cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Apolinar de Rato y Hevia
Biografía
Estudió'l bachilleratu na Facultá de Filosofía de la Universidá d'Uviéu. Dempués, estudiu Derechu en dicha Universidá y na de Madrid. Exerció n'Uviéu como abogáu, hasta qu'en 1858 foi designáu fiscal de Baracoa, Cuba, capitán de voluntarios y asesor de la Marina de Guerra. En 1859 foi treslladáu a Bejucal, y depués a L'Habana como fiscal primeru de la Capitanía. Mientres un semestre foi auditor de guerra en Santu Domingu. En L'Habana foi abogáu mientres catorce años, llogrando prestíu, y foi secretariu del Bancu de Comerciu y teniente d'alcalde de la ciudá. Perteneció a la comisión que redactó la Llei Hipotecaria pa Cuba y Puertu Ricu. Retornó a España en 1880, siendo nomáu auditor de la Capitanía Xeneral d'Aragón. Al dexar los asuntos militares, esforcióse n'ameyorar el rindimientu de l'agricultura asturiana y collaboró en publicaciones especializaes. Escribió tamién nel Boletín de la Sociedá Xeográfica. Encetó nos sos escritos los problemes económicu-alministrativos de les Antilles. Asistió al Congresu de Xeografía Colonial, en Madrid, 1884. Foi unu de los fundadores del Centru Asturianu de Madrid. Na so vieyera, escribió dures crítiques contra'l marxismu en distintos folletos.
Cornelis Eliza Bertus Bremekamp
Cornelis Eliza Bertus Bremekamp  foi un botánicu y pteridólogo neerlandés.
Desenvolvió importante actividá científica en Sudáfrica, llegando a Profesor Titular na Universidá de Transvaal, Sudáfrica.
Nube d'Oort
thumb|upright=1.3|Imaxe artística del [[cinturón de Kuiper y de la nube de Oort.]] La nube de Oort (tamién llamada nube de Öpik-Oort, n'honor a Ernst Öpik y Jan Oort) ye una nube esférica d'oxetos transneptunianos hipotética (esto ye, non reparada direutamente) que s'atopa nes llendes del sistema solar, casi a un añu lluz del Sol, y aproximao a un cuartu de la distancia del sol a Próxima Centauri, la estrella más cercana al nuesu sistema solar. Les otres dos acumuladures conocíes d'oxetos transneptunianos, el cinturón de Kuiper y el discu esvalixáu, tán asitiaes unos cien vegaes más cerca del Sol que la nube de Oort. Según delles estimaciones estadístiques, la nube podría allugar ente unu y cien billones (1012 - 1014) d'oxetos, siendo la so masa unu cinco veces la de la Tierra
Presenta dos rexones estremaes: la nube de Oort esterior, de forma esférica, y la nube de Oort interior, tamién llamada nube de Hills, en forma de discu. Los oxetos de la nube tán formaos por compuestos como xelu, metanu y amoniacu, ente otros, y formáronse mui cerca del Sol cuando'l sistema solar inda taba nes sos primeres etapes de formación. Una vegada formaos, llegaron a la so posición actual na nube de Oort por causa de los efeuto gravitatorios de los planetes xigantes.
A pesar de que la nube de Oort, como se dixo, nun se reparó direutamente (un cuerpu neses distancies ye imposible de detectar hasta en rayos X), los astrónomos creen que ye la fonte de toles cometes de periodu llargu y de tipu Halley, y de dalgunos centauros y cometes de Xúpiter. Los oxetos de la nube de Oort esterior atópense bien pocu amestaos gravitacionalmente al Sol, y esto fai qu'otres estrelles, ya inclusive la mesma Vía Láctea, puedan afectalos y provocar que salgan despidíos escontra'l sistema solar interior. La mayoría de les cometes de periodu curtiu aniciar nel discu esvalixáu, pero créese que, aun así, esiste un gran númberu d'ellos que tienen el so orixe na nube de Oort. A pesar de que tanto'l cinturón de Kuiper como'l discu esvalixáu reparáronse, estudiáu, y tamién clasificáu munchos de los sos componentes, namái tenemos evidencia na nube de Oort de cinco posibles miembros: (90377) Sedna, (148209) 2000 CR105, (308933) 2006 SQ372, 2008 KV42 y un nuevu oxetu descubiertu'l 10 de payares de 2015 entá ensin nomar. Toos ellos atópense na nube de Oort interior. El 26 de marzu de 2014 anuncióse'l descubrimientu d'un nuevu oxetu, que sería'l segundu más grande de la nube tres Sedna, identificáu como 2012 VP113. El 10 de payares de 2015 la revista Nature publicaba anunciando'l descubrimientu d'un nuevu oxetu transneptuniano alcontráu nos marxes inferiores de la nube de Oort. Dichu oxetu sería'l más alloñáu del sistema solar, récor qu'antes ostentaba'l planeta nanu Eris.
Primeres hipótesis
En 1932, l'astrónomu estoniu Ernst Öpik postuló que les cometes de periodu llargu aniciar nuna nube que orbitaba nes llendes del sistema solar. En 1950, l'astrónomu holandés Jan Oort postuló la teoría de manera independiente pa resolver una paradoxa. Les órbites de les cometes son bien inestables, siendo la dinámica la que dictamina si van topetar col Sol o con cualesquier otru planeta, o si van salir despidíos del sistema solar por cuenta de les perturbaciones de los planetes. Amás, al tar formaos na so mayor parte por xelu y otros elementos volátiles, éstos van esprendiendo gradualmente por cuenta de la radiación electromagnético hasta que la cometa estrémase o adquier una corteza aislante que frena la desgasificación. D'esta miente, Oort razonó que les cometes nun pudieron formase na so órbita actual, y que debíen de permanecer mientres tola so esistencia nun alloñáu depósitu apináu d'estos cuerpos celestes, cayendo col tiempu escontra'l sistema solar y convirtiéndose en cometes de periodu llargu.
Esisten dos tipos de cometes: los de periodu curtiu (tamién llamaos cometes eclípticos), que presenten órbites per debaxo de les 10 ua, y los de periodu llargu (cometes casi isótropos), que tienen órbites de más de 1000 ua. Oort investigó les cometes casi isótropos, y atopó que la mayoría d'ellos teníen un afelio (la so distancia más alloñada al Sol) d'aproximao 20 000 ua y paecíen provenir de toes direiciones, lo cual fortalecía la so hipótesis y suxuría un depósitu de forma esférica. Los escasos cometes que teníen afelios de 10 000 ua tuvieron de pasar en dalgún momentu mui cerca del sistema solar, siendo influyíos pola gravedá de los planetes y polo tanto faciendo más pequeña la so órbita.
Composición y estructura
right|thumb|300px|Alloña de la nube de Oort respectu del restu de cuerpos del sistema solar. Créese que la nube de Oort estender dende 2000 ua o 5000 ua hasta 50 000 ua del Sol, anque delles fontes asitien la so llende ente 100 000 ua y 200 000 ua. La nube de Oort puede estremase en dos rexones: la nube de Oort esterior (ente 20 000 ua y 50 000 ua), de forma esférica, y la nube de Oort interior (ente 2000 ua y 20 000 ua), que tien forma toroidal.
La nube esterior atópase bien pocu amestada al Sol y ye la fonte de la mayor parte de les cometes de periodu llargu. La nube interior tamién se conoz como nube de Hills, n'honor a Jack G. Hills, l'astrónomu que propunxo la so esistencia en 1981. Los modelos predicen que la nube interior tendría de tener decenes o cientos de vegaes más oxetos que la nube esterior; paez ser que la nube de Hills reabastece de cometes a la nube esterior a midida que vanse escosando y esplica la esistencia de la nube de Oort tres miles de millones d'años.
Créese que la nube de Oort puede allugar dellos billones de cuerpos de más de 1,3 quilómetros de diámetru y quinientos mil millones con una magnitú absoluta menor a +10,9 (cuanto menor ye'l valor, mayor ye'l rellumu). A pesar del númberu tan alzáu de cuerpos, cada unu d'ellos taría dixebráu en permediu delles decenes de millones de quilómetros con respectu al más cercanu. La masa de la nube de Oort nun se sabe con certidume, pero si toma'l cometa Halley como prototipu d'oxetu de la nube esterior, envalórase que la masa sería de 3x1025 kg, unos cinco vegaes la de la Tierra. Enantes pensábase que la so masa podría aportar a hasta trescientes ochenta vegaes la masa terrestre, pero la nuesa comprensión de la distribución de tamaños de les cometes de periodu llargu amenorgó les estimaciones. Anguaño la masa de la nube de Oort interior sigue siendo desconocida.
Si les cometes que s'analizaron conformen una estimación de los que s'atopen na nube de Oort, la gran mayoría taríen formaos por xelu, metanu, etanu, monóxidu de carbonu y ácidu cianhídrico. Sicasí, el descubrimientu del oxetu transneptuniano 1996 PW, que tien una órbita más carauterística d'una cometa de periodu llargu, suxure que la nube tamién alluga oxetos predresos. Los analises de los isótopos de carbonu y nitróxenu revelen qu'apenes esisten diferencies ente les cometes de la nube de Oort y les cometes de Xúpiter, a pesar de les enormes distancies que los dixebren. Esti fechu suxure que toos ellos formáronse na nube protosolar, mientres la formación del sistema solar. Estes conclusiones son tamién aceptaes polos estudios del tamañu granular nes cometes de la nube de Oort, según tamién pol estudiu de los impautos de la cometa 9P/Tempel 1.
Orixe
thumb|Imaxe artística d'un [[discu protoplanetario, similar al que formó'l sistema solar. Créese que los oxetos de la nube de Oort formar nel interior d'estos discos (bien lloñe de l'actual posición de la nube), cerca de los planetes xigantes como Xúpiter cuando inda taben formándose, y que la gravedá d'éstos espulsó al esterior los oxetos que güei formen la nube de Oort.]]
Tou indica que la nube de Oort formóse como remanente del discu protoplanetario que se formó alredor del Sol fai 4600 millones d'años. La hipótesis más aceptada ye que los oxetos de la nube de Oort formáronse mui cerca del Sol, nel mesmu procesu nel que se crearon los planetes y los asteroides, pero les interacciones gravitatories colos nuevos planetes gaseosos como Xúpiter y Saturnu espulsaron estos oxetos escontra llargues órbites elíptiques o parabóliques. Realizáronse simulaciones de la evolución de la nube de Oort dende la so formación hasta los nuesos díes y éstes amuesen que la so máxima masa adquirir 800 millones d'años tres la so formación.
Los modelos realizaos pol astrónomu uruguayu Julio Ángel Fernández suxuren que'l discu esvalixáu, que ye la principal fonte de cometes periódicos del sistema solar, podría ser tamién la principal fonte de los oxetos de la nube de Oort. Acordies colos sos modelos, la metá de los oxetos tremaos viaxa escontra la nube de Oort, un cuartu queda atrapáu orbitando a Xúpiter, y otru cuartu sale espulsáu n'órbites parabóliques. El discu esvalixáu inda podría siguir alimentando a la nube de Oort, apurriéndo-y nuevu material. Calculóse que, al cabu de 2500 millones d'años, un terciu de los oxetos del discu esvalixáu van acabar na nube de Oort. .
Los modelos computacionales suxuren que los choques de los escombros de les cometes asocedíos mientres el periodu de formación desempeñen un rol muncho más importante de lo qu'enantes se creía. Acordies con estos modelos, mientres les fases más tempranes del sistema solar asocedieron tal cantidá de choques, que munches cometes fueron destruyíos antes d'algamar la nube de Oort. Con éses la masa acumulao na actualidá na nube de Oort ye enforma menor de lo que se pensaba. Calcúlase que la masa de la nube de Oort ye solo una pequeña parte de les ente cincuenta y cien mases terrestres de material espulsáu.
La interacción gravitatoria d'otres estrelles y la marea galáctica modifica les órbites de les cometes, faciéndoles más circulares. Esto podría esplicar la forma esférica de la nube de Oort esterior. Per otru llau, la nube interior, que s'atopa más amestada gravitacionalmente al Sol, inda nun adquirió dicha forma. Estudios recién amuesen que la formación de la nube de Oort ye compatible cola hipótesis de que'l sistema solar formóse como parte d'un cúmulu d'ente doscientes y cuatrocientes estrelles. Si la hipótesis ye correuta, les primeres estrelles del cúmulu que se formaron podríen afectar en gran midida a la formación de la nube de Oort, dando llugar a frecuentes perturbaciones.
Cometes
Créese que los cometes aniciáronse en dos puntos bien estremaos del sistema solar. Les cometes de periodu curtiu xenerar na so mayor parte nel Cinturón de Kuiper o nel [ isu esvalixáu]], qu'empiecen a partir de la órbita de Plutón (a 38 ua del Sol) y estiéndense hasta les 1El cinturón. Los de periodu llargu, como'l cometa Hale-Bopp, que tarden miles d'años en completar una órbita, aniciáronse toos na nube de Oort. El cinturón de Kuiper xenera poques cometes por cuenta de la so órbita estable, al contrariu que'l discu esvalixáu, que ye dinámicamente bien activu. Les cometes escapen del discu esvalixáu y cayen so los dominios gravitatorios de los planetes esteriores, convirtiéndose no que se conoz como centauros. Estos centauros, col tiempu, son unviaos más adientro del sistema solar y conviértense en cometes de periodu curtiu.
thumb|250px|right|[[Cometa Halley, ye'l prototipu de cometer tipu Halley (periodu curtiu), que se cree que s'aniciaron na nube de Oort.]] Les cometes de periodu curtiu pueden estremase en dos tipos: los de la familia de Xúpiter y los de la familia del Halley (tamién llamaos cometas tipu Halley). La so principal diferencia anicia nel periodu; los primeres tarden menos de venti años en completalo y tienen semiexes mayores en redol a 5 ua y los segundos tarden más de venti años y el so semiexe mayor sueli ser de más de 10 ua. Tamién puede utilizase el parámetru de Tisserand pa estremalos, siendo "{T_p} = 2" la frontera de separación ente dambos, anque la so efeutividá ta apostada. Amás, les cometes de la familia de Xúpiter tienen enclinos orbitales baxes, unos 10° de media, ente que los de tipu Halley tienen enclinos orbitales bien desiguales, anque xeneralmente bien pronunciaes, d'unos 41° de media. Toes estes diferencies tienen llugar por cuenta del so orixe: les cometes de la familia de Xúpiter formar na so mayor parte nel discu esvalixáu, ente que los de la familia del Halley aniciar na nube de Oort. Créese qu'estos postreros fueron cometes de periodu llargu que fueron prindaos pola gravedá de los planetes xigantes y unviaos al sistema solar interior.
Jan Oort decatar de que'l númberu de cometes yera menor que'l predichu pol so modelu ya inda na actualidá'l problema ta ensin resolver. Les hipótesis apunten a la destrucción de les cometes por impautu o a la so disgregación por fuercies de marea; tamién se suxure la perda de tolos compuestos volátiles o la formación d'una capa non volátil na so superficie, lo cual fadría invisible a la cometa. Reparóse tamién que la incidencia de les cometes nos planetes esteriores ye enforma mayor que nos interiores. Lo más probable ye que se deba a l'atracción gravitatoria de Xúpiter, qu'actuaría a manera de barrera, atrapando les cometes y faciendo que topetaren con él, de la mesma qu'asocedió col cometa Shoemaker-Levy 9 en 1994.
Fuercies de marea
thumb|200px|right|Al igual que la [[Lluna exerz marees sobre los océanos de la Tierra, la nube de Oort tamién sufre estes fuercies de marea; siguiendo'l símil, la Lluna sería la Vía Láctea y los océanos los oxetos de la nube de Oort.]] Les fuercies de marea prodúcense por cuenta de que la gravedá qu'exerz un cuerpu escai cola distancia. L'efeutu más cotidianu son les marees que la Lluna provoca sobre los océanos terrestres, causando qu'éstos xuban o baxen según la so cercanía al satélite. De la mesma, la Vía Láctea exerz estes fuercies de marea sobre la nube de Oort, deformándola llixeramente escontra'l centru de la galaxa (polo que la nube de Oort nun ye una esfera perfecta). Nel sistema solar interior esta marea galáutica ye ínfima, una y bones la gravedá solar predomina; pero cuanto mayor ye l'alloñanza al Sol aquélla vuélvese cada vez más perceptible. Esta pequeña fuercia ye abonda p'alteriar el movimientu de dellos miembros de la nube y una parte d'ellos son unviaos escontra'l Sol.
Dellos espertos creen que la marea galáutica pudo aumentar los perihelios (distancia más cercana al Sol) de dalgunos planetesimales con grandes afelios, contribuyendo asina a la formación de la nube de Oort. Los efeutos de la marea galáutica son bien complexos y dependen en gran midida del comportamientu de cada unu de los oxetos del sistema planetariu. Otra manera, a nivel global los efeutos son más qu'evidentes: créese que cerca d'un 90 % de les cometes qu'espulsa la nube de Oort deber a ella. Los modelos estadísticos basaos nes órbites de les cometes de periodu llargu sofiten esta idea.
Perturbaciones estelares
Amás de la marea galáctica, esisten otros mecanismos capaces d'unviar cometes escontra'l sistema solar interior, como los campo gravitatorios de les estrelles cercanes o de les grandes nubes moleculares. N'ocasiones, mientres la órbita que sigue'l Sol al traviés de la galaxa averar a otros sistemes estelares. Por casu, calculóse que mientres los próximos diez millones d'años la estrella conocida con mayores posibilidaes d'afectar a la nube de Oort ye Gliese 710 (ello ye que calcúlase que dientro d'unos 1,4 millones d'años va transitar pela nube de Oort, aumentando hasta nun 50 % la tasa d'espulsión de cometes). Esti procesu tamién esvalixa los oxetos fuera del planu eclíptico, esplicando la distribución esférica de la nube.
Hipótesis de Némesis
En 1984, Richard A. Muller, Piet Hut y Marc Davis suxurieron la posibilidá de que'l Sol pudiera tener una compañera estelar que lo orbitara. Dichu oxetu hipotéticu recibió'l nome de Némesis, que sería probablemente una nana marrón y orbitaría mui cerca d'onde creemos que s'atopa la nube de Oort. Némesis tendría una órbita elíptica, polo que cada 26 millones d'años pasaría al traviés de la nube, bombardeando cometes al sistema solar interior, lo qu'esplicaría la periodicidad de les estinciones na Tierra. Un añu más tarde, D. Whitmire y J. J. Matese suxurieron la posibilidá de que Némesis pudiera tratase d'un pequeñu furacu negru; y nel 2002 esti postreru propunxo la esistencia d'un planeta xigante bien distante que sería'l causante de qu'una gran parte de les cometes que lleguen al sistema solar interior provengan d'una rexón concreta de la nube de Oort.
Sicasí, nun s'atoparon pruebes definitives de la so esistencia y munchos científicos argumenten qu'una compañera estelar a una distancia tan enorme del Sol nun podría tener una órbita estable, yá que sería espulsada poles perturbaciones de les demás estrelles.
Oxetos de la nube de Oort
thumb|320px|right|Animación qu'amuesa la órbita de [[90377 Sedna|Sedna, afayáu en 2004, un posible oxetu de la nube de Oort interior.]] Dexando a un llau les cometes de periodu llargu, solo conócense cuatro objetos que se cree que pertenecen a la nube de Oort; tratar de 90377 Sedna, (148209) 2000 CR105, (308933) 2006 SQ372, 2008 KV42. Por causa de la so alloñanza, el perihelio de los dos primeros, a diferencia de los oxetos del discu esvalixáu, nun llega a trate afeutáu pola gravedá de Neptunu, polo que les sos órbites nun pueden esplicase poles perturbaciones de los planetes xigantes. Si formárense nes sos actuales posiciones, les sos órbites tendríen de ser circulares; amás, l'acreción queda refugada, pos la enorme velocidá cola que se movíen los planetesimales resultaría demasiáu perxudicial.
Hai delles hipótesis qu'esplicaríen les sos escéntriques órbites: podríen ser afeutaos pola gravedá d'una estrella cercana cuando'l Sol inda s'atopaba dientro del cúmulu estelar que dio llugar a la so formación. En casu de qu'asina fora, podríen tamién ser alteriaos por un cuerpu inda desconocíu del tamañu d'un planeta que s'atopara dientro de la nube de Oort, podría debese tamién a una dispersión exercida por Neptunu mientres un periodu de gran escentricidá o pola gravedá d'un alloñáu discu transneptuniano primitivu, o inclusive ser prindaes por pequeñu estrelles que pasaben esporádicamente cerca del Sol. De toes elles, la perturbación d'otres estrelles paez ser hasta agora lo más plausible. Dellos astrónomos prefieren incluyir tantu a Sedna como a no que denominen "discu esvalixáu estendíu", en llugar d'en la nube de Oort interna.
Radiación cósmico
thumb|250px| Simulación del impautu d'una partícula de 1 TeV (1012 eV) proveniente del [[espaciu esterior, y de la radiación cósmico consecuente, sobre Chicago.]] thumb|300px|Representación de los distintos detectores de rayos cósmicos
SARS-CoV-2
El coronavirus-2 del síndrome respiratoriu agudu grave (SARS-CoV-2) ye un coronavirus causante de la enfermedá por coronavirus (COVID-19). Primeramente, el virus foi llamáu 2019-nCoV (del inglés 2019-novel coronavirus). Foi descubiertu y aislláu per primer vegada en Wuhan, China, tres provocar la epidemia de COVID-19.
El xenoma del virus ta formáu por una sola cadena d'ARN, polo que se clasifica como ARN monocatenariu positivu. La so secuencia xenética aisllóse dende una muestra d'un paciente afectáu por neumonía na ciudá china de Wuhan. Foi deteutáu per primer vegada n'avientu de 2019. Nun se conoz el mecanismu exautu de tresmisión, pero se cree que pue producise'l contaxu d'una persona a otra per aciu de les gotes de saliva espulsaes al traviés de la tos y l'estorníu. Pue provocar enfermedá respiratoria aguda y neumonía grave n'humanos.
Radiación cósmico
Los rayos cósmicos, tamién llamaos radiación cósmico, son partícules subatómiques procedentes del espaciu esterior que la so enerxía, por cuenta de la so gran velocidá, ye bien elevada: cercana a la velocidá de la lluz. Afayáronse cuando se comprobó que la conductividá llétrica de l'atmósfera terrestre deber a ionización causada por radiaciones d'alta enerxía.
En 1911, Victor Franz Hess, físicu austriacu, demostró que la ionización atmosférica aumenta proporcionalmente a l'altitú. Concluyó que la radiación tenía de proceder del espaciu esterior.
SARS-CoV-2
Anguaño, nun hai nengún tratamientu específicu aprobáu oficialmente, pero pueden utilizase los antivirales esistentes. Como midíes preventives encamentóse llavase frecuentemente les manes y evitar el contactu cercanu con persones afectaes.
Frais (Territoriu de Belfort)
Frais ye una comuña francesa del departamentu de Territoriu de Belfort, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Radiación cósmico
El descubrimientu de que la intensidá de radiación depende de l'altitú indica que les partícules integrantes de la radiación tán llétricamente cargaes y que les esvia'l campu magnético terrestre.
Ernest Rutherford y los sos collaboradores, contraria y enantes a les esperiencies de Hess, supunxeron que la ionización reparada pol espectroscopiu deber a la radioactividá terrestre, yá que, midíes realizaes en 1910 na base y el cumal de la Torre Eiffel, asina lo detectaben.
Robert Andrews Millikan acuñó la espresión rayos cósmicos tres les sos propies midíes que concluyeron en que, efeutivamente, yeren d'orixe bien alloñáu, inclusive esterior al Sistema Solar.
Historia
Tres el descubrimientu de la radioactividá por Henri Becquerel en 1896, aceptábase que la eletricidá atmosférica - ionización del aire - yera provocada puramente pola radiación xenerada de la mesma por elementos radiactivos nel suelu y polos gases radiactivos o isótopos de radón qu'aquellos producen. La posterior midida, mientres la década de 1900 a 1910, de la tasa d'ionización (ritmu d'ionización del aire) al respective de l'altitú demostró un descensu que podía esplicase pola absorción de la radiación ionizante pel aire interpuestu.
Descubrimientu
En 1909, Theodor Wulf desenvolvió'l primera electrómetru. Ésti yera un preséu diseñáu pa midir la tasa de producción d'iones dientro d'un contenedor selláu herméticamente. Wulf usó esti preséu pa demostrar que los niveles de radiación ionizante nel cumal de la Torre Eiffel yeren mayores que na so base. Sicasí, el so artículu, publicáu en Physikalische Zeitschrift, nun atopó amplia aceptación. En 1911, Domenico Pacini reparó variaciones simultánees de la tasa d'ionización sobre un llagu, sobre'l mar y a una fondura de 3 metros so la superficie. Del descensu reparáu so l'agua, Pacini concluyó qu'una parte de la ionización deber a fontes distintes de la radioactividá terrestre. thumb|left|Pacini realizando una midida en 1910.|160px
Más tarde, en 1912, Victor Hess alzó tres electrómetros Wulf de precisión ameyorada a una altitú de 5300 metros usando un globu aerostáticu y atopó que la tasa d'ionización multiplicábase aproximao por cuatro en comparanza cola que podía midise a nivel del suelu. Hess tamién refugó al Sol como la fonte de radiación responsable por aciu un nuevu ascensu en globu mientres un eclís de sol casi total. Cuando la Lluna taba bloquiando la mayor parte de la radiación solar visible, Hess inda pudo midir una tasa d'ionización n'aumentu col altor, y concluyó: "La meyor esplicación a la resultancia de les mios observaciones vien dada pol camientu de qu'una radiación d'un enorme poder de penetración entra na nuesa atmósfera dende enriba". En 1913-1914, Werner Kolhörster confirmó les primeres observaciones de Hess al midir la medría de la tasa d'ionización a 9 km d'altitú.
thumb|Amonto de la tasa d'ionización cola altitú midida por Victor Hess en 1912 (esquierda) y por Kolhörster (derecha)
Hess recibió'l Premiu Nobel de Física en 1936, pol so descubrimientu.
El vuelu del globu de Hess tuvo llugar el 7 d'agostu de 1912. Esautamente 100 años dempués, el 7 d'agostu de 2012, el vehículu Mars Science Laboratory midió los niveles de radiación ionizante per vegada primera n'otru planeta per mediu del so Detector de Midida de Radiación (RAD, poles sigles n'inglés de Radiation Assessment Detector).
thumb|Hess aterriza tres el so vuelu en globu de 1912.
Orixe
Entá nun ta claro l'orixe de los rayos cósmicos. Sábese que, nos periodos en que s'emiten grandes erupciones solares, el Sol emite rayos cósmicos de baxa enerxía, pero estos fenómenos estelares nun son frecuentes. Poro, nun son motivu d'esplicación del orixe d'esta radiación. Tampoco lo son les erupciones d'otres estrelles asemeyaes al Sol. Les grandes esplosiones de supernoves son, siquier, responsables de l'aceleración inicial de gran parte de los rayos cósmicos, una y bones los restos de diches esplosiones son potentes fontes de radio, qu'impliquen presencia d'electrones d'alta enerxía.
En 2007, un grupu de científicos arxentinos del Observatorio Pierre Auger realizó un espectacular descubrimientu qu'inauguró una nueva caña de l'astronomía. Esti grupu atopó evidencies de que la mayor parte de les partícules de rayos cósmicos provién d'una constelación cercana: Centaurus. Esta constelación contién una galaxa de nucleu activu, que'l so nucleu deber a esistencia d'un furacu negru (probablemente supermasivo), al cayer la materia a la ergosfera del furacu negru y rotar velozmente.
A enormes velocidaes, centrífugamente, fúgase parte d'esa materia, constituyida por protones y neutrones. Al algamar la Tierra (o otros planetes con atmósferes abondo trupes) namái lleguen los protones, que, en topetando contra les capes cimeres atmosfériques, cayen en cascaes de rayos cósmicos. El descubrimientu reparáu en Centaurus paez ser extrapolable a toles galaxes de nucleos activaos per furacos negros.
Tamién se cree que, como resultáu de les ondes de choque procedentes de les supernoves que s'arrobinen hasta l'espaciu interestelar, nésti xenérase aceleración adicional. Nun esisten pruebes direutes de que les supernoves contribuyan de manera significativa a los rayos cósmicos. Sicasí, suxúrese que les estrelles binaries de rayos X pueden ser fontes de rayos cósmicos. Nesos sistemes, una estrella normal dexa masa a la so complementaria, a una estrella de neutrones o bien a un furacu negru.
Los estudios radioastronómicos d'otres galaxes amuesen qu'éstes tamién contienen electrones d'alta enerxía. Los centros de delles galaxes emiten ondes de radio de muncha mayor intensidá que la Vía Láctea. Esto indica que contienen fontes de partícules d'alta enerxía.
Componentes a nivel del mar
Los rayos cósmicos qu'algamen l'atmósfera na so capa cimera son principalmente (98%) protones y partícules alfa d'alta enerxía. El restu ta constituyíu por electrones y partícules pesaes ionizadas. A éstes denominar partícules primaries.
Estes partícules cargaes interaccionan cola atmósfera y el campu magnético terrestre, convertir en partícules secundaries (son productu de la interaición de les partícules primaries cola atmósfera) y distribúyense talmente que, debíu al campu magnético, la mayor intensidá de les partícules qu'algamen el suelu asocede nos polos.
Poro, la componente de partícules qu'algamen el suelu varia según l'altitú (a mayor altor, menos atmósfera cola cual interaccionar) y pola llatitú (a mayor llatitú, mayor cantidá de partícules esviaes pel campu magnéticu), y favorecen cierta variación col ciclu solar (de 11 años).
A nivel del mar y a una llatitú d'unos 45ᵘ N, los componentes importantes d'estes partícules son:
Les dosis recibíes por cuenta de los rayos cósmicos varien ente 300 μSv (microsieverts) y 2 000 μSv al añu. Permediada pola población, datos d'ocupación y otros factores, atópase un valor permediu de 380 μSv/añu.
Cascaes de rayos cósmicos
Les agües o cascaes de partícules subatómiques aniciar por aición de rayos cósmicos primarios, que la so enerxía puede ser cimera a 1020 eV (electronvoltios): cien millones de vegaes cimera a la que puede impartise a una partícula subatómica nos más potentes aceleradores de partícules.
Cuando un rayu cósmicu d'alta enerxía llega a l'atmósfera terrestre interactúa con átomos d'ésta, topeta contra los gases y llibera electrones. Esti procesu escita los átomos y xenera nueves partícules. Éstes, de la mesma, topeten contra otres y provoquen una serie de reaiciones nucleares, qu'anicien nueves partícules que repiten el procesu en cascada. Asina, puede formase una cascada de más de 1011 nueves partícules. Los corpúsculos integrantes de les cascaes pueden midise con distintos tipos de detectores de partícules, xeneralmente basaos na ionización de la materia o nel efeutu Cherenkov.
Eiramola
Eiramola ye una aldea de la parroquia de San Xuan nel conceyu asturianu de Castropol.
Alcuéntrase a 3,00 km de Castropol, la capital del conceyu, a un altor mediu de 20 msnm y tien una población de.
Foussemagne
Foussemagne ye una comuña francesa del departamentu de Territoriu de Belfort, na rexón de Borgoña-Francu Condáu. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Aquilino Alonso
Aquilino Alonso Miranda ye un políticu asturianu, conseyeru de Salú de la Xunta d'Andalucía ente 2015 y 2017.
Biografía
Aquilino Alonso ye llicenciáu en Medicina y Ciruxía pola Universidá d'Uviéu, máster en Salú Pública y Alministración Sanitaria pola Universidá de L'Habana (Cuba) y máster en Prevención de Riesgos Llaborales pola d'Universidá de Granada Granada. Dende 2013 hasta 2015 foi viceconseyeru d'Igualdá, Salú y Polítiques Sociales de la Xunta d'Andalucía.
Nel ámbitu políticu foi direutor de Servicios Sanitarios del Serviciu de Salú del Principáu d'Asturies (2012-2013). Enantes, foi direutor-xerente de los distritos Metropolitanu de Granada (2003-2012) y Loja (1988-2003).
Per otru llau, realizó tamién actividaes docentes na Escuela Andaluza de Salú Pública y na Escuela de Trabayu Social de Xixón.
Idioma ucraín
L'ucraín (українська мова) o ucranianu ye una llingua eslava oriental (grupu indoeuropéu) falada principalmente n'Ucraína por unos 40 millones de persones.
Historia
Ye ún de los tres miembros que faen parte del eslavu oriental xunto al rusu y al bielorrusu. Estrémase d'estos nes influencies polaques que recibió na dominación polaca de la Ucraína Occidental.
Como'l bielorrusu ye fíu del rutenu antiguu, del que se separtó nel sieglu XV.
Tien l'orixe nel Rus de Kiev (sieglos X al XIII), nel que se conocía como rusín. L'ucraín normativu creóse nel sieglu XIX, so la guía del nacionalismu de la dómina. La invasión rusa frenó la so espansión, cola prohibición de falalo en públicu. Cola independencia de 1991, declaróse únicu idioma oficial n'Ucraína.
Lantoira
Lantoira ye una aldea de la parroquia de San Xuan nel conceyu asturianu de Castropol.
Alcuéntrase a 3,50 km de Castropol, la capital del conceyu, a un altor mediu de 78 msnm y tien una población de.
Idioma ucraín
Alfabetu ucraín
thumb|right|300px|Tecláu n'ucraín. L'ucraín usa l'alfabetu cirílicu, adautáu a les sos necesidaes. Como en tolos idioms eslavos qu'usen el cirículu, la ortografía respeta bastante bien la fonética.
Matsnaberd
Matsnaberd o Mlznaber (n'Idioma armeniu: Մածնաբերդ) ye una antigua fortaleza medieval armenia, asitiada nel sur de la población de Chovdar nel raión de Daşkəsən, de l'anguaño (2016) Azerbaixán. #Atopar al este d'un monte arrodiáu de fondos gargüelos.
Historia
Nes fontes históriques #mentar a Matsnaberd como sede del rei Aghsart'an.
Dempués de la cayida del rei Gurgen I d'Aghuània (fináu nel 989) de la dinastía armenia de los Bagratuni, el so fíu, David Anholin fináu en 1048), aprobó les regles d'autoridá de Matsnaberd (onde sobrevivieron hasta final del sieglu XIII) y les llendes de la so poder fueron estendíos a les provincies vecines y los sos castiellos. Según l'historiador armeniu Mkhitar de Ayrivank (1222-1290): «Y pa sorpresa de los reis Bagratuni #quedar en Matsnaberd y nel nuevu castiellu, cola construcción de fortaleces en munchos más distritos ... » Mientres la primer metá del sieglu XII Matsnaberd sufrió ataques per parte de los selyúcides y por un pocu tiempu tuvo sol dominiu de los mongoles.
Arquiteutura
A finales del sieglu XIX, les puertes de la fortaleza realizaes con morteru y piedra irregular fueren destruyíes. En 1886 el periódicu Ecu de Matsnaberd reflexó la situación declarando: «Agora les buelgues son apenes perceptibles de les habitaciones y la paré de la fortaleza #atopar en ruines...»
Mediu interestelar
En astronomía, el mediu interestelar, o ISM poles sos sigles n'inglés, ye'l conteníu de materia y enerxía qu'esiste ente les estrelles dientro d'una galaxa. El mediu interestelar desempeña un papel crucial en astrofísica por causa de la so situación ente les escales estelar y galáctica. Les estrelles fórmense dientro de rexones fríes de mediu interestelar, de la que éstes reponen materia interestelar 3, lo qu'equival a un átomu d'hidróxenu per centímetru cúbicu aproximao. Dichu mediu conformar trés constituyentes básicos: materia ordinario, rayos cósmicos y campos magnéticos.
El mediu en sí ye un amiestu heteroxénea de polvu. La materia ta compuesta de la mesma d'alredor d'un 99% en masa por partícules de gas y un 1% por polvu. La composición química del gas, d'alcuerdu a la nucleosíntesis primordial, ye d'un 90.8% en númberu (70.4% en masa) d'hidróxenu, un 9.1% (28.1%) d'heliu y un 0.12% (1.5%) d'elementos más pesaos, comúnmente llamaos metales na xíriga astrofísica. Una fracción significativa d'estos metales entiesten en forma de granos de polvu nes rexones más trupes y fríes del mediu interestelar.
La presencia del escurecimientu interestelar dio a William Herschel y a Jacobus Kapteyn la falsa impresión de que'l nuesu Sistema Solar atopábase cerca del centru de la galaxa. Sicasí dichu escurecimientu producir les nubes de gas y polvu que s'interponen nel percorríu de la lluz de les estrelles y el nuesu sistema planetariu. Ye lo que se denomina estinción estelar. Esta escayencia de la intensidá llumínica de les estrelles al ser travesáu pola lluz ye causáu pola absorción de fotones a ciertes llonxitúes d'onda.
Por casu, el llonxitú d'onda típica d'absorción del hidróxenu atómicu atopar a unos 121,5 nanómetros, la transición Lyman-alfa. Por tanto, ye casi imposible ver la lluz emitida nesti llonxitú d'onda por una estrella, porque gran parte ye absorbida mientres el viaxe a la Tierra. Coles mesmes, l'absorción causada peles nubes de polvu dase, sobremanera, a llonxitúes d'onda curties, ye dicir que l'azul absuerbe meyor que'l colloráu. Esto produz un efeutu d'encarnizamientu (reddening n'inglés) de la lluz, más intensu cuanto más alloñada sía la posición de la fonte. Este ye unu de los motivos polos cualos los telescopios d'infrarroxos dexen ver meyor al traviés de diches nubes.
Otru efeutu interesante ye la polarización llinial de la lluz que ye debida a que los granos de polvu nun son esféricos sinón llixeramente allargaos polo que los campos magnéticos tienden a allinialos a lo llargo de les sos llinies de campu. La manifestación de dichu efeutu punxo n'evidencia la esistencia de campos magnéticos coherentes nel mediu interestelar.
El mediu interestelar suel estremase en trés fases, dependiendo de la temperatura del gas: bien caliente (millones de kelvin), caliente (miles de kelvin), y fríu (decenes de kelvin).
Carauterístiques importantes del estudiu del mediu interestelar inclúin nubes moleculares, nubes interestelares, restos de supernoves, nebuloses planetaries, y estructures difuses asemeyaes.
Materia interestelar
La tabla 1 amuesa les propiedaes de los componentes del mediu interestelar na Vía Láctea.
Unidá astronómica
La unidá astronómica (UA) ye una unidá de distancia qu'equival a 149.597.870.691 ± 30 metros. Ye aproximadamente igual a la distancia media ente la Tierra y el Sol, equivalente a 8,32 minutos lluz. Anque ye una escelente aproximación, nun correspuende con toa precisión a la órbita real de la tierra. Ye por esto que modernamente defínese como la distancia dende'l Sol a una partícula ensin masa y llibre de perturbaciones que se mueve nuna órbita circular alredor del Sol con un periodu orbital de 365,2568983 díes (añu gausianu).
El nome provién de los sieglos XVI y XVII, cuando nun se conocíen les distancies absolutes ente los cuerpos del sistema solar, pero sí les distancies relatives tomando como patrón la distancia media ente la Tierra y el Sol, que foi denomada la unidá astronómica. Llegóse a afirmar que'l día en que se midiere esti valor, se conocería'l tamañu l'Universu.
Georgie Dann
Georges Mayer Dahan conocíu artísticamente como Georgie Dann, foi un cantante francés.
Trayeutoria artística
Nació nuna familia de músicos y artistes, teniendo formación musical dende bien mozu. Estudió nueve años nel Conservatoriu de París y convirtióse nun espertu clarinetista, tocaba tamién el saxofón y l'acordión y yera diplomáu en maxisteriu. Entamó la so trayeutoria artística en Francia, onde formó parte de grupos de pop. Llegó en 1965 a España para representar al so país nel VI Festival del Cantar Mediterraneu, col cantar Tout ce que tu sais. Quedóse a vivir n'España y especializóse nel denomináu cantar del branu, de la que foi unu de los sos principales representantes, iconu popular del cantar llixeru.
El so primer ésitu llegó en 1969 col cantar "El casatschok", y algamó una gran popularidá nes décades 1970 y 1980 con cantares d'estribillos apegadizos y bailladeros y lletres dacuando cachondes, como "El Bimbó", "Macumba", "Carnaval, carnaval", "El africano", "El chiringuito", "La barbacoa", "El Koumbo", "La paloma blanca", "Cuando suena el acordeón", "Coctel tropical", "El dinosaurio", "Mi cafetal", "La cerveza", "El negro no puede" y otres.
Los primeros videoclips musicales que s'emitieron en RTVE fueron de cantares d'él. El so cantar de 2007 "Mecagüentó" paez ser una parodia de la temática braniega que-y dio tantos ésitos, yá que cuenta de la hestoria d'un pa que se va de vacaciones y tou sále-y mal.
Vida privada
Nos los últimos años de la so vida vivió en Madrid. En 1974 casó con Emilia García Emy, una de les sos baillarines, con quien tuvo trés fíos, nacíos en Madrid. Dos de los sos fíos, Patricia y Paúl, formaron el dúu Calle París.
Georgie Dann morrió'l 3 de payares de 2021 nel Hospital Puerta de Hierro de Majadahonda (España) mientres una operación de cadril.
Discografía
Na so carrera artística grabó, ente otros, los discos de darréu:
Stevo Pendarovski
Stevo Pendarovski ye un abogáu y políticu macedoniu, presidente del so país dende'l 12 de mayu de 2019. Ye miembru de la Xunión Socialdemócrata de Macedonia.
Picä Tumilho
Picä Tumilho son un grupu de música rock que canta en llingua mirandesa.
So primer discu ye "Sacho, Gaçpóia i Rock’n’Roll". Munches de les canciones son en llingua mirandesa, usandu los instrumentos típicos (gaita de fuolhes, caixa i bombu) o sólu les voces típiques de el pianu.
El CD ta editandu por Sons da Terra.
Comienzo
Los Picä Tumilho surgieron pol Natal de 1998. El gustu común pol rock progresivu na décades de 70 e 80 xunto con cinco xovenes estudiantes nun proyeutu que, comenzandu nun ‘a-ver-o-que-sai-de equí’, completu ya una década de existencia. Pa trés un discu (Sacho, Gaçpóia i Rock n'Roll) ye munchos conciertos pa públicos heteroxéneos.
Configuración electrónica
Les configuraciones electróniques describen a cada electrón como si se moviera de forma independiente nún orbital, nún campu mediu creáu por tolos otros orbitales. Les configuraciones descríbense, en términos matemáticos, por determinantes de Slater o funciones d'estáu de configuración.
Acordies coles lleis de la mecánica cuántica, nos sistemes con un únicu electrón hai una enerxía asociada con cada configuración electrónica. Amás, si se dan determinaes condiciones, los electrones son capaces de movese d'una configuración a otra emitiendo o absorbiendo un cuantu d'enerxía en forma de fotón.
El conocimientu de la configuración electrónica de los diferentes átomos ye útil pa entender la estructura de la tabla periódica d'elementos, y tamién pa describir les xuniones químicas que mantienen los átomos xuníos. Ye útil, finalmente, p'axudar a desplicar les propiedaes de los láseres y los semiconductores.
Archie Lafranco
Archy Lanfranco ye un actor asturianu, que'l so nome real ye José María Suárez Suárez, y que tien la so residencia en Méxicu dende 1989. Actuó en munches telenoveles y películes.
Configuración electrónica
Capes y subcapes electróniques
La configuración electrónica foi concebida dientru del modelu teóricu d'estructura del átomu de Bohr, y, magar los avances na comprensión de la naturaleza cuántica de los electrones, entá ye habitual falar de capes y subcapes orbitales.
Una capa electrónica ye'l conxuntu d'estaos cuánticos posibles que comparten el mesmu númberu cuánticu principal, n (el númberu que va delantre de la lletra na notación orbital) que puede ser ocupado por electrones. Cualesquier capa con un númberu n puede agospiar 2n2 electrones. Esto ye, na primer capa pueden acomodase dos, na segunda 8 y na tercera 18. L'aumentu del factor de 2 debese a que los estaos cuánticos posibles dóblense pola esistencia del espín: cada orbital atómicu almite dos electrones idénticos que tengan un espín opuestu, ún con un espín +1/2 (representáu xeneralmente como una flecha qu'apunta p'arriba) y otru con un espín -1/2 (representáu por una flecha qu'apunta p'abaxu).
El númberu d'electrones que pueden ocupar cada capa y subcapa obtiénense a partir de les ecuaciones de la mecánica cuántica; en particular del principiu d'exclusión de Pauli, qu'establez que ye imposible que dos electrones del mesmu átomu tengan los mesmos valores de los cuatro númberos cuánticos.
Enerxía. Estáu estacionariu y estáu escitáu
La enerxía asociada a un electrón ye la que tien nel so orbital. La enerxía d'una configuración tien, a menudu, un valor aproximáu al sumatoriu de la enerxía de cada electrón, descartándose nel cálculu les interacciones ente electrones. La configuración que correspuende al nivel más baxu d'enerxía llámase estáu estacionariu del átomu; cualesquier otra configuración ye un estáu escitáu. Asina, por exemplu, l'estáu estacionariu del átomu de sodiu ye la configuración 1s²2s²2p⁶3s¹, como puede deducise fácilmente de l'aplicación del principiu d'Aufbau. El primer estáu escitáu obtiénse llevando un electrón del orbital 3s al 3p pa obtener la configuración 1s²2s²2p⁶3p, conocida abreviadamente como nivel 3p del átomu de sodiu. Los átomos pueden pasar d'una configuración a otra emitiendo o absorbiendo enerxía. Nuna llámpara de vapor de sodiu, por exemplu, los átomos de sodiu son escitaos al so nivel 3p por una descarga llétrica, y vuelven a la so configuración estacionaria emitiendo lluz mariella con una llonxitú d'onda de 589 nm.
Por regla xeneral, la escitación d'electrones de valencia (como'l 3s del sodiu) rellaciónase con enerxía en forma de fotones de lluz visible o ultraviola. Ye posible tamién escitar los electrones centrales, pero fai falta muncha más enerxía, xeneralmente correspondientes a fotones de rayos X. Con ellos podríase, nel exemplu citáu, escitar un electrón 2p al nivel 3s pa formar la configuración 1s²2s²2p⁵3s².
Nel restu d'esti artículu falaremos, sacante que se diga lo contrariu, del estáu estacionariu de los átomos o molécules, consideráu xeneralmente como "la" so configuración habitual.
Notación
Físicos y químicos empleguen una notación estándar pa señalar les configuraciones electróniques de los átomos y les molécules. Nel casu de los átomos, la notación consiste nuna secuencia de les diverses subcapes atómiques (por exemplu, al fósforu correspuénde-y la secuencia 1s, 2s, 2p, 3s, 3p) na que'l númberu d'electrones asignáu a cada subcapa aparez indicáu en forma de superíndiz. Asina, l'hidróxenu tien un electrón nel orbital s de la primer capa; poro, la so configuración escríbese 1s¹. El litiu, pela so banda, tien dos electrones na subcapa 1s y ún na 2s, y la so configuración escríbese 1s² 2s¹. El fósforu, nesta notación, escríbese asina: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p³. 440px|thumb|right|Tabla periódica con detalle de les capes electróniques de cada elementu. Esti sistema ye abegosu pa emplegalu pa notar átomos con munchos electrones, lo que llevó a la creación d'un sistema de notación abreviada. La configuración electrónica espresase como la xunión de los electrones centrales, equivalentes a los del gas noble del periodu precedente, y los electrones de valencia, una y bones los elementos d'un mesmu periodu diferénciense namái nel númberu d'electrones de les últimes subcapes. El fósforu, por exemplu, ta nel tercer periodu, y diferénciase del neón, el gas noble del segundu periodu, de configuración 1s² 2s² 2p⁶, namái pola presencia d'una tercer capa. La parte de la so configuración igual a la del neón abreviase como [Ne], y eso permite que pueda notase'l fósforu como [Ne] 3s² 3p³ en cuenta de facelo per estensu. Esta convención ye útil, una y bones son los electrones de la capa más esterna los que más influin nes carauterístiques químiques d'un elementu.
Sicasí, l'orde d'escritura de los orbitales nun ta completamente afitáu, porque namái les ocupaciones orbitales tienen significación física. Por exemplu, la configuración electrónica del titaniu n'estáu basal puede escribise [Ar] 4s² 3d² o [Ar] 3d² 4s². La primer notación sigue l'orde, basáu na regla de Madelung pa la configuración de los átomos neutros: 4s enllénase enantes de 3d na secuencia Ar, K, Ca, Sc, Ti. La segunda notación axunta tolos orbitales col mesmu valor de n', y correspuende al orde espectroscópicu de les enerxíes orbitales, que representa el contrariu del orde nel que los electrones son arrancaos d'un átomu determináu pa formar iones positivos: 3d enllénase enantes de 4s na secuencia Ti4+, Ti3+, Ti2+, Ti+, Ti.