cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Purchena
Edá Moderna
Fernando ya Isabel recibieron les llaves de la fortaleza de Purchena escontra mediaos d'avientu, cuando pasaron por ella camín d'Almería. La guerra de les Alpujarras, que s'empecipia na Navidá de 1568, asitia a Purchena nel centru del llevantamientu. Un contingente moriscu sol mandu d'El Maleh baxó en xunu de 1569 de les Alpujarras y llevantó n'armes a los moriscos de la contorna. Los cristianos de Purchena nun s'aguantaron y fuxeron. Los rebeldes ocuparon la fortaleza erma y convirtieron Purchena en centru de diverses actividaes. En 1569, tres el cercu de Vera, Abén Humeya, rei de los moriscos, entama en Purchena unos xuegos y fiestes denominaos Xuegos Moriscos d'Aben Humeya que recuerden a los Xuegos Olímpicos y que fueron descritos pol cronista Ginés Pérez de Hita, remembrando aquel mundu arábigu-musulmán que taba a puntu de vencer. Dende va unos años, con creciente rellumanza y Declaraos d'Interés Turísticu d'Andalucía recuperáronse estos Moriscos d'Aben Humeya''' como l'eslabón perdíu ente l'antigüedá y el mundu modernu. Per unos díes Purchena remembra aquelles xornaes festivu y deportivu con competiciones, actuaciones de música andalusí, escenificación de la llegada de les tropes morisques, degustaciones gastronómiques, etc. Va Ser Juan d'Austria quién 1570 recupere Purchena, unos meses primero que los moriscos sían espulsaos y sacaos del reinu de Granada en direición a Castiella, produciéndose un vacíu poblacional que va remediar en parte la Corona unviando llabradores cristianos a repoblar estes tierres. Les posesiones de los moriscos fueron partíes dempués de 1570 a los nuevos repobladores castellanos, que se xunieron a los restos de la vieya guarnición y cargos alministrativos. Esta sociedá, andando'l tiempu, va construyir la ilesia, va ordenar urbanísticamente el pueblu y económicamente va vivir del comerciu y de la esplotación de la olivar, los productos de güerta y les ceberes.
L'Escudu de Purchena
Acabada la rebelión de los moriscos, por cuenta de la importante participación de Purchena na citada rebelión, conocida tamién como Guerra de les Alpujarras, cuando llegó a convertise en capital de les tropes morisques d'Aben Humeya, Felipe II cortó, como castigu a esta ciudá, les ales de l'águila bicéfala del Escudu. Casu interesáu que lo convirtió nel únicu nel mundu, que sepamos, con una ave ensin nales.
Superconductividá
Teoría Ginzburg-Landau
La teoría encontar nun cálculu variacional nel que se trata d'embrivir la enerxía llibre de Helmholtz con al respective de la densidá d'electrones que s'atopen nel tao superconductor. Les condiciones p'aplicar la teoría son:
Esta teoría prediz dos longitud carauterístiques:
Clasificación
Los superconductores pueden clasificase en función de:
Aplicaciones
Los imanes superconductores son dalgunos de los electroimanes más poderosos conocíos. Utilizar nos trenes maglev, en máquines pa la resonancia magnética nuclear n'hospitales y nel direccionamientu del fexe d'un acelerador de partícules. Tamién pueden utilizase pa la separación magnética, onde partícules magnétiques débiles estrayer d'un fondu de partícules menos o non magnétiques, como nes industries de pigmentos.
Los superconductores utilizáronse tamién pa faer circuitos dixitales y filtros de radiofrecuencia y microondes para estaciones base de telefonía móvil.
Los superconductores usar pa construyir uniones Josephson, que son los bloques de construcción de los SQUIDs (dispositivos superconductores d'interferencia cuántica), los magnetómetros conocíos más sensibles. Una serie de dispositivos Josephson utilizáronse pa definir el voltiu nel sistema internacional (SI). En función de la modalidá de funcionamientu, una unión Josephson puede utilizase como detector de fotones o como mecedor. El gran cambéu na resistencia a la transición del estáu normal al tao superconductor utilizar pa construyir termómetros en detectores de fotones criogénicos.
Tán apaeciendo nuevos mercaos onde la relativa eficiencia, el tamañu y el pesu de los dispositivos basaos nos superconductores d'alta temperatura son cimeres a los gastos adicionales qu'ellos suponen.
Aplicaciones futures prometedores inclúin tresformadores d'altu rendimientu, dispositivos d'almacenamientu d'enerxía, la tresmisión d'enerxía llétrica, motores llétricos (por casu, pa la propulsión de vehículos, como en vactrains o trenes maglev) y dispositivos de levitación magnética. Sicasí la superconductividad ye sensible a los campos magnéticos en movimientu de cuenta que les aplicaciones qu'usen corriente alterna (por casu, el tresformadores) van ser más difíciles d'ellaborar que les que dependen de corriente continua.
Purchena
Edá Contemporánea
A finales del sieglu XVIII Purchena cuntaba con una oligarquía terrateniente que controlaba los medios de producción y los cargos conceyiles. De fechu convirtiérase en cabeza de partíu, con escribanía de númberu y xulgáu. Los cambeos más importantes producir nel sieglu XIX, nel que'l sistema constitucional confier a Purchena un diputáu en representación del so distritu, ente los cualos topóse'l famosu escritor Azorín. Ye la dómina dorada de los mármoles de Macael, el xabonucu de Somontín o'l fierro de Les Menas de Serón. En Purchena tamién hubo mines de fierro y de mercuriu, anque la so mayor puxanza económica producir a partir de 1890 col revulsivo que significó la construcción del ferrocarril.
Purchena Güei
Mientres la década de 1990, Purchena recupera'l so antiguu papel de centru alministrativu del Alto Almanzora. Ye cabeza de Partíu Judicial con Xulgáu de 1ª Instancia ya Instrucción. Asina mesmu tien otros servicios como Notaría, Rexistru de la Propiedá, Serviciu d'Estensión Agraria, Cámara Agraria Comarcal, Unidá Territorial d'Empléu de la Xunta d'Andalucía, Guardia Civil ya Institutu d'Enseñanza Secundaria. N'otru orde de coses, la so infraestructura completar con una Biblioteca Pública (la más antigua del Altu Almanzora), Centru d'Información Xuvenil y Multiplicador Cualificáu de la Rede Eurodesk, Centru Guadalinfo, Escuela Municipal d'Adultos, Pabellón Polideportivu, Piscina Municipal, Área Recreativa de Monte (La Silvería), Taller d'Empléu, Centru de Menores y Centru de Proteición de Menores -lo que ta convirtiendo a Purchena nun referente na acoyida y educación de menores con y ensin problemes llegales-, Aparthotel con un modernu espaciu escénicu, Muséu Arqueolóxicu Municipal, Unidá Territorial d'Empléu, Centru de la Tercer Edá, guardería Infantil, viviendes tutelaes pa mayores. A esto habría qu'añedir el fondu significáu cultural que tien qu'esta ciudá convirtiérase dende 1993 nuna de les sedes de los Cursos de Branu de la Universidá Complutense, y dende 1997 les competencies de los cursos fueron asumíes pola Universidá d'Almería. Cada añu, a finales del mes de xunetu, pasen por Purchena numberosos intelectuales y cientos d'alumnos que se sosprienden al afayar la maxa d'esta tierra, y que se converten n'embaxadores de la mesma. A esti resurdir alministrativu y cultural xúnese un nuevu emburrie económicu. Purchena va cuntar col Parque Empresarial de la Piedra más grande d'Andalucía que xuníu a la construcción de l'autovía que va xunir Purchena coles autovíes del Mediterraneu (A-7) y l'A-92 y la rehabilitación de la vieya ponte sobre'l ríu Almanzora, va convertir a la llocalidá nun centru industrial de gran importancia. Coles mesmes empezaron a esplotase canteres de mármol mariello y blancu d'escelente calidá.
Paralelamente esisten tamién delles industries menores (construcción, carpinteríes de gran tradición...)
Nun podemos escaecer, a lo último, la puesta en valor de la Alcazaba y la Torre de l'Agua per mediu del Plan Turísticu del Almanzora que vendrá dar, xunto coles sos tradiciones y monumentos históricos yá esistentes, un emburrie al sector turísticu de la llocalidá.
Folclor y tradiciones
La Selmana Santa de Purchena ye famosa na contorna polos sos escelente imáxenes, de tamañu natural, destacando dalgunes como la del Padre Jesús, retruque de la de Salzillo de Murcia. Ente los sos pasos destaquen la procesión de la Pasión, el Santu Entierru y la de Resurrección. Nesta postrera los costaleros cuerren y baillen a San Juan dempués del alcuentru con Jesús resucitáu. La nueche del Sábadu de Gloria ye costume que los mozos asitien a les sos pretendíes cañes de naranxal nes sos ventanes. Nos últimos años destaca l'ésitu alcanzáu pela Selmana Santa Infantil promovida pol Conceyu.
Una fiesta típica de primavera ye la de San Marcos (25 d'abril), conocíu nel pueblu como “Patrón de los charcos”, porque ye raru que nun llueva pa esi día. En dicha fecha salar de merienda al campu, principalmente a la paraxa de Gevas pa tastiar, ente otros productos, los hornazos que se faen con tal motivu.
Si tuviéramos que resaltar otros aspeutos folclóricos, habría que falar de les lumbres que se faen el día de Santa Lucía (13 d'avientu) y l'Antroxu cola quema del moñecu (Miércoles de Ceniza). La quema del moñecu, tradición orixinal y única na contorna, ye en Purchena lo que n'otros llugares l'entierru de la sardina: el final del antroxu.
Otres fiestes (antaño importantes) pero que güei non se realicen son: el chinico de les ánimes, los bailles y puyes d'ánimes y los aguilandos. La fiesta del Cazador consistente en pasiar en pollina peles cais del pueblu, siguíu de la chiquillería, al cazador o cazadores que menos perdices mataron mientres la temporada de caza, tamién ta siendo recuperada pola Sociedá de Cazadores.
El 16 de xunetu celebren les fiestes de la patrona, la Virxe del Carmen, mientres la cual muyeres de la llocalidá velen mientres una nueche a la Virxe. Tamién se-y honra celebrando distintos actos y delles nueches de verbena na plaza. A finales d'agostu, tien llugar la Romería de la Virxe del Carmen hasta la so ermita del cuetu de la Alcazaba, nuna fiesta popular, enllena de coloríu, onde ye tradicional que los romeros y les refajonas, vistíos col traxe típicu del pueblu, canten y baillen el fandanguillo de Purchena.
Como preámbulu a les fiestes de San Ginés celebren los Xuegos Moriscos d'Aben Humeya y mientres tres díes vuelven recrease les pruebes atlétiques y musicales que fixera'l rei moriscu nel pueblu en 1569. Tales pruebes son: llucha, llevantamientu de pesu, sostenimientu de lladriyos, carrera de velocidá, triple saltu, llanzamientu de cantares, llanzamientu de fonda, tiru con arcu, danza y cantar. Son xornaes llenes de color y bullicio nes cualos la xente ver con chilabas y traxes de la dómina, asocédense los espectáculos folclóricos andalusíes, les carreres de cintes a caballu, etc. Esti eventu foi declaráu d'Interés Turísticu pola Xunta d'Andalucía.
En 2013 realizóse un descubrimientu musical de gran valor pa estos Xuegos Moriscos. Trátase del afayu d'una partitura denomada Fiesta en Purchena compuesta pol gran compositor americanu Albert Hai Malotte (Filadelfia 1885 - Los Angeles 1964), autor de, ente otres, The Lord's Prayer, composición qu'entá güei sigue sonando en tol mundu, o de delles bandes sonores pa películes Disney, llegando inclusive a componer pa la película Gone with the Wind. Con tal motivu'l Conceyu de Purchena editó'l llibru Fiesta en Purchena: los Xuegos Moriscos d'Aben Humeya na obra del compositor d'Estaos Xuníos Albert Hai Malotte, un curtiu estudio sobre esti autor y l'obra que compunxo pa los Xuegos Moriscos de Purchena a cargu del músicu Bertomeu Llorens Peset. El llibru contién tamién una grabación de Fiesta en Purchena a cargu del pianista valencianu Tomeu Moll. San Ginés de la Jara ye'l Patrón de Purchena y celébrase el 25 d'Agostu. Alredor d'esi día y mientres casi una selmana celebren les fiestes mayores de Purchena. Lo más destacable son los sos bailles de verbena que s'allargar hasta l'amanecer y el realcuentru de numberoses families que se dixebraron mientres los años de la emigración.
Gastronomía
La gastronomía ye representativa de la rica cocina andaluza y almeriense. Ente los platos típicos hai que destacar la olla de trigu, les farrapes (con lleche o con caldu pimentón) y les migues de trigu, la fritada de coneyu o gochu.
Una actividá que s'intenta nun perder ye'l ritual de la matanza, que se fai antes de Navidá. Na mesma suelen comer les migues con tayaes, y fáense embutíos y tortas de chicharrones, como postre. Na Navidá son típicos los mantecados caseros y les tortas de mantega. Pa la Cuaresma tenemos les albóndigues de bacaláu o'l empedrado (arroz con bacalao y habichuelas).
Nel branu ye costume faer gazpachu y ensalada asada (pimientu y tomate asáu, sal, aceite d'oliva, aceitunes y cominos). Coles mesmes, como postres cómense chumbos, figos, uves y melones que producen los nuesos campos a esgaya. Como repostería hai que destacar los yá mentaos hornazos de San Marcos, los borrachos, los buñuelos y roscos fritos que se suelen faer na Selmana Santa.
Ente los llicores ye precisu mentar los bonos vinos del país, la mistela, un llicor caseru que se fai con mostiu d'uva y aguardiente y la “cuerva”, especie de sangría tradicional del conceyu.
Artesanía
L'artesanía más destacao pola so importancia ye la del mármol, esistiendo dellos talleres nel Polígonu, onde se tallen figures, ceniceros, pisapapeles, meses... o se faen chimenees, relós o cualquier pieza por encargu..
Entá queden brigueres de la tradicional artesanía del espartu que s'amenorga a niveles domésticos, una fragua y un vieyu artesanu que trabaya'l latón; ésti ye'l postreru representante d'una saga de peracabaos maestros del estañu que tuvo'l pueblu.
Patrimoniu Históricu Andaluz
LA ILESIA PARROQUIAL DE SAN GINÉS La so construcción empecipiar escontra'l 1550 pol arquiteutu Juan d'Orea, y nun s'acabó hasta feches inmediates a la rebelión de los moriscos. El so estilu ye renacentista con bultables influencies del mudéxar granadín. Componer de tres naves separaes por dos fileres d'arcos formeros que se sofiten en columnes de cantería de seición ovalada y que nos lleven hasta l'altar mayor. Tien tres capilla del s. XVIII, una dedicada a la Virxe del Carmen, otra a la de los Dolores y otra a la del Rosario. Exteriormente ta construyida de sillares regulares y tien una torre cuadrada. La cubrición ye una armadura de par y nudiellu, con tirantes dobles decoraos con estrelles d'ocho puntes y alfardones, lo que se repite nos guardones de los dos frisos y nel almizabe, colo que se crean polígonos octogonales a los que s'añedir piñes.
Tien tres escudos, el más antiguu ye'l de Fray Diego de Villalán que figura na fachada principal, en que'l so episcopáu construyóse la ilesia. Sobre la puerta atopamos l'escudu del obispu Corrionero que foi quién restauró la Ilesia en 1569. L'últimu escudu ye de calter familiar asitiáu sobre l'arcu d'entrada a la Capiya de los Dolores. Cuenta con un Retablu Mayor reconstruyíu apocayá, y en 1993 recuperóse'l vieyu Sagrariu que data de 1792 que se perdió mientres la Guerra Civil.
La Ilesia ta allugada nel llugar onde s'atopaba l'antigua mezquita musulmana y vinu a sustituyir a otra consagrada dende 1505, a La nuesa Señora de la Encarnación, que probablemente pudo tar allugada nel cuetu del Castillo.
En 1983 la Ilesia foi declarada monumentu históricu-artísticu pola Xunta d'Andalucía, y ello favoreció la so restauración, que s'empecipió en 1989 y remató en 1991. Nel so interior s'afayaron y restauraron unes pintures al frescu de gran importancia.
Xubiendo pol so accesu orixinal, lo primero qu'atopamos ye un gran torrexón, la Torre de l'Agua, la única que se caltuvo hasta la metá, y asitiada na antemuralla. Foi construyida con sillares de piedra na so base y el restu de mampostería en filaes careadas, con cantería nes esquines. Nel so interior, de dos pisos, esiste una mina con una nacencia d'agua, que desagua nun barcal, asitiáu sobre un plintu que se cubrir con una cúpula de lladriyos. La torre orixinal tuvo de ser el doble d'alta que l'actual, llegando a tener trés plantes y cuatro cortes de xuru utilizaos como almacenes.
Enriba, na planicie, onde'l terrén faise más ampliu y llanu, caltiénse un barcal de planta rectangular, y adosáu a ésti un bañu de planta cuadrada y con un bancu corríu sofitáu nel muriu de separación. Exteriormente formaría un solu conxuntu, de murios de mampostería y taría cubiertu por aciu bóveda.
Nos llaos del cuetu esisten un total de quince prominencies que pudieron ser torres, torrexones o espolones y onde güei se llevanta la estatua del Sagráu Corazón de Jesús tuvo d'asitiase la Torre del Homenaxe, la principal construcción de la fortaleza y qu'apoderaba los accesos a la mesma.
Nel pandu del cuetu construyir a mediaos del sieglu XX la ermita de la Virxe del Carmen, un pequeñu edificiu que posiblemente sustituyera a l'antigua ermita del sieglu XVI que citen dellos documentos.
Talaya de Purchena
Ye una torre de planta circular, del sieglu XIII. Cuando taba recién construyida pudo cuntar con 2 o 3 pisos.
Anguaño, la talaya ta casi en cantu de la desapaición, depués namái queda de pies la base y ésta atópase bien mal caltenida.
Otros llugares y monumentos d'interés
A unos 2 km, cruciando'l Almanzora, nel cume d'un cuetu, tópense los restos d'una torre vigía de planta circular de dómina nazarí, que se conoz por esta razón como la Talaya, y güei atópase en ruines.
Pa conocer daqué más del pasáu del pueblu ye imprescindible visitar el Muséu Arqueolóxicu. Nél guarden delles mâqâbirillas (llábanes funeraries) de mármol, vasíes decoraes de tolos estilos del periodu musulmán, monedes y munchos otros oxetos procedentes d'escavaciones na Alcazaba, d'afayos casuales nel barriu vieyu del pueblu y de donaciones particulares.
La visita al pueblu complétase pasiando poles numberoses places, como la de Gustavo Villapalos; la de la Constitución; Plaza Llarga onde s'asitia'l monumentu al legáu hispanu-musulmán, una media lluna humana de mármol mariello que funciona como reló de sol, obra del escultor Julio Alfredo Exea López, y un cañu d'agua, tamién en mármol mariello; na Plaza de Triana podemos contemplar un pequeñu templete con una pequeña imaxe de la Virxe del Carmen; o'l parque Juan Mª Bandrés el cual ta axardináu y tien un monolitu de mármol nel so centru.
Arrodiando a estes places pueden almirase delles cases decimonóniques de gran interés pol tratamientu de les fachaes, con guapes rejerías, balcones y xuegos de ventanales simétricos; d'ente elles, descuellan la casa del Fiscal (futuru Conceyu), la de los Jurado, la de Julio Acosta, la de Mercedes Álvarez, etc.
Mención merez tamién la Ponte de Purchena sobre'l ríu almanzora, rehabilitada na actualidá y que data de los años 20 del sieglu pasáu. Xunto a la ponte podemos atopar la escultura del Arqueru en mármol blanco, dedicada a los Xuegos Moriscos y que ye obra del escultor madrilanu Roberto Pumar. Mui cerca d'ésta atopamos la escultura de la danzarina árabe, obra del escultor local Jesús García Lorente.
La redolada natural
El patrimoniu paisaxísticu de Purchena ye bien importante; nél cabo resaltar los montes de pinos que s'alcen dende'l mesmu pueblu y xuben pola Sierra de los Filabres hasta la Tetica de Bacares al traviés del ribayu de Gevas y l'área recreativa de La Silveria. Amás hai que mentar los llanos y montes con cañaes d'almendrales que besen el cielu na Sierra de les Estancies, según la zona montiega del Campillo asitiada a unos quilómetros de llombu d'esta última sierra. Abonden les paraxes d'almendrales, güertos de naranxales, olivares, alamees… siendo fácil atopar numberosos endemismos y carba de monte baxu. Tou esto dexa que nos últimos años toa esta zona montascosa –coles sos cortijadas y los sos caminos de ferradura- tea convirtiéndose en puntu curiosu pal turismu rural, onde poder prauticar montañismo, senderismo, mountain-bike, rutes ecolóxiques, rutes históricu-culturales, rutes fotográfiques... y esfrutar del mediu ambiente. Tocantes a la fauna, la zona ye rica en toa clase d'animales propios del ecosistema mediterraneu: xabalinos, falpayares, perdices, foinos, coneyos, llebres... polo que les práutiques cinexétiques inda ocupen un llugar destacáu.
Cabolafuente
Cabolafuente ye un conceyu d'España, perteneciente a la contorna de Comunidá de Calatayud, na provincia de Zaragoza, Comunidá Autónoma d'Aragón. Tien un área de 39,00 km² con una población de 35 habitantes (INE 2016) y una densidá de 1 hab/km².
Resultaos eleutorales
miniaturadeimagen
Departamentu de Salto
Salto ye un de los diecinueve departamentos que componen Uruguái. La so capital ye la ciudá de Salto. La so superficie ye de 14.163 qum² y tien una población estimada de 124 878 habitantes según el censu de 2011. Ye'l segundu departamentu más estensu del país.
Conceyos
Nel departamentu hai seis municipios:
Heterocera
thumb|right|220px|[[Macroglossum stellatarum (esfinge colibrí), una esfinxe de vezos crepusculares, libando sobre Cicerbita alpina]] Los heteróceros (Heterocera, tamién conocíos como polilles) son un grupu artificial de lepidópteros ensin categoría taxonómica, güei consideráu parafiléticu (ver Taxonomía del orde Lepidoptera); inclúi les camparines nocherniegues que representen la gran mayoría de los lepidópteros del planeta. Hai munches más camparines nocherniegues que diurnes (ropalóceros). Clasificáronse unes 135 000 especies de lepidópteros, de les cualos solo unes 24 000 son diurnes. Dar una definición satisfactoria de los heteróceros ye casi imposible. Esto ye debíu, ente otros aspeutos, a les múltiples formes que tienen les antenes nes distintes especies. Dacuando llámase polilles a toes la camparines nocherniegues, pero en realidá, les poliyes son solo dalgunes families de camparines que les sos bárabos alimentar de fibres testiles o alimentos almacenaos.
Carauterístiques
Polo xeneral son lepidópteros de cuerpos robustos (sobremanera les femes), abondoses pubescencia y escames nel abdome (esto nun inclúi a les Microlepidoptera, que tamién ye un grupu parafilético). Les antenes pueden ser filiformes, bipectinadas, ciliaes, enchíes, curvadas y lo que ye importante, pueden diferir ente los machos y femes d'una mesma especie. Si tomen les nales colos deos van dexar nellos un finu polvillo que ta compuestu por delles de les sos escames que s'esprenden cuando l'inseutu aletea.
Los heteróceros, polo xeneral, nun son tan vistosos como los ropalóceros, los sos colores suelen ser menos brillosos, anque dalgunos d'ellos presenten nes ales posteriores colores vivos como mediu de defensa. Aquelles especies que son diurnes suelen ser más coloridas que les nocherniegues.
Bioloxía y ecoloxía
Los heteróceros ponen güevos de los que salen guxanos. Los guxanos tresformar en pupes y darréu en camparines adultes, nun procesu de tresformamientu conocíu como metamorfosis. Mientres el día ciertos heteróceros fuelguen en llugares como tueros d'árboles, onde ye verdaderamente difícil estremalos dáu'l so camuflaje de proteición. Tienen un estraordinariu sentíu del olfatu, qu'utilicen tantu p'atopar a los sos alimentos como pa topar a la so pareya. Los machos de munches especies tienen antenes bien complexes qu'utilicen, principalmente, pa golifar a los sos posibles pareyes. Esti tipu de machu puede captar el golor d'una fema a más de 11 km de distancia, tantu na ciudá como nel campu, ensin dexase distrayer por otros arumes. Llogren el so alimentu del néctar de les flores más clares y d'arume intenso, con pétalos en forma de tubu. La madreselva, el xazmín y la planta del tabacu son les flores preferíes de ciertes especies pola so forma tubular, apoderada a la llarga llingua o proboscis de diches especies. Otres escueyen flores más pequeñes, más apropiaes al so tamañu. Dalgunes visiten les complexes flores d'orquídees. Entá otres tán altamente especializaes como les camparines de la yuca. Los adultos de delles especies tienen una vida bien curtia, escarecen de pieces bucales y nun s'alimenten.
Dalgunes de les especies son utilizaes pal control de plantes ensin deseyar. Por casu, apocayá propúnxose en Colombia l'usu de la especie Eloria noyesi pa combatir los plantíos de coca, yá que s'alimenta de les sos fueyes. Tamién les autoridaes de Florida (EE. XX.), en 2004, pretendieron combatir una planta estranxera invasora trepadora, llamada felechu trepador del Vieyu Mundu (Lygodium microphyllum), soltando cientos de miles de camparines australianes, Cataclysta camptozonale, col fin de controlar esta maleza.
Averrhoa carambola
La Mazana en forma d'estrella, conocida tamién como Fruta d'estrella (del inglés Star Fruit pola so apariencia a una estrella al reparar la so corte transversalmente), Averrhoa Estrella, Carambolera, Carambola, carambolo , chiramelo, miramelo, tamarindu chinu, tamarindu culí, árbol del pepinu o fruta chino ye un arbustu tropical perenne, perteneciente la familia Oxalidaceae. thumb|Flores
Lissotis melanogaster
Lissotis melanogaster ye una especie d'ave gruiforme de la familia Otididae que vive nel África subsaḥariana. Dellos taxónomos asitiar nel xéneru Eupodotis.
Averrhoa carambola
Hábitat
Ye nativu d'Indonesia, la India y Sri Lanka y ye popular en tol sureste d'Asia, Malasia, y partes d'Asia oriental, incluyendo Taiwán. Tamién s'atopa n'América, en Colombia na rexón de los Montes de María y el Valle del CaucaValle del Cauca. Amás tamién na Islla de San Andrés, República Dominicana, Venezuela, Méxicu, Hondures, Costa Rica, Panamá, Puertu Ricu, Paraguái, Guatemala, El Salvador, Nicaragua, Perú (Tarapoto, Huánuco, Iquitos, y parte de la Selva peruana) tamién na mariña del Ecuador y nel Amazones de Brasil.
Lissotis melanogaster
Descripción
thumb|left|Fema en Kenya. thumb|left|Machu en Tanzania. El sisón ventrinegro mide ente 58 y 65 cm de llargu. El picu y les pates son amarellentaos. Les partes inferiores del machu son de color negru y les cimeres tienen fondu negru y pardu con vetes ocres y crema. Tienen un pescuezu llargo y estrecho de color ocre con una llinia frontera negra que se xune col pechu negru. Les plumes de la cola son ocres con cuatro o cinco llistes pardes. Cuando esplega les nales amueses el so parte cimeru blanques con un triángulu pardu motudu. Les plumes de vuelu tienen les puntes negres con esceición de les secundaries esteriores.
Lélex
Tien una población de y una superficie de  km².
Lissotis melanogaster
Descripción
Les femes son d'un color ocre con llixos escuros nel llombu y con un patrón de fines vetes en pescuezu y pechu. Los xuveniles son de colores apagaos y más escuros que les femes, col pileu gris escuru y motes crema nes nales. Estrémase del sisón ventrinegro de Hartlaub pola coloración del pescuezu y obispillo de dambos sexos, y el cazu y lorum blancu del machu.
Averrhoa carambola
Descripción
thumb|Ilustración thumb|Frutos thumb|Vista de la planta Ye un arbustu tropical perenne de 3 a 5 m. d'altor. Les fueyes atópense distribuyíes a lo llargo de les cañes, de 8-18 cm de llargor. Tien inflorescencies curties, axilares o nel llugar qu'ocupaben les fueyes anteriores, sobre pedúnculos de 1 cm de llargu.
El so frutu (la carambola) presentar en recímanos nes cañes y nel tueru: bayes grueses, ovoides o elipsoides, de 8-12 x 5-6 cm, de color mariellu-anaranxáu nel maduror, estrellaos con 5 ángulos. La so corte tresversal ye'l d'una estrella de cinco puntes. La so magaya ye jugosa, un pocu fibrosa y aceda. Contién vitamina A, vitamina C, fósforu y potasiu. Puede consumise tantu cruda como cocida, y resulta deliciosa aliñada con un mueyu vinagreta.
Multiplicar por granes y serpollos y ensiertos. Ye sensible a les xelaes.
Los principales productores son Tailandia, Sri Lanka, India y Brasil.
Consumu y toxicidá
El consumu de Averrhoa carambola en persones con Enfermedá renal crónica (ERC), cuantimás naquellos n'etapes avanzaes o que tán en diálisis, acomuñar a una severa neurotoxicidad, inclusive reportándose un importante númberu de muertes secundaries a tal intoxicación. Reportar de casos d'intoxicación son de Brasil (el mayor númberu), Colombia y dellos países d'Asia. En persones ensin ERC conocida, describiéronse casos d'insuficiencia renal aguda pol consumu de grandes cantidaes d'esta fruta (n'especial en forma de zusmiu) en presencia del estómagu vacíu que facilita la so absorción; la intoxicación aguda nestos postreros paez tar rellacionada col altu conteníu d'oxalatos de la fruta, sicasí, hasta agora, nun s'identificó claramente la toxina responsable de la neurotoxicidad severa nes persones con ERC. El síntoma fundamental de la intoxicación ye l'hipu que darréu evoluciona a deterioru neurolóxicu, somnolencia, plasmu, coma y muerte. La única terapia que funciona na intoxicación severa ye la hemodiálisis, demostrándose nes series brasilanes la ineficacia de la diálisis peritoneal pa tratar esta intoxicación.
Taxonomía
Averrhoa carambola describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Species Plantarum 1: 428. 1753.
John Costelloe
Ye conocíu pol so papel de Jim "Johnny Cakes" Witowski, l'amante de Vito Spatafore, na serie de HBO The Sopranos.
Orixinariu de Brooklyn, Nueva York, yera de d'ascendencia irlandesa. Costelloe, ex integrante del cuerpu de bomberos de la ciudá de Nueva York, morrió'l 18 d'avientu de 2008 al disparase con una arma na so casa de Sunset Park en Brooklyn. Tenía 47 años. El so cuerpu foi atopáu dos díes depués de la so muerte. La so muerte sosprendió a los sos amigos y la so familia pola falta de respuestes sobre la causa del so suicidiu.
Poco primero de la so muerte, Costelloe tuviera actuando na obra teatral Gang of Seven. Y formó parte del repartu de La dulda (2008), película nomada a cinco premios Óscar, yera'l so primer papel nel cine dempués de participar en The Sopranos.
Averrhoa bilimbi
thumb|Frutu de Averrhoa bilimbi. Averrhoa bilimbi (nome común bilimbi, pepinu d'indies, mimbro, brusel chinu, o vinagrillo) ye un árbol que produz frutos del xéneru Averrhoa, familia Oxalidaceae. Alcuéntrase rellacionáu col árbol carambola. thumb|Árbol del frutu Bilimbi. thumb|Frutu del Averrhoa bilimbi en [[Malasia.]] thumb|Floriamientu de Averrhoa bilimbi en [[Malasia]] thumb|Ilustración thumb|Vista del árbol
Descripción
L'árbol bilimbi algama los 5 a 10 m d'altor. El so tueru ye curtiu y rápido estrémase en ramificaciones. Les fueyes del bilimbi miden de 3 a 6 cm de llargu y son alternaes, imparipinnada y arrexuntar nes estremidaes de les cañes. Les fueyes son bien paecíes a les del Phyllanthus acidus. Les fueyes tán atropaes cerca del ápiz de les cañes, miden 15–48 cm de llargu; folíolos 7–25, oblongos a elípticos, 2.5–9.2 cm de llargu y 1–2.6 cm d'anchu, ápiz agudu a acumináu, de cutiu mucronáu, base arrondada, tomentosos, peciólulos carnosos, 1–2 mm de llargu; pecíolus 3.5–10 cm de llargu. Les inflorescencies en visos con 1–24 flores; sépalos los ovaos a elípticos, 3–5 mm de llargu, agudos, mucronaos; pétalos 9–12 mm de llargu y 2–4 mm d'anchu, acolorataos, púrpures, ensugando púrpura foscu-negros; estames fértiles 10, 5 llongures y 5 curtios, llibres o connaos na base, glabros; ovariu oblongo, carpelos 1–7-ovulaos. Frutu oblongo, llevemente 5-anguláu.
Distribución y hábitat
Posiblemente orixinariu de les Molucques, Indonesia, la especie ye cultivada anguaño nes Filipines, Indonesia, Sri Lanka, Bangladex, Myanmar y Malasia. Tamién ye común n'otros países del sur este asiáticu. Na India, onde la atopa en xardinos, el bilimbi colonizó zones selvaxes nes rexones más templaes del país.
Fora d'Asia, esti árbol ye cultiváu en Zanzibar. En 1793, el bilimbi foi lleváu a Xamaica dende Timor y depués de dellos años, cultivar en cuasi toa América Central y les zones al norte de Sud América onde se-y suel denominar mimbro. A finales del sieglu XIX foi lleváu a Queensland, onde-y lo cultiva con fines comerciales.
Este ye esencialmente un árbol tropical, menos resistente al fríu que'l carambola, que crez suelos ricos con bonos drenaxes (anque tamién crez en caliar y arena). Prefier agües distribuyíes en forma homoxénea a lo llargo del añu, pero con una temporada seca de 2 a 3 meses. Polo tanto esta especie nun la atopa nes zones más húmedes de Malasia. En Florida, onde ye un interés ocasional, ye precisu protexelo del vientu y del fríu.
Usu en gastronomía
Nes Filipines, onde-y lo suel atopar nos xardinos de les cases, los frutos peracábense crudos o saborizáu con sal de roca. Puede ser preparáu tipu curry o amestáu como un axente acedu nel platillo filipín denomináu sinigang. En Costa Rica el bilimbi crudu ye preparáu como un relish y sirvíu con arroz y xudíes. Nel so sitiu d'orixe dacuando ye amestáu al curry. El zusmiu de bilimbi (con un pH d'aproximao 4.47) ye consumíu como una bébora refrescante. N'Indonesia, ye incorporáu en dellos platillos, substituyendo al tamarindu o'l tomate.
Adicionalmente, puede caltenese al frutu como pickle, lo cual amenorga la so acidez. Dacuando caltiénense les sos flores en azucre.
En Aceh, Indonesia, ye calteníu ensugando los frutos al Sol, el bilimbi ensugáu al sol ye denomináu asam sunti. El bilimbi y asam sunti son populares na cocina de Aceh. Puede reemplazar al mangu pa preparar chutney. En Malasia, ye utilizáu pa preparar una mermelada duce.
En Kerala, n'India, ye utilizáu pa preparar pickles, ente que na zona de Karnataka, Maharastra y Goa, India, el frutu ye consumíu crudu con sal y especies.
Nes Seixeles, de cutiu utilizar como ingrediente pa da-y un sabor fuerte a numberosos platillos de la cocina criolla de Seychelles, especialmente a platillos a base de pescáu. Utilizar de cutiu con pexe asao y tamién (cuasi siempres) nun platillo de carne de tiburón, denomináu satini reken.
Usos melecinales
Nes Filipines, les fueyes son usaes pa preparar una pasta usada pa combatir picazón, hinchadura, reumatismu, paperes o erupciones cutanees. N'otros sitios son utilizaos pa tratar mordedures de criatures venenoses. Una fervinchu de fueyes ye utilizada como un tónicu post partu, ente que un fervinchu preparáu coles sos flores ye utilizada pa tratar candidiasis, resfrío, y tos. Los malayos utilicen fueyes de bilimbi fresques o lleldaes pa tratar enfermedaes venérees. Na Guyana francesa, utilízase un estractu preparáu col frutu pa tratar inflamaciones. Nun esiste evidencia científica que confirme la efectividá d'estos usos.
En delles villes del distritu de Thiruvananthapuram na India, el frutu del bilimbi yera utilizáu na medicina llocal pa controlar la obesidá. Ello condució a estudios sobre les sos propiedaes antihiperlipidémicas.
Taxonomía
Averrhoa bilimbi describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Species Plantarum 1: 428. 1753.
Kleber Romero
Kleber Romero ye un ex-futbolista brasilanu.
Bombyx mori
El ye una especie d'inseutu lepidópteru de la familia Bombycidae orixinaria del norte d'Asia. Críase güei en munches rexones del mundu p'aprovechar el capullo que protexe al so crisalida, constituyíu por un estensu filamentu de seda, producíu pola guxanu al retraerse pa la metamorfosis. Anque esisten otres especies seríferas, B. mori ye la más estendida, y la conocida davezu con esti nome.
Ciclu vital
Los viermes de seda, como cualesquier otru guxanu, pasen por cuatro fases básiques de desenvolvimientu: güevu, bárabu, crisalida o pupa y imago o adultu. El ciclu biolóxicu en díes:
Güevos
thumb|Vierme de seda.
Los güevos tienen ente 1 y 1,5 milímetros de llargu. El so pulgu ye una membrana de materia quitinosa, que va dende'l mariellu claro al gris cayuela y finalmente a un tonu violáceo o verdosu. Los güevos ensin fertilizar estrémense darréu por caltener la coloración amarellentada, los grises escuros son normales, si tienen un color verdosu puestu eclosionarán.
Mudes
Cuando van camudar, permanecen inmóviles mientres unu o dos díes, dexen de comer, faen una pequeña base de seda y queden cola cabeza llevantao y sofitar namái nes pates traseres (situación llamada suañu de muda), nun teniendo de tocar los, yá que pueden esprendese de la so suxeción y depués nun poder quitar la piel.
Van Camudar primero la corteza cefálica (qu'a midida que va encoyendo dexa saber la proximidá del momentu de la muda) de la que va surdir una cabeza de color claru y de tamañu notablemente mayor a l'anterior y dempués la piel esterno y una pequeña parte de la piel interno. En camudando, el color del guxanu va apaecer "puerco" y la so piel engurriada y daqué húmeda que se va ensugar y va alisar trescurríes unes hores.
Tres cuatro d'estes metamorfosis, el bárabu algama los 8 cm de llargor y los dolce aniellos nos que ta estructurada son claramente visibles, el color gris de la nacencia va tornar bien a blancu o mariellu claro o bien a blancu con bandes negres que dixebren los aniellos.
Crisalida
thumb|Brotos de Bombyx mori. thumb|Exemplar fema adultu. Al cabu d'alredor d'un mes, el guxanu busca un llugar seco y aisllao, onde va fabricar el brotu pa la fase de crisalida (tamién conocida como ninfa o pupa); este puede ser de color blancu, mariellu o naranxa.
Cuando falten de dos a cuatro díes pa faer el brotu, los viermes suelen dir amarilleando dende la cola progresivamente hasta la cabeza. La zona más mariella faise más blanda y el vierme encoyer de tamañu. Suelen defecar de color verde y más blandu, dalgunos inclusive líquidos verdosos o amarellentaos. Vuélvense más cabileños al andar y les pates tienen menos agarre.
La bárabu emplega'l almidón de les fueyes de morera que consumió, tresformáu en dextrina pola so metabolismu, pa producir el filo de seda. L'aparatu destináu a esti efeutu ta compuestu por dos glándules allugaes debaxo del tracto dixestivu, que los sos conductos van dar a la filera asitiada nel oncenu aniellu. El material, líquidu nel interior del cuerpu, se solidifica en contautu col aire. Xirando sobre sí mesma, fabrica alredor del so cuerpu una envoltura oval formada por un únicu filo d'hasta 1500 metros de llargu. El procesu ocúpa-y dos o tres díes. El vaciamiento completu de les glándules de seda afala la pupación, que dura unos venti díes en condiciones normales, al cabu de los cualos surde una nueva camparina.
N'ocasiones y por distintes circunstancies (comida escasa o desaparente, defectos xenéticos, condiciones esternes adverses…) los viermes nun llogren crear el so brotu y tienen de realizar la metamorfosis al descubiertu lo cual, anque amenorga la so probabilidá de sobrevivencia, nun ye una torga pa la finalización normal del so ciclu vital.
Cuando tolos brotos tán terminaos y son yá consistentes, ye recomendable quitar de la caxa onde taben, quitar los restos de seda que tengan (borra) y ponelos n'otra caxa. Asina dexamos buecu por que faigan nuevos brotos el restu de viermes.
A los siete díes del capullaje fai una muda y pasa a crisálida.
Camparina
miniaturadeimagen|Exemplares de [[Samia cynthia.]] Al eclosionar de la crisalida, la camparina ruempe'l brotu con una secreción aceda que dixebra los filos de seda y sale al esterior, mientres los trés a quince díes que suel vivir nun se va alimentar, tan solo va buscar pareya pa poder efectuar una puesta.
Les camparines suelen nacer de nueche.
Al salir y díes dempués la fema espulsa líquidu interno de colores del naranxa al marrón. El machu ye d'un tamañu llixeramente menor muévense muncho más que les femes; amás, tienen el abdómen más estilizado y ales más grandes, aun así ye bien raru que dalgún d'ellos llogre alzar el vuelu.
La cópula dura delles hores nes cualos los suxetos apenes se van mover y van quedar enllazaos pola punta del abdome. Nesti procesu intercambien material xenético. Dempués el machu va buscar otra pareya y la fema dedicar a la puesta, na cual va pegar los sos güevos por aciu un potente adesivu, y tiempu dempués va morrer.
Historia
En China esiste una lleenda que diz que'l descubrimientu del vierme de seda foi fechu por una antigua emperatriz llamada Xi Ling-Shi. Dizse que mientres tomaba'l té so una morera del so xardín nel palaciu real, daqué cayó a la so taza de té (un brotu de vierme de seda). Cuando quixo sacalo, esti esfelpeyóse y ella, como yera una texedora por excelencia, tomar y empezó a texer con él. Esti secretu de la seda nun foi espublizáu fuera de China, yá que yera daqué escepcional, guardándose perbién esi secretu hasta aproximao 1500 años dempués del so descubrimientu.
Foi oxetu de considerable estudiu'l xenoma del vierme de seda y la so datación, dada la so llarga historia y la so importancia económica, que presenten hasta 354 xenes venceyaos a la so utilidá granible. La so antigüedá, analizando'l xenoma de los viermes, establecióse en 5000 años.
Usu industrial
Al eclosionar la camparina, emplega les sos quexals y un líquidu ácidu que segrega pa romper el brotu, faciéndolo asina inservible. Pal so emplegu comercial, les pupes mátense alredor del décimu día dempués de rematáu'l brotu, seya somorguiándoles n'agua ferviendo o emplegando vapor. El brotu depués desfaise curioso y el filo llavar pa quitar la sustancia adesivo que lo caltenía xuníu antes de dar en el so texíu.
Na cocina coreana, el vierme de seda consúmese fervíu, tostáu o como ingrediente de mueyos. Al comer el vierme tostáu l'aspeutu más importante ye'l zusmiu.
Na medicina tradicional china, el Bombyx mori (vierme tiesu, en chinu simplificáu: 僵蚕; chinu tradicional: 僵蠶; pinyin: jiāngcán), los bárabos muertos por causa de la infeición del fungu Beauveria bassiana denominar Bombyx batryticatus, empléguense como tónicu pa eslleir flemes y solliviar tiemblos.
Usu domésticu
Los viermes de seda son utilizaos nel ámbitu domésticu como mascotes y como "guíes didáctiques" p'aprender el ciclu vital y metamorfosis de los guxanos. Esto debe a la so facilidá p'alimentase (pos namái hai que da-yos fueyes de morera), a les sos escases atenciones, la so fácil llimpieza, la so rentabilidá, y al fechu de que son totalmente pacíficos ya inofensivos, pudiéndose-yos coyer y tocar ensin peligru dalgunu.
Callidulidae
Callidulidae, ye la única familia de la superfamilia Calliduloidea, contién ocho xéneros. Tien una distribución peculiar, acutada a los trópicos del Vieyu Mundu, nel Sureste d'Asia hasta Australasia y Madagascar. Les especies de los trés subfamilies amuesen el comportamientu de vuelu diurnu y nocherniegu.
Xéneros
Pterothysaninae Griveaudiinae
Callidulinae
Ayapana triplinervis
Ayapana triplinervis ye una especie d'arbustu d'América tropical perteneciente a la familia Asteraceae. thumb|Fueyes
Descripción
Ye una planta perenne delgada. Les fueyes de color púrpura, subsésiles, llanceolaes, 3-nervadaa, acuminaes, subenteros, glabres. Inflorescencia en forma de corimbo laxo, cabeces pedicelaes, con alredor de 20 flores de color pizarra azul.
Propiedaes
Esta planta tien fueyes llargues y delgaes que s'utilicen de cutiu como planta melecinal estimulante. Contién herniarina, un metoxilo d'umbeliferona, ente que'l so aceite esencial contién éter dimetil thymohydroquinona.
Taxonomía
Ayapana triplinervis describióse por (M.Vahl) R.M.King & H.Rob. y espublizóse en Phytologia 20(3): 212. 1970.
Nome común
Tien los nomes de: aypana, aiapana, aiapaina, aipana, cagueña, curia, daun panahan, daun perasman, diapalma iapana, diarana-guaco, japana, japana-branca, sekrepatoe wiwir, pool root, white snakeroot, yapana, Diapana, Zèbe cont'la fièv ', Zèbe vulnéraire, Zèbe à thé, Zèbe cout'la
Certhia brachydactyla
L' ye una especie d'ave de la familia Certhiidae que vive principalmente nel sur de la Europa Occidental y alredor del restu de la cuenca del Mediterraneu. Carauterízase por tener les partes cimeres parduces, que lo mimeticen colos tueros de los árboles, y les partes inferiores ablancazaes, col picu llargu, finu y curváu escontra baxo. Esguila con facilidá polos árboles ayudáu de la so cola ríxida que lu sirve de sofitu.
Descripción
L'área de distribución del esguilón solapa en gran parte d'Europa col del esguilón montés col que puede tracamundiase. Comparáu con esta especie les partes inferiores d'esguilón son d'un color blancu menos intensu, y les cimeres son d'un color marrón más apagáu y menos motudes, tien una llista superciliar más escura. El so picu ye llixeramente más llargu y los deos de los sos pies más curtios. Ainda asina, ye abegoso estremar visualmente al 5% de los individuos, inclusive teniéndolos na mano. Sicasí los sos cantares son bien distintos, anque sábese que dambes especies puen emitir los soníos de la otra.
El so cantar ye un "ti-ti-tí--teroi-ti-tít" constituyíu por notes bien marcaes y agudes, dixebraes por curties poses, con una duración de 1,5 a 2 s. Fora de la dómina reproductora ye muncho más frecuente oyer una serie de 3 a 5 notes ‘ti’ o ‘tzi’ agudes, marcaes, d'acabáu sópitu y separyaes por percurties poses de 0,1-0,5 s ("ti-ti-ti-ti-...").
Distribución
Alcuéntrase principalmente nel sur de la Europa occidental, amás del norte d'África y alredor del Mediterranéu oriental. Ocupa cuasi tola Península Ibérica, siendo menos frecuente na zona oriental más mediterranea, según nos sectores más deforestaos de les submesetes norte y sur. Ta distribuyíu n'altitú dende'l nivel del mar hasta los 1600 m, siendo bien escasu dende esta altitú hasta los 2000 m, au lu sustitúi'l esguilón montés nos cordales del norte d'España. Dambes especies asolapen les sos árees de distribución en gran parte d'Europa, ocupando l'esguilón onde coinciden preferentemente les rexones baxes con montes abiertos y l'esguilón montés les altes y los montes trupos de coníferes.
Taxonomía
L'esguilón describióse científicamente col so actual nome pol ornitólogu alemán Christian Ludwig Brehm en 1820. El so nome binomial deriva de los términos griegos kerthios, un pequeñu ave habitante de los árboles descritu por Aristóteles, y brachydactyla, compuestu de brakhus (curtiu) y dactilos (deu), colo que xuníu significa «de deos curtios», en comparanza colos del esguilón montés.
Esta especie ye bien paecida al restu de los componentes del xéneru Certhia. Reconócense anguaño ocho especies dientro del xéneru de los esguilones, estremaos en dos llinaxes evolutivos: una rama holártica y otra nel sur d'Asia. L'esguilón pertenez al grupu de norte, xunto al esguilón montés, l'esguilón americanu de Norteamérica y l'esguilón de Hodgson del sur del Himalaya. El cantar del grupu del holárticu ye más garlleru, siempres empieza y termina con un chillón sriih. Sicasí les especies del grupu del sur tienen un trinu de ritmu más rápidu ensin el soníu sriih. thumb|150px|L'[[Certhia familiaris|esguilón montés, qu'a güeyu ye malu d'estremar del esguilón común.]] Reconócense seis subespecies:
Na península Ibérica estrémense dos subespecies: C. b. megarhyncha, nos Pirineos Occidentales, noroeste d'España y Portugal, y C. b. brachydactyla nel restu del área. Nun ta presente nes islles Baleares, Canaries, Madeira y Azores. Un analís del xenoma mitocondrial citocromu b amuesa que les poblaciones del noroeste d'África formen un llinaxe separtáu de les poblaciones europees.