cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
El Espinar
Marches y paseos
Esta marcha desenvolver en forma circular polo que'l percorríu puede empezar en cualesquier parte del circuitu. El descritu equí empieza en San Rafael. De la plaza de Castiella diriximos al barriu de la Estación pero pela carretera de Segovia. Dempués de percorrer unos 3 quilómetros llegamos al barriu de la Estación y podemos ver la torre de la Cigüeña, la chimenea que nos recuerda'l aserradero al que perteneció. D'equí vamos escontra'l nucleu d'El Espinar, emponer escontra'l norte y pasando sobre a la carretera de Segovia y l'autopista AP-6 hasta llegar a la carretera nacional N-VI y dellí, pela carretera d'accesu al pueblu, entramos al nucleu principal de la villa.
Pasamos la plaza de la Constitución, onde s'alluga la casa consistorial, y vamos, pola de la Corredera, escontra la plaza de toros pa coyer la carretera forestal que, pela fastera de Cueva Valiente, va llevanos de nuevu a San Rafael. Per esta carretera vamos atopar les fontes de les Fuécares y la de Peña Morica. Llueu vamos atopar el regueru de La Gargantiya que si lo siguimos va llevanos a la plaza de Castiella de San Rafael terminando asina'l percorríu.
Si siguimos la carretera atoparemos cola fonte de La Hedra y de La Botella pa llegar al regueru Mayor y atopar, de nuevu, siguiendo'l so cursu, la carretera N-VI y volviendo, emponer escontra'l norte, a la plaza de Castiella onde termina'l percorríu.
Fiestes
Coincidiendo cola festividá de San Eutropio, patrón d'El Espinar, celébrase una selmana cultural en dichu nucleu con variaes y numberoses actividaes.
Mientres la primer fin de selmana de marzu celebrar nel conceyu la Fiesta de los Gabarreros, oficiu d'antaño rellacionada col monte. Nesos díes desenvuélvense actos lúdicos (corta de tueros horizontal y vertical, desrame y pulga de pinos, balta d'árboles, arrastre de tueros con caballos, ...); concursos, como'l de coples; esposiciones y les xornaes gastronómiques en restoranes de la llocalidá con variaos y petitosos menús rellacionaos cola gabarrería.
A mediaos del mes d'agostu celebrar en San Rafael la Feria d'Artesanía d'ámbitu nacional, devasando yá les XVII ediciones.
El Espinar, al ser un conceyu con dellos nucleos de población, cada unu d'ellos celebra'l so patrón o patrona con fiestes que, a lo llargo del añu son delles. Pueden resumise nes siguientes:
30 d'abril, San Eutropio, patrón de la villa. Celébrase la Selmana Cultural con diversos actos.
15 y 16 d'agostu. Festividá de la Virxe y San Roque. Principalmente, vaquillas y bailles públicos.
Segundu domingu de setiembre (fiestes grandes), una selmana de fiestes n'honor al Cristu del Caloco. Destaca sobremanera'l baille del "TEO" y el pregón nel que'l soníu de los bombos y tambores, nun para en nengún momentu. Cuntar con peñes y pandes como: Los Charros, Los Kalaveras, El Paletu, La cuba, La Chundarata, La Cabra, El Tocón... etc
thumb|250px|El [[Arcánxel Rafael, patrón de San Rafael.]] La llocalidá de San Rafael tien dellos acontecimientos festivos a lo llargo del añu. Mientres la primer fin de selmana de marzu celebra la Fiesta de los Gabarreros, oficiu d'antaño rellacionada col aprovechamientu del monte. Nesos díes desenvuélvense actos lúdicos (corta de tueros horizontal y vertical, desrame y pulga de pinos, balta d'árboles, arrastre de tueros con caballos,...); concursos, como'l de coples; esposiciones y les xornaes gastronómiques en restoranes de la llocalidá con variaos y petitosos menús rellacionaos cola gabarrería.
A mediaos del mes d'agostu celebra la Feria d'Artesanía, d'ámbitu nacional y devasando yá les XXX ediciones.
Pero les fiestes grandes de la llocalidá son n'honor del so patrón: San Rafael Arcánxel, que celébrense dende 2012 mientres la selmana correspondiente al última fin de selmana de xunetu. Con anterioridá celebraben l'última fin de selmana de setiembre, pero debíu al mal tiempu que tien llugar mientres eses feches, decidieron camudase tres una consulta popular realizada pol Conceyu. A pesar del cambéu de feches, en setiembre celébrense dos díes de fiestes patronales n'honor al patrón de la llocalidá mientres el día de San Rafael Arcánxel, el 29 de setiembre, vistiéndose la llocalidá de gala y celebrándose una gran misa n'honor al Arcánxel y la so procesión.
Hasta 2012, cuando les fiestes celebrar nel mes de setiembre, l'últimu sábadu de les mesmes celebrábase a partir de les 12 de la nueche y hasta altes hores de la madrugada, nel campu de fútbol municipal "Los Pinos", la "verbena típica del Teo", una famosa macroverbena empobinada a los mozos na que se faía una xigantesca foguera y en que'l so alredor rexuntar les distintes grandes orquestes que amenizan la verbena, na que nel añu 2009 diéronse cita más de 5.000 moces provenientes de cualquier puntu d'España. Sicasí, el cambéu de les fiestes al mes de xunetu provocó'l final del "Teo" en San Rafael debíu al eleváu riesgu de quemes.
A última hora, San Rafael cunta con ensame de fiestes con verbenes, concursos, xuegos, bailles tradicionales, vaquillas, festivales taurinos y bon ambiente pa xente de cualquier edá.
13 de xunu, San Antonio de Padua. Namái se celebra la festividá relixosa.
16 de xunetu, festividá de la Virxe del Carmen. Dellos díes con concursos, bailles públicos, vaquillas, feria, etc.
Películes rodaes nel conceyu
Dicha película foi rodada ente xunetu y setiembre de 2005 nel conceyu espinariego, concretamente nos frondosos pinares sanrafaeleños qu'arrodien el conceyu. Foi una coproducción de Guillermo del Toro con participación hispanu-mexicana, con un 75% de participación española y un 25% de participación mexicana. La película recibió dellos premios cinematográficos.
Esta preciosa y risible película de José Antonio Quirós tien escenes grabaes en San Rafael nel intre de la marcha a cuerpu que realiza'l protagonista Fidel, un mineru asturianu despidíu pol zarru de les mines asturianes pola so baxa rentabilidá (interpretáu por Antonio Resines), que se dirixe dende Asturies escontra Madrid (pasando per San Rafael) pa pidi-y cuentes al Rei de por qué nun se cumple la Constitución, en concretu l'artículu que señala que tolos españoles tienen derechu a un trabayu dignu.
En 1955, Ladislao Vajda asitió una de les escenes más famoses de Marcelino, pan y vino na ermita del Cristu del Caloco, na llocalidá d'El Espinar.
Un grupu de cuarentones alica la so adolescencia repitiendo una antigua escursión en bicicleta. A partir d'esti planteamientu, Jaime de Armiñán esbozó una tenue reflexón sobre'l pasu del tiempu y el desencantu xeneracional con El Espinar como escenariu de les alcordances de los protagonistes de la película Agustín González, Álvaro de Luna, Amparo Baró y María Luisa Merlo.
Narra la hestoria de dos adolescentes que s'atopen nel campamentu de branu cristianu La Brúxula, con escenes grabaes nel campamentu xuvenil Alto del Lleón, nel barriu de Gudillos.
Uleila del Campo
thumb|Vista d'Uleila del Campo Uleila del Campo ye una llocalidá y conceyu español de la provincia d'Almería, na comunidá autónoma d'Andalucía, asitiáu na contorna de Los Filabres-Tabernas, a 55 km de la capital de provincia, Almería y que'l so nucleu de viviendes ta a una altitú de 640 msnm.
Nel añu cuntaba con  habitantes. La so estensión superficial ye de 39 km² y tien una densidá de hab/km².
Toponimia
Les primeres referencies del conceyu paecen nomalo como Gualeila en testos árabes d'autores como Mohamed Ebn Aljathib y nos mapes del reinu árabe de Granada de Juan de la Gloria Artero. Darréu apaecen numberoses menciones del nome como "Uleyla del Campo"
Escudu
L'escudu d'armes d'Uleila del Campo foi aprobáu pol plenu del so conceyu'l 18 de marzu de 1988, autorizáu pol Conseyu de Gobiernu de la Xunta d'Andalucía el 17 de payares de 1992 y tien el siguiente blasón:
Situación
El conceyu ta asitiáu na parte central de la provincia d'Almería y na falda sur de la Sierra de los Filabres, a los pies del Cuetu Monteagud.
Llenda al norte y al oeste col conceyu de Benizalón, al este y al sureste col de Sorbas, al suroeste col de Tahal y al sur col de Lucainena de las Torres.
Saint-Jean-sur-Reyssouze
Saint-Jean-sur-Reyssouze ye una comuña francesa del departamentu d'Ain, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Uleila del Campo
Relieve ya hidrografía
La Sierra de los Filabres y n'especial el Cuetu de Monteagud, (1304 msnm), sirve de llinde natural al norte del conceyu.
El conceyu ye cruciáu pola rambla El Cañal.
Los Cuetos de Marzu son un conxuntu de llombes o cuetos que tán dientro del conceyu que la so mayor altor ye de 682 msnm.
El Salar ye un prau cóncavu inundable por cuenta de que ye una depresión ensin salida natural pa l'agua. Tien la carauterística especial de tener una alta salín na tierra, carauterística que da nome al llugar, y que define un ecosistema totalmente distintu a la redolada que lu arrodia.
La totalidá del conceyu encuádrase dientro de la cuenca mediterránea andaluza como nel restu de la provincia. Debíu al clima mediterraneu y subdesértico, los accidentes hidrográficos queden amenorgaos a les carauterístiques ramblas. Nelles, el caudal suel sumir so tierra mientres bona parte del cursu pa, n'ocasiones, remanecer por cuenta de la saturación d'agües d'agües recién o en pequeños banzaos creando güelgues estacionales.
Alministración municipal
L'alministración política realízase al traviés d'un conceyu de xestión democrática que los sos componentes escoyer cada cuatro años por sufraxu universal dende les primeres eleiciones municipales tres la reinstauración de la democracia n'España, en 1979. El censu eleutoral ta compuestu polos residentes mayoría d'edá mayores de 18 años empadronaos nel conceyu, yá sían de nacionalidá española o de cualquier país miembru de la Unión Europea. Según lo dispuesto na Llei Orgánica del Réxime Eleutoral Xeneral, qu'establez el númberu de conceyales elegibles en función de la población del conceyu. La corporación municipal ta formada por 9 conceyales. La sede del Conceyu allugar na Plaza de la Constitución del conceyu.
Nes eleiciones municipales de 2011 el Partíu Socialista Obreru Español d'Andalucía (PSOE-A) foi la llista más votada col 42,09% de los vatos válidos, llogrando 4 conceyales. En segundu llugar quedó l'Agrupación d'eleutores Unión Uleila del Campo (AEUUC) col 33,33% y 3 conceyales, en tercer llugar Partíu Popular (PP) col 14,29% y 1 conceyal y en cuartu llugar Izquierda Xunida Los Verdes (IULV-CA) col 10,14% y 1 conceyal.
Educación
Na llocalidá atopa'l colexu públicu Nuesa Señora de Monteagud onde s'imparte educación infantil, Primaria y Secundaria Obligatoria (hasta segundu d'ESO).
Sanidá
La sanidá pública ye xestionada pol Serviciu Andaluz de Salú (SAS).
Tocantes a atención primaria, el conceyu pertenez a la zona básica de salú de Sorbas que'l so centro de salú atópase na llocalidá homónima, dientro del distritu d'Almería y dispón d'un consultoriu médicu de categoría auxiliar allugáu en callar Frontón e/n, qu'en 2012 ufiertaba un serviciu de siete hores peles mañanes mientres los día llaborables.
Pa l'atención hospitalaria atópase dientro d'Área Hospitalaria de Torrecárdenas que'l so hospital homónimu atópase na ciudá d'Almería.
Rede viaria
Aportar a la llocalidá pola AL-1100 o AL-4101
Tresporte interurbanu
Uleila del Campo cunta con dos servicios diarios d'autobús que cubren el trayeutu Lubrín-Uleila del Campo-Almería partiendo de la parada de Lubrín y terminando na Estación intermodal d'Almería y 2 servicios diarios col trayeutu Almería-Uleila del Campo-Lubrín, toos ellos de Llunes a Vienres. El serviciu ta xestionáu pola compañía Alsa-ENATCAR. Esti autobús ye conocíu na llocalidá como «La Alsina» por cuenta de qu'en antaño foi Alsina Graells la compañía que xestionó esti serviciu.
Patrimoniu Arqueolóxicu
El xacimientu principal ye de la dómina neolítica anque'l valle foi habitáu hasta principios del sieglu XX. Atopar nel gargüelu o ribayu del Zofre. Ye un llugar angosto y fácil defensa con una sola entrada que s'abrir a valle. Con un manantial natural a pocos metros. El conxuntu arqueolóxicu principal formar: una cueva de senciellu accesu con una habitáculo d'unos 5 m²(na actualidá semiderruida), un abrigu natural que cunta con un petroglifu formáu por unes circunferencies y pintures rupestres sobre la paré del abrigu.
Arquiteutura relixosa
Foi mandada construyir pol Conde d'Aguilar. El campanariu nun constaba nel diseñu orixinal por falta de presupuestu y foi añedíu sieglos dempués cuando se reformó dafechu la ilesia. Sufrió delles remodelaciones mientres los últimos años intentando desaniciar el deterioru. La postrera y más importante mientres el primer trimestre de 2012 onde se restauraron los teyaos, remocicáu tol suelu y haise redecorado tol interior y parte de la fachada. Añediéronse ventanales y vidreres
Fiestes populares
=== Uleila y el cine Tou la contorna foi protagonista de munchos llargumetraxes y otres filmaciones de menor caláu. En Uliela del Campo destaca la película Patton de 1970 dirixida por Franklin J. Schaffner. Na película recréase un pueblu sicialiano onde s'aprecia perfectamente la panorámica del pueblu y la so ponte emblemática. Dalgunos de los habitantes participaron d'extras mientres la filmación.
903 e.C.
903 e.C. (CMIII e.C. en númberos romanos) ye un añu del Sieglu X e.C.
Takehisa Sakamoto
Takehisa Sakamoto (坂本 武久; ) ye un ex-futbolista xaponés.
Candamu
Candamu ye un conceyu d'Asturies. Llenda al este con Les Regueres, al sur con Grau, al norte con Illas, Castrillón y Sotu'l Barcu y al oeste con Pravia y Salas.
Esti conceyu rescampla tanto pola Cueva de la Peña como pola so güerta, teniendo una importancia cásique vital pa Candamu la fresa, celebrándose la primer fin de selmana de xunu'l Festival de la fresa de Candamu.
Xeografía
Tien una población de 2.294 habitantes, la so capital ye la villa de Grullos, y les llocalidaes más poblaes del conceyu son: San Román, Cueru, Ventosa, y la so capital Grullos.
Nun tien una principal vía de comunicación, yá que ta estráu d'una bayurosa rede de carreteres, autonómiques y comarcales. Ta a una distancia 32 quilómetros de la capital asturiana.
El so relieve ta abondo esgastáu y los sos picos más altos superen en pocu los 600 metros, como podemos ver nel picu Grande con 624 metros y el picu Pedrouzu de 614 metros. Otres altures importantes son: el Sollera de 598 metros, les Cruces de 539 metros, y la Matiella de 576 metros.
Historia
Candamu y n'especial les márxenes del ríu Nalón, son una fastera de gran riqueza de xacees del Paleolíticu. Una xacea perimportante ye la cueva de la Peña de Candamu, descubierta en 1913, ye'l más importante conxuntu d'arte rupestre del Paleolíticu y nel occidente. Del neolíticu, tamién hai esquicios tumulares nes zones de Ventosa o de Valdemora.
De la dómina castreña, rescamplen trés allugamientos: El Castiello en Praúa, La Pica en Murias, y El Castiello en San Tisu].
El periodu de la romanización, nun tien dexao especiales güelgues nesti conceyu, circunstancia que contrasta cola bayura de restos romanos qu'hai nos conceyos llendantes.
Na Edá Media, hacia'l sieglu XI, les primeres referencies documentaes, son gracies a los archivos monásticos, yá nesta dómina entama a marcase'l territoriu del conceyu de Candamu, pero namás incluyía la marxe derecha del ríu Nalón. Ye nel sieglu XII, cuando se revela una organización alministrativa mui venceyada a los territorios de Pravia y Gozón.
Demientres el sieglu XIII, ye cuando la so historia alministrativa sufre un cambéu, pues integróse na puebla de Grau, pero calteniendo la so integridá territorial. Ye en 1784 cuando empecipia una dómina d'autonomía y alloñamientu, habiendo continuos pleitos sobre repartimientos y eleiciones escontra la casa conceyu de Grau. Nun sería hasta 1835, cuando la Xunta de Candamu se proclame dafechu, corporación independiente, yá que tuvo varios intentos anteriores d'independencia fallíos. Inclusive teniendo esta xebra alministrativa, Candamu tará a lo llargo del sieglu XIX xunto a Grau por otros vínculos, como foron los ganaderu y agrícoles.
Magar que nun cuenta con un sector industrial, la so historia ta mui venceyada al movimientu obreru. Na guerra civil española, fizo una gran defensa pa torgar la entrada de les columnes gallegues, tres la guerra la instalación de la zona industrial nel centru de la rexón, fizo que Candamu siguiera basando la so economía na tradición agrícola.
Política
Nel conceyu de Candamu, dende 1979, el partíu que más tiempu tien gobernao ye'l PSOE. (Ver Llista d'alcaldes de Candamu). L' alcaldesa d'esti conceyu ye la socialista Natalia González Menéndez.
Fuentes: Ministeriu del Interior y Federación Asturiana de Conceyos
Parroquies
El conceyu de Candamu xébrase en 11 parroquies:
Demografía
Esti conceyu, tuvo una medra de población nes dos primeres décades del sieglu XX, algamando los 5.618 habitantes en 1920, al que siguiría un descensu namás que aparáu a metá del sieglu XX, empecipiando en 1960 una nueva aceleración d'emigrantes, hacia les zones industrializaes del centru d'Asturies, n'especial a Avilés pola so cercanía.
El so poblamientu, ye'l típicu de los valles de monte, con pequeños nucleos de población, alcontrándose la mayor concentración na Vega del Nalón. Pero esta población tien una cadarma peravieyada, yá que les persones mayores de 60 años son una tercera parte de la población y les menores de 20 años nun lleguen nin al 21% de la población total del conceyu. Poro, espérase que nos próximos años la so despoblación xorreza.
Evolución de la población nos caberos años (INE)
Economía
La so economía básase na tradición agraria y ganadera, especializándose la ganadería nes races frisona y asturiana. Tocante a l'agricultura, Candamu ye famosu pola calidá de les sos freses, que obtuvieron va poco la denominación d'orixe y celebrándose cada añu la primer fin de selmana de xunu'l Festival de la fresa de Candamu. Al igual que la fresa, tamién son de muncha calidá toa mena de cultivos hortofrutícolas, como nos conceyos vecinos de Grau o Pravia. Quiciás esta calidá débase a la cercanía de les agües del Nalón.
El sector industrial nun tien malpenes apaición nesti conceyu, pero pol contrariu, nos últimos años ta desendolcándose una rede de turismu y servicios alrodiu del Nalón, con restoranes, hoteles y atraiciones de deporte rural, acuáticu y de monte.
Arte
Nidiamente, la muestra artística más importante d'esti conceyu ye la Cueva de la Peña, na qu'apaecen pintures rupestres, anque tamién esistieron abondantes ilesies prerromániques y romániques, como Santa María de Murias, San Tisu o Santiago d'Aces, que nun llegaron a anguaño. Sí se conserven delles cases y palacios como son:
Fiestes
thumb|200px|Freses
904 e.C.
904 e.C. (CMIV e.C. en númberos romanos) ye un añu del Sieglu X e.C.
Hautmont
Hautmont ye una comuña francesa del departamentu de Nord, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Certhidea olivacea
Certhidea olivacea, tamién denomináu pinzón cantor verde o trinador ye una especie d'ave paseriforme, una de los dos pertenecientes al xéneru Certhidea qu'integra la familia Thraupidae. Dacuando clasifíquense na familia Emberizidae. Ye endémica de les Islles Galápagos, Ecuador.
Distribución y hábitat
Atópase nes islles de Fernandina (antes Narborough), Isabela (Albermarle), Santiago (James), Rábida (Jervis), Pinzón (Duncan), Baltra (Seymour) y Santa Cruz (Indefatigable).
Habita nes elevaciones húmedes de les islles mayores, distinta del pinzón de Darwin gris (Certhidea fusca)) que prefier les carbes y chaparrales secos de les islles más baxes y grebes del archipíelago de Galápagos.
Descripción
Tien un picu delgáu y pequeñu. El so plumaxe nun ye llamativu, de color verde oliva en dambos sexos. Los machos de delles subespecies exhiben un particular color durazno llaváu na face.
Comportamientu
A pesar de la curtia distancia que los dixebra, nun ye simpátrico con C. fusca.
Alimentación
El so picu ye tán pequeñu que nun ye afechu p'alimentase de frutos y granes, prefiriendo más artrópodos.
Descripción orixinal
La especie C. olivacea describióse per primer vegada pol naturalista británicu John Gould en 1837 sol mesmu nome científicu; llocalidá tipo «islla Santiago, Galápagos».
Cuando Darwin columbrar en 1835 mientres la espedición del Beagle equivocadamente pensó que yera un reyezuelo, pero al so regresu a Inglaterra en marzu de 1837 foi informáu pol ornitólogu John Gould de que l'ave alcuéntrase nel grupu de los pinzones.
Taxonomía
Ye monotípica.
Esti xéneru foi monotípicu hasta que les conclusiones de les investigaciones de xenética molecular de Tonnis et al. (2005), atoparon dos llinaxes separaos, y tamién, cuando incluyendo individuos de toles 16 poblaciones de les islles d'esti xéneru, atoparon que les distancies xenéticu y xeográficu nun tán correlacionadas, y que la variación xenética nuna gran área del archipiélagu (les pequeñes islles perifériques) ye bien pequeña; nuevamente, los datos revelen dos llinaxes separaos. El South American Classification Committee (SACC), en 2008, aprobó la Propuesta N° 367, dixebrando l'hasta entós subespecie Certhidea olivacea fusca de Certhidea olivacea.
Tradicionalmente asitiáu na familia Emberizidae, esti xéneru foi tresferíu para Thraupidae con base en diversos estudios xenéticos, citando Sato et al. (2001) y Burns et al. (2002). La Propuesta N° 512 al South American Classification Committee (SACC) de payares de 2011, aprobó la tresferencia de diversos xéneros (ente los cualos Certhidea de Emberizidae pa Thraupidae.
Haveluy
Haveluy ye una comuña francesa del departamentu de Nord, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
905 e.C.
905 e.C. (CMV e.C. en númberos romanos) ye un añu del Sieglu X e.C.
906 e.C.
906 e.C. (CMVI e.C. en númberos romanos) ye un añu del Sieglu X e.C.
Saint-Jean-sur-Veyle
Saint-Jean-sur-Veyle ye una comuña francesa del departamentu d'Ain, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Pedro Salinas
Pedro Salinas y Serrano foi un poeta español, miembru de la Xeneración del 27.
Biografía
La obra poético de Salinas suel dixebrase en tres etapes. La inicial, la de la plenitú y la del exiliu:
Ente la so obra narrativa destaca La bomba increyible (1950), novela sobro los horrores de la bomba atómica, y El desnudo impecable y otras narraciones (1951).
Teucrium botrys
thumb|Aspeutu xeneral de la inflorescencia. thumb|Fueyes. La germandrina o yerba tercianera (Teucrium botrys) ye una planta herbal de la familia Lamiaceae. thumb|240px|Ilustración
Descripción
Son yerbes añales con tarmos cuadrangulares d'hasta 30 cm d'altor, erectos o ascendentes, simples o ramificaos dende la base, densamente vilosos, con pelos glandulares y ensin glándules y glándules sentaes más o menos abondoses. Les fueyes son peciolaes, de 5-25 mm, con llimbu ováu xeneralmente bipinnatífido o pinnatipartido, con divisiones oblongues y oblongo-obovaes, más o menos densamente pubescenteglandulosas y con glándules sentaes abondoses pol viesu. Inflorescencia xeneralmente simple. Verticilastros con 2-6 flores pedicelaes. Pedicelos pubescente-glandulosos. Mota de 7-9 mm, pubescente, con glándules sentaes más o menos abondoses, de cutiu virando a púrpura con dientes de 2-3 mm, triangulares, mucronaos, ablancazáu-tomentosos nos marxes. Corola de 8-12 mm, llixeramente pubescente blanca, dacuando con tinte violáceos, tubu más curtiu que la mota. Estambres con filamentos glabros. Los frutos son núcules de 1,4-1,8 mm, piriformes, fondamente alveolaes y llixeramente granulientes, glabres. Númberu de cromosomes: 2n=32.
Observaciones: Esta especie tien un ciclu de vida variable: dende plantes añales, pequeñes, de 3-10 cm, escasamente ramificaes, hasta otres añales o biañales avolumaes, de cerca de 45 cm. d'altor. Les fueyes axilares de les flores son de normal más llargues qu'éstes, pero en llugares grebos y secos, como na Provincia d'Alicante, son más curties. El color de la corola varia dende color crema ablancazáu o verdosu (T. botrys f. albiflorum Socorru & Aroza in Stud. Bot. Univ. Salamanca 6: 127, 1987), a color crema con mácules color púrpura nel lóbulu central. Ye la única especie del xéneru na Península Ibérica que tien les cañes estigmátiques desiguales.
Hábitat y distribución
Lugar ensin cultivar, campos abandonaos, pendientes cascayoses, roquedos, escamplaes de monte, pinares, ramblas y cantos de camín, en sustratu caliar o xilizu; dende 10 hasta 1800 m. d'altitú. Floria d'abril a agostu.
Estender por práuticamente toa Europa (dend'Inglaterra hasta Ucraína) y Norte d'África. Norte, Este y Sur d'España. Introducida n'otres partes, por casu en nordés Norteamérica (Ontario, New York y otros estaos colindantes).
Propiedaes
"La germandrina botris, teucrium botrys, prescribióse delles vegaes como tónica y febrífuga, anque en pocos casos mereciera esti doble títulu."
Taxonomía
Teucrium botrys, describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Species Plantarum 2: 562. 1753. Teucrium: nome xenéricu que remanez del Griegu τεύχριον, y depués el Llatín teucri, -ae y teucrion, -ii, usáu por Pliniu'l Vieyu en Historia naturalis, 26, 35 y 24, 130, pa designar el xéneru Teucrium, pero tamién el Asplenium ceterach, que ye un felechu (25, 45). Hai otres interpretaciones que deriven el nome de Teucri, -ia, -ium, de los troyanos, pos Teucru yera fíu del ríu Escamandro y la ninfa Idaia, y foi l'antepasáu llexendariu de los troyanos, polo qu'estos postreros de cutiu son llamaos teucrios. Pero tamién Teucrium podría referise a Teûkros, en Llatín Teucri, esto ye Teucru, fíu de Telamón y Hesione y mediu-hermanu d'Ajax, y que llucharon contra Troya mientres la guerra del mesmu nome, mientres la cual afayó la planta nel mesmu periodu en que Aquiles, según la lleenda, afayó la Achillea. botrys: epítetu que remanez del Griegu βοτρυών, "recímanu d'uva" y depués el Llatín bǒtryo, -ōnis col mesmu sentíu, aludiendo probablemente a los numberosos verticilastros (12-18) d'unes 6 flores y que dan a la inflorescencia de la planta una apariencia de recímanu.
Barkleyanthus salicifolius
Barkleyanthus ye un xéneru monotípicu de plantes yerbácees perteneciente a la familia de les asteracees. La so única especie: Barkleyanthus salicifolius, ye orixinaria d'El Salvador y Méxicu,, dacuando llistáu como Senecio salignus y conocíu popularmente como chilca, jarilla o azumiate ye un arbustu qu'acompaña munches parceles y caminos nes partes altes de Méxicu. Floria na temporada seca y puede convertir a paisaxes enteros en xardinos.
Descripción
Son arbustos, qu'algamen un tamañu de 100-200 cm d'altor (xeneralmente glabros. Formaos xeneralmente por un únicu tarmu, irguíu a laxo. Fueyes caulinares; alternes (arrexuntaes distalmente); sele peciolaes, llámines sele trinervaes, les fueyes son elíptiques o llanceolaes, márxenes oscuramente dentaos escontra subenteros o enteros. Capitulescencies, en visos o panículas (trupes en recímanos axilares y terminales). Los involucros son hemisféricos o campanulaos, de 5 a 8 mm de diámetru. La corola ye mariella. Miriguanos persistentes, blancos. Tien un númberu de cromosomes de x = 30.
El frutu ye secu. Contién solo una grana, que se conoz como aqueniu (o cipsela), que ye claviforme, de 1 a 1.5 mm de llargu, estriáu, de color café-verdosu a coritu y con pelillos na superficie. Nel ápiz del frutu preséntase una estructura llamada “miriguanu” que consiste de numberoses goches blanques, tan llargues como les coroles de les flores del discu.
Distribución
Atopar dende'l sur d'Arizona hasta El Salvador y Hondures. En Méxicu considérase planta nativa y rexistróse en Chiapas, Colima, Durango, Estáu de Méxicu, Guanajuato, Guerrero, Hidalgo, Jalisco, Michoacán, Nuevo León, Oaxaca, Puebla, Querétaro, Sonora, Tabasco y Veracruz. Destaca pol usu como insecticida natural en Méxicu según pol so usu melecinal en Méxicu y Centroamérica. Apaez en llugares monteses y veres de camín. Tamién en montes d'abies, pinus y quercus, en carbes xerófiles y praderíes alpines. Nel Valle de Méxicu alcuéntrase de los 2250 a los 3650 metros.
Fenoloxía
Considérase una planta perenne. Floria y fructifica de xineru a xunu, principalmente de xineru a mayu.
Usu como insecticida
La chilca utilizóse tradicionalmente en Chiapas, Méxicu pa protexer granos almacenaos del dañu d'inseutos. En xunetu de 1998 nel Institutu de Fitosanidad del Colexu de Postgraduaos en Montecillo, Méxicu llevar a cabu una evaluación con polvu de fueya, tarmu y raigañu de la chilca pal control del gorgoyu mexicanu del frijol (Zabrotes subfasciatus). Esti inseutu, que ye una de les plagues más importantes del frijol almacenáu, distribuyóse nes rexones centrales y surieges d'América. L'usu de la chilca como insecticida incentiva en Méxicu l'usu d'insecticides naturales que provienen d'orixe vexetal.
Según l'estudiu realizáu, concluyóse que'l raigañu de chilca ye más tóxica que la fueya mesma. Poro, ye más efectivu usar el raigañu que la fueya como faíen los Tzeltales nos Altos de Chiapas. De la mesma manera, demostróse que'l raigañu de chilca resultó ser más efectiva que'l raigañu de cancerina (Hippocratea escelsa), grana de nim (Azadirachta indica) y fueyes de mumo (Piper auritum) les cualos son otres plantes útiles nel manexu del gorgoyu mexicanu. El raigañu de chilca evaluar n'en dosis de 1%; 0,5% y 0,1%, causando 100, 100 y 91% respeutivamente de mortalidá lo cual indica'l so desempeñu. Concluyendo qu'una dosis de 5 kg de polvu de raigañu de chilca por tonelada de frijol provoca 100% de mortalidá.
Conservadorismu compasivu
El conservadorismu compasivu ye una filosofía política inventada por Marvin Olasky, que la escribió nel so llibro "Conservadorismu compasivu: Qué ye, qué fai y cómo pue tresformar Estados Uníos", y por Myron Magnet del Manhattan Institute. Olasky foi consideráu el padrín del conservadorismu compasivu. La frase foi popularizada por George W. Bush al adotarla como ún de los sos eslóganes clave na campaña presidencial de 2000 contra Al Gore.
Barkleyanthus salicifolius
Usu Melecinal
Considérase que la chilca "ye una de les plantes con marcada influyencia máxicu-relixosa na cultura kaqchikel". La chilca ye emplegada pa combatir el reumatismu en llocalidaes sureñes en Méxicu según nel centru d'América. De la mesma, emplegóse la decocción de los gayos contra dolores reumáticos y sifilíticos. Sirve p'atender contusiones provocaes por quebres, esguinces y cualquier tipu de dolor muscular. (García Morales, CONAP).
Taxonomía
Barkleyanthus salicifolius describióse por (Kunth) H.Rob. & Brettell y espublizóse en Phytologia 27(6): 407. 1974.
Tetsumasa Kimura
Tetsumasa Kimura (木村 哲昌, ) ye un ex-futbolista xaponés.
Haverskerque
Haverskerque ye una comuña francesa del departamentu de Nord, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Aeropuertu de Gaza
L'Aeropuertu de Gaza  tamién conocíu como Aeropuertu Gush Katif, ye un pequeñu campu d'aviación na Franxa de Gaza, en Palestina a aproximao dos milles al norte de la ciudá de Khan Yunis, y al llau del campu de refuxaos de la UNRWA de Jan Yunis. Esta darréu al oeste del antiguu asentamientu israelín de Ganei Tal, y recibió antes el nome de l'antigua zona d'asentamientu israelín de Gush Katif. Créese qu'alli hubo base de la RAF en Gaza, que foi utilizada per primer vegada como una pista d'aterrizaxe en 1941. Dempués de la destrucción del Aeropuertu Internacional Yasser Arafat ye anguaño la única pista aplicable na Franxa de Gaza. Un bloquéu aereu israelín torga que la pista seya utilizada.
Certhilauda subcoronata
Certhilauda subcoronata ye una especie d'ave paseriforme de la familia Alaudidae. Ye mesma d'África, atopándose n'Angola, Namibia y Sudáfrica.
Subespecies
Reconócense les siguientes subespecies:
Helicópteru
Un helicópteru ye una aeronave que ye sofitada y propulsada por unu o más rotores horizontales, cada unu formáu por dos o más palas. Los helicópteros tán clasificaos como aeronaves d'ales xiratories, pa estremalos de les aeronaves de nala fixa, porque los helicópteros crean sustentación coles palas que rotan alredor d'una exa vertical. La pallabra «helicópteru» deriva del términu francés hélicoptère, acuñáu pol pioneru de l'aviación Gustave Ponton d'Amécourt en 1863 a partir de les pallabra griega ελικόπτερος, helix/helik- (héliz) y pteron (nala).
La principal ventaya de los helicópteros vien dada pol rotor, qu'apurre sustentación ensin que l'aeronave tea moviéndose. Esto dexa realizar despegues y aterrizaxes verticales ensin necesidá de pista. Por esta razón, los helicópteros úsense de cutiu en zones congestionadas o aisllaes onde los aviones nun pueden desapegar o aterrizar. La sustentación del rotor tamién fai posible que l'helicópteru pueda caltenese volando nuna zona de forma muncho más eficiente de la que podría otra aeronave VTOL (de despegue y aterrizaxe verticales), y pudiendo realizar xeres qu'una aeronave de nala fixa nun podría.
El primer despegue y aterrizaxe vertical controláu ye méritu del inventor arxentín Raúl Pateres de Pescara, quien, el 21 de febreru de 1920, patentó n'España'l so diseñu d'helicópteru con palas contrarrotativas. Foi'l primera autogiro capaz de ser controláu en vuelu, a diferencia de los sos antecesores que nun tuvieron utilidá práutica por sufrir de vibraciones y xiros desafranaos a pocu de desapegar. Raúl Pateres de Pescara foi tamién pioneru nel usu de l'autorrotación p'aterrizaxes seguros ante una avería del helicópteru.
Darréu la primer aeronave capaz de desapegar, con prelanzador y téunica de saltu, casi en vertical y dende un portaviones foi'l autogiro, inventáu pol inxenieru de caminos español Juan de la Cierva, polo que'l autogiro foi l'embrión o l'eslabón necesariu hasta llegar al helicópteru y la tresmisión del motor y control coleutivu de palas escurríu por Igor Sikorsky. Los primeros helicópteros pagaron patente y derechos d'usu del rotor articuláu, orixinal del inxenieru español. Tamién se tomaron idees del xeniu italianu Leonardo da Vinci, pero l'inventor del primer helicópteru pilotáu y motorizado foi'l eslovacu Jan Bahyl. El primer aparatu controlable totalmente en vuelu y producíu en cadena foi fabricáu por Igor Sikorsky en 1942.
Comparáu con otros tipos d'aeronave como l'avión, l'helicópteru ye muncho más complexu, tien un mayor costu de fabricación, usu y caltenimientu, ye relativamente lentu, tien menos autonomía de vuelu y menor capacidá de carga. Sicasí, toes estes desventaxes vense compensaes por otres de les sos carauterístiques, como'l so gran maniobrabilidad y la capacidá de caltenese estáticu nel aire, xirar sobre sí mesmu y desapegar y aterrizar verticalmente. Si nun se consideren aspeutos tales como la posibilidá de repostaxe o les llimitaciones de carga y d'altitú, un helicópteru puede viaxar a cualquier llugar y aterrizar en cualquier sitiu que tenga l'abonda superficie (dos veces la ocupada pol aparatu).
Los oríxenes
thumb|Máquina voladora de [[Leonardo da Vinci.]]
Cerca del añu 400 e.C., los chinos diseñaron un «trompu volador», xuguete que consistía nuna vara con una héliz acoplada a un estremu que s'alzaba al ser xirada rápido ente les manes; sería'l primer antecedente del fundamentu del helicópteru.
Hacia l'añu 1490, Leonardo da Vinci foi la primer persona que diseñó y dibuxó nunos bocetos un artefautu volador con un rotor helicoidal, pero hasta la invención del avión motorizado nel sieglu XX nun s'empecipiaron los esfuercios empobinaos a llograr una aeronave d'esti tipu. El primer vuelu d'un helicópteru medianamente controlable foi realizáu pol arxentín Raúl Pateres de Pescara en 1916 en Buenos Aires, Arxentina. Persones como Jan Bahyl, Enrico Forlanini, Oszkár Asbóth, Etienne Oehmichen, Louis Breguet, Paul Cornu, Emile Berliner, Ogneslav Kostovic, Federico Canteru, Angel Luciano Contreras, Stepanovic y Igor Sikorsky desenvolvieron esti tipu d'aparatu, a partir del autogiro de Juan de la Cierva, inventáu en 1923. En 1931 los inxenieros aeronáuticos soviéticos Boris Yuriev y Alexei Cheremukhin empezaron los sos esperimentos col helicópteru TsAGI 1-EA, el primer aparatu conocíu con un rotor simple, que algamó una altitú de 605 metros el 14 d'agostu de 1932, con Cheremukhin nos controles.
Primeros tiempos
thumb|Oehmichen N°2 1922. thumb|Cine mudu. Prueba en vuelodes d'un helicópteru Pescara 2R de y para [[Raúl Pateres Pescara nel aeropuertu Issy-les-Moulineaux, París, 1922. EYE Film Institute Netherlands.]] thumb|left|[[Flettner FL 282 Kolibri.]]
Los helicópteros capaces de realizar un entamo estable de forma fiable fueron desenvueltos décades más tarde que l'avión de nales fixes. Esto debió en gran parte a la mayor necesidá de potencia nel motor de los primeres al respeutive de los segundos (Sikorsky, por casu, retrasó les sos investigaciones nos helicópteros a la espera de qu'hubiera meyores motores disponibles nel mercáu). Les meyores en combustibles y motores mientres la primer metá del sieglu XX fueron un factor decisivu nel desenvolvimientu de los helicópteros. L'apaición de los motores de turboeje na segunda metá del sieglu XX condució al desenvolvimientu d'helicópteros más rápidos, mayores y capaces de volar a mayor altor. Estos motores usar na gran mayoría de los helicópteros sacante, dacuando, en modelos pequeños o con un costu de fabricación bien baxu.
Usos
Por cuenta de les carauterístiques operatives del helicópteru —capacidá pa desapegar y aterrizar verticalmente, caltenese volando nun mesmu sitiu por llargos periodos de tiempu, según les capacidaes de manexu en condiciones a baxes velocidaes— foi escoyíu pa llevar a cabo tarea qu'enantes nun yera posible realizales con otres aeronaves, o que faelo dende tierra resultaba bien lentu, complicáu y costosu. Anguaño, los principales usos del helicópteru inclúin tresporte, construcción, llucha contra'l fueu, busca y rescate, usos militares o vixilancia.
Dalgunos de los otros usos de los helicópteros son:
Rotor
thumb|[[Eurocopter Ecureuil|Ecureuil, un helicópteru cola típica configuración rotor principal y rotor de cola.]] thumb|[[CH-47 Chinook, un helicópteru con rotor en tándem.]] thumb|[[Kamov Ka-32, un helicópteru de rotor coaxial.]]
A estos inxenios tamién los conoz como aeronaves d'ales xiratories, yá que les palas del rotor tienen una forma aerodinámica igual que les nales d'un avión, esto ye, curvadas formando una elevación na parte cimera, y llises o inclusive daqué cóncaves na parte inferior (perfil alar). Esta forma fai que cuando la nala corta l'aire xenérese sustentación por aciu la diferencia de presión atmosférica, al provocar esa combadura un vacíu na parte inferior. El fluyíu bástiase sobre la parte inferior de la nala xiratoria y realiza fuercia d'emburrie escontra riba. Dicha fuercia treslladar por a lo llargo del planu, que alza al helicópteru. La velocidá del rotor principal ye constante, de normal ronda les 100 revoluciones per minutu na mayoría de los modelos. Lo que fai qu'un helicópteru xuba o baxe ye la variación nel ángulu d'ataque que se da a les palas del rotor: a mayor enclín, mayor sustentación y viceversa. Y lo que dexa'l so movimientu llateral, modificar esi ángulu d'ataque en ciertos sectores del discu según vaigan pasando les palas por él.
Una vegada nel aire, l'helicópteru tiende a dar vueltes sobre la so exa vertical en sentíu contrariu al xiru del rotor principal gracies al efeuto par motor. Pol principiu d'aición-reaición, yá que el rotor xira escontra un determináu sentíu, va provocar que'l fuselaje xire en direición opuesta en cuando dexe de tocar el suelu. Esi ye'l motivu pol que munches aeronaves d'ales xiratories lleven na so parte posterior un pequeñu rotor, denomináu rotor de cola o rotor antipar. Esta pequeña héliz disponer de forma vertical, ye propulsada por aciu tresmisión mecánica polos motores, y compensa col so emburrie l'enclín a xirar del fuselaje en direición contraria a la so rotor, mantieniéndolo estable. Dichu rotor de cola asitiar nel estremu d'un llargueru de dellos metros de llargor, pa compensar el so pequeñu tamañu col efeutu "brazu de palanca", qu'aumenta la fuercia qu'exerz sobre'l fuselaje al alloñar el puntu de fuercia (rotor antipar) y el fulcru (raigañu del botalón o llargueru de cola).
Otru sistema d'última xeneración pa estes aeronaves denominar NOTAR, acrónimu del inglés NON TAil Rotor, o ensin rotor de cola. Esti sistema foi escurríu en reparando la peligrosa delicadeza del rotor antipar, yá que cualquier dañu que recibiera causaría la perda de l'aeronave. Por casu, el rotor principal d'un helicópteru d'ataque puede soportar grandes cantidaes de dañu, baltar árboles pequeños, o inclusive cables, pero'l rotor de cola ye bien delicáu. Tamién asocedieron numberosos accidentes al cutilo con estructures en maniobres en llugares zarraos.
Con esto en mente, pa esaniciar el rotor convencional de cola y el so delicáu pero esencial funcionamientu, escurrióse'l sistema NOTAR. Los motores faen xirar de forma mecánica una turbina o compresor, qu'absuerbe aire por unes ranuras dispuestes nel raigañu del llargueru de cola. Dichu aire ye espulsáu a presión por unes ranuras llaterales del botalón de cola, qu'aprovechen por aciu l'efeutu Coanda la corriente descendiente que provién del rotor principal pa xenerar cierta fuercia antipar, y pol mesmu estremu del llargueru, por un difusor d'aire a presión. Al igual qu'antes, esti difusor aprovecha tamién l'efeutu brazu de palanca pa multiplicar la so fuercia impulsora antipar.
Non toos siguen esta configuración, yá que hai helicópteros que nun tienen rotor de cola. Estos tienen dos rotores principales, dispuestos de forma coaxial, en tándem o enxareyaos. Nesti casu, dambos rotores xiren en direiciones opuestes, de forma que la fuercia de par xenerada per caúnu compénsase, resalvando'l rotor de cola.
Movimientu
El rotor principal non solo sirve pa caltener l'helicópteru nel aire (estacionariu), según p'alzalo o baxar, sinón tamién pa impulsalo escontra alantre o escontra tras, escontra los llaos o en cualesquier otra direición. Esto consíguese por aciu un mecanismu complexu que fai variar l'ángulu d'incidencia (enclín) de les palas del rotor principal dependiendo de la so posición.
Imaxinemos un rotor, que xira a la derecha con velocidá constante. Si toles palas tienen el mesmu ángulu d'incidencia (30º por casu), l'helicópteru empieza a xubir hasta que se queda n'estacionariu. Les palas tienen mientres tol percorríu de los 360°, el mesmu ángulu y l'helicópteru caltener nel mesmu sitiu.
Nestes aeronaves, el pilotu tien control sobre tres mandos principales, o cuatro nes más antigües, que son:
Mandu Coleutivu: ye una palanca con forma de frenu de mano d'automóvil, asitiada a la izquierda del pilotu y remanada con esa mano. Esti control aumenta l'ángulu d'ataque de les ales, toes coles mesmes, faciendo que la sustentación aumente, dexando al helicópteru movese nel planu vertical.
Mandu Cíclicu: ye una palanca d'aviación que'l pilotu remana cola so mano derecha, y como s'esplica darréu con más detalle, camuda de forma cíclica l'ángulu d'ataque de les palas según na zona de camín del rotor nel que s'atopen, dexando a l'aeronave movese en toes direiciones del planu horizontal.
Pedales: los pedales controlen el rotor de cola, dexando a l'aeronave xirar 360° cuando ta estáticu. Esti pequeñu rotor compensa l'efeutu antipar del rotor principal, calteniendo estable la máquina.
Palanca de gases: ye un mandu asitiáu na palanca del cíclicu que la so función ye acelerar los motores, p'aumentar la potencia cuando ye necesaria, como cuando s'aumentar el coleutivu (incide más aire, y al haber más esfregadura ríquese más potencia pa caltener les revoluciones nel discu). Nos helicópteros actuales esta función afaise automáticamente, calteniendo'l rotor a unes 100 revoluciones per minutu de forma constante.
Pilotar estos inxenios puede resultar s'agotador, por cuenta de que tolos controles tópense rellacionaos, riquiendo constante concentración en maniobres difíciles. Esti fechu ye la causa de que les aeronaves de combate lleven dos persones de tripulación, pilotu y artilleru, por cuenta de que sería imposible pal primeru realizar toles xeres de forma simultanea.
Un exemplu: pa desapegar, el pilotu aumenta'l coleutivu, teniendo de meter pedal por que cuando la nave álcese nun xire desafranada pol efeutu antipar. Una vegada en vuelu estáticu, pa movese mueve'l cíclicu allá onde quiera dir. Si inclinar escontra alantre, el morru baxa debíu al menor pasu cíclicu del rotor nesa parte, perdiendo sustentación. La nave avanza y pierde altor, teniendo de ser compensáu con más coleutivu, pa nun perder altor, y más pedal pa nun xirar. Y asina de forma constante, resultando estresante pa los pilotos en condiciones difíciles.
thumb|90px|left|[[Palanca de control cíclicu d'un helicópteru.]] Los helicópteros nun varien la velocidá de les palas nin inclinen la exa del rotor pa movese. Lo que faen ye variar llixeramente y de forma cíclica'l pasu (enclín) de les palas con respectu al que yá tienen toes (el coleutivu de les palas). Esi aumentu cíclicu nun sector, fai que l'helicópteru mover escontra'l llau opuestu. Agora va entendese meyor por qué'l mandu de direición d'un helicópteru llámase cíclicu y el mandu de potencia llámase coleutivu. Para, por casu, movese escontra alantre, el pilotu inclina'l cíclicu escontra alantre. Entós, de forma mecánica menguar l'ángulu de camín de les palas cuando xiren sobre la parte frontera del aparatu, menguando ende la sustentación. La mayor sustentación de la parte posterior fai que l'inxeniu vaya acelerando en dicha direición, pero perdiendo altor a cambéu, yá que el vector d'emburrie yá nun ye vertical, si non diagonal.
Cuando l'ángulu d'ataque de les palas aumenta pa xenerar sustentación, l'aire cada vez fai más resistencia, teniendo d'acelerar los motores pa evitar que'l rotor pierda velocidá. Nes aeronaves más antigües esto faía por aciu un botón asitiáu sobre la palanca del cíclicu, que'l pilotu remanaba col so pulgar cuando aumentaba'l coletivo (aumentaba l'ángulu d'ataque), teniendo de controlar un cuartu mandu, y afaelo ante cualquier cambéu nos demás. Sicasí nes aeronaves modernes esta llabor realizar la electrónica de l'aeronave, acelerando o decelerando los motores según la configuración del restu de controles, y otres variables.