cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vuelta a Cataluña 2022
El percorríu de la prueba presentaba dos grandes novedaes. Primeru, dempués de nueve ediciones, el llugar de salida dexaba de ser Calella y pasaba a ser Sant Feliu de Guíxols. Per otra parte, la carrera volvía a Perpinyà, per onde nun pasaba dende 1955. La ciudá foi la sede d'un final d'etapa y del entamu de la siguiente.
El ganador foi'l colombianu Sergio Higuita del equipu Bora-Hansgrohe, siguíu pol ecuatorianu Richard Carapaz del INEOS Grenadiers y el portugués João Almeida del UAE Emirates.
Ciclistes participantes y posiciones finales
Convenciones:
Marlene Freitas da Silva
Marlene Freitas da Silva ( 1937-2005) foi una botánica, curadora, y profesora brasilana.
En 1970, llogró una llicenciatura en Farmacia y Bioquímica, pola Universidá Federal d'Amazones Foi fundadora del Departamentu de Botánica del Institutu Nacional de Pesquises da Amazônia. En 1973, Marlene integró la primer clase d'estudiantes de posgráu del INPA; y foi empuesta pol Dr. Prance Guillean Tholmie completando la so maestría en Ciencies Biolóxiques en 1976, cuando revisó la taxonomía del xéneru Peltogyne (Leg. Caesalpinioideae). Nel so Ph.D. en Ciencies Biolóxiques, termináu en 1980, esploró la taxonomía del xéneru Dimorphandra (Leg. Caesalpinioideae) que los sos principales resultancies fueron publicaos en Flora Neotrópica 1986, del New York Botanical Garden, nuna de les rares ediciones de la revista en portugués.
Berducedo
Berducedo ye un llugar de la parroquia del mesmu nome nel conceyu asturianu d'Allande.
Iruña Oka/Iruña de Oca
El conceyu de Iruña de Oca formar en 1976 pola fusión de los conceyos de Iruña (compuestu por Víllodas y Trespuentes) y Nanclares de la Oca (compuestu por Nanclares de la Oca, Ollávarre y Montevite).
Berducedo
Alcuéntrase a 25,00 km de La Puela, la capital del conceyu, a un altor mediu de 898 msnm y tien una población de.
Iruña Oka/Iruña de Oca
El conceyu ta formáu por 5 pueblos, que de la mesma formen conceyos:
Ye'l conceyu más pobláu de la Cuadriella de Añana a la que pertenez, concentrando'l 35% del total d'habitantes de la rexón.
Hasta mediaos del s. XX esistió una aldega a veres del ríu Zadorra en direición La Puebla de Arganzón, ente la sierra de To y los Montes de Vitoria, llamada Lupierro y qu'apaez documentada nel Cartulariu de San Millán como Luperho.
Situación xeográfica
Xeográficamente, Iruña de Oca alcontrar na zona central de la provincia d'Álava, na llamada zona de Valles Occidentales Alaveses, y raspiando yá la parte occidental de la Llanada Alavesa. En concretu, Trespuentes, Víllodas y Nanclares tán integraos na Llanada, ente que Ollávarre y Montevite allugar nel corredor que se forma ente la Sierra de Badaya y la Sierra de To. Presenta una situación especialmente estratéxica, nel puntu focal d'una encruciada de caminos que pel sur da accesu al pasu de poblar de Arganzón, puerta escontra la Meseta Norte y al Valle del Ebro, y pel oeste al corredor que se dirixe escontra Subijana Morillas, puerta a los valles de Cuartango y Valdegovía al traviés de Salinas de Añana.
Toponimia
El topónimu Iruña de Oca, tal que se-y conoz anguaño, provién de la unión de los nomes de los dos antiguos conceyos que tres la so fusión conformaron l'actual en 1976: Iruña y Nanclares de la Oca.
El nome Iruña yera la denominación que la ciudá romana de Veleia tenía n'euskera arcaicu. El so orixe etimolóxicu taría na unión de dos elementos; per una parte la pallabra "(h)iri", que significa ciudá n'euskera, y per otra parte, anque nun ta del tou claru, la pallabra "ona", bonu o bona n'euskera. Por tanto, "Iruña" vendría significar daqué como "La Bona Ciudá" (dellos etimoloxistes falen inclusive de "La Gran Ciudá"). Esti nome repitir en delles llocalidaes de la Comunidá Autónoma Vasca y Navarra como Iruñea (Pamplona), Irunberri (Lumbier) o Irún. Ello ye qu'en Iruña de Oca, Irún y Pamplona atopábense los trés asentimientos urbanos más importantes de l'antigua Vasconia en dómina romana. En Llatín, cada ciudá tenía un nome bien distintu: Veleia, Easo y Pompaelo respeutivamente, pero na llingua llocal teníen un nome similar.
La Oca ye debida a los templarios que mientres la Edá Media asitiar nestes tierres a les que denominaron Tierra de la Oca, por ser ésti l'animal al que veneraben.
Hasta la Edá Media
Los primeros asentamientos conocíos nel área de Iruña de Oca tán asitiaos no que güei día ye'l Xacimientu Arqueolóxicu de Iruña-Veleia y daten de la Edá del Bronce (primer mileniu a.C). En dichu terrenal atopáronse restos de viviendes de planta circular y rectangulares que más tarde fueron sustituyíes por edificios romanos, que ocuparon el llugar fundando lo que llamaron Veleia. Esta ocupación tuvo llugar alredor del sieglu I e.C. y les viviendes construyíes (domus) teníen una estructura similar: patiu arrodiáu pola vivienda y dotada de cisterna de formigón romanu. Mientres el so momentu de mayor rellumanza, la ciudá cuntaba con 10.000 habitantes, siendo la tercer ciudá más grande del sur de los Pirineos siendo tan solo superada por Cesar Augusta (Zaragoza) y Tarraco (Tarragona). Los tiempos de bonanza remataron cola llegada de los Bárbaros a la Península Ibérica nel sieglu V d.C. thumb|right|200px|Restos d'un edificiu romanu en Iruña-Veleia Ye posible que los nucleos de Víllodas y Trespuentes fueren barrios esteriores de Veleia; y ye que l'orixe etimolóxicu d'esti últimu nucleu ye Transpontem ("tres la ponte", en llatín), y ye que tanto Víllodas como Trespuentes cunten anguaño con una ponte d'orixe romanu que posiblemente yera utilizáu pa comunicar los poblaos cola ciudá de Veleia.
En Nanclares, a principios del sieglu XXI, atopáronse restos de cabañes o viviendes romanes en que los sos contorna había fondes que sirvíen de descansu a los caballos. Yá hai constancia de la esistencia de dalgún pobláu previu a la llegada de los romanos, la prueba más relevante ye l'apaición d'un cercu d'orixe posiblemente celtíberu na que puede apreciase la inscripción Langrares, que daba nome al llugar, y que foi evolucionando hasta l'actual Nanclares.
Edá Media
Yá na Edá Media, paez ser que los Templarios asitiar nestes tierres, y ye nesti momentu cuando según dalgunos surde'l sufixu 'de la Oca' qu'anguaño acompaña al nome de Nanclares. Les tierres en que los templarios establecer nel norte de la península Ibérica yeren conocíes como Tierra de la Oca.
Ye nesta dómina na qu'apaecen per primer vegada reflexaos na Rexa de San Millán los nucleos actuales d'Ollávarre y Montevite; el primeru nel sieglu XI y el segundu, como Montovit, en 1025.
Nanclares de la Oca y Ollávarre son citaes como villes per primer vegada nun documentu'l 21 d'avientu de 1523.
Pela redolada de Trespuentes, na Sierra de Badaia, construyir mientres el sieglu XIII una casa-torre perteneciente a la familia más poderosa de Iruña de Oca, los Martínez de Iruña, que la donaron a los Jerónimos por qu'alzaren un conventu, y en 1413, el Papa Benedicto XIII aprueba la construcción. Mientres más de mediu sieglu foi habitáu polos Jerónimos hasta qu'en 1471 decídese'l zarru y abandonu por cuenta de la escasez de recursos pa sobrevivir nel llugar. Sicasí'l conventu nun ye dafechu abandonáu sinón que se realiza'l pidimientu de cesión a los monxos Agustinos, solicitú que ye aprobada pol papa Sixto IV. Los nuevos inquilinos nun van abandonar el conventu hasta l'añu 1835. thumb|right|250px|Ruines del Conventu de Sta. Catalina en Trespuentes Tantu Nanclares como Ollávarre y Montevite pertenecieron al Señoríu del Conde de Orgaz dende a lo menos principios del sieglu XV. El llabor de dichu conde yera la de recaldar tributos ente los vecinos y confirmar la designación del Procurador Xeneral del Estáu Noble y la del Alcalde Ordinariu nel Estáu Llanu. Esistía nuna cortil de Nanclares una casa infanzona de los Hurtado de Mendoza o Condes de Orgaz na que Fernán Hurtado de Mendoza fundó una ermita oratoriu sirvida por Hermanes de la Orde Tercer de San Francisco que sumió nel sieglu XIX.
Sieglos XVII a XIX
Mientres la Guerra d'Independencia Española hubo gran presencia de militares ingleses en Iruña de Oca, sobremanera na batalla de Vitoria. Los militares pertenecíen a la 4ª y Llixera división, que taben a les órdenes de Wellington, amás de les brigaes de caballería británica de Robert Hill, Grant, Ponsonby y la portuguesa de D'urban. La so misión yera esperar pela redolada de Nanclares hasta que les tropes de Hill tomaren los Altos de Puéblalo, lo que-yos dexaría cruciar el Zadorra ensin dificultá y atacar frontalmente'l centru de la posición imperial. Les pontes de Víllodas y Trespuentes tamién tuvieron un protagonismu yá que fueron tomaos polos ingleses estratéxicamente pa evitar la meyora de los franceses pol Zadorra.
Les Guerres Carlistes tamién tuvieron parte del so desenvolvimientu nestes tierres. Una muestra d'ello son los trés torres qu'entá güei caltiénense arrodiando Nanclares.
Hasta güei día
Mientres la Guerra Civil Española el bandu nacional construyó a veres del ríu Zadorra, ente Víllodas y Nanclares, un campu de concentración que foi utilizáu a lo llargo de la posguerra y nel que s'encarcelaron a los opositores del nuevu réxime franquista. Funcionó ente los años 1940 y 1947 como campu, y dende entós como prisión. En 1981 l'edificiu reformóse y funcionó dafechu hasta 2011, cuando s'inauguró un nuevu centru penitenciariu nes faldes del monte San Miguel, nos Montes de Vitoria, entá dientro del términu llocal de Nanclares de la Oca.
A lo llargo del sieglu XX, dau un aumentu de la industrialización y los movimientos migratorios n'España, l'actual conceyu aumentó significativamente la so población, pasando de los 950 habitantes en 1900, a los más de 3.100 d'agora. Na actualidá Iruña de Oca cunta con dos polígonos industriales: San José los Llanos y Subillabide, y delles canteres que fueron cerrando pero qu'a lo llargo del sieglu XX fueron una de les fontes de trabayu más importantes del conceyu.
Pa la eleición de los procuradores de les Xuntes Xenerales d'Álava de 1979, usóse un sistema de circunscripciones basaes en 18 hermandaes. Iruña de Oca foi una d'eses hermandaes y tenía derechu a escoyer 1 representante al traviés de los sos conceyales nel conceyu (foi escoyíu un representante de los independientes). En 1983 esi sistema camudar pa estremar el territoriu alavés en 7 circunscripciones basaes nes cuadrielles y p'escoyer a los procuradores n'eleiciones. Anguaño Iruña de Oca ta incluyíu na circunscripción de Tierres Esparsas, dempués de qu'en 1987 volviera camudar el sistema d'eleición y pasara a estremase en 3 circunscripciones (Cuadriella de Vitoria, Cuadriella de Ayala y el restu de cuadrielles).
Ta perfectamente comunicáu per carretera, yá que ta asitiáu xunto a l'autovía del norte (Antigua ) y ye cruciáu pola, carretera comarcal coneutada cola , autopista que comunica con Bilbao. Amás cunta con estación de tren, taxi y delles llinies d'autobús.
Economía
A lo llargo de la historia del conceyu, la so economía basóse principalmente na esplotación ganadero y agrario, según la forestal. Mientres el sieglu pasáu empezar a aprovechar les fasteres de la Sierra de Badaia asitiaes al norte col fin de llograr piedra caliar, tou ello por aciu canteres. Éstes, asitiaes en Nanclares y Trespuentes, dieron, sobremanera nel sieglu XX, trabayu a gran parte de la población.
Los polígonos industriales de San José de los Llanos y Subillabide cunten con numberoses empreses de too tipu y dan trabayu a otra parte de la población. Amás ta prevista una ampliación de dichos polígonos, polo que ye posible que'l númberu d'emplegaos nel conceyu aumente, y de manera indireuta la población del conceyu. La industrialización del conceyu na segunda metá del sieglu XX fizo que los habitantes de Iruña de Oca pasaren de ser mayoritariamente llabradores y ganaderos, a depender del sector industrial que foi'l nuevu motor económicu.
Iruña de Oca, y sobremanera la capital, ye un conceyu provistu de too tipu de comerciu. Podemos atopar chigres, restoranes, panaderíes, ferreteríes, peluqueríes o supermercaos ente otros servicios.
Asina, anguaño, Iruña de Oca basa la so economía na industria y el comerciu, daqué qu'oldea radicalmente cola imaxe de zona rural que se tenía antes de la industrialización.
Fiestes
El 24 de xunu, festividá de San Xuan empiecen en Montevite les fiestes patronales, que la so celebración treslladar a la fin de selmana más próximu. Mientres les mesmes, entámense numberosos actos festivos, musicales, deportivos, infantiles, gastronómicos, etc.
thumb|right|150px|"El Bruxu" baxando de lo alto de la ilesia en Nanclares. En 1968 empecipióse la tradición de La baxada d'El Bruxu dende la torre de la ilesia cada 13 d'agostu p'abrir les fiestes patronales. El Bruxu empieza a baxar dende la torre namás realizar el txupinazo nuna especie de carru mientres llanza carambelos a los presentes, y a la metá del percorríu recita una poesía o una coplilla n'honor a los nanclarinos. Siempres termina deseyando a toos unes felices fiestes y glayando un ''¡Viva Nanclares! ¡Gora Langraiz Oka!. Tres la baxada ye tradicional averase a les txoznas y beber zurracapote'' que se parte de forma gratuita. Mientres les fiestes, tamién percuerren les cais Inaxio, Tronchabuches, La Txata, Patxi y los tradicionales cabezudos, que ponen un toque de color y diversión.
Mientres estos díes entamen actos de too tipu que faen que sían munchos los vecinos y visitantes que s'axunten en Nanclares por estes feches. Ente ellos, hai unu que destaca pola so antigüedá y singularidá: la Bendición de les Peres, mientres la cual vístise al patrón, San Roque, con una banda de peres, que son bendiches pol sacerdote na misa mayor. Anguaño la Xunta Alministrativa apurre caxes de peres, que dempués de ser consagraes, partir a la salida de la ilesia. Otros actos tradicionales son la morcellada nel Ríu San Antón, les verbenes na plaza, el conciertu de dalgún grupu conocíu a nivel vascu o nacional, el mercáu artesanal, l'espectáculu piromusical (fueos artificiales qu'esploten al ritmu d'un cantar) o la cucaña na Torca. L'últimu día pela nueche produzse la xubida del Bruxu, cola que se cierren les fiestes. La última fin de selmana d'agostu, empiecen en Ollávarre les fiestes n'honor al so patrón, San Esteban. Mientres les mesmes, entámense numberosos actos festivos ente los que destaca la baxada del Espuelista, qu'abre les fiestes, y la so xubida, que simboliza la finalización de les mesmes. Alredor del 26 de mayu, empiecen en Trespuentes les fiestes patronales, que la so celebración treslladar a la fin de selmana más próximu. El 10 de xunetu, festividá de San Cristóbal, empiecen en Víllodas les fiestes patronales, que la so celebración treslladar a la fin de selmana más próximu. Mientres les mesmes, tien llugar un singular concursu de coches de dómina, nel que se premia la orixinalidá y bon gustu. Tamién s'entama una merienda popular na plaza. Les fiestes conclúin cola quema del moñecu: "Paco'l del tabacu", que nació en 1982, frutu de la imaxinación popular y, que tien la peculiaridá, de que, a diferencia d'otros personaxes festivos, nun baxa de nenguna torre p'abrir les fiestes, sinón que se quemar l'últimu día, a manera de traca. L'Asociación Cultural Arkiz naz el 18 d'ochobre de 1997 impulsáu por D. Eusebio Alzola, párrocu entós daquella de los pueblos que lu componen: Subijana d'Álava, Trespuentes y Villodas. Esta asociación busca al traviés de les sos actividaes investigar, fomentar y dar a conocer el patrimoniu cultural de los nuesos pueblos. Pa ello, l'Asociación Cultural Arkiz recreó distintos pasaxes de la hestoria, según tradiciones de la nuesa tierra: Boda de principios del sieglu XX, Romería de San Agustín, Treslláu de Santa Catalina, Fiesta Medieval Santa Catalina de Badaya....
La fiesta celébrase siempres el primer sábadu de xunetu, ente San Pelayo y San Cristóbal. Realicen una Fiesta Medieval nel Monesteriu de Santa Catalina. Nel eventu, que se preparar con dellos meses d'antelación, participen vecinos de los trés pueblos. Ye una bona ocasión p'averase a conocer la paraxa.
En primavera celébrense les conocíes popularmente como fiestes culturales de Iruña de Oca. Les actividaes realizaes tán, como'l so nome indica, rellacionaes cola promoción de la cultura. Son yá una tradición la celebración de diversos actos como pueden ser charres, actuaciones infantiles, teatros, conciertos, demostraciones de deporte rural (local y vascu), películes, documentales, monólogos,... Destaquen amás pola so celebración añal: la feria gastronómica de les comunidaes autónomes na que los habitantes procedentes de diversos llugares d'España axúntense y preparen platos típicos de la so tierra pa ufierta-y los a los sos vecinos en cuenta de bien pocu dineru que ye destináu a organizaciones benéfiques, los concursos de pintxos ente los chigres del conceyu, la marcha popular al traviés de la ruta verde que xune los cinco nucleos de Iruña de Oca y la fiesta de la primavera del Xardín Botánicu de Santa Catalina.
N'antroxu ye habitual celebrar (el sábadu que correspuenda cada añu), un desfile pela avenida principal de Nanclares amenizada con música a la qu'acompañen toes aquelles persones que deseyen. Esti desfile remata nel frontón municipal onde les persones y grupos que s'amarutaren compiten por llevar se'l premiu de meyor disfraz o meyor actuación (una y bones los grupos amarutaos suelen presentar un baille). El martes d'antroxu celébrase "l'entierru de la sardina", onde se realiza la interpretación del funeral d'una sardina que termina siendo quemada nel esterior del frontón.
Tamién en Navidá realicen actos típicos d'esta dómina y rexón. Suelen empezar col belén viviente de Víllodas y sigue el 24 d'avientu cola llegada del Olentzero, que ye recibíu nel frontón municipal y pela nueche trai regalos a los neños en Nuechebona. La Nuechevieya suel celebrase con un cotillón nel frontón municipal y los Reis Magos pasen la tarde del 5 de xineru por tolos pueblos del conceyu, anque'l xarré de mayor importancia realizar en Nanclares.
Históricu de población
Hasta la fusión de los conceyos de Iruña y Nanclares de la Oca en 1976, esistíen dos censos distintos. Na primer gráfica, los censos hasta 1970 amuesen la suma de la población de dambos conceyos, a partir de 1980 amuésase'l censu del conceyu yá fundíu de Iruña de Oca. Les tables de la derecha amuesen los censos estremaos de los dos conceyos que conformaron Iruña de Oca antes de la so fusión.
Esta segunda gráfica amuesa'l censu municipal de Iruña de Oca cada dos años dende 1988 y l'últimu censu disponible (2016).
Los trés castiellos de Nanclares
Son trés pequeñes torres asitiaes pela rodiada de la llocalidá construyíes pol exércitu isabelín que tuvieron una función de vixilancia, comunicación y defensa mientres les Guerres Carlistes del sieglu XIX. Los trés tán anguaño reformaes. Los sos nomes son: Vayagüen, El Encinal y Almoreta.
Los trés torres tán protexíes pola Llei 16/1985 sobre'l Patrimoniu Históricu Español.
El Calero
Ye una singular torre de calcinación del sieglu XIX de 15 metros d'altor que forma parte dende 2011 del inventariu xeneral del patrimoniu cultural vascu con categoría de monumentu industrial. Ye singular porque a diferencia de los caleros artesanales, que funcionaben de forma intermitente y pa un usu determináu, la de Nanclares de la Oca yera de tipu continuu, yá que'l so altor aumentaba la so capacidá de carga. Esto ye, cargábase cola piedra y a midida que el cal baxaba podíen echase nueves capes. Na parte inferior introducíase'l carbón, ente que poles escaleres esteriores xubíase la piedra caliar. Los estudios indiquen que la temperatura interior podía algamar los 1.000 graos y el procesu de fabricación de calar enllargase alredor d'una selmana. Asina s'ameyoraba la eficiencia y aumentaba la producción.
Monesteriu de Sta. Catalina
Esti conventu en ruines data del sieglu XIV y ta alcontráu en Trespuentes. A lo llargo de la so historia vivieron numberosos grupos de persones, primero la familia de Iruña, en colándose éstos llegaron los Jerónimos, qu'abandonen el conventu 60 años dempués, instalándose más tarde los Agustinos. En abandonándolo 4 sieglos dempués, el Xeneral Zurbano ambura'l monesteriu, quedando ésti en ruines. Nel añu 1999 el conceyu de Iruña de Oca, aprovechando esta cortil, inaugura un xardín botánicu, que ye visitable.
Pobláu romanu de Iruña-Veleia
Xacimientu arqueolóxicu que data del primer mileniu e.C., ye unu de los más importantes del País Vascu. Ta asitiáu ente les llocalidaes de Trespuentes y Víllodas y cuenta con: muralla, muséu, y tienda, ente otres coses.
Balneariu de Bolem
Esti balneariu construyir en 1860 y fueron esplotaes les sos agües alcalines bicarbonatadas sodicocálcicas nitrogenadas por D. Montés Larrea dende'l so entamu. El manantial caltiénse intactu na so cueva, y resulta escepcional el salón principal d'accesu y sales onde entá se caltienen les antigües bañeres. Esti conxuntu d'edificios acueye na actualidá al colexu San José de los hermanos Menesianos. Un usu distintu a aquél por que fueron concedíos nel momentu de la so construcción a mediaos del sieglu pasáu: allugar al que pretendía ser el balneariu que fixera competencia al más famosu del mundu, el de Vichy, en Francia. Pero les resultaos nun s'afixeron a les mires, y l'establecimientu foi decayendo pasu ente pasu, en parte afeutáu pola crisis xenerada pol llamáu "Desastre del 98", hasta la so adquisición pol Provincial de los Hermanos de la Instrucción Cristiana, a principios yá del sieglu XX. Na actualidá, ta abiertu como centru docente, con posibilidá d'internáu, tituláu de San José, na que s'imparte Enseñanza Secundaria Obligatoria (ESO), Bachiller, clases de recuperación o sofitu y cursos PCPI. Mientres el branu programen cursos d'inglés. thumb|right|200px|Ponte romana de Trespuentes
Ponte de Trespuentes
Ta asitiáu na llocalidá del mesmu nome y mariña de 13 arcos partíos nos 99 metros de llargor de la ponte. Ye consideráu d'orixe romanu por cuenta de la proximidá al Oppidum. Similar ye la ponte de la llocalidá vecina de Víllodas, que tamién ye d'orixe romanu anque esta cuenta con 10 güeyos.
thumb|left|200px|Fonte de los 12 Caños de Nanclares de la Oca
Históricu d'alcaldes
a En 2004 Manuel Rivas foi inhabilitáu y sustituyíu pol socialista José Javier Martínez
Históricu del plenu
Composición del plenu del Conceyu de Iruña de Oca dende les eleiciones de 1979
Equivalencia de sigles:
.
Composición actual
El socialista José Javier Martínez García foi reelixíu alcalde'l 13 de xunu de 2015 nel plenu de constitución del conceyu namái colos votos favorables del PSE-EE.
Servicios
Colexu Apostólicu Menesiano: institutu priváu d'educación secundaria y cursos PCPI
Comunidá de Madrid
La Comunidá de Madrid ye una comunidá autónoma española uniprovincial. Asitiada nel centru de la península Ibérica, na rexón histórica de Castiella, la so capital Madrid ye tamién la capital del Estáu. Otras ciudaes importantes son Alcalá de Henares, Alcorcón, Leganés, Getafe, Móstoles, Fuenlabrada, San Sebastián de los Reyes, Alcobendas y Torrejón de Ardoz.
Llenda coles provincies de Guadalaxara, Cuenca, Toledo (Castiella-La Mancha), Ávila y Segovia (Castiella y Llión). La Comunidá de Madrid ye uniprovincial, polo que nun esiste diputación. La población ye de y concéntrase mayoritariamente nel área metropolitana de Madrid.
Ye la tercer comunidá autónoma en población y la más densamente poblada. Tien una posición central na rede de medios de tresportes d'España. En 2018 el PIB de Madrid representa'l 19,2% del PIB estatal.
Estremadura
Estremadura ye una Comunidá Autónoma del oeste d'España, asitiada ente los 37° 57' N y los 40° 29' N de llatitú y ente los 4° 39' O y los 7° 33' O de llonxitú. Estremadura llenda al norte con Castiella y Lleón (provincies de Salamanca y Ávila); al sur, con Andalucía (provincies d'Huelva, Sevilla y Córdoba); al este, con Castiella-La Mancha (provincies de Toledo y Ciudad Real); al oeste, con Portugal.
El día d'Estremadura celébrase'l 8 de setiembre.
Demografía y divisiones
Tien dos provincies: Cáceres al norte y Badajoz al sur. La capital ye Mérida (antigua Augusta Emerita), ciudá reconocida pol Estatutu d'Autonomía como la sé del Gobiernu d'Estremadura. La so densidá de población ye de 26,52 habitantes/km², una de las más baxes d'España. De los sos 1.104.000 habitantes el 34% viven nes siete mayores ciudaes de la comunidá: Badajoz, Cáceres, Mérida, Plasencia, Don Benito, Almendralejo y Villanueva de la Serena.
Sistemes montañosos
Al norte de la comunidá álcense les sierres del sistema Central, cola sierra de Gredos, sierra de Béjar onde Estremadura algama la so mayor altitú nel Calvitero con 2.405 m y la sierra de Gata que separen de la meseta norte castellana. Nel centru atopamos, d'este a oeste, la sierra de las Villuercas, la sierra de Montánchez y la sierra de San Pedro, que formen parte de los Montes de Toledo. Al sur álzase Sierra Morica que separa Estremadura d'Andalucía.
Cuenca hidrográfica del Tajo
El Tajo ye'l ríu qu'estructura la provincia de Cáceres. Naz nos Montes Universales, Teruel, y llega a Lisboa. Dellos afluentes del Tajo n'Estremadura son:
Cuenca hidrográfica del Guadiana
El Guadiana estructura la provincia de Badajoz. Naz en Pinilla, albacete y acaba en Ayamonte, Huelva. Afluentes estremeños:
Clima
El clima dominante n'Estremadura ye'l mediterraneu suavizáu pola advección de mases d'aire marítimu procedentes del Atlánticu.
Malthinus pallidipes
Malthinus pallidipes ye una especie de coleópteru de la familia Cantharidae, xéneru Malthinus.
Estremadura
Clima
Los centros d'aición principales son el frente polar, que descarga les sos mases d'aire húmedu y l'anticiclón de les Azores. Pel iviernu a la rexón algámenlu los efeutos de los anticiclones térmicos qu'apaecen sobre La Mancha, que dan a la rexón un tiempu seco y frío, nesta situación son frecuentes les borrines nel valle del Tajo y del Guadiana. Sicasí, el murallón del Sistema Central enzanca la entrada de la mayoría de los ciclones cargaos d'agua que traviesen la península debíu al efeutu barrera, ente que l'efeutu foehn apurre a la rexón vientos secos y templaos, que pueden llegar a fuertes. Los díes borrinosos son escasos, anque hai grandes diferencies ente los montes, del sistema Central y el restu de la rexón. El solazu devasa les 2.600 hores. Les situaciones de gota fría na seronda son rares, una y bones la rexón alcuéntrase relativamente lloñe de les principales mases d'agua. Cuando se producen ta acomuñaes a gotes fríes de mayor radio asitiaes sobre'l golfu de Cádiz. La mayoría de les precipitaciones entren na rexón pol suroeste. La orografía inflúi decisivamente nel clima de delles partes de la rexón, creando microclimes bien húmedos nes sierres del norte, particularmente nes contornes de La Sierra de Gata, Valle del Ambroz, Hurdes, Valle del Jerte y la Vera, onde les precipitaciones son bien abondoses.
Economía
La rexón tien una potente industria alimentaria. Ye la mayor productora de tabacu d'Europa, y acueye nel so territoriu delles denominaciones d'orixe: de vinu (Ribera del Guadiana), xamón (Dehesa d'Estremadura) o quesu (torta del Casar, quesu de la serena, quesu d'Ibores...), pero tamién de pimentón (pimentón de la Vera), carne de xatu o corderu, miel (Villuerca-Ibores) o cereces (Valle del Jerte). El so clima ye caldiu nel sur y templáu, y delles veces fríu, nel norte.
Malthinus pallidipes
Distribución xeográfica
Ye una especie europea.
Oréjovo-Zúyevo
Oréjovo-Zúyevo (en rusu: Оре́хово-Зу́ево) ye una ciudá industrial del óblast de Moscú, en Rusia, centru alministrativu del raión homónimu. Ta allugada 85 km al este de Moscú nun área forestada, a la vera del ríu Kliazma (afluente del ríu Oká). La ciudá foi fundada en 1917 cuando tres aldees Oréjovo, Zúyevo y Nikol´skoye fueron fundíes, d'ende'l so nome. Cuenta con una población de 121 114 habitantes (Censu de 2010).
Historia
Los primeres fechos alrodiu de Oréjovo-Zúyevo daten de 1209. Foi mentáu nes cróniques de Moscú como un llugar llamáu Volochok, onde tomó llugar la batalla ente'l príncipe Yuri de Vladimir y el príncipe Iziaslav de Riazán. El nome Volochok (o como más tarde foi llamáu Zúyev Volochok) derivar de la pallabra eslava pa designar a los llugares onde los botes de madera treslladar por tierra d'un ríu a otru. Nesti llugarsobremanera, los botes yeren usualmente tresportaos per tierra ente los ríos Kliazma y Nerskaya.
En 1797 el llabrador siervu Savva Morozov abrió la so primer fábrica de seda en Zúyevo. Más tarde tresformar nuna fábrica de llana. En 1823 los beneficios del so negociu dexáron-y salir de la servidume. En 1830 treslladó les sos fábriques a la otra vera del ríu Kliazma, al llugar que más tarde se llamó Nikol´skoye. A finales del sieglu XIX y principios del sieglu XX, Oréjovo-Zúyevo yera la tercer ciudá textilera de Rusia, dempués de Moscú y San Petersburgu.
En 1885 tuvo llugar na fábrica testil de Morozov la primera y más grande fuelga rusa. Esta revuelta ye conocida como Morozovskaya Stachka (lliteralmente “La Fuelga de Morozov”). Empezó'l 7 de xineru de 1885 y duró delles selmanes. L'impautu d'esta fuelga nel movimientu revolucionariu de Rusia foi inmensu.
Oréjovo-Zúyevo constituyóse como ciudá en 1917, a escasos meses de la Revolución d'Ochobre.
Economía
Por casi dos sieglos, Oréjovo-Zúyevo foi una ciudá empobinada a la industria testil. Ello ye que la población desenvolvióse arriendes de la de la fábrica de testiles de Savva Morozov. La producción d'algodón tresformó a la llocalidá nel tercer centru industrial más grande de Rusia, a empiezos del sieglu XX. Depués de la Revolución d'ochobre de 1917, la fábrica de Morozov foi nacionalizada. Mientres la yera soviética el centru industrial foi conocíu como "Oréjovo-Zúyevski Jlopchato-Bumazhni Kombinat" (Centru d'algodón Oréjovo-Zúyevo). La producción de testil siguió hasta la década de los noventa, cuando la Xunión Soviética colapsó y la industria testil morrió por cuenta de les dificultaes económiques, y l'incapacidá de competir colos testiles importaos, muncho más baratos. Eventualmente, casi tola producción concluyó, y les instalaciones de la fábrica convertir en centros comerciales y mercaos. 280px|thumb|left|Estación de Ferrocarril Oréjovo-Zúyevo.
Tresporte
La ciudá ta asitiada nel Gran aniellu del tren de Moscú y la nueva llinia del ferrocarril transiberianu. Cuenta cola plataforma “Krutoye” y l'estación “Oréjovo-Zúyevo” que la comuniquen vía ferrial coles ciudaes de los óblast de Moscú y Vladimir.
Estremadura
Economía
Tien bayura de patrimoniu natural y arquiteutónicu, qu'atrái a bien de turistes a visitalu. El picu más altu de la rexón ye'l Calvitero (2.405 m d'altor), asitiáu nel noreste de la provincia de Cáceres, nel Valle del Jerte. No que cinca a la hidrografía, la rexón ye travesada per dos de los mayores ríos de la Península Ibérica: el Tajo y el Guadiana.
Cultura
Estremadura ye'l llugar de nacencia de dellos de los más famosos conquistadores del Nuevu Mundu. Nella nacieron, ente más otros: Francisco Pizarro, que conquistó l'imperiu inca; Hernán Cortés, qu'acabó col imperiu azteca, y Pedro Valdivia, que conquistó lo qu'anguaño ye Chile.
Llingües
N'Estremadura la única llingua reconocida como oficial ye'l castellán. Sicasí en el so territoriu falen otres llingües iberorromances:
Oréjovo-Zúyevo
Tresporte
Oréjovo-Zúyevo atopar nel camín que percuerre la carretera A108, y cuenta con servicios d'autobuses interurbanos a llocalidaes vecines y Moscú.
Futbol
La ciudá ye'l llar del equipu de fútbol más antiguo de Rusia. El primer equipu de fútbol en Oréjovo-Zúyevo foi entamáu pol británicu G.G. Charnock, quien nesi tiempu fora'l vicepresidente de la lliga de fútbol de Moscú. Al traviés de la so historia l'equipu xugó so distintos nomes. Nos sos primeros años foi conocíu como "Morozovtsy". Mientres la era soviética, l'equipu xugó sol nome de "Znamia Truda". Dempués del colapsu del réxime comunista l'equipu foi adquiríu pol Spartak de Moscú y convirtióse n'unu de los clubes provinciales del Spartak, foi conocíu como "Spartak-Oréjovo". En 2003 l'equipu retomó'l nome de Znamia Truda.
La meyor actuación del Znamia Truda foi nes finales de la copa de la URSS, en 1962, cuando perdió contra'l "Shakhtar" (Donetsk) 0:2.
Bádminton
Oréjovo-Zúyevo ye famosa pola so escuela de bádminton. Usualmente, la ciudá ye la anfitriona de los campeonatos de bádminton de toa Rusia.
Zalón
Zalón ye un llugar de la parroquia del mesmu nome nel conceyu asturianu d'Allande.
Alcuéntrase a 5,00 km de La Puela, la capital del conceyu, a un altor mediu de 540 msnm y tien una población de.
Baishan
Alministración
La ciudá prefeutura de Baishan estrémase en 2 distritos, 1 ciudá, 2 condaos y 1 condáu autónomu.
María Michelsen Lombana
María Michelsen de López (Bogotá, 17 de febreru de 1890- Bogotá, 22 de xineru de 1949). Foi la Primer Dama de Colombia mientres dos periodos, en primer ocasión, dende 1934 hasta 1938 y en segunda ocasión dende 1942 hasta 1945, cuando'l so maríu Alfonso López Pumarejo foi presidente de la República de Colombia.
Biografía
Fía del científicu Carlos Michelsen Uribe y d'Antonia Lombana Barreneche. Casóse con Alfonso López Pumarejo el 19 d'agostu de 1911. Del matrimoniu López Michelsen proceden cinco fíos: María, Alfonso López Michelsen, Pedro, María Mercedes y Femando.
Primer Dama de Colombia (1934-1938) (1942-1945)
Col gobiernu de López Pumarejo y cola ayuda de la so señora María Michelsen Lombana inauguróse una nueva yera nel Palaciu de Nariño, como'l nome de Primer Dama de Colombia pa referise a la esposa del presidente que diba tar nun tiempu determináu gobernando a Colombia. A María Michelsen débense-y, ente otres coses: L'Amparu de Neños Abandonaos, inauguráu'l 22 de payares de 1934, el Colexu de les Fíes de María de les Esclaves. Collaboró col Asilu de San Antonio y cola Clínica San Rafael. Tamién, foi la impulsora del trabayu social en Colombia, por tol trabayu que realizó nel país foi condecorada cola Cruz de Boyacá en 1948.
Últimos años y fallecimientu
Dempués de que'l so maríu Alfonso López Pumarejo dexara de gobernar el país en 1945, María Michelsen siguió impulsando y trabayando col llabor social que venía faciendo va dellos años. Finó en Bogotá el 22 de xineru de 1949.
Iga Wyrwał
Iga Wyrwał, tamién conocida como Eve o Eva Wyrwał ye una modelu d'orixe polacu. El so pelo ye de color castañu como los sos güeyos y ronda el 1,66 cm.
Biografía
Cuando se camudó en 2006 al Reinu Xuníu empezó la so carrera como modelu en revistes y otros medios de calter eróticu, apaeciendo principalmente en topless, tresparencies y poses provocatibles. Apaeció en revistes como Nuts, Front, Playboy, ente otros, y nel periódicu Daily Star na sección de Page 3, toes en Reinu Xuníu y ye asidua a la páxina web Met-Art, ente otres.
Intereses
Tien unu repulgu nel llau derechu del pubis d'una operación d'apendicitis.
Nereu de Oliveira Ramos
thumb|Nereu de Oliveira Ramos.
María Micaela del Santísimu Sacramentu
María de la Soledad Micaela Agustina Antonia Bibiana Desmaissières y López de Dicastillo, Vizcondesa de Jorbalán, alzada a los altares como Santa María Micaela del Santísimu Sacramentu, foi una aristócrata y relixosa española, fundadora de la congregación d'Adoratrices Esclaves del Santísimu Sacramentu y de la Caridá.
Infancia y mocedá
Micaela Desmaissières y López de Dicastillo, Vizcondesa de Jorbalán, nació en Madrid el 1 de xineru de 1809, en plena Guerra de la Independencia Española, nel senu d'una familia de l'aristocracia. La so madre, Bernarda, yera camarista de la reina Maria Luisa de Parma; Micaela tenía un hermanu, Diego, que morrió l'añu 1855 a la edá de 49 años, dexando a la so fía María Diega como heredera de tolos bienes de la familia.
Nereu de Oliveira Ramos
Biografía
Formar na Facultá de Derechu de la Universidá de São Paulo en 1909. Foi diputáu estadual por Santa Catarina nel añu 1911. En 1927, foi fundador y primer presidente del Partíu Lliberal Catarinense.
Ramos foi escoyíu senador nel Parllamentu federal de Brasil en xineru de 1954 y al añu siguiente foi escoyíu segundu vicepresidente del Senáu. Tres el suicidiu de Getúlio Vargas n'agostu de 1954, foi'l so vicepresidente João Café Filho quien ocurpó la presidencia hasta arrenunciar por motivos de salú en payares de 1955, cuando yá fuera escoyíu nuevu presidente Juscelino Kubitschek.
María Micaela del Santísimu Sacramentu
Fundadora de les Adoratrices n'España
Tres una visita al Hospital de San Juan de Dios, concenciar de la lacra de la prostitución y, n'abril de 1845, funda un colexu pa redimir a les prostitutes, nuna casa na cai de Dos Amigos de Madrid. El 12 d'ochobre de 1850, dexa los fastos de la corte de Sabela II, pa vivir coles alumnes nel colexu.
Tres grandes dificultaes, en 1856 el colexu creció y yá tien con ella a dellos collaboradores. Ve la necesidá de formar una comunidá que dea estabilidá a la obra; surde asina la Congregación de Adoratrices Esclaves del Santísimu Sacramentu y de la Caridá. Micaela convirtióse yá na Madre Sacramento y esi mesmu añu escribe unes constituciones de la so congregación que van ser aprobaes pola Santa Sede en 1861. Al colexu de Madrid sígenlu llueu Zaragoza (1856), Valencia (1858), Barcelona (1861), Burgos (1863), Pinto, filial de Madrid (1864), Santander (1865) y Guadalaxara (1915), ésta fundada pola so sobrina María Diega Desmaissières. N'agostu de 1865, la Madre Sacramentu, al enterase de qu'en Valencia españa una epidemia de cólera (vease: Pandemies de cólera n'España), decide viaxar en tren a esta ciudá p'ayudar a les relixoses y escolines de la so casa. La epidemia acabó cola so propia vida'l 24 d'agostu d'esi añu.
Apostoláu social
La Madre Sacramentu dedicó la so vida a la fundación de la Congregación de Relixoses Adoratrices y Esclaves de la Caridá, colos sos colexos de reeducación, exerciendo asina un notable influxu na sociedá del sieglu XIX. Pero la so radio d'aición tesciende les llendes del Institutu: actúa tamién nel campu eclesial y social, unes vegaes a instancies de la xerarquía eclesiástica y otres movida poles circunstancies sociales que la arrodien.
Tamién tenemos de señalar el so apostoláu cola Familia Real, particularmente cola reina Sabela II, que lu ocupó bona parte del so tiempu nos últimos años de la so vida, llamada pol confesor de la reina San Antonio María Claret.
Coles mesmes, les Escueles Dominicales d'España dében-y el so esistencia.
Nereu de Oliveira Ramos
Presidencia interina
Un sector del exércitu esixía caltener la institucionalidad eleutoral y evitar que Kubitschek, entá ensin asumir el mandu, sía alloñáu del poder polos enemigos de Getúlio Vargas, y por tantu'l Presidente de la Cámara, Carlos Luz, foi obligáu a arrenunciar el 11 de payares. De momentu Nereu Ramos, Vice-Presidente del Senáu foi convocáu p'asumir el mandu presidencial, que desempeñó dende'l 12 de payares de 1955 hasta'l 31 de xineru de 1956.
El 22 de payares de 1955, el Congresu aprobó la cesación definitiva del presidente Joao Café Filho, y n'aplicación a les normes de socesión presidencial establecíes na Constitución de 1946, y previa deliberación del Senáu Federal y la Cámara de Diputaos, confirmó a Nereu Ramos como "Vice-Presidente del Senáu Federal, n'exerciciu del cargu de Presidente de la República" hasta completar el quinqueniu constitucional 1951-56 y tresferir el mandu al presidente electu Dr. Kubitshcek en xineru de 1956.
Cáncanu de mama
El cáncer de mama ye una proliferación malina de les célules epiteliales que revisten los conductos o lobulillos mamarios. Ye una enfermedá clonal; onde una célula individual productu d'una serie de mutaciones somátiques o de llinia xerminal adquier la capacidá d'estremase ensin control nin orde, faciendo que se reproduza hasta formar un tumor. El tumor resultante, qu'empieza como anomalía leve, pasa a ser grave, invade texíos vecinos y, finalmente, arrobinar a otres partes del cuerpu.
Esisten dos tipos principales de cáncer de mama. El carcinoma ductal infiltrante, qu'empieza nos conductos que lleven lleche dende la mama hasta'l tetu, ye por enforma'l más frecuente (aproximao'l 80 % de los casos). El segundu llugar ocupar el carcinoma lobulillar infiltrante (10 a 12 % de los casos), qu'empieza en partes de les mames llamaes lobulillos, que producen la lleche materno. Los restantes tipos de cáncer de mama nun superen en xunto el 10 % de los casos.
Los principales factores de riesgu de contraer cáncer de mama inclúin una edá avanzada, la primer menstruación a temprana edá, edá avanzada nel momentu del primer partu o nunca dar a lluz, antecedentes familiares de cáncer de mama, el fechu de consumir hormones tales como estróxenu y progesterona, consumir alcohol y ser de raza blanca. Ente 5 a 10 % de los casos, el cáncer de mama ye causáu por mutaciones xenétiques heredaes.
Pa detectar el cáncer de mama, utilícense distintes pruebes como la mamografía, ultrasoníu mamariu con transductores d'altu resolución (ecografía), una prueba de receptores d'estróxenu y progesterona o imáxenes por resonancia magnética. El diagnósticu de cáncer de mama solo puede adoptar el calter definitivu per mediu d'una biopsia mamaria. Lo ideal ye faer biopsies por punción o aspiración, con aguya fina y pistola de corte, empuestos por ultrasoníu o resonancia, o usar equipos de biopsia per corte y vacíu, que son capaces de retirar la mancadura parcialmente o dafechu, según el casu. Estos pueden ser empuestos por estereotaxia (imaxe mamográfica empuesta por coordenaes) o por ultrasoníu. Si nun ye posible, pueden faese biopsies incisionales (retirar parte de la masa) o excisionales (retirar tola masa), lo cual puede alteriar l'estadiu del tumor. Hai nueves téuniques que, por aciu ultrasoníu, pueden suxurir malinidá, como la Ecografía Doppler, 3D multicortes o elastografía, pero toos tienen de ser evaluaes y solo va tenese un diagnósticu definitivu por aciu una biopsia. Obviamente, por tolos métodos d'imaxe, tiénense carauterizaciones de lo que puede ser un cáncer o non, pa lo cual, úsase'l métodu BI-RADS, col fin de decidir la conducta según esa clasificación.
Del total de los carcinomes de mama, menos del 1 % asoceden en varones. El Día Internacional del Cáncer de Mama celébrase'l 19 d'ochobre, tien como oxetivu sensibilizar a la población xeneral alrodiu de la importancia qu'esta enfermedá tien nel mundu industrializáu.
Etimoloxía
El nome de carcinoma fai referencia a la naturaleza epitelial de les célules que se converten en malines. En realidá, en sentíu estrictu, los llamaos carcinomes de mama son adenocarcinomes, yá que deriven de célules de fonduxe glandular (de glándules de secreción esterna). Sicasí, les glándules de secreción esterna deriven de célules de fonduxe epitelial, de manera que'l nome de carcinoma que s'aplica estos tumores suel aceptase como correutu anque nun seya exactu. En casos verdaderamente raros hai cánceres escamosos de mama que podríen ser llamaos más precisamente carcinomes. Estos tumores escamosos, verdaderos carcinomes estrictos, son consecuencia de la metaplasia de célules d'orixe glandular.
Esisten tumores malinos de mama que nun son de fonduxe glandular nin epitelial. Estos tumores, pocu frecuentes, reciben otros nomes xenéricos distintos. Los sarcomes son productu del tresformamientu malinu de célules del texíu conectivo de la mama. Los linfomes deriven de los linfocitos, un tipu de glóbulos blancos que vien de los ganglios linfáticos. Polo xeneral, los linfomes nun son tumores raros, pero ye raru qu'un linfoma tenga'l so llugar d'orixe nuna mama y non n'otres rexones del cuerpu.
Historia
El papiru Edwin Smith describe 8 casos de tumores o úlceras del cáncer que fueron trataos con cauterización, con una ferramienta llamada "la orquilla de fueu". L'escritu diz sobre la enfermedá: «Nun esiste tratamientu» cuando'l tumor ye sangrante, duru y infiltrante. A lo mínimo un casu descritu ye d'un home. Tamién se faen descripciones nel antiguu Exiptu y nel papiru Ebers. Más tarde Hipócrates describe dellos casos y apunta que les pacientes col cáncer estendío y fondo nun tienen de ser trataes pos viven por más tiempu. Na so obra Enfermedaes de la muyer, Hipócrates punxo atención al karkinoma de mama avanzáu.
El médicu Galeno foi'l primeru n'utilizar el términu «cáncer», del llatín cancrum, pola asociación colos cámbaros. Les idees de Galeno yeren distintes de les de Hipócrates y los exipcios. Aulo Cornelio Celso nel sieglu I y Galeno nel sieglu II refirieron la extirpación de los tumores mamarios y l'usu del cauterio pa la ciruxía mamaria. Celso creía qu'una intervención imprudente sobre'l cáncer podría ser dañible y exasperar el tumor. Atribuyir a Leónidas d'Alexandría, médicu griegu, el primer procedimientu quirúrxicu rexistráu pal cáncer de mama, antecedente de la moderna mastectomía. Con eso alloñábase de los tratamientos o medicaciones usaes comúnmente hasta entós, como baños tibios o aceite de ricino, ente otros. Amás, Leónidas señaló la retracción del tetu como signu de malinidá pa un tumor mamariu. Nel sieglu VI, Aecio de Amida señaló la posibilidá de que nel cáncer de mama coesistan tumefacciones satélites nel buecu axilar. Nel sieglu VII, el ciruxanu bizantín Pablo de Egina buscó perfeccionar la téunica de extirpación del cáncer de mama por aciu el ralláu de los ganglios de la axila.
Por sieglos los médicos describieron casos similares, toos teniendo una murnia conclusión. Nun foi sinón hasta que la ciencia médica llogró mayor entendimientu del sistema circulatoriu nel sieglu XVII que se llograron felices meyores. Nesti sieglu pudo determinase la rellación ente'l cáncer de mama y los nódulos linfáticos axilares. El ciruxanu francés Jean Louis Petit (1674-1750), col so remoción de los nódulos linfáticos, y darréu el ciruxanu Alfredo Velpeau (1795-1867), abrieron el camín a la mastectomía moderna. Alfredo Velpeau ye l'autor de la obra más importante nesta materia de la so dómina: Tratáu de les enfermedaes del senu y de la rexón mamaria. La so sienda de comprensión y meyora foi siguida por William Stewart Halsted qu'inventó la operación conocida como "mastectomia radical de Halsted", procedimientu popular hasta fines de la década de 1970.
Epidemioloxía
Dende va delles décades, el cáncer de mama amontóse en grau notable alredor del mundu, sobremanera en países occidentales. y esta crecedera permanez, a pesar de qu'esisten meyores preseos de diagnósticu, diversos programes de detección temprana, meyores tratamientos y mayor conocencia de los factores de riesgu.