cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Harriet Tubman
"Moisés"
Por cuenta de la llexislación esistente, el norte d'Estaos Xuníos convirtiérase nuna zona cada vegada más peligrosa pa los esclavos fuxíos, por ello munchos empezaron emigrar escontra Canadá. N'avientu de 1851, Tubman guio escontra esi país, a un grupu d'once fuxitivos- ente los que posiblemente s'incluyía la familia Bowleys. Esisten evidencies p'afirmar que nel so viaxe'l grupu agospiar na casa del abolicionista Frederick Douglass. Na so biografía Douglas escribe: “Nuna ocasión tuvi once fuxitivos coles mesmes sol mio techu, que permanecieron conmigo hasta qu'axunté l'abondu dineru como pa unvia-yos a Canadá. Foi'l grupu más numberosu qu'acovecí y tuvi dificultaes p'apurri-yos comida y agospiamientu…” Pol númberu de persones y la fecha ye posible que se tratara del grupu de Tubman.
Douglass y Tubman sentíen gran almiración mutua y llucharon xuntos contra la esclavitú. Cuando s'escribió la primer biografía de Tubman en 1868, Douglass redactó una carta nel so honor.
Viaxes y estratexes
Mientres once años Tubman tornó una y otra vez al Eastern Shore de Maryland, rescatando alredor de setenta esclavos, incluyendo a los sos otros trés hermanos (Henry, Ben, y Robert), les sos muyeres y dalgunos de los sos fíos. Amás apurrió instrucciones precises pa facilitar la fuxida d'ente cincuenta y sesenta esclavos qu'escaparon escontra'l norte. El so peligrosu trabayu riquió grandes dosis d'inxeniu y de normal trabayaba mientres los meses d'iviernu p'amenorgar les posibilidaes de que'l grupu fuera descubiertu. Un almirador de Tubman dixo: «ella siempres tornaba pel hibiernu, cuando les nueches yeren llargues y escures y la xente quedar nes sos cases». Una vegada que contautaba colos esclavos dispuestos a escapar, abandonaba la ciudá la tarde del sábadu, sabiendo que los periódicos nun imprimiríen noticies hasta la mañana del llunes.
Por cuenta de que los sos viaxes de regresu a la tierra de la esclavitú supóníen un seriu riesgu, Harriet utilizaba diverses téuniques pa evitar ser afayada. De cutiu amarutábase con un gorru y llevaba dos pollos vivos pa dar la impresión de ser una vendedora ambulante. Nuna ocasión caminando pol Condáu de Dorchester atopar con unu de los sos antiguos propietarios, pa evitar ser vista por él, tiró de les pates de los animales que tresportaba y el baturiciu d'estos evitó'l contautu visual ente dambos. N'otra ocasión coincidió con otru antiguu propietariu nun tren, entós coyó un periódicu cercanu y, anque yera analfabeta, empezó a asemeyar que lo lleía; l'home ignorar.
La so fe relixosa foi una importante motivación p'aventurase una y otra vez en Maryland. Les visiones que tenía dende la so adolescencia por cuenta de la so ferida na cabeza, yeren interpretaes por ella como premoniciones divines. Ella falaba de «consultes a Dios» y confiaba en qu'él la caltendría a salvo. Thomas Garrett dixo nuna ocasión: «nunca conocí a una persona, seya del color que sía, que tuviera mayor enfotu na voz de Dios; yera como si falara direutamente a la so alma». Amás utilizaba cantares espirituales pa mandar mensaxes cifraos, avisando de la esistencia de peligros o pa indicar que'l camín taba estenu.
Tubman llevaba un revólver y nun-y asustaba tener qu'utilizalo. Nuna ocasión cuntó la hestoria de qu'escapando con un grupu d'esclavos, y cuando la moral taba baxa pola dificultá de les adversidaes, unu de los home aportunó en tornar al plantíu. Apuntó-y cola pistola y díxo-y: «sigue o te voi matar». Díes dempués l'home atopar nel grupu qu'algamó Canadá. Tubman llevaba tamién la pistola pa defendese de los cazadores d'esclavos y de los sos perros.
Probablemente'l cazadores d'esclavos de la rexón nunca se decataren que «Minty», la diminuta esclava qu'escapara años enantes y que nunca tornara, yera la responsable de la fuxida de munchos de los esclavos de la so comunidá. A finales de la década de 1850 empezaron los barruntos sobre qu'un abolicionista blancu del norte taba ayudando a escapar a esclavos. Inclusive llegaron a considerar la posibilidá de que John Brown viaxara en persona hasta'l Eastern Shore pa convencer a los esclavos por qu'escaparen enantes de la so fallida incursión en Harper´s Ferry n'ochobre de 1859. Anque se diz que se llegó a ufiertar un pagu de 40.000 dólares pola captura de Tubman, esto nun ye más qu'una creencia popular derivada del artículu escritu en 1868 pol abolicionista Salley Holley en sofitu de Tubman, pal llogru d'una pensión tres la Guerra Civil. Felicidad compensa ye notoriamente desproporcionada, si tener en cuenta que'l gobiernu federal ufiertara un pagu de 25.000 dólares pola captura de cualesquier conspirador rellacionáu col asesinatu de Lincoln. Nos periódicos de la dómina nun esiste nenguna referencia a tal pagu y Catherine Clinton suxure que 40.000 dólares podría ser la suma total de toes los pagos ufiertaos na rexón. A pesar de los esfuercios de los cazadores d'esclavos, Tubman nunca foi prindada. Años más tarde declaró: «fui guía del ferrocarril soterrañu mientres ocho años, y puedo dicir daqué que non tolos guíes pueden faer, y ye que yo nun perdí nengún pasaxeru».
Una de les sos últimes misiones consistió en recuperar a los sos padres. El so padre, Ben, mercara a la so madre por 20 dólares en 1855. Pero, anque dambos yeren llibres, la zona yera territoriu contrariu pa ellos. Dos años dempués Tubman recibió la noticia de que'l so padre tapara a un grupu d'ocho esclavos fuxíos, y que corría'l riesgu de ser arrestáu. Por ello viaxó hasta'l Eastern Shore y -yos guio escontra'l norte hasta la ciudá canadiense de St. Catharines, Ontario, onde s'asitiara una comunidá d'esclavos fuxíos, incluyendo a los hermanos de Tubman y otros parientes y amigos.
John Brown y Harpers Ferry
N'abril de 1858, presentáron-y a Tubman al abolicionista John Brown, un insurxente que sofitaba la violencia como forma de erradicar la esclavitú nos Estaos Xuníos. Anque nunca sofitó la violencia contra los blancos, Harriet sofitaba la so estratexa d'aición y los sos oxetivos. Al igual que Tubman, John sentíase llamáu pola voz de Dios, y confiaba en que'l divín salvára-y de la roxura de los cazadores d'esclavos.
thumb|left|[[John Brown (abolicionista)|John Brown.]]
Asina cuando empezó a reclutar siguidores p'atacar a los defensores de la esclavitú Brown solicitó al Xeneral Tubman» (asina la llamaba) que lu ayudar, yá que la so conocencia de les infraestructures y recursos esistentes nes fronteres de los estaos de Pennsylvania, Maryland y Delaware yeren d'un gran valor pa Brown y los sos planes. Anque otros abolicionistes como Frederick Douglass y William Lloyd Garrison nun compartíen les sos táctiques, Brown suañaba con que la llucha sirviera pa crear un nuevu estáu formáu por esclavos llibres. Tres la primer batalla creyó que los esclavos venceríen, y pidió a Tubman que convenciera a los esclavos establecíos en Canadá pa xunise a él.
En mayu de 1858, Brown pronunció un discursu en Ontario, onde desveló los sos planes de realizar una incursión en Harpers Ferry. Cuando la incursión tuvo llugar el 16 d'ochobre de 1859, Tubman nun taba presente. Dellos historiadores creen que s'atopaba en Nueva York, enferma con fiebre de resultes de la so ferida na cabeza. Otros proponen que s'atopaba ayudando a escapar a más esclavos en direición a Canadá, y Kate Clifford Larson suxure que podría tar en Maryland, reclutando siguidores pa Brown o intentando rescatar más miembros de la so familia.
El plan de Brown fracasó y foi deteníu, acusáu de traición y aforcáu n'avientu. Los sos actos convertir en tou un símbolu d'arguyu y resistencia pa los abolicionistes, siendo eleváu a la categoría de mártir. Tubman diría darréu sobre Brown: «fixo más morriendo, que cien homes viviendo».
Auburn y Margaret
A principios de 1859 el senador abolicionista William H. Seward vendió a Tubman una pequeña porción de tierra en Auburn por 1.200 dólares. La ciudá yera un centru d'activismu antiesclavista, y Tubman vio la posibilidá de traer de vuelta a los sos padres dende los duros iviernos de Canadá. Por cuenta de les lleis d'aquel entós, el regresu a los Estaos Xuníos implicaba'l riesgu de ser unviaos de regresu a los estaos del sur, polo que los sos hermanos espresaron ciertes reserves. Mientres años, acoyó a los sos parientes y amigos, ufiertando un llugar seguru pa los americanos negros que buscaben una vida meyor nel norte.
Poco dempués d'asitiase en Auburn, Harriet volvió dir a Maryland pa tornar cola so “sobrina”, una neña d'ocho años de nome Margaret. Les circunstancies nes que se realizó la espedición permanecen en misteriu. Esiste un gran tracamundiu sobre la identidá de los padres de Margaret, anque Tubman indicó que yeren negros llibres. La neña dexó en Maryland a un hermanu ximielgu. Años dempués la fía de Margaret calificó los actos de Tubman como egoístes, yá que «sacara a una neña d'un llar feliz y haber lleváu a un llugar onde naide s'esmolecía d'ella». Alice describió aquel actu como si tratar d'un secuestru.
Sicasí, tanto Clinton como Larson proponen la posibilidá de que Margaret fuera fía de Tubman. Larson indica que dambes teníen un fuerte asemeyáu, y argumenta que Tubman, conociendo'l dolor que supón pa un neñu ser dixebráu de la so madre, nunca causaría esi dañu a una familia. Clinton presenta evidencies del fuerte asemeyáu físicu de dambes, que Alice desconocía. Dambos historiadores coinciden n'afirmar que nun esisten evidencies concretes p'afirmar totalmente la rellación maternu filial, polo que'l misteriu permaneció hasta los nuesos díes.
En payares de 1860, Tubman dirixó la so última misión. Mientres la década de 1850 nun fuera posible la fuxida de la so amada hermana Rachel y de los dos fíos d'ella (Ben y Angerine). Al tornar al Condáu de Dorchester afayó que Rachel finara y que los sos dos fíos solo podíen ser lliberaos por aciu el pagu de 30 dólares per caúnu. Ella escarecía del dineru polo que los neños tendríen de permanecer esclavos. Por que el viaxe nun resultara en baldre, Tubman xuntó otru grupu, incluyendo a los neños, y entamó el viaxe escontra'l norte. El viaxe tomó-yos selmanes, yá que l'acoso de los cazadores d'esclavos obligába-yos a escondese de cutio. Amás el tiempu foi especialmente fríu y nun teníen comida abondu. Pero por fin el 28 d'avientu algamaron el llar de Martha y David Wright en Auburn.
thumb|El xeneral unionista [[David Hunter trabayó xunto a Tubman mientres la Guerra Civil y compartió les sos idees abolicionistes.]]
Guerra Civil
Cuando empezó la Guerra Civil en 1861, Harriet vio la posibilidá de que s'aboliera la esclavitú si'l norte llograba la victoria. El xeneral Benjamin Butler ayudó a unos esclavos escapaos en Fort Monroe y poner a trabayar como miembros de les tropes unionistes al consideralos “contrabands”, términu utilizáu na Guerra Civil pa referise a esclavos fuxíos que pasaben a ser propiedá de les tropes de la unión. Tubman ufiertó la so propia esperiencia y habilidá a la causa y llueu se xunió a un grupu d'abolicionistes de Boston y Filadelfia. Primeramente desempeñó llabores d'enfermería, asistiendo a fuxitivos.
Tubman conoció al Xeneral David Hunter, fervosu siguidor del movimientu abolicionista. Hunter declaró llibres a tolos “contrabands” de la rexón de Port Royal y empezó a reclutar a esclavos fuxíos pa formar un reximientu de soldaos negros. El presidente Abraham Lincoln, sicasí, reprendió a Hunter poles sos iniciatives. Tubman condergó entós la reaición de Lincoln y la so falta de voluntá p'acabar cola esclavitú nos Estaos Xuníos: «Dios nun va dexar que'l señor Lincoln venza al sur hasta que nun faiga lo correcto» dixo.
Tubman sirvió como enfermera en Port Royal, preparando remedios con plantes locales pa evitar que los soldaos sufrieren de disentería. El qu'atendiera a homes enfermos de viruela y nunca contraxera la enfermedá, xeneró comentarios relativos a que s'atopaba bendicha por Dios. Primeramente recibió cebera del gobiernu pol so trabayu, pero los negros recién lliberaos pensaben qu'ella taba recibiendo un tratu de favor polo qu'arrenunció a dichos cebera y empezó a vender cerveza y pasteles (que faía mientres la nueche) pa ganar dineru.
Esploración y asaltu al ríu Combahee
Cuando Lincoln finalmente emitió la Proclamación d'Emancipación en xineru de 1863, Tubman considerar un importante pasu nel llogru del oxetivu de lliberar a tou home, muyer o neñu de la esclavitú. Ella sintió anováu'l so espíritu pa vencer a los estaos confederaos, y llueu s'atopó emponiendo a un grupu d'esploradores a lo llargo de la rexón de Port Royal. Los banzaos y ríos de Carolina del Sur yeren bien similares a los esistentes nel Eastern Shore de Maryland; polo que les sos conocencies fueron de gran valor. El so grupu trabayó so les órdenes del Secretariu de guerra Edwin M. Stanton, reconociendo'l terrén y a los sos habitantes. Darréu trabayaría col Coronel James Montgomery, na captura de Jacksonville.
Mas de setecientos esclavos fueron rescataos na operación de Combahee River. Los periódicos recoyeron el patriotismu, sagacidad, enerxía y habilidá de Tubman. Darréu trabayó col Coronel Robert Gould Shaw nel asaltu al fuerte Wagner. Ella describió la batalla diciendo: «Primero vimos el rayu, que yeren les pistoles; y depués escuchamos el truenu que yeren los cañones; y depués escuchamos l'agua cayer, que yeren gotes de sangre cayendo; y cuando fuimos a recoyer los campos yeren homes muertos lo que collechamos».
Mientres dos años trabayó pa les tropes de la unión, atendiendo a los esclavos recién lliberaos, realizando incursiones d'esploración nel territoriu confederáu y dacuando atendiendo a los soldaos mancaos en Virginia Amás dacuando realizó visites a Auburn pa visitar a la so familia y curiar a los sos padres. La Confederación rindir n'abril de 1865 tres los que Tubman tornó casa.
thumb|left|Grabáu representando a Tubman mientres la Guerra Civil.
A pesar de los sos años de serviciu, nunca recibió un salariu regular y mientres años negóse-y cualquier tipu de compensación. El so estáu non oficial y lo desigual de los pagos recibíos polos soldaos negros, fixeron que'l procesu de reconocencia de la so pensión per parte'l gobiernu fuera por demás lentu, y nun recibió una pensión pol so serviciu na Guerra Civil hasta l'añu 1899. El so constante trabayu humanitariu tantu cola so familia como con otros esclavos caltener nuna constante situación de probeza, y los trámites pa llograr una pensión del gobiernu nun fixeron sinón causa-y mayores gastos.
Cuando tornaba a Auburn en rematando la Guerra pudo comprobar lo poco que camudaren les opiniones de los blancos sobre la xente de color. Mientres el viaxe en tren a Nueva York, el revisor ordenólu que fuera al vagón de fumadores. Ella negóse esponiendo'l so serviciu al gobierno pero'l funcionariu, depués de faltala, empezó a utilizar la fuercia físico contra ella pa obligala a retirase. Por cuenta de la resistencia de Harriet, el revisor solicitó l'ayuda d'otros dos pasaxeros, llegando a rompe-y el brazu, enantes de refundiala al vagón de fumadores. Mientres el fregáu otros pasaxeros blancos nun dexaron de faltala y glayar al conductor que lu sacaren del tren.
Vida tres la Guerra Civil
Tubman pasó los últimos años de la so vida en Auburn curiando de la so familia y d'otra xente precisada. Trabayó en dellos emplegos p'ayudar a los sos vieyos padres y agospió güéspedes pa poder pagar les diverses factures. Una de les persones qu'agospió na so casa foi un veteranu de la Guerra Civil de nome Nelson Davis, quien empezó trabayando en Auburn como arbañil. Llueu se namoraron y a pesar de qu'ella yera ventidós años mayor, dambos casaron el 18 de marzu de 1869 na Central Presbiterian Church. Dende esi momentu pasaríen xuntos venti años, y en 1874 adoptaríen una neña llamada Gertie.
Los sos amigos y siguidores dende los díes de l'abolición, recaldaron fondos pa sofitala. Una almiradora Sarah H. Bradford, escribió una biografía titulada Scenes in the Life of Harriet Tubman, un volume de 132 páxines publicáu en 1869, qu'apurrió a Tubman 1200 dólares. Criticáu polos biógrafos modernos poles sos llicencies artístiques y el so suxetivu puntu de vista, el llibru, sicasí, permanez como una importante fonte d'información sobre la vida de Tubman. En 1886 Bradford llanzó otru volume llamao Harriet, the Moses of her People (Harriet, el Moisés del so Pueblu), que presentaba una visión menos cáustica sobre la esclavitú y sobre los estaos del sur. Esti llibru tamién foi publicáu p'ameyorar la situación financiera de Tubman.
En 1883 Tubman foi víctima d'una estafa nun treslláu d'oru. Dos homes, de nomes Stevenson y John Thomas afirmaben tener nel so poder un alixu d'oru traíu de contrabandu dende Carolina del Sur, ufiertándo-y esta ayalga, que'l so valor —sosteníen— yera de 5000 dólares, en cuenta de 2000 dólares n'efectivu. Ellos aportunaron en que conocíen a un familiar de Tubman, y ésta agospió-yos na so casa mientres munchos díes. Tubman sabía que munchos blancos soterraren los sos oxetos de valor cuando les tropes unionistes entraron nes rexones del sur y qu'amás los homes de color yeren frecuentemente encamentaos a realizar dichos trabayos. Por ello la hestoria resultaba creíble, lo qu'al pie de una combinación de la so negativa situación financiera y el so naturaleza confiada facer siguir col plan. Pidió emprestáu'l dineru a un amigu llamáu Anthony Shimer, y alcordó colos dos homes apurrí-ylo una nueche. Pero unu d'ellos engañar y llevar al monte onde lu atacaron y dormieron con cloroformu, robándo-y el dineru, depués de ser arreyada y amordazada. Cuando foi atopada pola so familia, sentíase amoriada y taba mancada. Nueva York respondió con indignación pol incidente, amosando compasión pola situación económica de Tubman. L'incidente enfrescó la memoria popular sobre'l serviciu emprestáu por Harriet nel pasáu y Gerry W. Hazelton, representante de Wisconsin nel Congresu, presentó una proposición de llei por que-y fueren pagaos a Tubman dos mil dólares, en pagu polos servicios prestadosa la Unión como esploradora, enfermera y espía. La propuesta foi refugada.
thumb|left|[[Susan B. Anthony trabayó xunto a Tubman na llucha pol sufraxu femenín.]]
Activismu sufraxista
Mientres los sos últimos años trabayó pa promover la causa sufraxista (reclamu del derechu a votar de les muyeres). Nuna ocasión una muyer blanca preguntó-y a Tubman, si creía que les muyeres teníen de poder votar a lo que respondió: «Sufrí lo suficiente como pa creelo». Tubman empezó asistiendo a actos d'organizaciones sufraxistes y llueu empezó a trabayar con Susan B. Anthony y Emily Howland. Viaxó a Nueva York, Boston y Washington pa dar discursos a favor del derechu al votu de les muyeres. Nellos describía les sos propies aiciones mientres la Guerra Civil y utilizaba los sacrificios cometíos por muyeres na historia moderna como evidencia de la igualdá ente homes y muyeres. Cuando se fundó en 1886 la Federación Nacional de muyeres afroamericanes, Tubman pronunció'l discursu d'apertura.
Esti activismu traxo una nueva fola d'almiración ente la prensa de los Estaos Xuníos, y una publicación de nome The Woman's Yera (La era de la muyer) publicó una serie d'artículos sobre eminentes muyeres ente les que s'atopaba Tubman. En 1897 un periódicu sufraxista realizó una serie de celebraciones en Boston n'honor de Tubman, pero ésta atopaba otra vegada en bancarrota polo que tuvo que vender una vaca pa poder mercar el billete y allegar a los actos.
Ilesia Episcopal Metodista Africana Sion, enfermedá y muerte
Coincidiendo col cambéu de sieglu, Tubman implicóse fondamente na Ilesia Episcopal Metodista Africana Sion de Auburn. En 1903, donó una de les sos propiedaes a la ilesia so la condición de que nel terrén construyera una residencia pa la xente vieyo ya indixente de color. El llar nun abrir les sos puertes hasta cinco años dempués, y cuando lo fixo la ilesia pidió a cada residente cien dólares como condición pa la so entrada. Esto atayó a Tubman pero aun así foi la invitada d'honor cuando la residencia abrió les sos puertes el 23 de xunu de 1908
thumb|Tubman c. 1910.
Mientres la so vieyera los problemes derivaos de la ferida de la so adolescencia siguíen afectándola. A finales de la década de 1890 someter a una intervención cerebral nel Hospital Xeneral de Massachusetts en Boston. Incapaz de dormir por cuenta de los dolores y a un continuu runfíu, foi ella quien-y solicitó al médicu la operación cerebral. Foi operada ensin anestesia yá que prefirió morder una bala como reparara faer a los soldaos de la Guerra Civil mientres les amputaciones.
En 1911 el so estáu yera bien delicáu y foi almitida na residencia que se construyera nel so honor. Depués de qu'un periódicu de Nueva York describiera'l so grave estáu de salú y económicu, producióse un importante númberu de donaciones bonales. Arrodiada de los sos amigos y familiares, Harriet Tubman finó d'una neumonía el 10 de marzu de 1913.
Legáu
Harriet Tubman foi llargamente conocida y respetada mientres la so vida, convirtiéndose nun iconu del so país nos años posteriores a la so muerte. Una encuesta realizada a finales del sieglu XX asítiase en tercer llugar como una de les persones más famoses de la hestoria estauxunidense tres Betsy Ross y Paul Revere. Inspiró a xeneraciones de afroamericanos a lluches pola igualdá y polos derechos civiles; siendo emponderada por políticos de toles ideoloxíes.
A la so muerte foi soterrada con honores militares nel campusantu de Fort Hill, en Auburn. La ciudá homenaxar con una placa nel palaciu de xusticia, que foi criticada porque la frase utilizada («I nebber run my train off de track») nun tresmitía la importancia de la so figura como patriota estauxunidense y defensora de les causes humanitaries. La ceremonia convertir nun importante tributu a la so memoria, y Booker T. Washington pronunció'l discursu principal. La casa de Harriet Tubman foi abandonada en 1920, pa darréu ser restaurada pola Ilesia Episcopal Metodista Africana Sion. Convertida anguaño en muséu y centru d'espardimientu, recibe gran númberu de visitantes.
Les biografíes de Bradford fueron siguíes pol llibru d'Earl Conrad Harriet Tubman: Negru Soldier and Abolitionist (Harriet Tubman: Soldáu negru y abolicionista). Conrad tuvo serios problemes p'atopar un editor, la busca duró cuatro años, y tuvo que soportar fuertes refugos nel so esfuerciu por llograr una visión más oxetiva y adulta. Munches versiones de la vida de Tubman fueron realizaes pa los neños, munches d'elles posteriores a la de Conrad, pero la de Conrad foi la más utilizada pa tresmitir la figura de Tubman a los estudiantes estauxunidenses. Finalmente foi publicada en 1942. A pesar de la so popularidá, hasta 2003 nun se volvió publicar otra biografía, esi añu facer la de Jean Humez y un añu dempués facer les de Kate Larson y Catherine Clinton.
Sicasí Tubman foi honrada de munches otres formes en tola nación nel sieglu XIX. Docenes d'estudiantes fueron llamaos Harriet nel so honor, y tantu la casa de Harriet Tubman en Auburn como'l muséu Tubman en Cambridge convertir en monumentos a la so persona y la so vida. En 1944 la Comisión Marítima de los Estáu Xuníos botó'l SS Harriet Tubman. En 1978, el Serviciu Postal de los Estaos Xuníos punxo a la venta una serie de sellos n'honor de personaxes afroamericanos ente los que s'atopaba Harriet. Amás la Ilesia Episcopal de los Estaos Xuníos incluyir ente los sos santos nel so llibru d'oración.
Bueres
Bueres ye una aldea de la parroquia del mesmu nome nel conceyu asturianu de Casu.
Alcuéntrase a 8,00 km d'El Campu, la capital del conceyu, a un altor mediu de 680 msnm y tien una población de.
Gobezanes
Gobezanes ye una aldea de la parroquia de Bueres nel conceyu asturianu de Casu.
Autrey-lès-Cerre
Autrey-lès-Cerre ye una comuña francesa del departamentu d'Altu Saona, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Erebia lefebvrei
Distribución
Habita distintes zones del Cordal Cantábricu, Pirinéu. N'España alcuéntrase en Picos d'Europa, Sierra de la Demanda, puertu de Benasque, Puigmal y picu de Finestrelles; en Francia vive dende los Pirinéu atlánticos hasta los montes Carlit y Canigó.
Vuela ente 1.700 y 2.700 metros d'altitú.
Hábitat
Zones caliares, bien inclinaes bordiaes per árees yerboses; análogamente, tamién otros zones predreses.
La gata aliméntase probablemente de gramínees del xéneru Festuca y Poa.
Periodu de vuelu y envernía
Ye Univoltina, vuela nuna xeneración al añu, ente finales de xunu y finales d'agostu, según l'altitú y la llocalidá.
Envierna como Canesba mientres dos años.
Comportamientu
Vuela cerca de les roques y de cutiu párase a reposar.
Pon los güevos individualmente.
Autrey-lès-Gray
Autrey-lès-Gray ye una comuña francesa del departamentu d'Altu Saona, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Nieves
Nieves ye una aldea de la parroquia de Bueres nel conceyu asturianu de Casu.
Alcuéntrase a 9,00 km d'El Campu, la capital del conceyu, a un altor mediu de 730 msnm y tien una población de.
Free Software Foundation
La Fundación del Software Llibre o Free Software Foundation ye una organización creada por Richard Stallman pa difundir el movimientu del software llibre. Tien como oxetivos eliminar les restricciones que hai pa copiar, modificar y usar llibremente los programas de ordenador.
Tamién desarrolla el conxunto d'aplicaciones GNU, que son conocías sobre todo por formar xunto al kernel Linux el sistema operativu GNU/Linux.
LA FSF ye responsable de llicencias de software como la GPL o la GFDL.
Economía de Libia
thumb|250px|left|La [[economía de Libia depiende totalmente del sector petrolíficu. Plataforma de petroleu nel campu de Bouri, nel Mediterraneu.]] La economía de Libia depiende totalmente del sector petrolíficu, responsable pol 65% del PIB y por 95% de les esportaciones del país.
El país ye dependiente de la importación d'alimentos en más del 75%, cifra que yera mayor enantes de los grandes programes de regadío colos xigantes acuíferos fósiles del Sahara. Una situación asemeyada presentase nos demás sectores económicos, salvo enerxía.
A pesar de los socesivos bloqueos económicos impuestos pola Organización de Naciones Xuníes (ONX) y dellos países occidentales, la economía del país llogró sostenese y Libia nunca conoció situaciones tan desesperaes como les que vivió Iraq, en siendo víctima de midíes similares per parte de la ONX. En 2003 dempués de reformes económiques, la ONX suspendió'l bloquéu económicu al país.
Idioma arawak
El arawak o lokono ye una de les llingües meyor documentaes de la familia arawak, de fechu la familia completa recibe'l nome d'esta llingua.
Ye una llingua del grupu septentrional del les llingües arahuaques, especialmente cercana al wuayuunaiki o guajiro, que ye pela so parte una de les llingües arawak más falaes. La mayoría de falantes tán en Guyana y Surinam, pero ye tamién falada por unes 430 persones censaes en 2001 en Venezuela y Brasil.
Auxon (Altu Saona)
Auxon ye una comuña francesa del departamentu d'Altu Saona, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Colaptes cinereicapillus
Colaptes cinereicapillus ye una especies (o subespecie) d'ave qu'integra'l xéneru Colaptes. Esti carpinteru habita en rexones montascoses del noroeste de Suramérica.
Carauterístiques
Los sos pates son grandes, lo que ye una adautación pa treslladase pol pisu. El picu ye fuerte, llargu, termináu en punta y de color negru. L'iris ye mariellu.
El patrón cromáticu dosal del so plumaxe ye un dominante pardu, más o menos negru o acoloratáu escuru, xaspiáu de blancu o crema. Na corona amuesa una boina de color gris, delimitada na metá anterior por un sector acaneláu que dende la base del picu crucia los güeyos y pasa a ser ancha banda qu'algama'l pescuezu y cubre tou lo ventral. Nel pechu amuesa marques o llunares escuros variables ente individuos.
El color del plumaxe ventral ye'l calter diagnósticu pa estremar fácilmente a esti taxón del so taxón hermanu, C. rupicola (a quien-y lo suel adosar como subespecie), siendo nesti postreru de tonu blancu buxu pálidu a blancu ocráceo amarellentáu, ente que C. cinereicapillus exhibe un color xeneral acoloratáu ocráceo. Amás el nortizu ye más escuru, más grande, col pechu más marcáu, y el llurdiu malar de los machos (que nes femes ye toa corita) ye nesti mayormente negra, con mínimu coloráu nel so estremu posterior.
Distribución
Esti taxón habita nel sur del Ecuador (sureste de Loja) y nel norte de Perú, en Piura, Amazones, Cajamarca, Loreto y Libertad.
Un exemplar machu, catalogáu como MACN 8633 nes coleiciones del Muséu Arxentín de Ciencies Naturales Bernardino Rivadavia de Buenos Aires (MACN), llográu'l 4 d'agostu de 1914 por Juan Mogensen en Volcán, Jujuy, noroeste de l'Arxentina, foi atribuyíu a esti taxón, sicasí paez más lóxicu consideralo un individuu de Colaptes rupicola (especie frecuente na zona) con aberración cromática nel plumaxe.
Costumes y hábitat
Vive ente roques y pacionales altoandinos, n'altitúes d'ente 2000 y 5000 msnm.
En casu de cuntar con árboles cultivaos o les escases especies natives, puede utilizar como percha o llugar de descansu. Aliméntase d'inseutos qu'atopa caminando pel suelu, en grupos. Pa construyir el so nial utiliza buecos en fuécares de ríu o ente les roques en fasteres empinaes. Los sos güevos son de color blancu, y los pichones nacen pelaos y ciegos.
Taxonomía
En 1930, l'ornitólogu estauxunidense John Todd Zimmer propunxo considerar a C. cinereicapillus como una subespecie de C. rupicola, lo cual foi siguíu pola mayoría de los especialistes. Nel añu 2014 foi rehabilitáu como bona especie, so un conceutu más ampliu que'l de la especie biolóxica, tal como ye'l d'especie filoxenética.
Hábitats y estáu de caltenimientu
Na Llista Colorada ellaborada pola Xunión Internacional pal Caltenimientu de la Natura (UICN) esti taxón ye categorizado como “so esmolición menor”. N'Ecuador foi calificáu como 'poco común y local'.
Andira inermis
Andira inermis ye una especie d'árbol perteneciente a la familia de les fabacees. Ye orixinariu d'América.
Descripción
Ye un árbol que s'atopa n'América tropical y África occidental qu'algama un tamañu d'hasta 20 m d'altor. Les fueyes son compuestes y dispónense de forma alterna a lo llargo de les cañes. L'árbol produz flores de color rosa a púrpura n'inflorescencies con forma de panículas terminales trupes con flores que son bien fragantes. Tamién produz una fruta pequeño redonda que contienen una sola grana grande. Ye un árbol ornamental popular nos países tropicales onde crez, pola solombra qu'ufierta y poles fragantes flores curioses.
Distribución y hábitat
Alcuéntrase na mayor parte de les rexones tropicales, incluyendo Méxicu, América Central, Caribe, Cuenca del Amazones, América del Sur y les rexones tropicales d'África occidental. Na Amazones puede atopase n'estáu montés nos montes de los estaos d'Acre, Amapá, Amazones, Mato Grosso y Pará.
Auvet-et-la-Chapelotte
Auvet-et-la-Chapelotte ye una comuña francesa del departamentu d'Altu Saona, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Pobladura de Valderaduey
Pobladura de Valderaduey ye un conceyu d'España, na provincia de Zamora, comunidá autónoma de Castiella y Llión. Tien una superficie de 12,54 km² con una población de 59 habitantes y una densidá de 4,7 hab/km².
Historia
La fundación de Pobladura de Valderaduey deber a los reis lleoneses, que repoblaron la zona na Edá Media p'asegurar les sos posiciones nel calce del ríu Valderaduey.
La primer mención escrita de la llocalidá data del reináu de Fernandu II de Llión, rexistrándose nel añu 1172 donaciones al Obispu Bernardo de Zamora per parte d'un vecín, Mayor Gutiérrez, quien-y apurrió los derechos feudales que tenía “in ecclesia de Populatura iuxta Castrum Novum”.
Per otru llau, dende les Cortes lleoneses de 1188, Pobladura foi una de les llocalidaes representaes pela ciudá de Toro en Cortes, siendo una de les qu'integró darréu la provincia de Toro, dependiendo dende la Edá Media del arciprestalgu toresano.
Nel sieglu XVI, Pobladura de Valderaduey xunto coles llocalidaes de Baíllo, Cabañas de Sayago, San Pedro de Campeán, Villanueva del Campeán y la devesa de Llapaes son mentaos nun documentu de 1558 por cuenta de la venta de la xurisdicción de les mesmes a Cristóbal de Porres, caballeru fanegueru de Zamora y señor de la villa de Castronuevo. Lo recaldao sirvió, según el mesmu documentu, pa cubrir una parte de los gastos necesarios pa la defensa de los reinos, nuna dómina na que l'ayalga cuntaba con numberoses necesidaes derivaes de l'acción esterior de Felipe II y qu'en 1557 yá provocó la primera de les bancarrotes del reináu.
Yá na Edá Contemporánea, al crease les actuales provincies na división provincial de 1833, Pobladura de Valderaduey quedó encuadráu na provincia de Zamora, dientro de la Rexón Lleonesa.
Fiestes
Celébrase tamién la festividá de San Isidro'l 15 de mayu, con misa solemne y procesión cola imaxe hasta les contornes del pueblu pa la bendición de los campos.
Nel branu, cuando tornen los fíos del pueblu temporalmente, celébrase la llamada Fiesta del Turista (primer sábadu d'agostu).
Valla de Ceuta
La Valla de Ceuta ye una barrera física de 8 quilómetros de separación ente la ciudá autónoma española de Ceuta y la zona neutral que dixebra España y Marruecos. El so propósitu ye enzancar la inmigración illegal y el contrabandu comercial. Trátase d'una doble valla del llau español de 6 metros d'altor, xunto con una tercer valla de 2 metros d'altor de llau marroquín.
Construcción y estructura
thumb|300px|left|Llocalización de la valla de Ceuta y zona neutral. En 1996, efectivos del Terciu de la Lexón y del Cuerpu de Regulares repunxeron l'antigua alambrada que dixebra Ceuta de Marruecos, nuna operación similar a la realizada en Melilla pa tratar de controlar la inmigración illegal. La mayor parte del alambre asitiárase n'ochobre de 1995 tres los intentos d'entrada de grupos d'inmigrantes.
En 1999 empieza a sustituyise la valla d'alambre de 2,5 metros d'altor por otra d'aceru galvanizáu, 3,10 metros d'altor y reforzada con alambre d'espín. Hasta esi momentu gastárense 5.680 millones de pesetes en 5 años nes obres de impermeabilización de la frontera.
Foi construyida per España, ta fecha d'alambre con cables cortantes y el so costo foi de 30 millones d'euros, pagaos en parte pola Xunión Europea.
Consiste de valles paraleles de 3 metros d'altor con alambres d'escayos enriba, esisten puestos alternaos de vixilancia y caminos ente les valles pal pasu de vehículos de vixilancia. Cables sol suelu conecten una rede de sensores electrónicos de ruiu y movimientu. Ta fornida con lluces d'alta intensidá, videocámaras de vixilancia y equipos de visión nocherniega. Na actualidá, les valles tán siendo doblaes n'altor, a 6 metros, so los auspicios del programa européu Frontex
Crítiques
300px|thumb| Valla que dixebra Ceuta ([[España) con Marruecos, vista dende'l llau marroquín.]] Les ONG y otros organismos fixeron crítiques a les valles dientro de la crítica xeneral a los programes contra la inmigración illegal de la Xunión Europea, el Frontex, amás de al Sistema Integráu de Vixilancia Esterior (SIVE). Estos estiéndese n'España poles mariñes andaluces, Canaries, Ceuta y Melilla principalmente. Nos últimos años, les ONG d'España y en concretu les de les ciudaes autónomes denunciaron qu'ante los crecientes controles nes mariñes peninsulares y canaries, los intentos de saltos nes valles aumentaron.
Saltos
En setiembre de 2005, cientos de persones intentaron trespasar la valla. La respuesta de les policías española y marroquina y de la Guardia Civil provocó cinco muertos y más de 100 mancaos. Les autopsies de los dos muertos nel llau español concluyeron que morrieron por disparu d'arma de fueu dende'l llau marroquín. Les autoridaes marroquines culparon a los axentes españoles de los muertos nel llau marroquín. El Gobiernu d'España movilizó tres esti incidente a 480 militares y el Gobiernu Marroquín a 600. 156 persones consiguieron pasar.
Dende l'asaltu masivu de 29 de setiembre de 2005 nun se rexistraron saltos con ésitu de la valla hasta qu'una persona llograr en xunu de 2007.
Cuatro persones saltaron en payares de 2010, fueron deteníes y presentaben cortes nes manes. Nun se producíen saltos dende faía unos dos años.
En marzu trés inmigrantes consiguieron trespasar la valla nel sentíu habitual, en direición a Ceuta. Los trés resultaron mancaos pola alambrada.
David Costas
David Costas Cordal ye un.
Valla de Ceuta
Saltos
El 6 de febreru, un grupu d'ente 200 y 300 persones indocumentadas trataron de refugar l'espigón que dixebra Marruecos d'España na sablera del Tarajal, entrando 23 en territoriu español, anque fueron devueltos a Marruecos. 15 persones finaron afogaes mientres l'operativu de la Guardia Civil pa repeler l'intentu, no que se conoció como la traxedia del Tarajal.
David Costas
Estadístiques
Notes:
Valla de Ceuta
Saltos
El 9 d'avientu 438 persones indocumentadas saltaron la valla y entraron en Ceuta.
El 17 de febreru alredor 500 persones indocumentadas saltaron la valla y entraron en Ceuta.
El 1 d'agostu 67 persones indocumentadas saltaron la valla y entraron en Ceuta.
El 7 d'agostu 187 persones indocumentadas entren en Ceuta a la carrera pol pasu fronterizu del Tarajal.
El 6 de xineru más de 200 persones indocumentadas saltaron la valla y entraron en Ceuta
El 26 de xunetu 602 persones indocumentadas saltaron la valla y entraron en Ceuta, foi una de les entraes más violentes y masives de los últimos tiempos.
El 22 d'agostu 116 persones indocumentadas salten la valla de Ceuta y manquen a siete axentes con cal vivo.
75 Cancri
75 Cancri (75 Cnc) ye un sistema estelar na constelación de Cáncer —el cámbaru— de magnitú aparente +5,98. Alcuéntrase a 101 años lluz del Sistema Solar y el so cinemática suxure que forma parte de la llamada «Corriente de Hércules».
La componente principal del sistema ye una subxigante mariella de tipu espectral G5IV-V que la so temperatura efectivo ye de 5741 ± 40 K. Xira sobre sigo mesma con una velocidá de rotación de 6 km/s y nun esiste una estimación precisa de la so masa, tando entendida ente 0,9 y 1,2 mases solares. La componente secundaria, de la qu'apenes se sabe nada, puede tener una masa un 29% menor que la masa solar. El periodu orbital d'esta binaria ye de 19,412 díes y la órbita ye moderadamente escéntrica (ε = 0,20).
Tocantes a la so composición elemental, 75 Cancri tien una metalicidá —bayura relativa d'elementos más pesaos que'l heliu— probablemente paecida a la solar, con valores pal so índiz de metalicidá [Fe/H] entendíos ente +0,08 y -0,09, dependiendo de la fonte consultada. Los niveles de diversos elementos evaluaos como calciu, vanadiu, cromu y níquel siguen el mesmu enclín que'l fierro. La edá averada d'esti sistema ta entendida ente 5900 y 6723 millones d'años.
El Barru (El Campu)
El Barru ye una aldea de la parroquia d'El Campu nel conceyu asturianu de Casu.
Richie McCaw
Richard Hugh "Richie" McCaw ye un ex xugador de rugbi neozelandés. Xugaba na posición de flanker (nº7) y foi capitán de los All Blacks dende 2006 hasta 2015. McCaw xugó pa los Canterbury na National Provincial Championship y Crusaders nel Super Rugby.
McCaw foi consideráu'l meyor tercer llinia del mundu y la so influencia nel desempeñu de los All Blacks foi tan importante como la del llexendariu Michael Jones. Foi particularmente conocíu pola so resistencia, lo que-y permitía llograr el balón en cualesquier parte del campu, y por ser un sofitu constante a los sos compañeros. Rápidu, potente, incansable, foi'l meyor pa recuperar el balón del ruck, anque los sos oponentes creíen que taba de cutiu en cantu de la infracción. En 2006, 2009 y 2010, foi escoyíu pola WR (World Rugby) como'l Meyor xugador del Mundu nesos años, siendo l'únicu, xunto a Dan Carter (2005, 2012, 2015), en ganar el gallardón trés veces y el que más vegaes tuvo na llista de candidatos a ganalo con 8 nominaciones.
Carrera
Causó impresión cuando foi escoyíu pa les seleiciones Sub-19 y Sub-21 de Nueva Zelanda. Debutó colos All Blacks en 2001 en Dublín contra Irlanda siendo nomáu "Man of the Match". Dos años dempués, debutó nel so primer Mundial, na Copa del Mundu de Rugbi de 2003 d'Australia. Nesi Mundial, xugó los 7 partíos llegando hasta les semifinales depués de ganar a Sudáfrica, cayendo ante seleición de rugbi d'Australia en semifinales, conformándose cola tercer plaza. En rematando l'añu, foi premiáu col Troféu Tremain Kelvin, que lo condecora como'l meyor xugador del añu de Nueva Zelanda.
En 2006, McCaw foi nomáu capitán de los All Blacks remplazando a Tana Umaga. En 2010 robló un contratu nel que percibía 750.000 $NZD (unos 478.927,20 euros), siendo namás superáu pol so compañeru de seleición, Daniel Carter.
2011-Presente
Na Copa Mundial de Rugbi de 2011 realizada en Nueva Zelanda, algamó'l so partíu númberu 100 representando a los All Blacks, siendo'l primer xugador n'algamar dichu llogru, esto foi mientres el partíu qu'enfrentó a los All Blacks contra'l combináu de Francia nun partíu válidu pa la fase de grupos (Grupu A), nel que los anfitriones resultaron vencedores. Nel so partíu númberu 103 cola camiseta de los All Blacks, lideró al so equipu a vencer a Francia por 8-7 na final del Mundial nel estadiu d'Eden Park, na ciudá d'Auckland, llevantando la Copa Webb Ellis nel mesmu llugar onde 24 años antes ficiéralu David Kirk.
Unos meses dempués de ganar el mundial, foi operáu con ésitu del so pie derechu en payares, estrayéndo-y un torniellu del pie, que-y foi ensertáu por cuenta de una quebra anterior por estrés, y recibiendo un ensiertu nel güesu, tando de baxa 3 meses. En febreru de 2012, anunció que volvería a los terrenos de xuegu n'abril, perdiéndose les cinco primeres xornaes del Super XV.
En 2015 foi escoyíu pa formar parte de la seleición neozelandesa que participó na Copa Mundial de Rugbi de 2015. Formó parte del equipu que ganó la final ante Australia por 34-17, entrando na historia del rugbi al ser la primer seleición que gana'l titulu de campeón en dos ediciones consecutives. Na rueda de prensa posterior a la final de la Copa de Mundu, l'entrenador de los All Blacks, Steve Hansen declaro que:"McCaw ye'l meyor All Black que tuvimos nunca"
Copa del Mundu
Lleenda: V = Victoria ; N = Empate ; D = Derrota.
Llingües macroarahuacanes
Les llingües macro-arahuacanas o macro-arawak ye una macrofamilia de llingües que englobaría a les llingües arahuaques puramente felicidaes (tamién llamaes maipurenas), les guahibanas y les arauanes ya inclusive dellos autores añeden otres llingües a esta macrofamilia.
Distribución
Antes de la conquista española les llingües arahuaques yeren falaes en rexones discontinues ente sigo, dende'l Caribe hasta'l Gran Chaco y les fontes del ríu Xingú y dende la desaguada del Amazones hasta les fasteres de los Andes.
Entiende alredor de 80 llingües y dialeutos, que fueron falaos, nel pasáu, en Florida y les Antilles y, anguaño en Venezuela, Colombia, Brasil y les Guayanes hasta les estribaciones de los Andes peruanos. La mayoría de les sos falantes forma parte de pequeños grupos tribales.
L'orixe de la familia probablemente sía l'oriente de l'Amazonia, ente la desaguada del ríu Negru y la islla de Marajó, dende onde s'esvalixaría siguiendo dellos afluentes del ríu Amazones como los ríos Trombetas, Negru, Madeira, Purús, Juruá ya inclusive el Xingú, como tamién bordiando la mariña Atlánticu escontra'l Caribe. El grau de diverxencia interna ente'l conxuntu de llingües del tueru maipure-arawak sería de 45 sieglos de separación, según los cálculos léxicu-estadísticos de Morris Swadesh.
Clasificación
Usualmente les llingües d'esta macrofamilia arrexuntar en tres families bien establecíes: Caribeñu, nel que s'atopa'l wayuunaiki, l'idioma arawakano con mayor númberu de falantes nel presente (unes 400 mil persones), amás les llingües añu, lokono y taino. Grupu Central
Tamién dellos llingüistes inclúin dientro de les llingua arawakanas otres subfamilies:
Kingsley Noble (1965) amosó delles coincidencies ente'l uru-chipaya, el puquina y l'arawá. L'arawá y l'arawak comparte anglunas carauterístiques nos sos sistemes de xéneru gramatical, pero léxicamente nun amuesen práuticamente nenguna paecencia, lo cual dexa duldar de les propuestes de parentescu basaes en traces tipolóxiques. Matteson comaró el madi (arawña) y les llingües harákmbut, anque Tovar refuga les conclusiones d'esti autor. David L. Payne (1991) nun considera qu'l'arawá o'l harákmbut tean emparentaos coles llingües arawak y tampoco los considera emparentaos Dixon (1999).
Comparanza léxica
La siguiente ye una llista comparativa de los pronomes: Esta llista de pronomes amuesa poca similaridad potencial ente los trés families que supuestamente constitúin la macrofamilia macro-arawakana.
Llista d'asteroides/14201–14300
... | Previu | Llista d'asteroides | Siguiente | ...
Colaptes melanolaimus
Colaptes (melanochloros) melanolaimus ye una ave de la familia, picidae de los picatueros. Dacuando ye consideráu una especie distinta C. melanolaimus. Pero ye más probable que seya la población más sureña del Picatueru real (Colaptes melanochloros), na midida que s'entemez coles poblaciones a lo llargo de los ríos Paraná y Uruguái.
Alcontráu tamién en Golfu de Méxicu, en Poza Rica, Veracruz, Méxicu.
Florence Vidor
Biografía
Fía de J.P. Artu, executivu de bona posición económica, Florence Artu empezó a trabayar nel mundu del cine gracies al so home King Vidor, con quien se casó en 1915.
La so primer película foi The Yellow Girl, en 1916, que-y apurrió un contratu cola Vitagraph pol que fizo dellos papeles secundarios, cada vegada más importantes. En 1919 actuó en The Other Falf y en The Other Half, empobinaes ambes pol so home. Pero la fama viéno-y gracies a Hail, the Woman, de 1921, güei perdida.