cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gramática del náhuatl
Recapitulación
Si queremos omitir el suxetu, nun podemos quitar el pronome suxetu en náhuatl:
La partícula in ye'l pronome relativu que sirve de nexu ente'l suxetu y l'atributu, nun tien de confundir se col determinante qu'acompaña al sustantivu conetl:
Y si queremos dicir «(él) foi neñu» ensin espresar el suxetu y con atributu indefiníu, vamos dicir:
Cuando l'atributu ye determináu, pronome puede faltar en dambos llaos (el del suxetu y el del predicáu) si se ssi esprésase'l sustantivu:
Nesti casu, el suxetu (nacatl) nun lleva la partícula in porque sustitúi al pronome yehhuatl que nun la lleva.
El suxetu en xiru d'énfasis tematizado
Anque de normal el suxetu nel xiru d'énfasis nun tien de llevar marques temporales, tratándose del verbu ser y en concretu del so suxetu, dicimos que s'espresa por aciu el xiru relativu tematizado. Porque ye'l suxetu quien lleva les marques temporales.
La razón d'ello ye que'l verbu ser implica dos oraciones encadenaes pol pronome relativu.
Por eso dicimos que'l verbu ser ye un xiru tematizado, porque de dalguna manera'l predicáu apaez como suxetu. Darréu vamos esplicar en qué consiste la tematización.
Como diximos, el predicáu nun tien que coordinar col suxetu por aciu los prefixos suxetu, porque nun ta n'aposición.
Nel presente'l verbu ser nun lleva les marques temporales, pero estremar del xiru precedente porque lleva'l pronome relativu in.
El xiru d'énfasis tematizado, el segundu, ye'l mesmu del verbu ser. Y como diximos estremar poles marques temporales (qu'un suxetu nun lleva nunca salvu si ye xiru ta tematizado) y pola partícula relativa in.
El pronome suxetu en xiru d'énfasis tematizado puede tener como complementos n'aposición.
L'oxetu direutu: complementu en xiru d'aposición
Los mexicanos nun dicen yo como la mazana sinón yo la como la mazana, tu comer la mazana, él comer la mazana, tu vas comer la mazana, él comer la mazana''.
L'oxetu direutu ta en composición col verbu. Y lo qu'en castellán ye'l complementu direutu del verbu, en náhuatl ye un complementu non del verbu sinón del oxetu direutu la.
Cuando'l verbu tien un complementu indireutu (por casu, mitz- o tech-) l'oxetu la sume, pero queda sobrentendíu. Anque si l'oxetu direutu ye plural —modificar la terminación oxeto indireutu (mitzim-, techim-).
Namái los sustantivos qu'almiten el plural producen la mutación del oxetu indireutu. Reciben sufixu plural los seres animaos (humanos y animales) que nun pertenecen al reinu vexetal.
Ausencia de la partícula in ente'l suxetu y el verbu nel xiru d'énfasis
Esti xiru ye esencial pa entender ciertes espresiones del tiempu indicativu:
El verbu tamién ye un complementu del atributu nel xiru denomináu d'énfasis o de focalización. Ye un complementu verbal. Presenta dalguna particularidá.
Nel náhuatl clásicu munches vegaes nun se diz él llora sinón ye él quien llora o ye él el que llora: yehhuatl topeta. Igualmente, nun se diz la muyer glaya sinón ye ella la muyer quien glaya, xiru que se conoz como focalización o énfasis:
Cuando apaez la partícula in (ante cihuatl) sirve pa indicar l'artículu determináu (y namái apaez cuando tamos espresando'l suxetu).
El verbu tzahtzi, magar ser una subordinada de relativu, nun lleva la partícula in, porque se desea resaltar que ye'l verbu.
Tematización
Ye un xiru pa enfatizar el verbu, conviertiéndolo en suxetu. Podemos tematizar cualquier verbu.
Consiste n'invertir l'orde nel xiru de focalización. En llugar de poner primero'l suxetu (en xiru d'énfasis) y depués el verbu, inviértese l'orde: 1º el verbu y 2º el suxetu.
Trés variantes na tematización
Podemos destacar el suxetu, por aciu el pronome in (prefixu suxetu).
Podemos destacar l'oxetu, por aciu el pronome in tlein (prefixu oxeto).
Podemos destacar l'oxetu, por aciu el pronome in aquin.
El complementu direutu nun lleva in antepuestu. Ye suxetu.
Tematización del verbu ser
La tematización del verbu ser supón que quien recibe les marques temporales del verbu ye l'atributu y non el suxetu, de cuenta que l'atributu vuélvese suxetu.
Ponemos de siguío, un exemplu tomáu del clásicu :
Si anteponemos el suxetu, el xiru sería asina.
Sabemos que la lluna, que'l so nome yera Teucciztecatl, nun se refundió al fueu en primer llugar sinón Nanahuatl, quien col so sacrificiu tresformar nel sol.
El valor de la partícula in
Cuando'l pronome en función de suxetu va complementáu por aciu aposición, si ye indefiníu, l'aposición nun lleva in. Y el predicáu lleva, pela cueta la partícula in. Eso produz na práctica una inversión, de cuenta que lo qu'en castellán ye suxetu, en náhuatl ye predicáu y viceversa.
En xiru d'énfasis.
Nesta oración vemos dos oraciones. Siguen el patrón del verbu ser.
Si nun se trata d'un pronome indefiníu sinón d'un determinante indefiníu qu'acompaña al nome, la solución ye la mesma.
Cuando'l pronome suxetu indefiníu cequintin lleva una oración n'aposición qu'en castellán llevaría'l relativu que, en náhuatl nun apaez. Esto asocede igualmente con otros pronomes. Porque s'intenta marcar que la oración ye parte del suxetu y que va venir más tarde el predicáu.
Dacuando apaez una coma ente la oración n'aposición y el predicáu, por que nun s'entienda que se trata de dos oraciones (la segunda una completiva suxetu).
Los complementos del atributu nun lleven la partícula in
Pero cuando s'espresa l'atributu recurrir a un xiru distintu, pos se suprime la partícula in ente'l pronome yehhuatl y el so complementu, l'atributu.
Michel Launey sí interpon la partícula in, pero ello produz una ambigüedá, al confundise'l xiru neutru y el tematizado.
Al interponer la partícula in el citáu autor ta espresando'l xiru neutru y pon al sol como suxetu y non como atributu —el sol (Nanahuatzin) sería la lluna—.
Pero si'l xiru nun ta tematizado, los complementos relativos del predicáu indefiníu sí lleven el pronome relativu in.
La falta de in nes aposiciones a los oxetos de los verbos semiatributivos
Nel xiru reflexivu nun hai problema.
Pero cuando introducimos una aposición al oxetu podría producise una ambigüedá si llevara la partícula in porque la partícula in marca'l suxetu que pa los hispanu falantes ye'l predicáu.
Nel exemplu, Pedro ye'l suxetu y José ye un atributu del oxetu. Poner al atributu la partícula in sería faelo suxetu.
L'aposición
L'aposición ye la yuxtaposición d'un elementu a otru pa especificalo o esplicalo.
Aposiciones definíes ya indefiníes
Cuando'l nome o'l pronome complementaos por aciu aposición son definíos, l'aposición lleva esplícitu'l pronome relativu in.
Cuando'l nome o'l pronome son indefiníos, l'aposición nun lleva esplícitu'l pronome relativu in. De cuenta que si nun lleva'l pronome'l complementu n'aposición por aciu la partícula in tenemos que consideralo indefiníu (y yehhuatl nun significa él sinón aquel).
Anque'l pronome relativu omítese ante pronome indefiníu, ye posible que s'interponga l'alverbiu ca (que significa verdaderamente, efeutivamente) que de dalguna manera podemos traducir como pronome relativu qu'introduz aposiciones que complementen a sintagmes antecedentes indefiníos.
El complementu suxetu n'aposición
Y la determinación con in.
Cuando'l suxetu espresar por aciu un sintagma nominal introducir por aciu un xiru d'aposición. L'aposición puede dir referida al prefixu verbal suxetu o nel so casu al pronome personal.
El pronome personal introducir por aciu el xiru d'énfasis:
Y con aposición:
Cuando'l pronome suxetu atópase elidido, el prefixu suxetu puede recibir complementos n'aposición.
En náhuatl esixe la presencia del pronome relativu in cuando se yuxtapone un elementu definíu en posición de suxetu y l'anteposición de los prefixos verbales.
El complementu oxeto n'aposición
Cuando l'oxetu verbal recibe complementos n'aposición, tienen de concordar. El complementu definíu lleva la partícula in.
Cuando l'aposición ye al oxetu qu'ocupa'l llugar del pronome te-
El pronome personal absolutu n'aposición al oxetu qu'ocupa'l llugar del pronome te-, siempres va antecedíu del relativu in ensin qu'ello indique determinación.
Puede ser que'l pronome personal mitz funcione como complementu direutu y el pronome personal absolutu como complementu del complementu direutu (n'aposición).
Nel exemplu pronome personal tehhuatl lleva in antepuestu porque pa preguntar por él utiliza l'interrogativu ¿in aquin? (¿A quién?):
Estrémase asina del interrogativu ¿aquin? (¿quién?) que pregunta pol suxetu y non pol oxetu.
El pronome personal nun va precedíu de la partícula in cuando l'interrogativu nun diría precedíu de la partícula in.
Nun ponemos in yehhuatl in tapayolli porque l'interrogativu ye ¿tlein?:
Puede asoceder que'l pronome personal absolutu funcione como complementu indireutu n'aposición a un complementu indireutu.
Si'l pronome absolutu n'aposición lleva de la mesma complementos n'aposición, estos lleven tamién el pronome relativu in si son determinaos.
Si l'aposición al pronome introduz complementos indeterminaos, nun van llevar el relativu in.
Cuando l'aposición al oxetu y el suxetu nun pueden confundise, nun ye precisu anteponer el relativu in. Ello nun supón falta de determinación. Pero ye meyor anteponer tal partícula.
El complementu n'aposición al pronome in yehhuatl ye siempres determináu sacantes lleve ce.
Cuando l'aposición ye al oxetu qu'ocupa'l llugar del pronome tla-
De la mesma que'l prefixu verbal suxetu pue ser interpretáu como él (prefixu definíu) o unu (prefixu indefiníu), el prefixu oxeto verbal que recibe aposiciones puede ser definíu o indefiníu, llevando o non la partícula in''
Cuando'l sustantivu va n'aposición direutamente al oxetu verbal, pue ser determináu o indetermináu.
Como pa preguntar pol oxetu l'interrogativu ye ¿tlein (niccua)? y non ¿in tlein (niccua)?, el pronome ye yehhuatl y non in yehhuatl. Nun asocede lo mesmo nel siguiente exemplu.
El pronome personal puede omitise, y nesi casu l'aposición va referida a los prefixos verbales.
Como en castellán, los nomes teníos pueden nun llevar determinante.
Los sustantivos en forma posesiva pueden llevar la partícula in si espresa'l posesor, y nesi casu en castellán nun s'usa'l posesivu. Entiéndese que tán n'aposición a un prefixu verbal determináu.
Les aposiciones al pronome personal en función d'oxetu direutu pueden ser determinaes ya indeterminaes. La falta del relativu in nun indica nesti casu indetermín.
El complementu pronominal n'aposición
Los pronomes preposicionales van complementáu al verbu y la so aposición puede anteceder al sintagma verbal, retardase al mesmu o dir na metá.
En náhuatl nun esisten preposiciones nin posposiciones en determinaos xiros
El pronome interrogativu ¿in aquin? significa ¿a quién?, ¿de quién?, ¿para quién?, ¿ante quién?, ¿por quién? o ¿con quién? porque ye un pronome que ta n'aposición al verbu.
Como'l pronome interrogativu ta n'aposición, faise precisu espresar el verbu si queremos esclariar qué pronome interrogativu ye l'implícitu.
El que sigue ye un exemplu de doble aposición, que demuestra que la preposición pertenez al verbu.
Nel exemplu, el pronome indefiníu yehhuatl tien dos aposiciones (que nun lleven in).
Lliteralmente:
Cuando quier espresase una preposición suplir por aciu xiros
Al tratar de les preposiciones espliquen estos xiros.
L'atributu, en xiru relativu
Si'l verbu nun ye atributivu, nun se pon el pronome relativu in ente'l suxetu y el verbu y el suxetu antecede al verbu.
Nun asocede lo mesmo col atributu del verbu ser, porque nun ta espresáu en xiru d'aposición sinón en xiru relativu col suxetu pospuestu.
Realmente lo qu'asocede ye que lo que pal castellán ye'l suxetu, pal náhuatl ye l'atributu y viceversa. D'ende qu'equí s'use'l xiru relativu pa marcar l'atributu (que ye'l suxetu pa los nahuas).
Los complementos del atributu nun lleven la partícula in.
Na segunda oración el pronome yehhuatl puede espresase o omitise.
Los complementos del suxetu sí lleven la partícula in
El xiru propiu de los verbos semiatributivos
Los verbos semiatributivos son aquellos verbos qu'en castellán s'asemeyen a los verbos atributivos (ser, tar, paecer), que son los que lleven un atributu.
En náhuatl los verbos semiatributivos introducen l'atributu por aciu un xiru propiu que nun ye xiru d'aposición, porque falta'l relativu in.
Namái'l verbu lleva les marques temporales.
L'atributu puede preceder al verbu.
Los determinantes definíu ya indefiníu
Nel náhuatl modernu suelse usar la partícula in como determinante definíu (Él, la, los, les) y l'axetivu numberal ce como determinante indefiníu (un, una, unu), más o menos como en castellán. Vamos Ver en curtiu qu'ello nun ye del tou correutu nel clásicu.
Giros de determinación cuando se trata del suxetu d'una oración
A) Cuando'l sustantivu ta en xiru d'aposición al pronome suxetu y la partícula in ye un pronome relativu.
El pronome yehhuatl puede dir omitíu.
B) En xiros en que'l suxetu va pospuestu al verbu.
Nel exemplu precedente, l'autor nun diz «yehhuatl in tonatiuh», pa marcar que se trata d'un atributu.
Dacuando l'anteposición de la partícula in marca indetermín:
Giros d'indetermín cuando se trata del suxetu d'una oración
El sustantivu puede dir precedíu del determinante ce.
Tamién puede asoceder que falte'l determinante ce.
Giros de determinación ya indetermín cuando se trata del atributu d'una oración
1) EL XIRU DE DETERMINACIÓN.
La omisión de la partícula in(que tachemos porque nun apaez) sirve pa nun confundise cuando'l verbu ser foi tematizado. Esta omisión realizar autores de gran prestíu, como Andrés de Olmos o José María Garibay Quintana.
2) XIRU D'INDETERMÍN.
Puede apaecer el pronome ce.
Cuando'l pronome ce omítese, antepónse l'alverbiu huel (non ca) que significa precisamente o xustamente. Y faise esto pa poder estremalo del xiru qu'introduz l'atributu definíu.
Los pronomes personales absolutos
Los pronomes personales absolutos —nehhuatl, tehhuatl, yehhuatl, tehhuantin, amehhuantin y yehhuantin— en función de suxetu nun van precedíos de la partícula in.
Pero cuando funcionen como complementu indireutu, tienen de llevar la partícula in antepuesta.
Los nomes propios
Los nomes propios de persona —Moteuczoma, Cuitlahuac, Cacamatzin— o non —Tonatiuh, Teucciztecatl, Nanahuatzin— nun lleven la partícula in, salvu cuando tán n'aposición a un pronome.
Los nomes comunes determinaos
Los nomes comunes —pilli (un neñu), tetl (una piedra) cuando son determinaos tienen de llevar la partícula in antepuesta.
Como los nomes comunes determinaos pueden ser suxetu y complemento oxetu del verbu, pueden llevar antepuestos los pronomes absolutos.
Determinantes enfáticos
Vimos qu'hai dos formes pa formar los determinantes, col pronome y ensin él. Nel segundu casu, el complementu n'aposición complementa al prefixu verbal. Nel primer casu, el xiru recurre a un pronome personal (nehhuatl, tehhuatl, yehhuatl, tehhuantin, amehhuantin o yehhuantin). Nesti casu, los determinantes enfatizan que función gramatical cumple'l complementu verbal.
Ponemos un exemplu col verbu tepactia, nin- que col suxetu conxúgase asina:
1) Cuando'l complementu nominal del verbu funciona como complementu indireutu n'aposición, el pronome va precedíu del relativu in. Eso déxanos saber darréu que'l complementu ye indireutu.
Nel postreru supuestu, suprimir el pronome sería cayer na ambigüedá.
2) Cuando'l complementu nominal del verbu ye suxetu, el pronome nun va precedíu del relativu in. Eso déxanos saber darréu que'l complementu nun ye indireutu.
Los determinantes enfáticos dan gran flexibilidá al náhuatl, que puede mover de posición el suxetu y los complementos ensin cayer na ambigüedá.
3) El xiru d'énfasis ye opcional. Pero si nun s'utiliza, el suxetu tien de preceder a los oxetos.
Pronomes
Los pronomes introdúcense como suxetu por aciu el xiru d'énfasis.
Munchos pronomes pueden tener antepuestos los pronomes personales.
Forma reverencial
Sirven pa honrar, reverenciar, p'amosar reverencia, respetu.
Formar colos sufixos reverenciales -tzin y tzihtzin a la forma media, polo que nun lleven sufixu absolutu -tl o -tin. La primer persona del singular escarez de reverencial.
Almiten l'aposición.
Pronomes enfáticos
Funcionen igual que'l pronome suxetu, por aciu el xiru d'énfasis. Los tiempos coordínense como nésti.
1) El presente oldear al futuru cuando lu antecede.
2) El presente oldear al pasáu cuando lu antecede.
Col mesmu sentíu que nohmah atopamos nehhuian y ixcoyan.
El pronome personal absolutu puede dir delantre.
Énfasis de los pronomes
Trátase d'un xiru propiu de l'aposición.
Los pronomes oxeto pue tar en composición col verbu.
Nesti casu podemos enfatizar el pronome anteponiendo'l sintagma pronominal n'aposición como sigue.
Puede asoceder que'l pronome adopte otres formes.
Nesti casu enfatizamos el pronome anteponiendo'l sintagma pronominal como sigue.
Nesti últimu casu nun suel haber un pronome n'aposición en xiru d'énfasis, sacantes el pronome tenga complementos.
Pero puede habelo.
Cuando se trata del oxetu direutu humanu o de complementu indireutu
Al pronome personal en función de complementu indireutu antepónse-y el pronome relativu in. Tamién si ye un oxetu direutu humanu.
Cuando ye un complementu direutu non humanu
L'oxetu direutu non humanu tamién puede enfatizarse. Nun s'antepón al pronome personal el relativu in.
Pronomes verbales
Son aquellos pronomes qu'entren en composición col raigañu verbal. Los pronomes definíos anteceden a los indefiníos como sigue.
Los pronomes suxetu
Los pronomes suxetu son prefixos qu'anteceden al raigañu verbal. Por aciu el xiru d'énfasis introduz el suxetu nominal.
Los pronomes d'oxetu definíos
Los pronomes d'oxetu definíos entrepolar ente'l suxetu y el raigañu verbal. Por aciu el xiru d'aposición introduz el xiru nominal, que va precedíu del relativu in.
Los pronomes reflexivos definíos
Los pronomes reflexivos definíos entrepólense tamién ente'l suxetu y el raigañu verbal.
Los pronomes d'oxetu indefiníos te- y tla-
Los pronomes d'oxetu indefiníos te- (pa humanos) y tla- (para non humanos) siguen al suxetu y nel so casu al pronome reflexivu.
Perda de la vocal i del raigañu verbal
Al recibir los pronomes verbales, el raigañu verbal pierde en dellos casos la vocal i inicial.
1) Si'l verbu empieza pola vocal i siguida de h y d'otra consonante, la vocal inicial se elide ante tla- y ne-.
2) Si'l verbu empieza pola vocal i siguida de dos consonantes, ensin que la primera seya h, la vocal inicial se elide ante tla y mo.
Mutaciones del pronome definíu de tercer persona -c-, qu-, qui-
El pronome definíu de tercer persona qui (lo) sufre mutaciones.
1) El prefixu vuélvese c-, si sigue a vocal o si antecede a vocal.
Si nun ye'l casu, recupera la so forma habitual.
2) El prefixu vuélvese qu- si va siguíu de les vocales y o i.
Mutaciones de los pronomes suxetu nin- y ti-
Los pronomes suxetu qu'acaben en vocal i perder cuando se xunen a raigaños verbales qu'empiecen por vocal.
Énfasis de los pronomes atributivos
Consíguese complementándo dichos pronomes con un pronome en xiru d'aposición. Nun suponen un nuevu oxetu verbal.
Con un verbu transitivu
Con verbos transitivos el pronome non siempres puede ser traducíu por me, te, -y... y dacuando faise necesariu recurrir a un complementu preposicional. Son verbos que recuerden a los verbos de doble oxeto, como maca, nitetla-.
Pronome aplicativo
Introduz un beneficiariu o un perxudicáu.
Al traducir al castellán puede ser necesariu utilizar el pronome preposicional como si fuera un complementu del verbu y nun parte del verbu.
El pronome preposicional «de mi»
En verbos como río de ti» atopamos el pronome ica que se conxuga asina.
Otru pronome preposicional «de mi»
En ciertos verbos atopamos el pronome ipan qu'en castellán se traduz por aciu xiru preposicional. Sabemos qu'en náhuatl ye un pronome n'aposición al oxetu y que los sos complementos van tamién n'aposición.
Atopamos el pronome itechpa qu'en castellán se traduz por aciu xiru preposicional. Los sos complementos van tamién n'aposición. Utilízase'l pronome de tercer persona anque se trate d'una aposición que contién nomes en plural.
El verbu ihtoa, col prefixu oxeto tla- asemeyar al verbu tratar.
El pronome tou(s)
La soberbia tou lo gobierna, tou lo favorez: lo negro, la suciedá, el viciu: In nepoaliztli ixquich quitoca, ixquich in quinahnamiqui: in tlictic, in catzahuac, in tlahuelilocayotl (Andrés de Olmos, Tratáu sobre los Siete Pecaos Mortales, páxs. 10-11, Edición de Georges Baudot, UNAM, 1996)
Como determinante indefiníu
Como indefiníu, les aposciones que lu siguen nun lleven in.
El xiru pronominal toos xuntos
Cuando queremos dicir «Toos xuntos», o a cencielles «toos», emplegamos cepan, xuníu a los pronomes posesivos plurales.
Cuando la pluralidá nun pasa de dos, úsase «nehuan».
Como alverbiu
Significa faer daqué de mancomún o en grupu.
Pronomes posesivos
Formar col sustantivu axcaitl (patrimoniu, pertenencies) y los determinantes posesivos.
Determinantes posesivos
Acompañen al nome.
.
Esti tipu de construcciones, al igual que los pronomes absolutos nehhuatl, tehhuatl..., puede recibir les marques del vocativu pronominal.
L'axetivu va antepuestu o pospuestu n'aposición al nome
L'axetivu nun lleva la partícula in. Introducir por aciu el xiru d'aposición.
Puede preceder o anteceder al sustantivu.
Tien De tenese curiáu de nun anteponer el relativu in al axetivu.
Nel exemplu precedente in cualli ye'l posesor.
El posesor va n'aposición al pronome posesivu
A diferencia del axetivu que va n'aposición al nome.
Los pronomes indefiníos un y unos (ce y cemeh)
Como pronomes lleven el prefixu suxetu.
Como determinantes, colos pronomes personales en plural
Y en plural ponse cemeh.
Cuando nos referimos a un nome non pluralizable, puede ponese'l pronome singular.
Un home, una muyer
Cuando'l falante quier dirixise a un grupu y al empar a una persona que pertenez a esi grupu específicu, por casu al grupu de les muyeres, puede dicir una de vós que sois muyeres o al grupu de los homes pudiendo dicir unu de nós los homes.
Como vimos, cuando'l nome nun complementa al pronome sinón que lo sustitúi, suprimimos el pronome.
Y cabo el xiru en plural.
Esti xiru puede ser usáu tantu por homes como por muyeres. Pero afechu a cuando fala una muyer.
Col alverbiu oc (más)
L'alverbiu oc significa entá o más.
El pronome indefiníu otru (cequi)
Puede traducise como dalgún otru o a cencielles como otru.
Como diximos, en función de pronome lleva los prefixos suxetu.
En plural adopta la forma cequintin.
El pronome más (coses, persones)
Cequi (otru) dir precedíu del alverbiu oc (entá).
El pronome daqué más
Tlein (daqué) siguíu de oc cequi significa daqué más.
Los pronomes indefiníos negativos naide, nengún (ayac) y nada, nengún (ahtle)
Cuando ayac va siguíu d'un verbu que nun ta en tercer persona del singular sinón en plural, significa nengún (de nós), nengún (de vós), nengún (d'ellos). Como en castellán dicimos «nun fuimos nengunu (de nós)» col verbu en plural.
Puede funcionar como complemento oxetu.
Como determinantes
Como determinantes, acompañen al nome.
Como alverbiu
Cuando preciede a un axetivu o a un alverbiu.
El pronome indefiníu «aquel»
Pero nel clásicu esisten el xiru «yehhuatl tzahtzi» con un sentíu distintu:
L'aposición al pronome indefiníu yehhuatl retardar al verbu
Con esti xiru incorpórense dos aposiciones.
Y el verbu ipan nemi tien dos aposiciones.
Lliteralmente:
El pronome indefiníu «tou aquel» (in)
El pronome indefiníu in sirve pa formar oraciones relatives que s'asemeyen a contrucciones participiales.
El pronome indefiníu suxetu «quien» o «cualesquier» (in aquin)
En castellán escribir nuna sola pallabra «quienquiera» o «cualesquier» y va siguíu del relativu «que». En náhuatl usa'l pronome «in aquin» y nun va siguíu del relativu «in» porque lo contién.
El pronome quien quiera que sía (in zazo aquin)
El pronome qu'acabamos de describir puede dir acompañáu de la partícula «zazo».
El pronome indefiníu «aquello» o «daqué» (in tlein o tlein)
Los complementos n'aposición en castellán pueden traducise con lo o lo que. Les aposiciones nun lleven el pronome relativu in.
Como diximos enriba, Tlein siguíu de oc cequi significa daqué más.
Como determinante (cualesquier)
El pronome in tlein (cualesquier) puede funcionar como determinante cuando acompaña a un sustantivu.
El pronome indefiníu tou (mochi)
En plural mochin, mochintin (toos).
El sustantivu tlacempoaliztli alude al conxuntu, a la totalidá.
Pronomes d'esclusión
El pronome cel significa solo (faer daqué en soledá).
Combinar colos determinantes posesivos.
Pueden dir precedíos del pronome absolutu con valor de determinante.
Como determinante
Oponer a iyoh, pronome que significa solamente.
Precedíu de zan o izan, ensin perder la so condición de determinante icel significa menos, salvu, sacante, solamente, namái.
Munchos (miyac, miyaquintin)
Nos testos clásicos atópase escritu miec (singular); miequin, miequintin o miectin (plural).
Puede funcionar como nome.
El pronome indefiníu dellos (ixachintin)
Cuando'l nome ye pluralizable (humanos, animales).
Cuando'l nome nun ye pluralizable (vexetales, coses, conceutos).
Pocu (zan quexquich)
En plural ye zan quexquichtin.
Pocu (tepitzin) y mizcu (zan tepitzin)
Indica poca cantidá.
Dacuando va precedíu de zan pa indicar bien poca cantidá (mizcu).
Como determinante
Acompañando a un sustantivu, a un axetivu.
Cuando acompaña a un sustantivu o a un axetivu.
Los pronomes demostrativos (Ésti, Ési, Aquel)
Nel náhuatl clásicu, de resultes del xiru de focalización, el pronome más utilizáu ye «yehhuatl» (él, ella, ello) con un valor demostrativu, pa indicar «ési» —d'equí o d'ende— (o «ésa» y «éso», si pensamos nos xéneros femenín y neutru):
Puede dir acompañáu de les partícules «i(n)» y «o(n)», pa indicar cercanía y alloñanza (esi d'ende o ési d'allá): yehhuatl i o yehhuatl o. O d'otres partícules, col mesmu sentíu: «Yehhuatl in ompa cah» («Ési que ta allá»).
Les formes «inin» y «inon» son totalmente equivalentes, por ser el mesmu xiru con elisiones:
Nel plural usa la forma «Yehhuantin».
Convien recordar que nel xiru de focalización tresmánase l'orde del castellán, el pronome yehhuatl ye un simple atributu (y nun ye'l suxetu):
El pronome en xiru d'énfasis ¿quién? (¿aquin?)
Sirve pa preguntar pol suxetu cuando ye un humanu.
El pronome interrogativu n'aposición ¿a quién? (¿in aquin?)
Sirve pa preguntar pol oxetu, cuando ye un humanu.
Partimos del siguiente modelu.
El pronome personal enfáticu n'aposición (in nehhuatl, in tehhhuatl) pue ser sustituyíu pol pronome interrogativu.
El pronome interrogativu ¿de quién? (¿in aquin?)
Y añedímoslu por aciu el xiru d'aposición un complementu.
L'interrogativu formar col pronome en tercer persona ica.
Los pronomes interrogativos ¿a quién? y ¿de quién? tán n'aposición a un pronome. El pronome interrogativu sustitúi al pronome n'énfasis (in tehhuantin, in amehhuantin). Nun lleven nenguna preposición.
Si'l pronome n'énfasis nun lleva preposición, tampoco l'interrogativu que pregunta por él.
El pronome interrogativu ¿Qué? (¿tlein?)
Sirve pa preguntar pol oxetu cuando nun ye humanu.
Puede dir en plural, si va referíu a sustantivos pluralizables.
El pronome interrogativu n'aposición ¿a qué? (¿in tlein?)
Sirve pa preguntar pol oxetu cuando nun ye humanu. El pronome oxeto -tech un pronome reflexu.
El pronome ¿cuál (cosa)? (¿catle?)
El pronome ¿catle? ye una contraición de ¿catlein? (¿cuál cosa?).
El pronome ¿cuál (persona)? (¿Catleh?)
El pronome ¿catleh? ye una contraición de ¿catlehhuatl? (''¿cuál d'ellos?). Y tien una forma plural ¿catleihqueh? (¿cuálos d'ellos?) que se constrúi en paralelu a ¿aquihqueh? (¿quien?) y a ¿tleihqueh? (¿qué coses?).
El pronome interrogativu ¿a cuál (cosa)? (¿in catlein?)
Tamién lleva pronome reflexu.
El pronome interrogativu ¿ónde?
Col sufixu -pa (hasta) añedir un matiz daqué distintu de manera enfática («¿hasta ónde?»).
El pronome interrogativu ¿para qué? («¿tlein ic?»)
Formar cola presea ic pospuestu. ¿Con qué motivu? ¿Por qué causa?
El pronome interrogativu ¿por qué? («¿tle ipampa?»)
Formar col causal ipampa pospuestu.
Los pronomes interrogativos na interrogación indireuta
Cuando'l pronome interrogativu apaez ente signos d'interrogación y atópase nuna oración principal falamos de la interrogación direuta.
Otra manera, cuando se trata d'una oración interrogativa indireuta prescindir de los signos d'interrogación. Trátase d'oraciones interrogatives subordinaes, que complementen el sentíu de la oración principal.
El llectores que conozan l'alemán saben que nun tien tildes, pero qu'ello nun torgar enfatizar aquellos pronomes relativos que sustitúin a los pronomes interrogativos.
Les oraciones completivas na interrogación indireuta
Una oración completiva ye una oración que sustitúi al pronome y que por tantu pue ser suxetu o oxetu.
Nésti postreru supuestu'l pronome nun lleva énfasis y en castellán nun llevaría tilde.
El pronome relativu d'acompañamientu
En dalguna gramática denominar pronome relativu comitativo (pallabra inesistente que fai referencia a un comité o a una comitiva).
El pronome relativu con antecedente
Pa dicir «el neñu <o>que</o> canta nun va venir» utilízase la partícula invariable «in». Son supuestos en que l'antecedente ye suxetu.
Y si l'antecedente ta en función de complementu indireutu, úsase'l pronome relativu «in aquin».
El pronome funcionando como vocativu
Los pronomes personales sirven p'apellar. Y pueden recibir complementos n'aposición.
Ye un xiru propiu de les segundes persones.
Los pronomes personales —yo, tu, él, ...— formen el vocativu retardando la vocal é.
Munches vegaes el pronome queda elidido y ye el prefixu verbal suxetu'l que sirve d'antecedente a los complementos en xiru d'aposición.
El vocativu usar pa dirixise a una persona (o nel so casu a un coleutivu, determináu o non, que nos incluya o non). Y dexa que se-y puede designar bien por aciu un nome o por aciu una aición que la individualiza.
Convien señalar que'l pronome relativu «in» que preciede al vocativu presupon un antecedente, el pronome personal («tehhuatlé» nel exemplu). Esti pronome personal (nel exemplu «tehhhuatlé») de la mesma va precedíu del determinante «in» (que sirve pa estremar que tamos ante un vocativu y non ante una construcción verbal):
Cuando diriximos a un coleutivu (nel que podemos tar incluyíos), úsase l'imperativu (con xiros pasivos):
Nada torga que'l vocativu designe en visu a un verbu:
El vocativu ensin los prefixos verbales
Estos supuestos puédense confrontar col que sigue, con prefixu verbal de 2ª persona.
Nestos casos el nome nun s'atopa complementáu a un pronome personal sinón sustituyéndolo. La vocal «é» da-y calter de 2ª persona.
Les muyeres formen el vocativu d'otra manera, acentuando la postrera sílaba, col mesmu efeutu:
Los complementos del vocativu
Cuando un vocativu tien complementos, estos tienen qu'adoptar la forma vocativa:
A) Doble vocativu acabáu en «-é».
B) N'aposición.
Nestos casos el nome antecedente puede nun espresase.
Semántica verbal
El significáu del verbu depende de dellos factores.
1) De los prefixos que s'anteponen al mesmu.
Con ihuicpa traduzse ihuicpa yauh como combatir, apangar.
Si'l suxetu ye una flecha: Algamar el blancu.
4) De si l'oxetu ye'l pronome ahtle.
Nel siguiente exemplu ipan va referíu al pronome te- y non al pronome ahtle.
5) De si l'oxetu ye'l pronome itlah.
Nel siguiente exemplu'l pronome itlah (daqué, provechu) ye'l complementu direutu y itechpa va col pronome qu(i)-.
Nun sería bien esaxeráu dicir que'l suxetu en castellán ye'l pronome qu'acompaña a techpa y el suxetu del verbu ye'l complementu indireutu en castellán.
Con ahtle ye lo contrario.
Lepturobosca
Lepturobosca ye un xéneru de coleópteros crisomeloideos de la familia Cerambycidae. Distribúise pela rexón holártica.
Gramática del náhuatl
Semántica verbal
6) Del sentíu del radical verbal al atopase col pronome oxeto itlah elidido.
Si al casu anterior quitámos-y 039;'itlah el verbu significa aprender''
7) Del alverbiu qu'acompaña al verbu.
8) Del sentíu del reflexivu al dir con otros alverbios.
En cuenta de ahtle ic (con nada) atopamos ahtle quem.
Lepturobosca
== Especies reconocen les siguientes::
Gramática del náhuatl
Morfoloxía verbal
La morfoloxía verbal ye la parte más complexa de la morfoloxía del náhuatl, por cuenta de la enorme complexidá que puede llegar a tener una forma verbal en náhuatl. Ello ye que un verbu puede llegar a tener la forma complexa d'hasta 15 morfemes, ente'l raigañu (R), los prefixos (P), los sufixos (S) y los clíticos (Cli) dada pola siguiente fórmula:
Onde los elementos ente paréntesis nun apaecen en tolos casos, y los elementos ensin paréntesis son obligatorios, siendo'l significáu de los mesmos:
Aspeutu gramatical
El raigañu d'un verbu tien trés formes distintos según el aspeutu gramatical:
Conxugación del verbu
Los tiempos del verbu en náhuatl fórmense combinando una de los trés posibles formes del raigañu con sufixos adicionales. Polo xeneral la morfoloxía d'estos sufixos ye aglutinante, polo que les formes pa cada tiempu y persona resulten bien regulares.
Conxugación del verbu «cuica, nin-»
N'español: cantar —.
El reflexivu
La formación del reflexivu sirvir de los pronomes reflexivos n(o)-, m(o)-, m(o)-, t(o)-, m(o)-, m(o)-.
El reflexivu recíprocu
Nepantlazohtlah, mo-:
Giros que s'averen al causativu
Non siempres que tamos ante un reflexivu tamos ante una aición que'l suxetu realiza sobre sí mesmu. Ciertos verbos reflexivos adopten formes que recuerden a los causativos:
El causativu ye una forma verbal qu'introduz un segundu oxetu nel verbu.
El futuru
El futuru en náhuatl, ye muncho más senciellu qu'otros tiempos conxugaos. Cuando'l raigañu acaba en vocal simple por que fórmase añediendo –z a la fin del raigañu verbal cuando ye singular y –z-queh nel plural: Cuando'l raigañu acaba en dos vocales piérdese la postrera, por casu de tēpalēhuīa 'ayudar al daquién' (con manera infinitivu) tiense:
El pretéritu
Nel náhuatl clásicu nun esistía un tiempu distintu pal pretéritu simple o pasáu remotu —(ayeri) comí, (ayeri) bebí— y pal pretéritu compuestu o pasáu próximu —(güei) comí, (güei) bebí—.
Esto ye, en tiempos de pasáu remotu úsase'l pasáu próximu (que ye aquel que lleva l'aumentu temporal «O»):
La tema pasada, como regla xeneral, a diferencia de la tema presente, acaba siempres en consonante. Les regles xenerales pa la so formación son trés.
2) Los verbos que na tema presente acaben en doble vocal ia o oa y los monosílabos qu'acaben en vocal a formen la tema pasada col saltillo.
3) Ciertos verbos añeden la consonante -c a la tema presente.
Distritu de Durrës
El distritu de Durrës (Albanés: Rrethi i Durrësit) yera unu de los 36 distritos nos que taba dividida Albania hasta 2015. Tenía una población d'unos 180.000 habitantes y una superficie de 455 km². Alcontrábase al oeste del país y la so capital yera Durrës. Otra ciudá importante nesti distritu yera Shijak.
Gramática del náhuatl
El pretéritu
C) Verbos acabaos vocal a la qu'antecede doble consonante.
D) Verbos intransitivos acabaos en -yá y -hua.
Esceiciones a la regla xeneral.
1) Determinaos verbos intransitivos acabaos en consonante formen la tema pasada d'una manera propia.
A) El verbu cah, nin- (tar)
B) El verbu huitz.
C) Los verbos yauh, nin- y huallauh, nin-. Y los sos derivaos: Ej. ihuicpa yauh, nin- (combatir daqué).
2) De resultes de la formación de la tema pasada, dellos verbos sufren mutaciones nel raigañu verbal: