cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
La Garriga
La Garriga ye conocida en toa Cataluña pola so industria más importante, los muebles, polos sos agües termales, poles sos edificios modernistes y poles alfombres que se realicen mientres la fiesta del Corpus Christi.
Xeografía
left|thumb|150px|Situación de La Garriga dientro del Vallès Oriental. La Garriga llinda col Parque Natural del Montseny. El términu ta trevesáu, de norte a sur, pel ríu Congost, un afluente del Besós.
Historia
La so situación cercana a Barcelona, la so clima, y la presencia d'agües termales convirtieron a La Garriga n'unu de los llugares de veranéu preferíos de la burguesía catalana d'empiezos del sieglu XX, fechu que favoreció la construcción d'edificios modernistes na población.
La Garriga foi una de les poblaciones catalanes bombardeadas pola aviación franquista mientres la Guerra Civil. Ello ye que anguaño entá se caltién un abellugu antiaéreo, al que pueden realizase visites empuestes.
La villa romana de Can Terrés
La villa romana de Can Terrés atópase allugada al sur del términu municipal y foi construyida nel sieglu I e. C.. Trátase d'un edificiu d'unos 200 m², y pol so bon estáu de caltenimientu, considérase unu de los asentamientos rurales de dómina romana más relevantes del patrimoniu cultural catalán.
La ilesia de l'Adomadura
thumb|left|L'Adomadura L'antigua ilesia parroquial ye unu de los monumentos más interesantes del conceyu. Ye una construcción con elementos románicos y góticos qu'escuende un interesante retablu góticu dedicáu a San Esteban, el patrón de la población. Data de 1492 y atribúyese a la escuela pictórica de los Huguet-Vergós. L'Adomadura entá caltién l'encantu de les antigües ilesies rurales.
La ermita de Santa Maria del Camí
L'orixe de la ermita de Santa Maria del Camí hai que buscalo nel sieglu X, pero l'actual edificiu respuende a cambeos fechos nel sieglu XII. La capiya foi construyida sobre unes antigües ruines romanes.
De planta prerrománica, nel edificiu destaca arquitectónicamente la portada del sieglu XII. Trátase d'una capiya d'una sola nave y cubierta con un arcu fajón.
Xunto cola capiya de Santa Maria del Camí había un antiguu monesteriu que fundó l'abadesa Emma del Sant Joan de les Abadesses en 921 pa la so hermana Xixilona y nel marcu de la política repobladora que la caracterizó. Dambes yeren fíes del conde Wifredo el Velloso.
Evolución demográfica
La Garriga esperimentó una fuerte crecedera debida al movimientu demográficu escontra la periferia de Barcelona y una fuerte tasa d'inmigración.
Evolución demográfica de La Garriga ente 1991 y 2008:
Rexón del Mármara
La rexón del Mármara (en turcu, Marmara Bölgesi) ye una de les siete rexones nes que se divide Turquía. Asítiase al noroeste del país.
Provincies
La rexón del Mármara axunta 11 provincies:
thumb| centre|250px|Rexón del Mármara.
Principales ciudaes
Ciudaes con más de 100 mil habitantes (2013)
Bagnols (Ródanu)
Bagnols ye una comuña francesa del departamentu de Ródanu, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Carmen Lence
María del Carmen Lence Paz ye una botánica y profesora española.
Desenvuelve les sos actividaes académiques y científiques nel Departamentu de Biodiversidá y Xestión Ambiental de la Facultá de Ciencies Biolóxiques y Ambientales, Universidá de Lleón. Forma parte del grupu d'investigación Taxonomía y Caltenimientu Vexetal (TaCoVe) d'esa Universidá.
Hystrix indica
El puercuspín de la India (Hystrix indica) ye una especie de royedor histricomorfo de la familia Hystricidae. Ye un puercuspín bien adaptable, atopáu dende'l sureste d'Asia al Oriente Mediu. Tolera distintos hábitats, como montes, pacionales tropicales y subtropicales, montes.
Historia natural
Cuando son atacaos, erizen los sos escayos y mueve fuertemente la cola. Si'l predador persiste y supera eses tretas, el puercuspín ataca coles sos garres, deteniendo'l embate del so predador colos sos escayos. Ye tan efectivu que'l predador puede terminar muertu o bien quebráu.
El so longividad ye desconocida. Produz camaes de distintes tamaños cuatro vegaes al añu. Son nocherniegos y crean abellugos soterraños. Comen dellos vexetales, como frutos, granos, raigaños. La so dieta de plantes convertir nun enemigu mortal pa los llabradores. Amás, ruca güesos pa estrayer los sos minerales.
Frank Sinatra
Francis Albert Sinatra, más conocíu como Frank Sinatra, foi un prominente cantante y actor norteamericanu.
Carrera
Fíu únicu d'un matrimoniu d'inmigrantes italianos (la so madre yera xenovesa y el so padre sicilianu), Sinatra creció nun barriu de clase media de Hoboken, Nueva Jersey.
Moteyáu «La Voz», foi una de les figures más importantes de la música popular del sieglu XX y dexó, al traviés de los sos discos y actuaciones en direutu, un legáu canónicu no que fai a la interpretación vocal masculina d'esa música. A pesar de que siempres goció de popularidá, fueron especialmente esitosos los años cuarenta y cincuenta, siendo esta última década, cola so producción discográfica pa la compañía Capitol, la considerada como la so etapa de mayor calidá artística como cantante.
El so repertoriu basóse na obra de los más importantes compositores populares d'Estaos Xuníos, como Jimmy Van Heusen, Cole Porter, Sammy Cahn o George Gershwin, y el so estilu sintetizó, yá nos sos oríxenes, quince años d'influencies mutues ente la música d'inspiración jazzística y la música pop qu'empezaba a espublizase al traviés de la radio.
Sinatra construyó'l so estilu sobre la base d'una comprensión natural de la música popular, tal como la entendieren Bing Crosby, Fred Astaire, Benny Goodman y Louis Armstrong, esplotando la idea de qu'esta, en toles sos aguaes, tendría de ser una estensión de la conversación. Téunicamente, caracterizóse pola so cuidada precisión nel fraseo y el so dominiu del control de la respiración; el rangu de la so voz taba próximu al de baxu-barítonu. Tocantes a la so categoría artística, esta anicia na so capacidá interpretativa pa tresmitir les emociones y sentimientos implícitos nes lletres de los cantares.
A Sinatra reconózse-y el ser el primer cantante que fai un usu consciente de los medios d'amplificación del soníu al envís d'asitiar la so voz percima del soníu de la orquesta (dominadora de la música popular d'Estaos Xuníos de principios del sieglu XX) y p'averala a la intimidá del oyíu del oyente.
Como actor, Sinatra foi un artista de tipu intuitivu, ronciegu a sometese a los ensayos y repeticiones habituales nuna grabación, polo que les sos interpretaciones fueron emocionalmente intenses, de la qu'irregulares. La importancia na so vida del so trabayu actoral foi capital; por casu foi precisamente al traviés del so papel en From Here to Eternity como llogró salir d'un bache personal y artístico nel tránsitu de los años cuarenta a los cincuenta pa empericotiase no más alto de la popularidá, amás de ganar pola so interpretación l'Óscar al meyor actor secundariu.
A lo llargo de la so carrera profesional, Sinatra grabó más de 1.300 temes, y participó en más de cincuenta películes. Recibió ensame de premios y homenaxes, ente los que se cunten diez Grammys, el Premiu de l'Academia d'Artes y Ciencies de la Grabación, y la Medaya de la Llibertá del gobiernu d'Estaos Xuníos.
Sinatra integró'l llamáu "Rat Pack", un grupu de músicos y actores, que cuntaba con Dean Martin, Sammy Davis Jr., Peter Lawford y Joey Bishop, ente otros. Finó en Los Angeles el 14 de mayu de 1998, a los 82 años.
Discografía
Columbia Capitol Reprise Records
Hystrix cristata
thumb|220px|Dibuxu d'un puercuspín crestáu. El ye una especie de royedor histricomorfo de la familia Hystricidae. Habita rexones templaes d'África y, n'Europa, el centru-sur d'Italia.
Munchos zoólogos nun creen na espontaneidá d'estes poblaciones europees, sinón que cunten que fueron enllantaes polos romanos, anque hai restos fósiles que paecen demostrar lo contrario.
Carauterístiques
left |thumb|Hystrix cristata Craniu – [[:fr:Muséum de Toulouse|Muséu de Toulouse]] Reconózse-y poles sos llargues escayos blanques y negres, que-y anubre dafechu l'envés, los lladrales y la cola. Cuando ta en peligru, eriza los escayos y solmenar faciendo sonar la so cola coles mesmes. Los escayos nun se topen sólidamente enllantaes na piel, polo qu'en casu d'agresión, el depredador les desprendera causándose mayores mancaes y una distracción a favor del puercuspín.
Mide unos 60 cm de llongura por 25 cm d'altu y puede llegar a pesar unos 15 kg. De cabeza grande y robusta, tueru curtiu y pates provistes de fuertes garres. L'envés y les partes llaterales del cuerpu tán provistos de llargos escayos blancos y negres, apuntiaes y fuertes, que pueden llegar hasta 35 cm de llargu y anúbren-y dafechu l'envés, los lladrales y la cola.
En cautividá esisten exemplares de Hystrix cristata albín dafechu blancos thumb|Hystrix cristata albín en cautividá
Hábitat
El puercuspín vive en solitariu o en pequeños grupos familiares, en terrén secu y con maleza, sobremanera nes faldes de les llombes y de cutiu nes proximidaes de les viviendes del home. Despintar nos resquiebros de les roques o nunes llurigues qu'escava él mesmu. Ye un animal nocherniegu, posesor d'un olfatu escepcionalmente sensible, ente que l'oyíu y la vista tán pocu desenvueltos.
Alimentación
Nutrir de les partes verdes de los vexetales, de raigaños, tubérculos, distintes plantes agrícoles y, dacuando, d'alimentos cárnicos. Puede percorrer hasta dellos quilómetros lloñe de la so lluriga en busca d'alimentu.
Comportamientu
El puercu espín nun suel importunar a nengún animal, pero cuando ta en peligru, eriza los escayos y solmenar faciendo sonar la so cola coles mesmes. Los escayos nun se topen sólidamente enllantaes na piel lo que dexa que s'afloxen al ser afrellaos. Al contrariu de la creencia popular, los puercu espines son incapaces de llanzar los sos escayos de manera defensiva. Los mozos nacen con vista y con unos escayos blandos.
Upanishads
Los Upanishads (en devanágari: उपनिषद्, Upaniṣad, lliteralmente: "sentase más baxo qu'otru pa escuchar con respetu les sos enseñances"; el verbu ṣad 'sentase' tien el mesmu étimu que'l llatín sedere o'l inglés seat) son una serie de vieyos testos indios, escritos principalmente ente los sieglos VII e.C. y V e.C., que constituyen les enseñances básiques del vedanta (l'últimu estudiu de los Veda), una síntesis doctrinal basada na busca de la natura fondera de la esistencia, de calter místicu y esotéricu.
Esisten unos 150 upanishads (108 según el númberu cabalísticu afitáu pola tradición), d'estensión enforma variable, que la mayoría d'ellos tán escritos en prosa con dellos nicios poéticos.
Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos
thumb|right|275px| Salón de llectura La Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos (United States Library of Congress n'inglés), asitiada en Washington D. C. y distribuyida en trés edificios (l'Edificiu Thomas Jefferson, l'Edificiu John Adams, y l'Edificiu James Madison), ye una de les mayores biblioteques del mundu, con más de 158 millones de documentos. La coleición de la Biblioteca del Congresu inclúi más de 36,8 millones de llibros en 470 idiomes, más de 68 millones de manuscritos ​ y la coleición más grande de llibros raros y pervalibles, incluyendo una de les úniques cuatro copies en perfectu estáu de la Biblia de Gutenberg, y el borrador de la Declaración d'Independencia. Amás, guarda más d'un millón de publicaciones del gobiernu de los Estaos Xuníos, un millón de númberos de periódicos de distintos partes del mundu, de los postreros trés sieglos, 500.000 rollos de microfilme, 6.000 títulos de cómics, la coleición más grande de documentos llegales, películes, cerca de 5 millones de mapes, partitures, 2,7 millones de grabaciones sonores, cantares y más de 13,7 millones de grabaos y copies fotográfiques. El documentu más antiguu ye una tablilla de piedra del añu 2040 e. C. ​ Tamién alluga obres d'arte, dibuxos arquitectónicos, y pervalibles preseos como'l Stradivarius Betts y el Stradivarius Cassavetti.
La Biblioteca del Congresu foi construyida pol Congresu en 1800, y permaneció nel Capitoliu de los Estaos Xuníos mientres la mayor parte del sieglu XIX. Dempués de que la mayoría de la coleición orixinal fuera destruyíu mientres la guerra ente Reinu Xuníu y Estaos Xuníos de 1812, Thomas Jefferson vendió 6.487 llibros, la so entera coleición personal, a la biblioteca en 1815. Dempués d'un periodu d'amenorgamientu mientres el sieglu XIX, la Biblioteca del Congresu empezó a crecer rápido tantu en tamañu ya importancia dempués de la Guerra Civil d'Estaos Xuníos, rematando na construcción d'un edificiu separáu y la tresferencia de toles esplotaciones para depósitos de derechos d'autor a la Biblioteca. Mientres la espansión rápida del sieglu XX, la Biblioteca del Congresu asumió una función pública por excelencia, convirtiéndose nuna "biblioteca d'últimu recursu" y ampliando la so misión para'l beneficiu de los estudiosos y del pueblu d'Estaos Xuníos.
La Biblioteca del Congresu ye, na práctica, la biblioteca nacional de los Estaos Xuníos, promoviendo llectura y acoyida de la lliteratura d'Estaos Xuníos al traviés de diversos proyeutos como'l American Folklife Center, American Memory, el Center for the Book, y el United States Poet Laureate. Ye tamién el sitiu oficial d'investigación para'l Congresu de los Estaos Xuníos, cola misión primaria de realizar investigaciones feches polos miembros del Congresu al traviés del Congressional Research Service. El xefe de la Biblioteca ye'l Bibliotecariu del Congresu (Librarian of Congress n'inglés), anguaño James H. Billington. La Biblioteca ta entamada en ventinueve sales de llectura, una de les cualos ye la Sala Hispánica de Llectura, creada en 1939 y llamada asina n'honor a la influyente Sociedá Hispánica d'América.
Batalla de los Carbayedos
. La batalla de los Carbayedos foi un enfrentamientu armáu ente l'Exércitu español, el pueblu d'Avilés y l'exércitu francés de Napoleón el 22 de mayu de 1809, nel contestu de la guerra d'independencia española.
Consecuencies
Rematada la batalla les víctimes mortales d'avilesinos xubíen a unos 230, lo cual yera demasiáu pa una población d'entós namái 1600 habitantes. Nel bandu francés apenes hubo baxes, una y bones los soldaos franceses taben muncho más preparaos y con meyor armamentu.
Carmen Junqueira
Carmen Sylvia de Alvarenga Junqueira o Carmen Junqueira ye una antropóloga y profesora brasilana.
Cristina de Hesse
Cristina de Hesse foi duquesa consorte de Holstein-Gottorp como esposa del duque Adolfo de Holstein-Gottorp. Ella exerció cierta influencia política como viuda dempués de 1586.
Biografía
Cristina nació en Kassel como fía de Landgrave Felipe I de Hesse y la so esposa Cristina de Saxonia. Dióse-y una estricta educación protestante pola so tida Isabel, duquesa viuda de Saxonia, pos la so madre morrió nel so sestu añu de vida.
Ella recibió una propuesta del rei Erico XIV de Suecia, pero esto nun asocedió, pos el so padre prefirió a unu de los sos confidentes.
Carmen Junqueira
Biografía
Especializada en etnoloxía y mitoloxía indíxenes, y, dende 1965, vien realizando importantes estudios de campu sobre les sociedaes orixinaries de Brasil, trabayando cola nación camaiurás, nel Parque Indíxena de Xingu, y colos cintes-llargues, nel Parque Indíxena de Aripuanã, dambos en Mato Grosso.
Cristina de Hesse
Biografía
Casóse'l 17 d'avientu de 1564 en Gottorp col duque Adolfo de Holstein-Gottorp (1526-1586). La celebración de la boda dio llugar a un escándalu, cuando los invitaos a la receición de la boda consumieron demasiao alcohol. En 1565, la nala del Castiellu de Gottorp, na que la pareya tenía los sos aposentos privaos, foi amenorgada a cenices; ente que los efeutos personales y tamién dineru contante fueren destruyíos.
Carmen Junqueira
Biografía
Participó na evaluación de proyeutos de gobiernu, cuando participaben grupos indíxenes de Rondônia, Mato Grosso, Acre, y Amazones. Tamién realizó llevantamientos etnográficos básicos ente los kaingang, terenas, y guaraní del Estáu de São Paulo.
Cristina de Hesse
Biografía
Cristina encargóse diligentemente d'educar a los sos fíos. Como duquesa, Cristina sofitó ilesies y escueles y dio beques pa estudiantes na teoloxía. Ella taba interesada na medicina, y tamién fabricaba les sos propies melecines.
Carmen Junqueira
Biografía
Ye profesora del Programa de posgráu en Ciencies Sociales de la Pontifícia Universidade Católica de São Paulo, y professora emérita de la mesma Universidá.
Cristina de Hesse
Biografía
Como viuda dempués de 1586, defendió los derechos del so fíu Felipe contra'l conseyu. Cristina escribió un llibru de salmos Geistliche Psalmen und Lieder (Schleswig, 1590) y otru d'oraciones Gebetbuch (Lübeck, 1601).
Carmen Junqueira
Delles publicaciones
Ye autora de numberosos llibros y artículos de divulgación y científicos publicaos en periódicos brasilanos y estranxeros. Y tamién autora de capítulos de llibros, amás d'organizadora de delles obres coleutives.
Artículos
Ente los numberosos artículos publicaos ppor l'antropóloga, destáquense:
Cristina de Holstein-Gottorp
Cristina de Holstein-Gottorp foi una noble alemana, duquesa de Södermanland a partir de 1592 y reina de Suecia dende 1604, como esposa del rei Carlos IX de Suecia.
Foi la cuarta fía del duque Adolfo de Holstein-Gottorp (fundador de la dinastía Holstein-Gottorp) y de Cristina de Hesse, fía de Felipe'l magnánimo. La so familia yera de relixón luterana, y tantu Holstein-Gottorp como Hesse fueron duros defensores del protestantismu n'Alemaña. Nun principiu, foi pretendida pa ser la esposa del príncipe Segismundo Vasa, fíu del rei Xuan III de Suecia, pero la educación católica del príncipe suecu —quien aspiraba a convertise en rei de la católica Polonia— fixo abandonar esa posibilidá de matrimoniu.
El 8 de xunetu de 1592 convertir na segunda esposa del duque Carlos de Södermanland (darréu rei Carlos IX de Suecia), ferrial luteranu que fungía como rexente de Suecia, n'oposición a Segismundo Vasa. En 1604, cuando Carlos llogró xubir al tronu, Cristina convertir na reina consorte de Suecia y los sos fíos nos herederos más próximos na llinia de socesión. L'alianza de Carlos y Cristina aseguraba la predominancia del protestantismu en Suecia.
Llevante mediterraneu
La rexón del Llevante o más específicamente'l Llevante mediterraneu ye'l términu col que se noma históricamente a una gran zona d'Oriente Próximu asitiada al sur de los montes Tauro, llindada pol mar Mediterraneu al oeste, el desiertu árabe al sur y Mesopotamia al este. El Llevante nun inclúi los montes d'El Cáucasu, nin cualesquier parte de la península árabe o Anatolia, anque dacuando inclúyese Cilicia. La península del Sinaí tamién s'inclúi, pero como área marxinal, como ponte ente'l Llevante y el norte d'Exiptu. Dacuando, los pueblos llevantinos apoderaron la rexón asitiada ente'l Sinaí y el ríu Nilu, pero esa rexón escluyir del Llevante xeográficu.
Foi una zona comercial por excelencia, con distintes rutes comerciales xuniendo la mariña y Exiptu colos países del Oriente Mediu, lo que tamién provocó que fora mientres sieglos l'escenariu de distintos conflictos bélicos ente los pueblos qu'intentaben caltener el control del codalosu comerciu qu'escurría pela zona.
Cristina de Holstein-Gottorp
Del matrimoniu con Carlos IX nacieron cuatro fíos:
Llevante mediterraneu
El Llevante ye tamién el nome de la cuenca oriental del mar Mediterraneu (mar Llevantín). Les sos fueses baxen hasta cerca de 3300 m (cerca de la islla de Creta). Tamién foi un pasu comercial importante, yá que ta nel encruz de delles víes de comunicación mítiques: les antigües de los fenicios, ruta de la seda, ruta marítima al Estremu Oriente pela canal de Suez, etc. Ta llindáu por Palestina, Turquía, Israel, El Líbanu, Siria y Exiptu.
Etimoloxía
El términu Llevante, del llatín levare, empieza a ser utilizáu col sentíu de al este d'Italia alredor de 1497, y hasta el sieglu XIX el términu entós incorporaba toles rexones sol Imperiu otomanu, incluyida Grecia.
Cuando'l Reinu Xuníu asumió'l control de Palestina tres la Primer Guerra Mundial, los gobernadores adoptaron el términu, y los mandatos franceses en Siria y El Líbanu dende 1920 a 1946 fueron llamaos los estaos de Llevante. El términu aportó a común ente los arqueólogos de la dómina pa referise a munches escavaciones, por casu Ebla, Qadesh y Ugarit. Yá que estos sitios non podíen clasificase como mesopotámicos, norteafricanos o árabes, empezaron a ser llamaos llevantinos.
"Llevante" ye un términu utilizáu güei polos arqueólogos y los historiadores pa referise a la prehistoria y a la historia antiguo y medieval de la rexón. El términu tamién s'emplega de xemes en cuando pa referise a acontecimientos modernos o contemporáneos, a la xente y a estaos, o a partes de los estaos de la mesma rexón, a saber Israel, Xordania, El Líbanu, Siria y los Territorios Palestinos.
Xeografía
Toma principalmente los países d'Israel, Xordania, El Líbanu, Siria, y los Territorios Palestinos. Na zona converxen trés plaques tectóniques importantes: africana, eurasiática y árabiga. Les llendes ente les plaques tectóniques siguen la llinia Azores, Xibraltar, África del norte, mar Roxu, ya Irán. La placa árabe ta moviéndose escontra'l norte contra la placa d'Anatolia (Turquía) na falla del este d'Anatolia, y la llende ente la placa exea y la Anatolia del este ye activu sismicamente.
Clima
Los países del Llevante son sobremanera grebos o semiáridos, sometíos a frecuentes seques; sicasí, esisten estensiones de montes y valles fértiles. La rexón abonda en prado, deveses, zones desérticas y montes. La escasez d'agua ye un problema en munches partes, con una demanda d'agua potable n'aumentu por cuenta de que les poblaciones tán en continua crecedera ente que la salinización y la contaminación amenacien los ríos. La mayor fonte d'agua ye'l mar de Galilea, dende'l que se lleva agua pa regar amplies zones, como'l ermu del Néguev. En Libia realizóse una gran obra d'inxeniería, el Gran Ríu Artificial, que lleva agua per mediu d'acueductos hasta les ciudaes, dende acuíferos aniciaos na última glaciación, desgraciadamente non anovables. El riego por hinchente de riegos o por asperxadura utilízase extensivamente, cubriendo casi'l total de terrenes destinaos a l'agricultura.
Les temperatures bazcuyen ente -10 °C y 25 °C en xineru y ente 20 °C y más de 35 °C en xunetu. Les temperatures añales na mayoría de la rexón nun sufrieron casi nengún cambéu mientres el periodu 1901-96, pero preve un aumentu de 1 o 2 °C hacia l'añu 2030.
Edá de Piedra
L'home modernu, homo sapiens, habitó na zona del Monte Carmelo nel Paleolíticu Mediu, escontra'l 90000 e. C., pero depués foi sustituyíu pol Neanderthal, del que s'atoparon restos del 60000 e. C. en Amut (Israel). Probablemente'l Sapiens tornó a África por un enfriamientu del clima. .
200px|left|thumb|Petroglifu nel Negev. Pruebes d'una segunda migración dende África atopáronse nel nivel XXV de Ksar Akil, correspondiente al 52000- 50000 e. C. Demuestra una cultura asemeyada a la cultura Badishan de Persia y a la Sebilian I d'Exiptu (circa 50000 e. C.). .
Afítase asina la fecha en que'l Homo Sapiens sustituyó definitivamente al de Neanderthal, pasando del periodu Musteriense (Paleolíticu Mediu) al Auriñaciense (Paleolíticu Cimeru), que duró del 40000 e. C. al 24000 e. C.: la cultura Ahmarian.
Dempués de la última glaciación, apaez una nueva cultura epipaleolítica, que s'estiende ente'l 18000 y 10500 e. C., llamada Kebariense, qu'utiliza microlitos, arcu y fleches y piedres de moler que demuestren la collecha de granos monteses, que pudo evolucionar dende la cultura de Halfan (Exiptu, 24000-17000 e. C.). Dellos llingüistes ven nesti periodu la llegada del idioma nostrático al Oriente Mediu.
180px|thumb|Ámbitu de la cultura de Natufiense. La cultura Kebariense espolletó, y dio llugar más tarde a la Natufiense, (10500-8500 e. C.), que s'estendió por tola rexón llevantina. Esta xente empecipió los primeros establecimientos sedentarios, y ayudábase de la pesca y de la collecha de granos monteses, abondosos na rexón naquella dómina. La cultura Natufiense tamién amuesa la doma temprana del perru, y l'ayuda d'esti animal na caza y guardar d'establecimientos humanos pudo contribuyir a la so prosperidá. Nel norte de Siria y na rexón del este d'Anatolia, en Cayonu y Mureyabet, la cultura Natufiense convertir na primera dafechu agrícola a partir de granos selvaxes, y más palantre adomó cabres y oveyes, sistemes copiaos de la cultura de Zarzian (norte d'Iraq ya Irán), evolucionada tamién dende la Kebariense. .
En 8500-7500 e. C., la cultura neolítica de la precerámica A (PPNA), evolucionó en Canaan meridional dende l'anterior Natufiense, colos sos habitantes morando en cases redondes y construyendo el primer sitiu defensivu en Xericó (que tenía un pervalible depósitu d'agua duce). Foi sustituyida en 7500 e. C. pola precerámica B (PPNB), na que s'usen viviendes cuadraes, y que provién del norte de Siria y del valle del Éufrates.
Nesti mesmu periodu, asitiar nel Sinaí otru grupu de cazadores pañadores qu'amosaba munches afinidaes coles cultures d'Exiptu, sobremanera cola téunica lítica d'Outacha. La cultura de Harifian paez adoptar l'usu de la cerámica de les exipcies d'Isnan y Helwan (9000-4500 e. C.), xunto con elementos de la cultura PPNB na crisis climática de 6000 e. C., lo que Juris Yarins llama'l technocomplex pastoral siriu-árabe, que vio l'espardimientu de los primeros pastores nómaes nel Cercanu Oriente, creciendo a lo llargo de la mariña del mar Roxu y entemeciéndose coles cultures árabes, pa evolucionar escontra un llendo neolíticu y estendiéndose escontra'l norte y l'este, hasta Martu (Amurru) na vera occidental del Éufrates y Acad, na baxa Mesopotamia.
Nel valle d'Amuq de Siria, la cultura PPNB caltúvose influyendo desarrollos culturales posteriores na so frontera sur. Los elementos nómades fundíos con PPNB pa formar la cultura de Minhata y la de Yarmoukian dieron llugar al desenvolvimientu de la cultura clásica mediterránea, entemecida cola agricultura, qu'a partir del 5600 e. C. acomuñar cola cultura Ghassulian de la rexón, la primer cultura calcolítica del Llevante.
Edá del Bronce
230px|thumb|Cultures mesopotámiques escontra'l 5600 e. C. Les primeres ciudaes empezaron a crecer nel sur de Mesopotamia mientres el cuartu mileniu e. C. Foi nestes ciudaes onde los llazos de la relixón empezaron a sustituyir a los del parentescu como base de la sociedá. Mientres l'apoxéu d'Uruk, los colonos y los comerciantes del Iraq meridional establecer nos más importantes asentamientos del norte de Llevante. En Sumeria, nel sur d'Iraq, cada ciudá tenía un dios como patrón, que yera adoráu nun templu central llamáu zigurat, y yera gobernada por un rei sacerdote (ishaku). La sociedá estremar en clases y especializóse y capacitó pa realizar proyeutos coordinaos, como la regación o la guerra.
Coles ciudaes llegaron les meyores en teunoloxía. Nel sieglu XXXI e. C. la escritura, la rueda y otros apaecieren yá. Daquella los pueblos sumerios del sur de Mesopotamia taben entamaos en ciudaes estáu, como Ur y Uruk, que nel sieglu XVI e. C. empezaren a entemecese n'unidaes polítiques mayores. Al almitir a los dioses de los pueblos conquistaos, la relixón foi faciéndose cada vez más politeísta y l'estáu cada vez más llaicu. El títulu de Lugal, home estraordinariu, apaez al llau de los anteriores calificativos relixosos de los reis, anque'l so deber primariu sigue siendo l'adoración de los dioses del estáu. .
left|thumb|Imperiu acadiu, añu 2300 e. C. Esti procesu llegó a la so conclusión natural col desenvolvimientu de los primeros imperios alredor del sieglu XXIV e. C. Sargón de Acad y los sos socesores apoderaron la rexón y establecieron la hexemonía sobre los sumerios, estendiendo'l control sobre Siria, hasta la mariña. Los archivos atopaos en Ebla menten les ciudaes de Hazor y Xerusalén ente otros llugares. Mientres esti tiempu siguió entendiéndose la cultura de Khirbet Kerak, amosando afinidaes colos pueblos caucásicos y los hurritas. Mientres los sieglos XXII y XXI floriaron los imperios de Ur y paleobabilónico, nengunu de los cualos estendióse pel Llevante. Nesti tiempu'l reinu de Yamkhad xunto al Éufrates, y de Qatna nel Orontes, yera les ciudaes estaos importantes de la rexón siria.
Paralelamente, mientres el sieglu XXXII e. C. el progresu avanzaba nel Exiptu que s'unificara, y nel valle del Indo. Toes estes civilizaciones dar en valles fértiles onde l'agricultura ye relativamente fácil pola regación consiguida per mediu de preses que controlen los hinchentes.
Esti panorama empezó a camudar a la fin del tercer mileniu, cuando delles ciudaes crecieron dixebraes pelos montes: los asirios, al norte de Mesopotamia, los cananeos en Canaán, los minoicos en Creta, y los hitites nel este d'Anatolia. Coles mesmes diéronse diverses migraciones, como les de los hitites, aqueos y hicsos.
200px|thumb|Llevante ente'l 1560 y el 1300 e. C.: en verde'l [[Antiguu Exiptu, en colloráu escuru'l Imperiu hitita a principios del periodu y más claru, a finales.]] Estos grupos tán acomuñaos al carru de guerra y al idioma indoeuropéu. Los caballos y los carros riquen enforma tiempu pal so cuidu, asina que'l so usu foi confiáu principalmente a un pequeñu grupu, la nobleza. Estes sociedaes tán reflexaes na Ilíada y el Rāmāyana. .
Mientres los sieglos XVII y XVI e. C., les ciudaes más antigües camudaren: Babilonia foi conquistada polos casines, y la civilización del valle del Indo foi aniquilada polos indo-arios. Los sos parientes, los mitanos, conquistaron Asiria y amenaciaron al Imperiu hitita, siendo espulsaos por dambos nel sieglu XIV e. C. En Grecia desenvolviéronse dellos reinos aqueos, el más notable Micenas, que nel sieglu XV e. C. apoderaben toles ciudaes minóicas. El pueblu semita de los hicsos utilizó les nueves teunoloxíes pa invadir el So Exiptu, calteniéndose nel poder mientres 300 años.
Nel decimoterceru toes estos imperios derrumbáronse de secute, toles ciudaes del este mediterraneu fueron escalaes nel ralu de poques décades. Sumieron los reinos aqueos, y l'imperiu hitita foi destruyíu. Exiptu consiguió espulsar a los sos invasores con un gran esfuerciu, tres los que'l so territoriu amenorgar mientres más d'un sieglu y l'autoridá real debilitóse permanentemente. Solamente Asiria escapó ensin dañu significativu. .
Edá del Fierro
230px|left|thumb|Llevante nel añu 900 e. C. La destrucción del final de la edá del bronce dexó un númberu de reinos y de ciudaes estáu minúsculos detrás. Siguía habiendo dellos centros hitites nel norte de Siria, xunto con dellos puertos fenicios en Canaán, qu'escaparon a la destrucción y convirtiéronse en grandes potencies comerciales. Nel sieglu XII e. C. la mayoría del interior, según Babilonia, taba ocupáu polos arameos, ente que la mariña cayó en manes de los filisteos. A finales del X y principios del XI, los hebreos conquistaron Canaán y xuniéronse so un solu rei. .
Nesti periodu lo más notable foi'l descubrimientu del fierro y l'alfabetu feniciu, desenvueltu polos fenicios o cananeos escontra'l sieglu XVI e. C. Tamién nesta dómina surdió la primera gran relixón monoteísta, el xudaísmu.
Mientres el sieglu IX e. C. los asirios empezaron a reafitase contra les incursiones de los arameos, y desenvolvieron mientres los sieglos siguientes un imperiu de gran algame y bien entamáu. Los sos exércitos fueron los primeres n'utilizar la caballería, que tomó'l llugar de los carros, y teníen reputación de valientes y fieros.
Na so dómina los asirios apoderaron toa Siria, Israel, Exiptu, y Babilonia. Sicasí, l'imperiu empezó a derrumbar escontra'l final del sieglu VII y foi esaniciáu pola alianza ente un nuevu reinu de Babilonia y los medos. .
L'equilibriu subsecuente de poderes foi de curtia duración. Nel añu 550 e. C. los perses remontar contra los medos y conquistaron el so imperiu, y en feches posteriores fixeron lo mesmo colos reinos de Lidia (Anatolia), Babilonia, y Exiptu, según cola meseta iranina hasta casi la India. Esti reinu taba estremáu en delles satrapíes y gobernáu según el modelu asiriu. Nesti tiempu'l zoroastrismu convertir na relixón predominante en Persia.
Imperios clásicos
A partir del sieglu V e. C. los perses fixeron delles tentatives fracasaes de conquistar Grecia. Ellí la civilización evolucionara desque'l final de la edá del bronce de forma distinta al Oriente Mediu, calteniéndose les pequeñes ciudaes estaos protexíes por milicies ciudadanes. Sicasí, aliáronse y probaron la so capacidá de trunfar sobre grandes exércitos.
Nel sieglu cuart u'l poder de Persia tornara. Les campañes de Xenofonte ilustren cuan vulnerable convirtiérase pa aportar a atacada por un exércitu griegu; les ciudaes griegues debilitárense irremediablemente poles sos lluches internes, y nel 338 e. C. Macedonia conquistó Grecia, y con Alexandru Magnu volver escontra Asia y conquistó Persia en pocu más qu'una década. .
Alejandro nun vivió lo suficiente pa consolidar el so reinu, y a la so muerte (323 e. C.) foi estremáu polos sos xenerales. Los antígonos establecer en Macedonia, los ptolomeos n'Exiptu, y dellos pequeños principaos apaecieron nel norte d'Anatolia. La mayor parte d'oriente foi a manes de los seléucidas. Esti periodu vio grandes descubrimientos en matemátiques, ciencia, arquiteutura, y dalgunes de les ciudaes fundaes polos griegos nel este convertir en grandes metrópolis.
La nobleza parta reaccionó contra la cada vez mayor influencia romana nel cambéu de mileniu. Mientres el siguiente sieglu, hubo una espansión de la so cultura xunto con una perda de l'autoridá central. En 114 l'emperador Traxanu ocupó temporalmente Mesopotamia, y escontra el final del gobiernu d'Adriano los dos poderes taben n'hostilidaes casi constantes. Mesopotamia foi ocupada otra vegada, pero los partos recuperáronse y conquistaron les provincies romanes. Poco dempués, Persia sublevóse y ganó al últimu emperador parto en 224.
La nueva dinastía persa, la sasánida, restauró l'autoridá central. Nesti periodu'l zoroastrismu convertir nuna relixón entamada bien xunida a los dirixentes del nuevu estáu. Les varies sectes del cristianismu tamién se tremaron al traviés d'Irán, y el maniqueísmu desenvolver a partir de dambes relixones; foi toleráu primeramente, pero escorríu más palantre. 200px|thumb|Llevante nel añu 400. Los conflictos con Roma, y dempués col Imperiu bizantín, siguieron de forma intermitentemente. .
Nel añu 391 empezó la era bizantina, cola división permanente del imperiu romanu en dos, oriental y occidental. Constantín I ocupó la rexón. L'Imperiu romanu d'Occidente cayó nel añu 476; l'oriental caltener hasta 1453 cola cayida de Constantinopla.
L'imperiu bizantín algamó'l so puntu más baxu mientres el reináu de Foques, colos sasánidas ocupando'l conxuntu del mediterraneu oriental. En 610, Heraclio tomó'l tronu de Constantinopla y empezó un contraataque, espulsando a los perses ya invadiendo Media y Asiria. Incapaz parar la so meyora, Cosroes II foi asesináu y l'imperiu de sasánida cayó na anarquía. Debilitaos poles sos engarradielles, nengunu de los dos imperios taba preparáu pa ocupase de la invasión de los árabes, unificaos so la bandera del Islam y provecíos por predicar la so fe. El control bizantín sobre Israel, Xudá y otres partes del Llevante duró hasta'l 636, cuando se convirtieron en parte del Califatu. Nel 650, les fuercies árabes conquistaren Persia, Siria, y Exiptu.
Dómina islámica
Mientres los califatos d'Omar, Uthman ibn Affan y Ali Ibn Abi Talib, trés de los Califes bien empuestos, el territoriu so autoridá musulmana amplióse considerablemente. Les décades de guerra ente los imperios persa y bizantín debilitaren a dambos, qu'amás subestimaron la potencia de los sos enemigos, según a los sos escelentes militares y a la so cimera caballería.
Na batalla de Yarmuk (636), los exércitos musulmanes conducíos por Khalid ibn al-Walid consiguieron una victoria total sobre los bizantinos, dexando llibre'l camín pa la conquista de Siria y Palestina (634-640) y Exiptu (642). Dempués de ganar al Imperiu sasánida na batalla d'a el-Qadisiyya (637), los musulmanes invadieron l'imperiu, incluyendo Iraq. Cinco años dempués, tres una rebelión mientres la batalla de Nahavand, la conquista yera total, incluyendo les tierres d'Armenia, Transoxiana y el Turquestán chinu. La plaga de Justiniano, un biltu de peste bubónica qu'afaró Persia y Roma, pudo contribuyir a la rápida meyora musulmana.
A pesar de los ésitos militares, l'atmósfera política nun taba n'aselu. Con Omar asesináu en 644, la eleición de Uthman como socesor tuvo munchos opositores que lu acusaron de nepotismu, favoritismu y d'introducir innovaciones relixoses reprensibles, siendo asesináu de la mesma en 656. El califatu foi asumíu por Ali, pero llueu españó la guerra civil, la llamada primer Fitna, qu'acabó ensin resultancies. En 661 Ali foi asesináu por un jariyita, y Muawiya ibn Abi Sufyan, gobernador de Siria con Uthman, convertir en Califa en llegando a un alcuerdu con Hasan, el fíu de Ali, instaurando'l califatu Omeya, y treslladando la capital de Medina a Damascu.
Califatu Omeya
La mayoría de la población d'esti nuevu imperiu nun yera musulmana, pero les distintes relixones fueron toleraes con delles restricciones, como la yizia, so un réxime llegal llamáu dhimmah. Les autoridaes musulmanes desanimaron de cutiu conversiones, pero la mayoría de la población convertir al islam, lo que creó tensiones al aumentar el númberu de musulmanes non árabes, sobremanera en Persia. Les tensiones aumentaron cuando los chiitas remontar contra los omeyes.
Los Omeyes reinaron hasta l'añu 750, cuando Abu l-Abbas venció a Marwan II, que fuxó a Exiptu. Tolos omeyes fueron asesinaos, sacante Abd al-Rahman, que fuxó a Al-Ándalus. .
Califatu abasí
200px|thumb|Califatu abasí escontra'l 1190. Al-Saffah (750-754), un descendiente d'un tíu de Mahoma, Abbas, foi nomáu califa pero nun consiguió plenu sofitu. A la so muerte, el so hermanu Al-Mansur facer col poder poles armes, reinando hasta'l 775. Fundador de Bagdag, ameyoró la economía, enllantó'l árabe como idioma oficial y protexó les ciencies y les lletres.
El so fíu Al-Mahdi (775-785) siguió coles meyores empecipiaes pol so padre, ameyorando la industria alimentaria y testil y la calidá de les viviendes. Bizanciu invadió Siria, pero foi espulsáu. A la so muerte volvieron les lluches pola socesión, siendo nomáu Califa'l so fíu Harún al-Rashid (786-809), que representa la Edá d'Oru del Islam. Convocó la yihad pa estender l'islam y arrodióse de gran luxu y parabuxel, alloñándose de los sos súbditos y faciéndose llamar «la solombra de Alá na tierra», ostentando la xefatura relixosa y política. Les xeres de gobiernu taben en manes d'un gran visir con plenitú de poderes, que presidía un conseyu formáu polos xefes de los distintos divan o departamentos alministrativos.
Tuvo que faer frente a delles rebeliones: los jariyíes tomaron dos veces Mosul pero fueron sometíos y el califa mandó baltar les muralla que la arrodiaben. L'emperador bizantín Nicéforo I refugó pagar tributu, los bereberes remontar en Ifriqiya, Idris fundó un reinu independiente en Fez. Encaloraes les revueltes, siguió un renacer cultural y fixéronse traducciones al árabe de testos griegos, perses y siríacos y basándose neses conocencies realizáronse grandes meyores científiques. Desenvolvióse la filosofía islámica, codificándose la Xaria y fundándose los cuatro Madhab. El mayor llogru foi la compilación canónica de los hadices de Sahih Al-Bujari. Tamién algamaron gran puxanza la industria y el comerciu.
A la so muerte los sos fíos engardir nuna nueva guerra civil, que s'enllargó hasta'l 819, quedando vencedor Al-Mamun, que reinó hasta'l 833.
A los problemes políticos hubo de sumar el descontentu d'una población primida polos impuestos y los problemes ente grupos relixosos, que terminaron per debilitar al exércitu. Al-Mutasim (833-842) solucionó esti últimu aspeutu creando un exércitu priváu con mercenarios turcos, qu'a la llarga convertir en emires práuticamente independientes del califa, al que se llindaben a unviar parte de les sos recaldaciones. .
Califatu Fatimí
200px|thumb|[[Universidá al Azhar (El Cairo), fundada mientres el reináu d'a el-Aziz.]] Los fatimíes yeren los descendientes de Fatima az-Zahra, la fía de Mahoma, y pertenecíen a la caña xiina. Conquistaron Exiptu nel 922, y treslladaron la capital a El Cairu, ampliando les sos conquistes al Llevante y el norte d'África, anque quedaron abbasíes en Bagdag.
Los gobernantes yeren nomaos polos sos méritos, lo qu'esanició les lluches dinástiques y les intrigues palaciegues. Esta reconocencia de los méritos personales diba xuníu a una gran tolerancia escontra otros, como los sunníes, que podíen algamar altos cargos, y escontra los non musulmanes, xudíos y cristianos.
El meyor de los sos califes foi Abu Mansur Nizar al-Aziz Billah, qu'amplió los sos dominios hasta Alepo, lo que provocó conflictos col Imperiu bizantín. El so fíu, Huséin al-Hakim allorió, dictó normes arbitraries que consiguieron enfrenta-y colos sos ministros, formáronse facciones nel exércitu y acabó cola tolerancia relixosa: destruyó la ilesia del Santu Sepulcru, que foi'l motivu alegáu pa les invasiones europees.
La crisis acentuar so los sos socesores, con rebeliones por tola franxa palestina debíes a fames y epidemies, anque ameyoraron les rellaciones colos bizantinos que financiaron la reconstrucción del Santu Sepulcru y unviaron trigu pa desaniciar la fame. Los turcos que formaben parte del exércitu expoliaron el país. .
Imperiu Selyúcida
250px|thumb|Imperiu selyúcida. En 1055 los selyúcides, pueblu asitiáu n'Irán, tomaron Bagdag, y siguieron avanzando, conquistando territorios tantu a los bizantinos como a los musulmanes. Gobernaron sobre Transoxiana, Kermán, Xerusalén, Damascu y Asia Menor.
Disponíen d'un poderosu exércitu, nel qu'había tantu selyúcides como mamelucos, y una alministración civil eficaz, presidida pol Diván, que gobernaba l'imperiu subdividíu en provincies. Anovaron el sunismu y crearon les madrazas, escueles que xixilaben la pureza del Islam.
En 1099 tropes europees invadieron el Llevante, estableciendo'l reinu de Xerusalén, el condáu de Trípoli y el principáu de Antioquía, espulsando a los selyúcides y arrequexando a los Fatimies n'Exiptu.
Les cruzaes
left|thumb|Prinda de Xerusalén polos cruzaos. Hubo ocho cruciaes dende'l sieglu XI hasta'l sieglu XIV. Fueron una serie de campañes militares realizaes a pidimientu del Papáu, que tuvieron llugar ente los sieglos XI y XIII, contra los sarracenos (musulmanes) pa la conquista de Tierra Santa. Entamábense como cumplimientu d'un votu, y el nome de cruzaos deber a la cruz que llevaben los sos miembros como insinia nes ropes, anque'l musulmanes llamar francos, debíu al gran númberu de franceses ente les sos files.
So la escusa relixosa taben los intereses expansionistas de la nobleza feudal, el control del comerciu con Asia y l'enfotu hexemónicu del papáu sobre les monarquíes y les ilesies d'Oriente, anque se declararen con principiu y oxetu de recuperar Tierra Santa pa los pelegrinos.
Dempués de pronunciar un votu solemne, cada guerreru recibía una cruz de les manes del Papa o del so legáu, y yera dende esi momentu consideráu como un soldáu de la Ilesia. A los cruzaos tamién se-yos concedíen indulxencies y privilexos temporales, tales como exención de la xurisdicción civil, inviolabilidad de persones o tierres, etc.
Les causes direutes d'esta intervención foi la llamada d'auxiliu que Alejo Comneno fixo a Urbanu II, yá que vía Bizanciu amenaciáu pola meyora turcu, y l'escusa foi la destrucción de la ilesia del Santu Sepulcru en tiempos de Huséin al-Hakim. Les Cruzaes, proyeutaes pola cristiandá occidental pa salvar a la cristiandá oriental de los musulmanes fracasaron nel so oxetivu: cuando remató la postrera, la vanguardia turca taba frente a Venecia.
70px|thumb|[[Godofredo de Bouillón.]] Foi llamada Cruzada de los príncipes, por tar formada por contingentes armaos, procedentes principalmente de Francia, Países Baxos y el reinu normandu de Sicilia, sol mandu de segundones de la nobleza como Godofredo de Bouillón, Raimundo de Tolosa y Bohemundo de Tarento.
Llegó hasta Xerusalén, metanes matances indiscriminaes. Los cruzaos fundaron el Reinu de Xerusalén (dirixíu primeramente por Godofredo de Bouillón, el principáu de Antioquía y los condaos d'Edesa (actual Urfa, en Turquía) y Trípoli (nel actual El Líbanu).
Los dos primeros reis de Xerusalén, Balduino I y Balduino II estendieron el reinu a tola tierra ente'l Mediterraneu y el Xordán, ya integráronse nun cambiante sistema d'aliances llocales ente reinos cristianos y musulmanes indistintamente.
200px|thumb|División política nel añu 1135. El predicadores musulmanes predicaben la guerra santa contra los cristianos, hasta que'l gobernador de Mosul, Zengi, conquistó Edesa en 1144. Como respuesta, poner en marcha la segunda Cruzada, a la qu'asistieron el rei de Francia y l'emperador d'Alemaña. La cruzada foi un fracasu, yá que atacó a Damascu, aliáu del reinu de Xerusalén, en llugar d'intentar reconquistar de Edesa. Tres unos díes d'asediu, tornaron a Europa.
Nur al-Din, socesor de Zengi, tomó Damascu y práuticamente abarganó los reinos francos.
Sultanatu Ayyubí
Balduino III atacó a los fatimíes n'Exiptu, polo que Nur al-Din unvió a Saladín a ayudar. La debilidá de la dinastía yera tal que Saladino convertir nel gobernador d'Exiptu, anque so la soberanía de Nur al-Din hasta la muerte d'ésti, cuando se proclamó sultán y unificó tolos territorios musulmanes dende Exiptu hasta Siria, calteniendo corralada al Reinu de Xerusalén. Los ataques de los templarios a distintes ciudaes sarracenes y a los pelegrinos a la Meca provocó la respuesta de Saladino, que s'enfrentó a los templarios y hospitalarios el 4 de xunetu de 1187 nos Cuernos de Hattin, ganándolos y tomando de siguío Xerusalén, obligando a los sos habitantes a pagar un rescate pola so llibertá. .