cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brañosera
Economía
Tres el cayente de la minería -que contribuyó al desenvolvimientu económicu mientres tol s. XX- na vecina llocalidá de Barruelo de Santullán, la economía llocal basar na agricultura, la ganadería y los servicios. L'agua procedente de manantial cola denominación «Fonte de San Bartolomé» foi declarada mineral natural, por Orde de 7 de xunu de 2007. Otra fonte significativa de recursos económicos ye la esplotación de les canteres de la variedá autóctona de piedra arenisca natural, conocida como "Piedra de Brañosera" que tien una peculiar y esclusiva coloración que dio orixe a dos variedaes típiques, la "piedra colorada" o "arenisca colorada" y la "piedra verde" menos popular y conocida. Esti tipu de piedra ye bien utilizada n'aplicaciones de construcción polo xeneral, fachaes, suelos, bordiellos, escaleres, etc, tantu n'interiores como n'esteriores, siendo tamién bien apreciada pal diseñu y realización de moblame como bancos, meses, chimenees, etc.
Gastronomía
La gastronomía del llugar vien condicionada pola climatoloxía de la zona, siendo bien rica en caloríes na dómina iverniza: sopes d'ayu, carnes guisaes, adobos, pieces de caza como'l venado o xabalín, y tamién, como n'otres zones de campera, sabroses carnes de les tenrals de la zona. Mientres tol añu pueden tastiase platos de corderu llechal de Castiella asáu en fornu de lleña, amás d'especies autóctones como truches, cogordes o cascoxues. Nun tien d'escaecer se que la "cecina", cuartos traseros d'exemplares equinos y vacunos curaos de forma similar al xamón de gochu, constitúi una sabrosa y saludable fonte d'alimentación amás d'un curiosu alimentu pa cuantos visiten esta zona.
Parroquia
Ilesia parroquial católica na unidá pastoral de Barruelo de Santullán nel Arciprestalgu de Campoó-Santullán.
John Lennon
John Winston Ono Lennon foi un músicu, cantante y compositor que saltó a la fama mundialmente como unu de los miembros fundadores del grupu británicu The Beatles y, xunto con Paul McCartney, formó una de les parexes de compositores más esitoses del sieglu XX.
Biografía
Nació y creció en Liverpool, pasando buena parte de la so neñez y adolescencia viviendo colos sos tíos Mimi y George Smith, que nun teníen fíos propios. La so madre, Julia, finó, víctima d'un accidente automovilísticu, cuando'l mozu John cuntaba 17 años.
Demostró un carácter bien rebelde na música, el cine, los llibros y dibuxos, y nes conferencies de prensa y entrevistes. Foi polémicu al traviés de les sos aiciones pola paz, xunto cola so muyer Yōko Ono. En 1971, trelladóse a vivir a Nueva York, onde la so oposición a la guerra de Vietnam dio llugar a una riestra d'intentos del gobiernu de Richard Nixon a expulsalu del país, mientres que les sos canciones fueron adoptaes como himnos pal movimientu contra la guerra. Dempués del so auto-impuestu «retiru» de la industria musical en 1975, pa dedica-y tiempu a la so familia, Lennon volvió a surdir en 1980 con un álbum de regresu, Double Fantasy, pero foi asesináu tres selmanes dempués del so llanzamientu, el 8 d'avientu de 1980, d'un disparu na cabeza perpetáu por Mark David Chapman, un supuestu almirador a quien Lennon -y autografió un discu esa mesma mañana.
Discografía
*Unfinished Music No. 1: Two Virgins (con Yoko Ono) (1968) *Unfinished Music No. 2: Life with the Lions (con Yoko Ono) (1969) *Wedding Album (con Yoko Ono) (1969) *John Lennon/Plastic Ono Band (1970) *Imagine (1971) *Some Time in New York City (con Yoko Ono) (1972) *Mind Games (1973) *Walls and Bridges (1974) *Rock 'n' Roll (1975) *Double Fantasy (con Yoko Ono) (1980) *Milk and Honey (póstumu, con Yoko Ono) (1984)
Leísmo de cortesía
Defínese como leísmo de cortesía al usu n'español de los pronomes -y, les en cuenta de les formes lo, la, los, les pa la segunda persona de cortesía del singular (usté), o segunda persona de cortesía en plural, segunda persona del plural (ustedes), exemplu: «¿En qué puedo atende-y, señor?». Esti tipu de leísmo suelse usar con referentes masculinos o femeninos, anque l'usu con referentes femeninos nun ta tan estendíu. Según dellos autores, l'usu ye más frecuente entá en ciertes fórmules fixes.
Desenvolvimientu llingüísticu
Según nota la RAE, desenvolvióse'l leísmo de cortesía pa poder distingüir ente participantes nel discursu (segunda persona) y participantes fuera del discursu (tercerca persona): «Acompáñolu (a usté) al sitiu onde va esperala (a ella)». Col usu del acusativu, puede haber tracamundiu ente los referentes. Otra teoría ye que se desenvolvió a partir del valor sociu-pragmáticu del dativu (-y[s]). Esto ye, el dativu fai referencia al fechu de que l'interlocutor ye humanu, al contrariu del acusativu, lo cual de normal indica un oxetu.
Estensión
El leísmo de cortesía nun s'acuta a les árees tradicionalmente leístas en dialeutoloxía (centru d'España, Ecuador, delles zones andines n'otros países), sinón que s'estiende a toes y ye frecuente'l so emplegu con verbos colos que s'establecen rellaciones d'autoridá, cuantimás si son de los llamaos verbos de cambéu de réxime (como ayudar o obedecer), verbos que camudaron o tán camudando'l complementu indireutu pol complementu direutu o otros nos que dacuando hai posibilidá de alternación con estos pronomes (verbos d'afección psíquica, etc).
Prodromus Florae Nepalensis
Prodromus Florae Nepalensis (embrivíu Prodr. Fl. Nepal.) ye un llibru con ilustraciones y descripciones botániques escritu por David Don y espublizáu nel añu 1825, col nome de ''Prodromus Florae Nepalensis, sive Enumeratio Vegetabilium, quae in Itinere per Nepaliam Proprie Dictam et Rgiones Conterminas, Ann. 1802-1803. Detexit atque legit D. D. Franciscus Hamilton, (olim Buchanan) M.D. London''. Ta basada na recueya efectuada polos botánicos Francis Buchanan-Hamilton y Nathaniel Wallich del Xardín Botánicu de Calcuta.
Isamu Matsuura
Isamu Matsuura (松浦 勇武; ) ye un futbolista xaponés.
Bustillo del Páramo de Carrión
Bustillo del Páramo de Carrión ye un conceyu y llocalidá española de la provincia de Palencia (Castiella y Lleón).
Historia
Bustillo procede del diminutivu de “Bustu” o pequeñu pacional quemáu precisamente pa sirvir de campera pa los animales. Asina, na Edá Media, pretenden consiguise pacionales amburando'l boscaje controláu en círculu. La primer cita data na documentación del sieglu XIII apaeciendo como “Bustiello”. Lo del Páramo ye un anexu localizador que se refier al pandorial de Carrión.
Pol so términu municipal escurre un bon cachu del Camín de Santiago, al igual que l'antigua traza de la Cañada Real Lleonesa.
Cerca de la población, llevantáronse nel so día dos despoblados Rebolleda y Ponzonava y mui cerca l'Hospital Blanco, denomináu asina por ser atendíu por persones de la confrería de La nuesa Señora la Blanca, que como otres munches, atendía atendíen a los pelegrinos y nobles que pol transitaben.
El llugar de Rebolledo yera por metá de Bustillo del Páramo y Villamoronta y mercar nel so día el Marques d'Aguilar. Tamién el términu de “Val de Señor” que gociaba'l pueblu, perteneció al obispu de Palencia y depués pasó a la facienda pública.
A la cayida del Antiguu Réxime la llocalidá de constitúi en conceyu constitucional nel partíu de Carrión de los Condes, entós conocíu como Bustillo del Páramo  que nel censu de 1842 cuntaba con 44 llares y 229 vecinos.
Llugares d'interés
Ilesia de San Andrés Apóstol
Tres naves separaes por pilastres que s'alcen con bóvedes d'arestes y decoraes con yeserías barroques y con tres cúpules sobre'l cruceru.
La nave del Evanxeliu, un retablu del primer terciu del sieglu XVII con una escultura de Santu Obispu del sieglu XVIII; otru retablu, esti de la segunda metá del sieglu dispón d'un interesante crucifixu del sieglu XVI y un San Antonio de Pádua del sieglu XVIII. El retablu mayor del Presbiteriu ye barrocu del sieglu XVIII con una bona escultura de San Andrés y otres de San José, San Juan Bautista, un calvariu con Virxe y San Juan del sieglu XVI.
La nave de la Epístola, un retablu barrocu del sieglu XVIII con delles escultures: la de San Joaquín, Santa Ana, l'Asunción y San Pedro, toes elles del sieglu XVIII. Otru retablu ye rococó con una escultura del Nazarenu y otra de Santu Ángel, del XVIII. demás, una destacada escultura gótica de san pablo del sieglu XIV.
Fiestes
Fiestes Patronales San Andrés "30 de Payares"
Otres Fiestes San Isidro "15 de Mayu"
Como llegar
Aportar dende la N-120, carretera qu'escurre paralela al Camín de Santiago y xune Osorno con Sahagún. Dende esta toma un esviadura escontra'l norte ente Calzada de los Molinos y Cervatos de la Cueza hasta'l mesmu pueblu. Tamién puede aportase al pueblu dende'l norte por Saldaña y depués tomando esa mesma carretera (Villarrabé, San Llorente, Bustillo).
Información Xeneral
Mancomunidad Comarca de Saldaña Partíu Xudicial: Carrión de los Condes Superficie: 31,20 Hai. Distancia a capital: 50 Km. Total Habitantes: 63 actualizáu a 01/01/2014
Mirandés
El mirandés (mirandés o asturlhionés de Miranda en mirandés), ye la llingua tradicionalmente falada en Miranda do Douro, en Portugal. Ye parte del grupu Asturlleonés y ciercamente rellacionada col lleonés y l'asturianu.
El mirandés gocia de reconocimientu oficial nel conceyu de Miranda de l Douro, na provincia de Trás-os-Montes e Alto Douro, en virtú de la Llei nᵘ 7/99, de 29 de xineru de 1999 de la República Portuguesa ("Reconocimientu oficial de derechos llingüísticos de la comunidá mirandesa"). Ye falao por alredor de 5.000 persones nel distritu de Bergancia, na provincia de Trás-os-Montes, nel nordeste de Portugal. Asociaciones internacionales como'l SIL International otorgáron-y un códigu propiu, y otres como la Unesco encuádrenlu dientro de la llingua llionesa.
Distribución xeográfica
En Portugal, l'asturllionés fálase principalmente nel conceyu de Miranda de l Douro, y en dos aldees del conceyu de Bumioso; Angueira, y Bilasseco, siendo discutida la inclusión nesti últimu conceyu de la freguesía de Caçareilhos. Asina, l'área ocupada por falantes de mirandes tien alredor de 500 km² de superfice, asitiándose na llende cola provincia llionesa de Zamora.
D'acuerdu con dellos autores, dende'l sieglu XVII nun se falaría asturlleonés na llocalidá de Miranda de l Douro, anque la llingua vieno a tornar a a ciudá gracies a falantes del área rural que treslladaron la so residencia nos caberos años. Arriendes d'ello, habría considerase a los alumnos de primaria que cursen l'asignatura de mirandés nes escueles públiques de la capital municipal.
Otramiente, el dominiu llingüísticu asturllionés nel actual territoriu de Portugal foi antaño más vastu, en trazos xenerales, tola zona del distritu de Bergancia que queda ente la oriella izquierda del ríu Sabor y el ríu Dueru. D'esti xeitu, otres fales llioneses caltuviérense hasta va poco na zona fronteriza del conceyu de Bergancia, concretamente en Riudenore, Guadramil, Deilon y Petisqueira.
Estatus xurídicu
En 1998, gracies a la iniciativa del diputáu Júlio Meirinhos, l'Asamblea de la República de Portugal aprobó por unanimidá la Llei nᵘ7/99 de 29 de xineru nel que se realiza un reconocimientu de los derechos llingüísticos de la comunidá mirandesa, polo tanto ye una llingua reconocida oficialmente pero nun existe una cooficialidá col portugués.
D'esta llei esbíllense los siguientes preceptos: "Reconocer y promover la llingua mirandesa" (art. 1ᵘ); "L'Estáu Portugués reconoz el derechu a cultivar y promover la llingua mirandesa, como patrimoniu cultural, instrumentu de comunicación y de refuerciu d'identidá de la Tierra de Miranda." (art. 2ᵘ); "Reconozse'l derechu de la mocedá al apredizaxe del mirandés, nos términos a regular" (art. 3ᵘ); "Les instituciones asitiaes nel conceyu de Miranda de l Douro podrán emitir los sos documentos acompañaos d'una versión en llingua mirandesa" (art. 4ᵘ).
A pesar d'ello, l'Estáu Portugués y les autarquíes correspondientes siguen ensin asumir la mayoría de los compromisos espuestos na mentada llei.
Enseñu
La introducción del mirandés nel sistema educativu prodúxose nel cursu 1985/1986 na Escuela Preparatoria de Miranda de l Douro. Dempués de varios años l'enseñu foi reguláu pol Despachu Normativu del Ministeriu d'Educación en consecuencia de la llei nᵘ 7/99, de 29 de xineru.
L'asignatura de mirandés considérasela como opcional y la so ufierta, que va de Preprimaria hasta'l 12ᵘ añu, reduzse a una hora selmanal. Arriendes d'ello, el so coleutivu docente sufre d'irregularidaes nos procesos de seleición, asina como una grave carencia d'apoyu formativu y d'edición de maneriales educativos.
Vitalidá
Anque nun existen cálculos rigurosos, d'acuertu colos últimos estudios el mirandés ye faláu de manera activa por ente 4.000 y 5.000 persones. Esta cifra pue elevase hasta los 9.000 o 10.000 cuntando a los residentes fuera de Miranda y a los que tienen un conocimientu parcial de la lhéngua o a los falantes non activos.
El declive del so usu aumentó a mediaos del sieglu XX, cuando la construcción de represes nel cursu del ríu Dueru truxo a Miranda miles de trabayadores lusófonos, que pasaren a residir nes aldees, hasta entós monollingües de mirandés. Amás, la escolarización progresiva, el serviciu militar obligatoriu y la xeneralización de la radio y la televisión contribuyeron a erosionar y arrequexar al asturllionés. Asina y too, na freguesía de Picuote produzse un casu escepcional, debío a que se lu considera un sitiu esencialmente monollingüe, siendo por ello oxetu d'estudios y artículos de prensa como llugar d'interés.
El mirandés enmárcase dientro de la Carta Europea de Llingües Rexonales o Minoritaries pa la so proteición, que Portugal ratificó énte la XE en 2001. Otramiente, tornáronse delles obres internacionales al mirandés, en particular un llibru d'Aventures d'Astérix, amás d'existir señales toponímiques na zona dende 2006 que son billingües. La Cámara Municipal de Miranda promueve al tiempu un festival añal de canción y un concursu lliterariu que son mui populares na zona. L'asturllionés exerce tamién la so influyencia equí sobre la fala d'otros conceyos fronterizos como Bimioso, Bergancia, Mogadouro y Macedo de Cavaleiros.
Amás, radio Mirandum FM (nel 100.1 na comarca) realiza emisiones nesta llingua y pue sentise online en.
Desenrollu históricu
thumb|300px|Situación y estatus del Mirandés dientro del dominiu llingüísticu. thumb|300px|Placa en mirandés al pie de la catedral esplicando la so historia. Nel 297 d.C. la dixebra alministrativa de la Península quedó determinada dafechu tres del periodu d'espansión romanu. La Tierra de Miranda quedó lligada al Conventus Iuridicus d'Astúrica Augusta, y non al de Bracara Augusta, como'l restu de Tras-os-Montes. D'esti xeitu, la zona de Miranda nun perteneció dende l'entamu al posterior Condáu Portucalense y, polo tanto, allugábase dientro del ámbitu asturllionés, en cuenta del gallego-portugués. La cristianización d'esta zona llevóse a cabu por misioneros procedentes d'Estorga.
Ente los sieglos VII-VIII y XII el conceyu de Miranda de l Douro siguió perteneciendo a la diócesis d'Estorga, y non a la de Bergancia, y como espliquen les Inquisiciones d'Alfonsu III, la Tierra de Miranda foi repoblada ente los sieglos XII y XIV por xente de Llión. La repoblación llevóse a cabu pol monesteriu de Santa María de Moreruela, el monesteriu de Samartín de Castañea, el monesteriu de Castro de Avelhanas y pola Orde del Temple d'Alcañices. Esta rellación privilexada con Llión duró a lo menos hasta'l sieglu XIV y l'idioma del Conventus d'Asturica Augusta, l'asturianu ocidental, foi afitáu y desenrolláu efetivamente en territoriu portugués.
Los motivos que llevaren al caltenimientu d'esta fala, a pesar de qu'al otru llau de la llende la llingua asturiana desaniciara práuticamente, puen tar rellacionaos cola distancia que separta esti área de los principales nucleos urbanos del llitoral portugués. Pela cuenta, na provincia de Zamora'l contautu col castellanu fixo qu'escomenzara la recesión del asturianu yá a finales del sieglu XIX. L'estatus hexemónicu del castellanu tuvo estremaes consecuencies, amás de tener en cuenta los aspectos xeopolíticos más relevantes. Dellos llingüistes pretendieren atribuyir el caltenimientu del mirandés al dinamismu del castellanu frente al portugués, una teoría bastante refugada güei. Rafael Lapesa mantenía esta teoría na so obra "Historia de la lengua española", considerando que la decadencia del asturllionés y del aragonés foi debida a esi supuestu dinamismu y a que tolos dialeutos restantes “duldaben llargamente”. Anguaño, la consideración de los falantes del mirandés frente a la so llingua, sobremanera nes aldees más pequeñes, ye que'l so xeitu de falar difier del portugués, y qu'ellos tienen un "mal falar, charru". Yá nel sieglu XVII había constancia de la diverxencia ente les fales fronterices de Tras-os-Montes y del Altu Miño. D. Jerónimo Contador de Argote comentaba nel so llibru "Regras da língua portuguesa” que "hai dellos dialeutos llocales (…) que son mui bárbaros y malapenes pueden llamase portugués…”. Pesie a un ser una descripción ensin fundamentu llingüísticu, ye posible de que se trate d'una mención alusiva al mirandés. La opinión d'esti académicu frente a la llingua que describe simplifícase de manera asemeyada col términu "falar rústicu".
En Portugal, el restu de falaxes nun se consideren dialeutos siquiamente, utilizando como razonamiento'l fechu de "qu'un campesín del norte de Portugal entiende ensin dificultaes a ún del sur". Esta idea básase nos modelos d'Italia, Suiza o Francia, magar que bien sabío ye qu'un italianu del norte nun sería a entendese con ún del sur ensin facer usu de la llingua estándar y por ello en Portugal nun se consideres verdaderos dialeutos, más bien variedaes diatópiques. Leite de Vasconcelos foi ún de los llingüistes portugueses más ilustres, amás d'arqueólogu y etnógrafu, quién descubrió esti idioma en 1882 y lu dio a conocer al públicu col so ensayu “O dialeuto mirandês” col que ganó'l gallardón de la Sociedá de Llingües Romániques de Montpellier. Vasconcelos describió l'idioma como “la llingua del campu, del llabor, del llar y del amor ente los mirandeses” y reconoció que'l portugués nun yera la única llingua falada nel so país, sinón que tamién existía otra llingua (co-dialeutu, como lu llamó nel so momentu) que pertenecía al dominiu español pola so cercanidá al llionés. Los estudios sobre esti idioma ampliáronse más tarde col trabayu del eminente llingüista gallegu Menéndez Pidal cuando publicó la so obra “El dialeuto leonés” (1906) y desenrolló un mapa llingüísticu de tola península Ibérica.
En 1994 Moisés Pires espubliza "Eilementos de Gramática Mirandesa", un añu dempués, en 1995 escomenzó la normativización del mirandés. Llueu de cuatro años presentóse una Propuesta de Covención Ortográfica per parte de la Câmara Municipal de Miranda de l Douro y de la Universidá de Lisboa. Finalmente, el 29 de xineru de 1999 l'Asamblea de la República Portuguesa dio-y al mirandés l'estatus de llingua oficial del estáu (llei nᵘ 7/99, de Xineru de 1999).
Variedaes
José leite de Vasconcellos foi'l primeru n'estremar trés variedaes dientro del mirandés: el mirandés del norte o rayanu, faláu en delles aldees xunto a la frontera (raya seca) con España; el mirandés del sur o sendinés, faláu na villa de Sendin; el mirandés central que ye faláu nes restantes aldees y que foi adoptáu como patrón pola Convención Ortográfica de la Llingua Mirandesa. Les principales traces distintives de cauna d'elles son:
Mirandês central o patrón
Toles carauterístiques relatives al patrón esplíquense nos apartaos posteriores, sicasí, existen fenómenos relativamente recientes que tamién se verifiquen nel mirandés rayanu:
Mirandés sureñu o sendinés
Ye la más diferenciada de les variedaes del mirandés. La carauterística más significativa ye la ausencia de palatización (ex. luna / lhuna), anque tamién presenta diferencies sintáctiques y léxiques.
Mirandés rayanu
El mirandês rayanu presenta una gran proximidá al mirandés central, siendo les diferencies más acentuaes nuna aldees que n'otres, pos una de les carauterístiques d'esta variedá ye la so falta d'unidá d'aldea p'aldea. Asina y too, presenta les diferencies xenerales siguientes:
Existen otros fenómenos, anque malapenes se verifiquen en delles aldees:
Vocalismu tónicu
El sistema vocálicu tónicu del mirandés, al empar que nel castellanu y asturlionés básase na existencia de cinco vocales diferenciaes por trés graos d'abertura y dos llocalizaciones; anterior y posterior, pero a diferencia d'aquelles reconoz por esceición la existencia d'un cuartu grao d'abertura por interferencia de soníos velares o palatales.
Asina, nel casu de diptongos l'efeutu de la yod o'l wau, según el casu, determinará la regresión o ascensión de la vocal adegaña al traviés de l'apreciación d'un cuartu grau d'abertura. Nel casu del diptongu ascendente -yɛ, la interferencia de los soníos palatatales determinará la regresión tamién nun grau e > ɛ (fièrro ([iɛro], pièdra [piɛdra], tièrra [tiɛrra],etc ). En casu de vese amás afeutáu pol vocalismu velar produciráse la igualación (asina bui 'bue', cuiro 'cueru', nuite 'nueche'). Cuando ye'l wau quien entra en contautu la solución será wɔ, dando llugar a la regresión nun grau de la vocal adegaña o < ɔ puòrta [puɔta], fuònte [fuɔte], puònte [puɔte].
Esti efeutu tamién s'observa nel casu d'interferencia de soníos consonánticos palatales, nel que se caltién la solución orixinal del romance presente nos dialeutos del Norte de Portugal y nel gallegu, ver: La solución alcanzada difier de la determinada nel restu del dominiu asturllionés nel que l'influxu del consonantismu palatal tresformará la vocal latina zarrada Ō nel diptongu -ue. Síguese nestos casos polo tanto la mesma evolución que pa la vocal abierta Ŏ, (solución que como ye sabío apártala de la solución alcanzada en castellanu nel se sigue la regla xeneral y s'esclúi'l diptongu). En gallegu y en tol norte de Portugal mantiénse'l mesmu resultáu material qu'en mirandés, pero la so evolución etimolóxica aseméyase más bien a l'algamada nel asturllionés na midida que'l resultáu pa la vocal llatina Ŏ será'l mesmu que pa los soníos Ō afeutaos por un fonema palatal.
Leite de Vasconcelos fai estensivu esti fenómenu a la interferencia de codes nasales, recoyendo cònta, fònte, pònte... frente a les espuestes cuònta. fuònta, puònta. Tales soluciones son desconocíes nel mirandés modernu sacante nes llocalidades más espuestes a la influyencia de los dialeutos portugueses vecinos y lo que ye incontestable ye que'l cuestionariu ALPI recueye en tolos casos el diptongu -wɔ- nesti contestu.
Conforme a lo sorrayao anteriormente, Vasconcelos significa la evolución de les vocales llatines nel mirandés modernu, señalándose les soluciones alcanzaes nes llingües gallego-portuguesa, asturllionés y castellanu:
La profesora Aurelia Merlán, camienta qu'estos cuatro graos d'abertura nun seríen alófonos del sistema vocálicu, sinón un sistema vocálicu estable de siete soníos que presentaría, por embargu, un carácter mui diferente non solo tocante al portugués sino col restu de les llingües peninsulares. Tala afirmación qu'en principiu nun tien esplicación fonética dala, supondría un fechu insólitu dientro del contestu de la romania occidental, y por supuesto nun s'afaya nin a les soluciones que'l cuestionario Alpi da pa la zona, nin al sistema vocálicu descritu por Vasconcelos.
Vocalismu átonu
El Mirandés presenta, lo mesmo que les más de les llingües peninsulares, un vocalismu átonu de cinco unidaes, les cuales redúcense a trés en posición inicial y final. Existe nestes llingües al igual que nel asturllionés y el castellanu una marcada tendencia a zarrar estos soníos, si bien les soluciones alcanzaes en Mirandés difieren de xeitu sorprendente de los dialeutos vecinos. Asina, frente al sistema de distanciamientu marcáu del portugués y del asturianu occidental i-a-u, el mirandés adopta un posicionamientu más relaxáu e-a-o asemeyáu al gallegu y en ciertu sentíu al castellanu. Según la profesora de l'Aurelia Merlán, en mirandés, esta tendencia manifiéstase tanto en posición pretónica como postónica, indiferente al carácter de la vocal tónica: a átona ye pronunciada como [å], e átona como [´] y o átona como [u]: amar [å»mar], parar [på»rar], faca [»fakå], bertude [b´r»tud-´], molino [mu»linu]. En gallegu, son les vocales /i/, /u/ y el diptongo /ex/ en posición tónica que puen producir el piesllu de la vocal pretónica: espido [es»pid-o] pasa a pronunciase como [is»pid-o], comida [ko»mid-a] como [ku»mid-a], peteiro [pe»tejro] como [pi»tejro], costume [kos»tume] como [kus’tume] etc. Tamién n'asturiano, el piesllu de les átones non finales ta condicionáu pol carácter de la vocal tónica, que debe ser /i/ o /u/.
Sistema consonánticu
El mirandés presenta les siguientes carauterístiques propies del asturllionés como son:
La continuidá morfolóxica respectu al portugués del norte preséntase nes carauterístiques siguientes:
Traza carauterística del mirandés ye'l númberu y estensión de les xiblantes que conserven con fidelidá'l consonantismu medieval qu'anguaño simplificóseen gran parte nel restu de les llingües iberromances:
Los fonemds y  descritos muéstrense apico-alveolar xiblantes (como nel catalán), mientres que'l fonema y, lamino-alveolar ye asemeyáu a los soníos correspondientes del portugués. El portugués escritu caltién la distinción d'estos siete soníos, resultando asemayáu nesto al mirandés, pero la so pronunciación, sacante na arba fronteriza del norte de Portugal con Galicia, redúxose a cuatro. Tal esquema ye reducíu nes variedaes asturllioneses a y castellanes a. Los dialeutos del sur d'España y la llingua utilizada n'Iberoamérica esti esquema redúxose a trés:.
Carauterístiques comunes col restu de variedaes asturllioneses
thumb|Placa billingüe en mirandés y portugués en [[Picuote, Portugal]] L'asturianu faláu en Portugal pertenez a la variedá llingüística occidental asturllionesa, que comparte col gallego-portugués delles isogloses. Dalgunes son la conservación de la /f/ inicial llatina, la palatalización de los grupos llatinos iniciales Ĕ y Ŏ de los grupos llatinos PL-, FL- y CL-. Col castellanu comparte la diptongación en posición tónica, el caltenimientu de la /l/ y /n/ intervocáliques y la palatalización en /λ/ y de /ll/ y /nn/ intervocáliques. Na posición inicial consérvase, y ye una carauterística propia únicamente del asturllionés. Dependiendo del dialeutu, estes propiedaes consérvense en mayor o menor midida, pero son carauterístiques comunes del asturllionés de Portugal. Dase tamién una carauterística más común d'otres zones de la parte oriental de la península ibérica: la existencia del diminutivu –icu, que nun ye propiu de nengún de los grupos llingüísticos a los que'l mirandés ta espuestu, sacante otres zones del so mesmu dominiu llingüísticu asturllionés, del sur de Llión y de Zamora que tamién comparten esta carauterística.
Influyencia del portugués
Magar que figura dientro del dominiu llingüísticu asturllionés, el mirandés y les demás variantes tán influyíes enforma pol portugués estándar y los dialeutos rexonales tresmontanos. El mapa dialeutolóxicu de Portugal espublizáu por Vasconcelos en 1901 subdividía'l dialeutu tresmontano en trés: el subdialeutu fronterizu (la llingua de Maceda y Mogadouro), el subdialeutu altoduriense (ente'l Corgo y el Tua) y l'occidental, qu'exercieron influyencia sobre'l mirandés. La oficialidá del portugués supunxo yá nel tiempu en que realizó los sos estudios Vasconcelos, qu'ésta fore la llingua cola que se dirixir a los forasteros en Miranda. La vida cotidiana espresábase en mirandés, por embargu dábense fechos chocantes frutu de la oficialidá, como que los mirandeses utilizaben el portugués pa los sos rezos y oraciones, y non la so propia llingua como cabría esperar pa cuestiones relixoses. Comparte bien de léxicu deriváu del progresu y la industrialización, asina como delles pallabres comunes col portugués actual: autocarro, cámara municipal, ordenador, bilhataria, copo…
Darréu ofrezse la comparativa realizada por ALPI (Atles llingüístico de la Península Ibérica) en diversos puntos fronterizos ente España y Portugal tomada hacia los años trenta del sieglu pasáu:
Autrey (Meurthe-et-Moselle)
Autrey ye una comuña francesa del departamentu de Meurthe-et-Moselle, na rexón de Gran Este. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Louis Ozawa Changchien
Louis Ozawa Changchien ye un actor norteamericanu, conocíu polos sos roles na película de 2010 Predators y en The Bourne Legacy, de 2012.
Vida privada
Louis Ozawa Changchien nació en Queens (Nueva York) y creció ente Nueva York y Xapón. Ye fíu de madre xaponesa, diseñadora de xoyería y bixutería, y de padre taiwanés.
Allegó al instituyo Stuyvesant y a la universidá de Brown, onde consiguió un master en Belles Artes, na categoría d'actuación.
Carrera
Changchien apaeció per primer vegada na película de 1999 On the Q.T. como Kenneth, xunto a James Earl Jones. De magar, apaeció en delles películes populares, incluyendo Robot Stories, Caza a la espía, Predators y The Bourne Legacy.
Tamién apaeció como artista convidáu en series como Llei & Orde, 3 llibres, Héroes y Villanos (serie documental de la BBC de 2008), El cayente de Patrick Leary y Familia de policías.
Takuya Matsumoto
Takuya Matsumoto (松本 拓也, ), ye un futbolista xaponés.
Notre-Dame-du-Cruet
Notre-Dame-du-Cruet ye una comuña francesa del departamentu de Saboya, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Acrópolis d'Atenes
thumb|Vista de la fachada del [[Partenón.]] L'Acrópolis d'Atenes (Η Ακρόπολη των Αθηνών en griegu) puede considerase la más representativa de les acrópolis griegues. L'acrópolis yera, lliteralmente, la ciudá alta. (ἄκρο- 'visu, estremu, punta', πόλις 'ciudá) y taba presente na mayoría de les ciudaes griegues, con una doble función: defensiva y como sede de los principales llugares de cultu. La d'Atenes ta asitiada sobre un visu, que s'alza 156 metros sobre'l nivel de mar. Tamién ye conocida como Cecropia n'honor del llexendariu home-culiebra, Cécrope, el primer rei ateniense.
La entrada a l'Acrópolis realizar por una gran puerta llamada los Propileos. Al so llau derechu y frontal atopa'l Templu de Atenea Niké. Una gran estatua de bronce d'Atenea, realizada por Fidias, atopábase originariamente nel centru. A la derecha d'onde s'alzaba esta escultura atopa'l Partenón o Templu d'Atenea Partenos (la Virxe). A la izquierda y a la fin de l'Acrópolis ta'l Erecteión, col so célebre stoa o tribuna sostenida por seis cariátides. Na fastera sur de l'Acrópolis atopen los restos d'otros edificios, ente los que destaca un teatru al campu llamáu Teatru de Dioniso, onde estrenaron les sos obres Sófocles, Aristófanes y Tosquilo.
La mayoría de los grandes templos fueron reconstruyíos sol lideralgu de Pericles mientres la Edá Dorada d'Atenes. Mientres el sieglu l'Acrópolis adoptó la so forma definitiva.
Historia
thumb|[[Asediu de los venecianos a l'Acrópolis d'Atenes en 1687. ]]
Acrópolis micénica
thumb|Planu esquemáticu d'un [[mégaron: 1) antepar - 2) naos - 3) columnes del pórticu y de la naos.]]
D'esta dómina, atopáronse muertes d'un palaciu que cuntaba con un mégaron o patiu d'audiencies y xuntes. Nun se sabe con certeza si esistía yá nesta dómina un templu dedicáu a Atenea. El mégaron, nome griegu pero de probable derivación semítica, ye'l 'gran salón' que s'atopaba nos palacios de la civilización micénica en Grecia y Anatolia. Acostumaba a tar nun llau del patiu central y delantre del altar. Constaba de trés partes: el pórticu abiertu con dos columnes in antis, un antepar o antoxana y la sala principal, tamién llamada naos.
Alderícase si la entrada sobre'l contingente ateniense del catálogu de naves de la Ilíada, nel que se describe un templu, reflexa una situación de dómina micénica o posterior.
Acrópolis arcaica
thumb|upright|Estatua del Moscóforo barbudu ([[570 e.C.), guardada nel Muséu de l'Acrópolis d'Atenes.]]
L'Acrópolis tuvo una gran actividá constructora mientres la segunda metá del sieglu VI e.C. El templu de Atenea Polias amplióse y realizóse una stoa con un frontón de mármol amosando un relieve con figures cuasi independientes de la llucha de los dioses contra los xigantes, esto ye, la gigantomaquia.
Nel añu 480 e.C., los perses escalaron y destruyeron los edificios esistentes naquel momentu na Acrópolis, como rellata Heródoto.
Acrópolis clásica
Nel periodu entendíu ente l'añu 479 y el 447 e.C. ye bien probable que solo hubiera ruines na Acrópolis. Según delles fontes antigües, antes de la batalla de Platea los griegos xuraren nun reconstruyir los edificios sagraos destruyíos polos perses. Plutarcu señala que nel añu 450 e.C. Pericles convocó un congresu pa proponer a los griegos la rotura d'esti xuramentu. Sicasí, dellos autores como Teopompo punxeron en dulda la esistencia del mentáu xuramentu.
Partenón
thumb|Les columnes d'[[orde dóricu del Partenón.]]
Pericles confió la direición de les obres de l'Acrópolis al escultor Fidias. Ictino y Calícrates fueron los arquiteutos del Partenón, sobre los cimientos d'otru antiguu templu de grandes proporciones, denomináu Prepartenón o Hecatompedón, del qu'esisten pocos datos seguros y que fuera destruyíu polos perses. La construcción allargar mientres quince años, del 447 e.C. al 432 e.C.
L'interior taba estremáu en dos sales independientes, cola entrada per cada fachada opuesta del edificiu. La sala oriental yera la más grande, estremada por columnes dóriques en tres naves y yera onde s'atopaba la escultura de Atenea de Fidias. Na sala occidental, con cuatro columnes nel centru d'estilu xónicu, guardábase l'ayalga de la diosa, y recibía el nome de Partenón, esto ye, la sala de les vírxenes. La fachada principal ta empobinada escontra oriente, el puntu per onde sale'l Sol, como ye habitual en toles construcciones relixoses de l'antigüedá. Constaba d'ocho columnes nos sos dos fachaes principales y diecisiete nos llaterales qu'arrodiaben tol templu, dexando un pasiellu o deambulatorio que dexaba a la población bordiar dafechu'l templu mientres les sos celebraciones relixoses.
Nel esterior, nuna superficie de 69,54 metros por 30,87 metros, y columnes d'un altor de 10,43 metros, presenta como tolos templos griegos una escalinata compuesta por trés gradies qu'arrodia dafechu la base: los dos primeros pasos inferiores denominar estereóbatos y el pasu cimeru, estilóbato.
Ye un templu d'orde dóricu, que foi proyeutáu con llixeres correiciones cola cuenta de compensar los efeutos ópticos de la perspeutiva, esto ye, toles llinies aparentemente rectes en realidá esculpiéronse llixeramente curves, pa llograr más harmonía, efeutu que foi afayáu pol arquiteutu inglés Penrose, nel añu 1847. Esti edificiu permaneció cuasi intactu hasta l'añu 1687, cuando quedó mediu destruyíu por una esplosión mientres la guerra venetoturca. Créese que les escultures de Fidias taben realizaes en magre o yelsu, por que dempués los sos alumnos pasar a mármol. El frontón de la fachada occidental representa la llucha d'Atenea y de Poseidón pa consiguir el patronalgu de la ciudá. Pausanias cunta que les escultures del frontón oriental representaben la nacencia de Atenea de la cabeza de Zeus. Ello ye que los frontones son conocíos por dibuxos del sieglu XVII y por copies antigües.
La novedá arquitectónica del Partenón ye'l frisu interior que percuerre'l muriu de la nave, un llugar que nengún edificiu dóricu emplegara pa decoración. Tien un llargor de 160 metros, 105cm d'altor y 5,6cm nos llugares de máxima fondura del relieve. Taba realizáu en mármol del monte Pentélico, a 19km de l'Acrópolis. El frisu formar 378 figures humanes y 245 d'animales representando la procesión de les fiestes de les Panateneas.
Taba policromado: el color de les metopes yera coloráu como'l de los frisos, el frontón yera azul y a les figures pintábase-yos los güeyos y los pelos. De les 92 metopes orixinaries namái se caltienen 19, dalgunes nel mesmu templu y otres nel Muséu Británicu, una y bones la mayoría fueron estrozaes nes numberoses ocasiones en que l'edificiu foi escaláu. Les metopes del llau norte representaben tomar de Troya; les del este, la llucha de los dioses colos xigantes; les del sur, la centaurumaquia y les del oeste, una batalla ente griegos y Amazones.
thumb|450px|center|Detalle del [[frisu interior del Partenón, Muséu Británicu de Londres.]]
El Partenón agospiaba la gran estatua de la diosa Atenea Partenos, que realizó Fidias. Esta escultura yera d'oru y marfil (criselefantina) y de quince metros d'altor con pedestal. Taba vistida col peplo y enriba la égida. Sobre la cabeza tenía un cascu cubiertu con figures simbóliques y taba armada con llanza y escudu n'actitú de reposu. Nuna mano sostenía la imaxe de la Victoria alada de tamañu natural. L'antiguu historiador Pausanias realizó una descripción precisa de la estatua:
Esisten delles copies antigües de la dómina romana de la escultura orixinal de Atenea Partenos:
Erecteión
thumb|Fachada del [[Erecteión conocida como Les Cariátides.]] La so construcción empecipiar nel añu 421 e.C., mientres la tregua de la Paz de Nicias na guerra del Peloponeso, reemplazando l'antiguu templu arcaicu de Atenea que fuera destruyíu polos perses mientres les Guerres Médiques.
Ta formáu por un edificiu central con planta irregular, fayadizu al desnivel del terrén, qu'entiende dos partes ensin comunicación ente elles: al este ye un santuariu dedicáu a Atenea de tipu hexástilo, con unes columnes d'orde xónicu; al oeste ta formáu por dos capiyes con doble cultu: una a Erecteo y Poseidón y la otra a Hefesto y Butes. Nel accesu a estes sales atopaba la fonte d'agua salao que supuestamente Poseidón fixo brotar con un golpe del so tridente mientres la disputa con Atenea. Tien una stoa en partir norte, con columnes y en partir sur ye onde s'atopa la Tribuna de les Cariátides, con seis columnes con figura de muyer de 230cm d'altor, realizaes por Calímaco, un ayudante de Fidias. Les que pueden vese in situ son copies de los cinco que s'atopen nel Muséu de l'Acrópolis y de una sesta qu'hai nel Muséu Británicu.
El Erecteión amosaba un frisu que percorría los llaos del edificiu, formáu por figures de mármol montaes sobre llábanes de piedra caliar negra de la ciudá d'Eleusis. Caltúvose una llábana de la segunda etapa de la so construcción, onde pueden lleese los 130 nomes de los trabayadores y la so paga, una dracma diariu, que yera la mesma que la que recibía l'arquiteutu.
Propileos
thumb|Los [[Propileos d'Atenes|propileos de l'Acrópolis d'Atenes.]] thumb|upright|La diosa Nike Atenea, representada como Victoria, desamarrándose una sandalia. ([[Antigua Atenes|Atenes, finales del sieglu V e.C.) ]]
Los propileos yeren la gran entrada a l'Acrópolis d'Atenes. Fueron construyíos a partir del añu 437 e.C. pol arquiteutu Mnesicles nun terrén accidentáu y sobre les ruines de los propileos arcaicos que fueron destruyíos nel añu 480 e.C. na quema causada polos perses. Los seis columnes de la entrada son dóriques, igual les de la fachada delantera como los seis de la parte posterior. Ta construyíu con mármol pentélico, consta d'un antepar de 24 x 18 metros. Nel interior, un muriu con cinco puertes estremar en dos partes; la occidental, más grande, tien dos hilera de tres columnes xóniques que formen trés naves.
Ye interesante la cubrición que se construyó con vigues de mármol de más de siete metros y armando los arquitrabes que sosteníen estes vigues con una barra metálica.
Na nala norte tuvo asitiada la primera pinacoteca del mundu; ente les pintures que s'esponíen destacaba la obra del pintor griegu Polignoto (sieglu V e.C.), conocíu poles descripciones de la so obres feches por Pausanias y por Plinio.
Templu de Atenea Niké
El naos consta d'una planta cuasi cuadrada de 418cm x 3178cm, col pronaos de cuatro columnes y cuatro más nel opistodomos, toes d'orde xónicu.
El frisu que percuerre tol templu tuvo una decoración alusiva a les Guerres Médiques, colos frontones dedicaos a la diosa Atenea. Nel parapetu del bastión añedir nel añu 410 e.C. una decoración con grandes relieves, onde s'aprecia la escuela de Fidias, por casu nes plegues de la ropa, que s'afai al cuerpu de les representaciones de les victories», que tán representando con xestos cotidianos como desamarrándose una sandalia o xubiendo a un carruaxe.
El templu actual ye una reconstrucción realizada nos años 1936 a 1940 por Nikolaos Balanos y Anastasios Orlandos, col propósitu de solucionar dellos problemes estructurales.
Pandroseión
Construyíu en tiempos de Pericles hacia l'añu 421 e.C. cerca del Erecteión nel llau noroeste, n'honor de Pándroso fía de Cécrope I, foi'l llugar onde Atenea, mientres la so llucha con Poseidón pa consiguir el patronalgu de la ciudá d'Atenes, fixo crecer una olivar cuando resultó vencedora. L'añu 1917 llantóse l'árbol actual, n'alcordanza del míticu olivo.
Santuariu d'Artemisa Brauronia
thumb|upright|Dibuxo d'una reconstrucción imaxinaria de los [[propileos, (sieglu XIX), onde se ve la Puerta Beulé en primer términu.]] Cerca de los propileos atopábase'l santuariu d'Artemisa Brauronia, construyíu l'añu 430 e.C. L'orixe del santuariu ye una lleenda según la cual los habitantes de Braurón mataren a una osa, que yera l'animal sagráu d'Artemisa, polo que la diosa esixó que se-y consagraren al so cultu neñes de siete a once años que viviríen nel santuariu al so serviciu; estes neñes recibíen el nome d'oses. L'edificiu tenía una planta trapezoidal con dos ales llaterales y una stoa d'unos 38 metros de llargor por 7 d'anchor.
Pausanias describe la presencia de delles estatues que s'atopaben nesti santuariu ente les que destacaben una imaxe d'Artemisa obra de Praxíteles y un caballu de bronce que representaba al caballu de Troya, nel que se representaben dalgunos de los guerreros escondíos asomándose dende dientro.
Arreforión
Trátase d'un edificiu asitiáu en partir norte de l'Acrópolis que yera onde vivíen les arréforas, unes rapaces que texíen el peplo que recibía Atenea nes Panateneas y amás realizaben un ritual nel que llevaben nuna procesión nocherniega misteriosos oxetos sagraos hasta un santuariu d'Afrodita y Eros que taba asitiáu na fastera norte de l'Acrópolis.
Eleusinión
Foi Pericles el que mandó construyir esti santuariu cerca de l'Acrópolis pa poder rindir cultu a los misterios eleusinos. Encargar de la so edificación l'arquiteutu Corebos. La planta del santuariu yera cuadrada con diverses fileres de columnes y el techu alzar en forma de llinterna. Fueron les escavaciones efectuaes les que dieron les pautes pa reconocer los cimientos y la planta de too l'edificiu.
Teatru de Dioniso
thumb|El [[Teatru de Dioniso, so l'Acrópolis d'Atenes.]] Dende la segunda metá del sieglu V e.C., una de les más importantes creaciones arquiteutóniques ye'l teatru y unu de los exemplos más importantes d'esti tipu d'edificios ye'l Teatru de Dioniso, construyíu mientres el sieglu IV e.C.
El teatru constaba d'una parte trasera onde los actores camudar d'indumentaria. Los espectadores asitiábense cerca d'un llugar escampleru, llugar onde s'acostumaben a construyir los teatros. A finales del sieglu V e.C. fueron sustituyíes les primitives plataformes de mármol por graderías de piedra. Na parte central de les primeres graes había 67 asientos que fueron realizaos darréu, en mármol decorao y taben acutaos pa los sacerdotes y reis.
Asclepeion
Na fastera sur de l'Acrópolis, percima de la Stoa de Eumenes y el Teatru de Dioniso, alcuéntrase un asclepeion, que data del 420 e.C. aproximao. A él allegaben los médicos en busca de respuesta pa saber curar enfermedaes, amás de clérigos, que diben rezar, y enfermos.
Odeón de Pericles
Construyóse tamién sol mandatu de Pericles y cerca del teatru de Dioniso.
Constaba de planta rectangular con doble filera de columnes pa la sustentación del techu y un propileo. Utilizar pa les representaciones musicales, qu'empezaron nel añu 446 e.C.
Acrópolis helenística
thumb|L'Acrópolis vista dende l'[[Areópagu.]] Na fastera sur de l'Acrópolis, en 320-319 e.C., construyóse, por orde de Nikias, un gran monumentu en forma de templu dóricu. Pero nel sieglu III foi desmanteláu pa utilizar los sos materiales na puerta Beulé y solo queda la base.
Al llau d'esti monumentu atopa'l pórticu o stoa de Eumenes, de 163 metros de llargor, que foi mandáu construyir pol rei Eumenes II de Pérgamo nel sieglu II e.C. Realizóse por que los espectadores qu'asistíen a les representaciones del teatru de Dioniso pudieren abellugase de les inclemencies del tiempu.
Acrópolis romana
thumb|right| Na dómina romana diversos emperadores y personaxes destacaos reformaron o realizaron nueves construcciones na Acrópolis d'Atenes.
A la izquierda de la escalinata, antes de los propileos, atópase la Torre de Agripa, de cuasi 14m d'altor y construyida en mármol gris. Nel añu 178 e.C. asitiárase nella una estatua d'Eumenes II sobre una cuadriga de bronce. Darréu asitióse otra d'Agripa, xenru del emperador Augusto.
Tamién en dómina d'Augusto, nel añu 27 e.C., edificóse'l Templu de Roma y Augusto cerca del Partenón. De planta circular, atopábase arrodiáu de nueve columnes de mármol.
Mientres el mandatu de Claudio, nel añu 52, fíxose una reforma de la rampla d'accesu a l'Acrópolis.
Na fastera meridional de l'Acrópolis, el ciudadanu Herodes Áticu alzó un odeón nel sieglu II, en memoria de la so esposa Aspasia Annia Regilla.
Nel sieglu III, por orde de Flavio Septimio, construyóse l'anguaño llamada Puerta Beulé como primer entrada de l'Acrópolis antes de los propileos. Consta de dos torres de 9m d'altor, una a cada llau de la puerta. Esta puerta foi afayada pol arqueólogu francés Charles Ernest Beulé nel añu 1852.
Dellos edificios camudaron la so función orixinal, como'l teatru de Dioniso, que pasó a ser escenariu de competiciones de gladiadores.
Situación de los edificios
600px|right|Planu de los principales restos arqueolóxicos de l'Acrópolis.