tobosos paecen ser parte de los grupos chichimecas, viviendo más escontra l'este del Ríu Conchos, hasta l'área conocida como'l Bolsón de Mapimí, tamién ye unu de los más grandes grupos indíxenes de Chihuahua.
Esploraciones españoles
Ye xeneralmente aceptáu que'l primer européu en llegar al área de Chihuahua foi Álvar Núñez Cabeza de Vaca ente 1528 y 1536, quien foi abandonáu nes costes de Louisiana y darréu esclavizado polos indíxenes de la zona. Más tarde fuxó escontra l'este, crució'l ríu Bravo ya internóse nel desiertu al este de Chihuahua. Ende tuvo contautu con conchos y tarahumaras, que lo empunxeron escontra la ruta del mar de Cortés.
Coles mesmes, la espedición de Nuño de Guzmán (1529-1531) sentaba les bases pa la colonización dende'l Sur, conquistando los actuales espacios de Michoacán, Sinaloa, Jalisco, y Zacatecas. De primeres la colonización dirixir dende Ciudá de Méxicu. Sicasí en 1549 creóse la real audiencia de Nueva Galicia na villa de Santiago de Galicia de Compostela d'Indies y qu'en 1560 treslladar a la ciudá de Guadalaxara, polo que camudó'l so nome a Real Audiencia de Guadalaxara. Dende ende dirixiríense los esfuercios pa conquistar el norte de Méxicu. Les principales esploraciones fueron les de:
Epidemia de 1586
Esta causó la evacuación de la población más septentrional de Nueva Vizcaya ente 1586 y 1588.
El llabor de los misioneros
En 1604 fundaron la Misión de San Francisco de Conchos (con Atotonilco como pueblu de visita), en 1607 la Misión del Tizonazu, cercana a la Misión de Indé (esta postrera en Durango). nun ye clara la razón pola cual, a pesar de tener contautu mientres décades colos tarahumaras, nun tuvieron enforma ésitu evanxelizándolos. El primer misioneru xesuita ente los tarahumares foi'l padre Joan Font, en 1604. Fundando la Misión de San Pablo de Tepehuanes (Balleza). La intención yera la d'esaniciar el conflictu ente tepehuanes y tarahumaras. Sicasí, ta abandonar col entamu de la Primer Rebelión Tepehuana en 1616. A la fin d'esta, fúndase la San Miguel de les Boques en 1630, primer ente los tarahumaras. Depués la de Misión de San Felipe en 1639 y la Misión de San Ignacio. Tola espansión detener cola Rebelión Tarahumara de 1646, la Rebelión de Guazapares de 1632 y a la Rebelión de la Confederación de Siete Naciones en 1644.
Bien darréu, escontra 1748 establécense los pueblos de misión de Santa Inés de Chínipas, Santa Teresa de Guazapares, San Javier Cerocahui, y Purísima Concepción de Tubares. Toes estes fundaciones viéronse atayaes poles diversu rebeliones. Nun ye clara la razón de les continues rebeliones, pero una causal posible ye l'entamu del procesu d'Amenorgamientu d'indios|amenorgamientu, que daba llugar al establecimientu de pueblos. A partir de la fundación d'estos, l'autoridá civil virreinal de la Nueva España exercía de momentu un poder enforma mayor sobre los indíxenes.
Segunda República Española
D'izquierdes
Centrales: *Cataluña: Euskadi: *Galicia:
Chihuahua
Comandancia xeneral de les provincies internes
El septentrión de la Nueva España yera consideráu un llugar bien ricu pero mal alministráu, por ello, el rei d'España Carlos III creo la comandancía xeneral de les provincies internes, que nun yera otra cosa más qu'un territoriu gobernáu por un capitán xeneral. Nesi momentu la nueva Vizcaya dixebrar del Virreinatu de la Nueva España. La capitanía xéneru crear en 1763, de primeres ocupaba les entós intendencies de Nueva California, Vieya California, Sonora y Sinaloa, Nueva Vizcaya, Nuevo León, Coahuila, Santander, y los territorios de Nuevu Méxicu y Texas. La so primer capital foi Arizpe, na intendencia de Sonora y Sinaloa, pero depués foi movida a la villa de san Felipe'l real de Chihuahua, na intendencia de Nueva Vizcaya. La capitanía de les provincies internes dura hasta 1813, cuando por órdenes del virréi José María Caleya la comandancia ye amestada de nuevu a la Nueva España
Estáu Internu del Norte
thumb|300px|right|Mapa de Chihuahua nel Méxicu de 1824.
Segunda República Española
De dereches
Acepten la republica Nun acepten la republica
Chihuahua
Estáu Internu del Norte
Poco dempués de la Independencia los federalistes llevantar contra Iturbide. Chihuahua xunir a la llucha, dempués d'un incidente ensin gran importancia en Janos. En Durango tomáronse midíes nun principiu contra'l movimientu, pero'l 5 de marzu de 1823 les tropes declaráronse a favor d'este, según la mayoría del pueblu. El Comandante Xeneral Cordero dimitió, al igual que fixo'l xeneral de brigada I. de la Corrolada, gobernador civil y militar en Durango, colo cual la diputación provincial declaró socesor a Juan Navarro como intendente, y a Gaspar de Ochoa, coronel de la guarnición, como comandante en llugar de Cordero.
Toponimia
L'orixe de la pallabra Chihuahua ye bien aldericáu por historiadores y llingüistes. Esisten cinco acepciones conocíes, poles que s'espón qu'esti nome provién de llingües como'l náhuatl y el rarámuri, del cual traduzse como "llugar onde se xunten les agües de los ríos" o "llugar de fábriques", o antigües llingües rexonales, como'l concho. Unu de los posibles oríxenes más conocíos ye'l náhuatl Xicahua, que significa "llugar secu y arenosu", pero nun esiste alcuerdu universal sobre esta hipótesis.
Chloé Zhao
Chloé Zhao(赵婷; ), nacida como Zhao Ting, ye una direcutora, productora y guionista china. Llogró una gran reconocencia pol so trabayu nel filme Nomadland, pol que recibió'l premiu a la meyor película y meyor direición na 93ª entrega de los Premios Óscar, convirtiéndose na segunda muyer en ganar dichu gallardón tres la direutura d'Estaos Xuníos Kathryn Bigelow. Amás d'ello ganó, ente otros, dos Premios BAFTA, dos Globos d'Oru, un Premiu del Sindicatu de Direutores y trés Premios de la Crítica Cinematográfica.
Trayeutoria
Zhao nació en Beixín pero pasó la so adolescencia en Brighton, Reinu Xuníu. Estudió ciencies polítiques en Mount Holyoke College, dempués de lo que s'apuntó a un programa de direición de cine de la Universidá de Nueva York.
Fixo la so película debú con Songs My Brothers Taught Me. La película estrenóse nel Festival de Cine de Sundance de 2015 como parte de la competición oficial d'Estaos Xuníos. Más tarde reproducióse nel Festival Internacional de Cine de de Cannes como parte de la selección del Director. Fortissimo Films adquirió la película como'l so axente de ventes internacionales. La película foi estrenada en cines de Francia por Diaphana Distribution.
Chihuahua
Coordenaes xeográfiques estremes
Al norte 31°48', al sur 25°38' de latitud norte; al este 103°18', al oeste 109°07' de longitud oeste.
Porcentaxe territorial
L'estáu de Chihuahua representa'l 13 % de la superficie del país. Siendo asina l'estáu más grande de la República Mexicana.
Colindancias
L'estáu de Chihuahua colinda, al norte, con Nuevu Méxicu y Texas ; al este, con Coahuila ; al sur, con Durango; al suroeste, con Sinaloa; y, al oeste, con Sonora
Orografía
L'estáu de Chihuahua ta conformáu por trés grandes rexones denominaes Sierra, Llanura o Pandu y Desiertu, qu'asoceden d'oeste Willamette 100th quip all - a este en forma de grandes bandes. Esto da-y al clima y la xeografía condiciones inmensamente contrastantes y dan-y al estáu les sos imáxenes más conocíes: los sos grandes ermos, montes, cañones y montes.
Sierra
La Sierra de Chihuahua ta conformada pela zona más septentrional de la Sierra Madre Occidental, que nel territoriu algama'l so mayor altor nel Cuetu Mohinora, con 3 333 msnm. Entiende un terciu de la superficie del estáu y ye una zona bien accidentada de grandes montes y fuécares o cañones entá más grande que'l Cañón del Colorado n'Estaos Xuníos, ta cubierta de trupos montes de coníferes, a esceición del fondu de les fuécares, que por cuenta de la poca altitú tienen un clima y vexetación tropical mientres el branu y clima templáu mientres l'iviernu. Les temperatures no fondero de les fuécares pueden superar los 40 °C pel branu y bien escasamente cayen a menos 0 °C nel iviernu, ente que nes partes altes el clima ye semifrío con máximes qu'escasamente superen los 30 °C pel branu y que pueden llegar a cayer per debaxo de los −20 °C nel iviernu. La precipitación permediu añal d'esta zona varia ente los 750-900 mm añales, arrexuntaes principalmente nos meses de mayu a setiembre. Nos meses de payares a marzu ye avezáu que se rexistren nevaes que varien n'intensidá según l'altitú. Ye una zona de gran riqueza maderera y minera, habitada polos grupos indíxenes del estáu, que son unos de los sos principales curiosos turísticos. Na Sierra atopen la Fuécara del Cobre y la Cascada de Basaseachi, dambos llugares turísticos de fama nacional y mundial.
Llanura
El pandu ye una zona de transición ente la sierra y el desiertu. Ye la estensión más al norte de l'Altiplanicie Mexicana qu'empieza dende El Bajío. Ye una estepa onde la so vexetación depende de les agües estacionales. Mientres esta temporada reverdecen camperes, forraxes y pequeños arbustos, que mientres les seques peracábense. Les precipitaciones son más escases que na sierra, rexistrándose 400 mm d'agua en permediu al añu, arrexuntaes nos meses de branu (xunetu, agostu y setiembre). Les temperatures son extremosas pudiendo algamar los 40 °C nel branu y llegando inclusive a los −15 °C nel iviernu, les nevaes son esporádiques nos meses de payares a marzu. Nesta zona llevar a cabu agricultura d'envernada, pero tamién esisten importantes desarrollos d'agricultura de riego, con ayuda de los ríos y preses. Atópase travesada por delles serranías, anque'l so terrén ye mayoritariamente planu. Na pandu atopa la principal zona agrícola y ganadera del estáu, según l'asentamientu de la mayoría de la población y les sos principales ciudaes.
Desiertu
left|thumb|250px|[[Dunes de Samalayuca a unos cuantos quilómetros al sur de Ciudad Juárez.]]
El desiertu constitúi una tercer parte del territoriu chihuahuense. Ye l'allongamientu nel estáu del Bolsón de Mapimí y forma parte del gran bioma norteamericanu denomináu Desiertu de Chihuahua por tar na so mayor parte en territoriu del estáu y que s'estiende tantu al vecín estáu de Coahuila como al norte, a los Estaos Xuníos. Ye una gran cuenca endorreica onde les corrientes d'agua nun tienen salida y son consumíes por evaporación. El so territoriu ye mayoritariamente planu, anque tien serranías de baxu altor que lo crucien, cuasi toes elles en sentíu norte-sur. El clima d'esta zona ye bien secu, les precipitaciones escasamente superen los 250 mm añales, les temperatures lleguen a superar los 40 °C mientres el branu y pel hibiernu suel haber xelaes, anque non tan intenses como na zona serrana, la cayida de nieve tamién se da nesta rexón anque ye menos frecuente. En Villa Afumada diose la temperatura más baxo rexistrada en Chihuahua, de −30,4 °C en xineru de 1962. Les dunes de Samaluyca son un gran curiosu d'esta zona, allugaes al sur de Ciudad Juárez.es la única rexón de Méxicu en que puede esfrutase esti curiosu, una y bones esti inmensu arenal cubre más de 150 quilómetros cuadraos.
Hidrografía
thumb|250px|Ríos Orixinales de Chihuahua, antes de los proyeutos de Regación. L'estáu de Chihuahua atópase enclaváu nel centru del continente, arrodiáu de grandes cadenes montascoses que lo alloñar de les costes y les zones húmedes, polo cual el clima ye mayormente secu y con agües escases, lo cual inflúi notablemente na hidrografía. Al tar nuna situación mediterránea, crucia pol so territoriu la Divisoria Continental de les Amériques, y pollo nel so territoriu atopen ríos tantu de l'aguada del Golfu de Méxicu, como de l'aguada del Pacíficu. Amás esiste una tercer aguada, particular del norte de Méxicu, constituyida poles cuenca zarraes del desiertu denomada Aguada Interior ya inferior.
Aguada del Golfu de Méxicu
Ye la principal del estáu, drena más de la metá de la superficie y alla pertenecen los dos principales ríos del estáu, el ríu Bravo del Norte, que señala la frontera con Texas y el ríu Conchos, afluente del Bravo y el más caudalosu ríu del territoriu de Chihuahua. Ye amás el mayor afluente del ríu Bravu procedente del territoriu mexicanu. El ríu Conchos ye la columna vertebral d'esta aguada. Nél descarguen toles corrientes del centru y sur del estáu, ente les que s'inclúin el ríu Chuvíscar, ríu Sacramento, ríu Floríu, ríu San Pedro, ríu Parral, ríu Valle de Allende y ríu Santa Isabel.
Aguada del Océanu Pacíficu
A esta aguada correspuenden les corrientes que nacen a lo cimero de la Sierra Madre Occidental y bástiense escontra l'oeste de la divisora continental, esto convierte al estáu de Chihuahua n'orixe de grandes ríos que traviesen los estaos vecinos como'l ríu Yaqui, el ríu Mayo y el ríu Fuerte, que nel territoriu estatal reciben el nome de ríu Papigochi, ríu Candameña y ríu Verde respeutivamente.
Aguada Interior
Ye la menor de los trés y ta formada poles carauterístiques particulares de la xeografía chihuahuense. En tou Méxicu namái esisten cinco ríos d'importancia que desaguan en cuenques interiores, y dellos, trés tán nel estáu de Chihuahua, son; el ríu Cases Grandes, el río Santa María y el ríu Santa Clara. Toos terminen en llagunes estacionales allugaes nel desiertu al norte del estáu, son ríos mayoritariamente estacionales y mientres les temporaes de mayor temperatura permanecen secos. Na actualidá les sos agües fueron represadas y aprovechaes pal riego, lo que llevó a la desapaición de la so corriente y l'estinción de les llagunes en que desaguaben.
Flora y fauna
Chihuahua estremar pola so fauna tipu ártica, que ye práuticamente la mesma fauna que tien el restu d'América del Norte. Asina, nesti estáu del norte de Méxicu pueden atopase animales como l'osu negru, el coyote, l'águila calva, el venado de cola blanca, el bisonte americanu, el muflón canadiense o'l berrendo ente otros. El llobu mexicanu cuasi sumió nel estáu de Chihuahua mientres el sieglu XX, anque por suerte grupos de proteición a la fauna llocal llograron reproducir y reintroducir al llobu mexicanu al so hábitat natural n'alcuerdos colos rancheros y autoridaes del estáu. El puma, o lleón de monte paez frecuentar les sierres de pinu-encino. N'altos montes de la Sierra Madre Occidental atópase una especie rara d'abetu, llamáu Abies durangensis, crez nos conceyos colindantes con Sinaloa y Durango. Un rumor que podría ser una lluz d'esperanza podría ser la inda esistencia del osu plateado mexicanu o osu gris mexicanu una subespecie d'osu gris la cual creíase estinguida pero llegó a creerce qu'entá podría siguir con vida'l la rexón montascosa de la sierra madre onde se cree que se-y columbró en llugares como'l cuetu de la campana y en santa clara y el nial,a lo que solo se puede esperar qu'esto apuerte a ciertu a favor de la fauna mexicana y del estáu. En Méxicu realizóse la mayor matanza de bisontes en dellos periodos históricos hasta llograr la so estinción nel territoriu nacional. En 2002, el gobiernu de los Estaos Xuníos donó críes y dellos exemplares nuevos al gobiernu mexicanu pa reintroducilos a la vida selvaxe nes reserves naturales del cañón de Santa Helena y Boquillas del Carmen, que s'alluguen nes riberes sureñes del Ríu Bravo y los pacionales fronterizos con Nuevu Méxicu nel conceyu de Janos. Haise re introducíu oficialmente en payares de 2009 al bisonte americanu nes planicies del norte de Méxicu, esperando una puesta recuperación de la especie onde solía pastiar en sieglos anteriores dientro de la Reserva de la biosfera L'Unu. L'establecimientu de cercos pa delimitar les divisiones internacionales o en pequeñes propiedaes frenó les migraciones naturales interregionales d'esta especie.
Demografía
Según l'II Censu de Población y Vivienda lleváu a cabu pol Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía (INEGI) con fecha censal del 12 de xunu de 2010, el total de población del estáu de Chihuahua ye de 3 406 465 habitantes, lo cual da-y el 11° llugar ente les entidaes federatives de Méxicu por población. D'esti total poblacional, 1 692 545 son homes y 1 713 920 son muyeres. La tasa de crecedera añal pa la entidá mientres el periodu 2005-2010 foi del 1.0%. La edá permediu de la población ye de 25 años.
Nel periodu de 2000 a 2005 calcúlase qu'emigraron escontra Estaos Xuníos 49,722 persones. L'estáu tuvo una inmigración de 82,000 persones ente 2000 y 2005 provenientes de Veracruz (17.6%), Estaos Xuníos (16.2%), Durango (13.2%), Coahuila (8.0%) y Chiapas (4.5%). Créese que la mayor parte de los cualos facer escontra Ciudad Juárez, onde hai una importante población d'inmigrantes de Centro y Suramérica que de normal nun son contabilizaos nos Censos Federales por medrana a ser deportaos. La razón del movimientu poblacional escontra l'estáu, particularmente escontra Ciudad Juárez, ye poles dificultaes llaborales que se tienen nos estaos d'orixe de los migrantes, sicasí, Ciudad Juárez tien una importante ufierta d'emplegu, particularmente nel sector maquilador, asina mesmu lleguen al estáu munches persones col enfotu de buscar cruciar escontra Estaos Xuníos, munches al nun llogralo permanecen na franxa fronteriza, onde munchos finalmente s'establecen definitivamente.
Tres les Ciudad Juárez y Chihuahua, namái otres tres poblaciones superen los cien mil habitantes, y son Parral con 110,147 habitantes, Cuauhtémoc con 134,725, Delicias con 117,187 habitantes.
Grupos étnicos
Los principales grupos étnicos del estáu de Chihuahua son:
Cuauhtémoc.jpg|miniaturadeimagen|Neña menonita en Cuauhtémoc, Chihuahua.]]
Relixón
Población de 5 años o más, según la relixón que profesa nel estáu de Chihuahua:
Principales ciudaes (2010)
El 86.5% de la población del estáu de Chihuahua vive en nucleos urbanos, lo cual convertir n'unu de los más urbanizaos.
Economía
Acordies con l'estudiu 'Competitividá de les ciudaes mexicanes 2007', realizáu pol Centru d'Investigación y Docencia Económica (CIDE), Chihuahua ocupa la segunda posición na llista de les ciudaes más competitives del país.
En 1973 un grupu d'industriales locales creó la organización civil Desarrollu Económicu del Estáu de Chihuahua (DESEC), qu'empezó a formular estratexes concretes por que los 3 niveles de Gobiernu facilitaren la instalación de más empreses na ciudá.
Siguiéron-y otres firmes como:
Arriendes de les inversiones estranxeres creóse Parques Industriales de Chihuahua, qu'ufierta instalaciones de primera a les empreses más esixentes.
Una ferramienta base pal despegue económicu de Chihuahua foi la Llei de Desarrollu Económicu del Estáu, diseñada por qu'en cada rexón, acordies coles sos carauterístiques, impleméntense condiciones y facilidaes específiques por que les empreses puedan establecese nel menor tiempu posible.
Como exemplu de la inversión estranxera na entidá atopa Compañía Minera Dolores.
Esta empresa, subsidiaria de la minera canadiense Minefinders, invirtió cerca de 250 millones de dólares nel Conceyu de Madera, onde s'atopa la Mina Dolores, y onde va estrayer oru y plata mientres los próximos 15 años.
Específicamente, nel Ejido Huizopa, xeneráronse más de 500 emplegos direutos ya indireutos; amás, creáronse diversos programes económicos, sociales y ambientales al so favor. Al amparu de la Mina Dolores tamién se tán conformando empreses de los pobladores y ejidatarios que van emprestar diversos servicios a la mina.
La Mina Dolores empecipió en febreru de 2009 la etapa de producción comercial, onde amás se tán xenerando importantes obres d'infraestructura, como caminos, enerxía llétrica y pontes, ente otres.
En Chihuahua hai más de 60 mineres canadienses que xeneren emplegos na entidá y de la mesma atraen inversiones a la rexón y al país.
Anque d'alcuerdu a la ONX nel so analís de Desarrollu Humanu Municipal del 2003, el Conceyu ocupa'l Llugar 27 ente los de mayor ingresu. (Ver Enllaces esternos).
Agrupamientos Industriales
Los seis Agrupamientos industriales son los siguientes:
Los cuatro árees d'oportunidá son les siguientes:
La industria manufacturera nesta entidá reporta 9,917 unidaes económiques, ente les que s'atopen: plantes pa la fabricación d'estructures mecániques, tanques y calderes; fabricación, arreglu y/o ensamble de maquinaria, equipu y accesorios llétricos según tamién apaecen tremaos en barrios y llocalidaes: tortillerías, ferreríes ya imprentes.
Industria Maquiladora
La Industria Maquiladora cuenta con 425 plantes en 25 parques industriales, que representen el 12.47% de les plantes maquiladoras en Méxicu, y nes que s'empleguen 294,026 persones, el 24.35% de los emplegos de maquiladoras en Méxicu.
L'agricultura chihuahuense sobresal na producción d'avena, papa y trigu, anque poques tierres disponen d'agua para riego. Ente les colleches más importantes de riego tán les de trigu, algodón, maíz, sorgu, cacahuate, soya, alfalfa, chile verde y avena.
Nes tierres d'envernada destaquen les colleches de maíz, frijol, papa y avena. L'estáu de Chihuahua ye famosu poles frutes que produz; La collecha más abondosa ye la de mazana, que se produz en más de 30 variedaes, siendo la más destacada la "rede delicious". La sandía y el melón tamién representen una parte bien significativa de la producción. La carne de res de Chihuahua ye famosa en tol país. Esta fama llogróse gracies a les grandes estensiones de pacionales y carbes con que s'alimenten los animales. Coles mesmes, la producción de lleche ye importante yá que con ella ellaboren dellos tipos de quesu. Tamién se críen puercos, cabres y carneros, anque la so producción nun ye tan importante como la de vacunos. Unu de los recursos económicos de más importancia nel estáu ye la silvicultura.
Ente la industria d'artesaníes de Chihuahua atopamos les testiles de llana, talabartería, cestería, trabayos en madera, xuguetes y preseos musicales.
El total de población económicamente activa ye 1,235,900 estremada en 812,166 homes y 423,734 muyeres.
Gastronomía
Chihuahua tien una esquisita variedá de platillos y comida rexonales, ellaborada en base de carne de res la mayoría d'ellos, pos equí críase ganáu bovino calidable, como'l famosu cara blanca (Hereford) Brangus, Angus y Charolais; ente otros. Los cortes más finos deliciosos sirvir nos restoranes acompañaos de papa al fornu y cebolla asada.