cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Idioma pemón
Postposiciones
Na siguiente tabla pueden vese dellos exemplos de les mesmes.
Aición Nacionalista Vasca
Suspensión d'actividaes de ANV y EHAK
En cumplimientu del autu de suspensión d'actividaes de la formación, el 6 de mayu de 2008 les Xuntes Xenerales d'Álava alcordaron eslleir el grupu de ANV na Cámara.
Idioma pemón
Alverbios
Munchos alverbios nun s'estremen pola so forma d'axetivos o substantivos. Unu de los sufixos alverbializadores más comunes ye -pe.
Aición Nacionalista Vasca
Les "mociones étiques"
Tres l'asesinatu'l 7 de marzu de 2008 del ex-conceyal del PSOE en Mondragón Isaías Carrasco per parte de la banda terrorista ETA en dicha llocalidá, tolos grupos políticos del conceyu condergaron dichu atentáu sacante ANV, partíu qu'ocupaba l'alcaldía de Mondragón; lo que llevó darréu a que los sos socios de gobiernu nel conceyu (Ezker Batua-Berdeak y Zutik) dieren por rotu dichu pactu, y a la presentación de los demás grupos políticos (PP, PSE-EE, PNV, EA y Aralar) de diverses mociones de censura contra la alcadesa. Finalmente la llamada 'moción ética' (un pidimientu por que los conceyales de ANV dimitieren si nun condergaben la violencia), presentada por PNV y PSE-EE el 25 d'abril de 2008 pa desallugar a ANV de l'alcaldía, fracasó por cuenta de la astención de los conceyales del PP, EA y EB-B, en cuantes que los de ANV, Aralar y Zutik votaben en contra. A otru día, en Hernani, gobernada igualmente por ANV, la moción de PSE-EE y PNV volvió fracasar, al abstenese de nuevu los representantes de EB-B (los d'EA y PP sofitaron esta vegada la moción). Estos dos llocalidaes fueron les primeres na que se presentaron estes 'mociones étiques' pa espulsar a ANV pola so negativa a condergar la violencia etarra, siguiéndoles Vergara (onde'l 29 d'abril d'igual manera fracasó, col votu en contra de Aralar, l'astención d'EA y l'ausencia de dos conceyales de la PNV), Escoriaza (onde tamién fracasa, colos votos favorables de PNV, PSE y EB-B), Villava (onde sale alantre), Berriozar (onde nun sale alantre), Elorrio, Villabona-Amasa (que fracasa), Legazpia, Ibarranguelua y Soraluze (onde, nos trés casos, salió alantre), en Azpeitia y Anzuola (onde nun sale alantre) y en Pasaia (onde, en saliendo alantre, foi afrelláu un conceyal del PSE-EE por simpatizantes de ANV) y n'Urretxu (onde tamién sale alantre).
Idioma pemón
Alverbios
Exemplos: emadope: de primeres yataretika: al terminar
Aición Nacionalista Vasca
Les "mociones étiques"
Coles mesmes, el 6 de xunu de 2008, el PSE anunció que d'equí p'arriba les mociones étiques pasaríen a ser mociones de censura.
Idioma pemón
Alverbios
Otros alverbios son demostrativos: tare: equí seporo: pequí
Aición Nacionalista Vasca
Illegalización y disolución
El Tribunal Supremu resolvió, en sentencia del 16 de setiembre de 2008, la illegalización de la formación política y la so disolución, xunto cola lliquidación y puesta a disposición de tolos sos bienes al erariu públicu. La causa arrincó a iniciativa de l'abogacía del Estáu y el Ministeriu Fiscal el 20 de febreru de 2008 —coles mesmes que s'actuaba contra'l Partíu Comunista de les Tierres Vasques polos mesmos motivos— argumentando la vinculación de ANV cola ilegalizada Batasuna y l'organización terrorista ETA, y que la formación yera un preséu de dambes organizaciones. La sentencia estableció qu'ANV collaboraba de manera repitida con Batasuna, dando sofitu políticu complementariu a ETA. Pal tribunal fueron claves los comportamientos en sintonía de ANV, ETA y Batasuna mientres les eleiciones municipales de 2007. Dos díes depués, el Tribunal Supremu ilegalizó tamién al Partíu Comunista de les Tierres Vasques. El 23 de xunetu de 2009, el Tribunal Supremu alcordó ordenar la disolución de los grupos municipales de ANV en 125 conceyos, según el grupu d'esti partíu nes Xuntes Xenerales d'Álava, n'execución de la sentencia d'illegalización de la citada formación política en setiembre de 2008.
Idioma pemón
Numberales
L'idioma pemón tien un sistema de numberación que solo llega hasta la ventena. De normal úsense los numberales castellanos pa cantidaes más allá de 5. Los numberales en pemón son los siguientes:
Aición Nacionalista Vasca
Illegalización y disolución
El partíu interpunxo recursu d'amparu ante'l Tribunal Constitucional, que dictó sentencia'l 29 de xineru de 2009 tornándolo. El tribunal consideró determinantes la coincidencia de lemas, símbolos y proclames ente ANV, ETA y la yá ilegalizada Batasuna, cola llexitimación de la violencia como mediu pa la persecución d'oxetivos políticos. Tamién consideró relevante'l fechu de qu'ANV nun condergara los atentaos terroristes cometíos per ETA.
De siguío, ANV interpunxo demanda ante'l Tribunal Européu de Derechos Humanos (TEDH) alegando que la so illegalización frayaba los artículos 10 y 11 de la Convención Europea de Derechos Humanos. El Tribunal dictó sentencia'l 15 de xineru de 2013 pola que tornaba la demanda al considerar que nun se produció tal vulneración. El tribunal con sede n'Estrasburgu consideró que'l proyeutu políticu de ANV "ta en contradicción col conceutu de sociedá democrática y representa una grave amenaza pa la democracia española" y que la so disolución respondía a una necesidá social imperiosa y taba xustificada conforme a lo dispuesto na Convención. El representante de ANV espresó la so disconformidá col resolución y el so propósitu d'estudiar la interposición d'un recursu ante la Gran Sala del TEDH.
Idioma pemón
Sintaxis
Dellos exemplos:
Lihuelistata
Lihuelistata metamerica ye una especie d'araña araneomorfa de la familia Filistatidae. Ye la única especie del xéneru monotípicu Lihuelistata.
Idioma pemón
Sintaxis
Les siguientes frases con equivalentes:
Saint-Bonnet-de-Rochefort
Saint-Bonnet-de-Rochefort ye una comuña francesa del departamentu d'Allier, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Lihuelistata
Distribución
Ye orixinaria d'Arxentina, onde s'atopa nes provincies de Chubut, de Ríu Negru, de Neuquén, de La Pampa y de Mendoza.
Idioma pemón
Léxicu
El pemón tien un gran asemeyáu léxicu a otros idiomes caribes, cuantimás aquellos de Guayana y la mariña occidental de Venezuela. Embaxo apaecen delles pallabres de los estinguíos chaima y tamanaco, que fueron rexistraes por Alexander von Humboldt nel so viaxe a Venezuela, xunto col equivalente en pemón y en castellán.
El léxicu pemón tamién recibió influencia de diversos idiomes autóctonos y europeos.
Margonia
Margonia himalayensis ye una especie d'araña araneomorfa de la familia Lycosidae. Ye l'únicu miembru del xéneru monotípicu Margonia.
Distribución
Ye endémica de Bengala occidental na India onde s'atopa nel Distritu de Darjeeling.
Candida glabrata
Candida glabrata ye una especie de lleldu haploide, enantes conocíu como Torulopsis glabrata. Esta especie de lleldu nun ye dimórficu y nun s'observó actividá d'apareamientu. Hasta hai poco, camentábase que C. glabrata yera un organismu non patoxénicu. De toes formes, cola población creciente d'individuos inmunodeficientes, viose que C. glabrata presenta tendencia a ser un patóxenu oportunista del tractu uroxenital y del torrente sanguineu.
Chahuistle
En Méxicu, llámase chahuiztle a una plaga producida por un fungu microscópicu qu'afeuta a los cultivos de maíz.
En delles rexones de Méxicu central, llámase chahuiztle al escarabayu gris identificáu como Macrodactylus uniformis o Macrodactylus mexicanus (Scarabaeidae).
Hollywood
Hollywood ye un barriu de Los Angeles. El so nome ta asociáu cola sede de la industria del cine de los Estaos Xuníos.
Hollywood foi fundáu en 1857. Según la lleenda, el nome vien-y de les pallabres ingleses holly (sagráu) y wood (viesca, matu). Otra versión diz que foi la muyer d'un promotor inmobiliariu quien-y dio nome, nos años 1880, al so ranchu asitiáu na zona, depués de conocer a un matrimoniu d'otru llau que teníen una casa que se llamaba Hollywood.
Archipiélagu Campana
L'archipiélagu Campana ta asitiáu nel océanu Pacíficu na rexón austral de Chile, al sur del golfu de Penas. Les principales islles que lo formen son: Campana, Patricio Lynch, L'Aldea, Esmeralda, Orella y Covadonga. Alministrativamente pertenez a les rexones d'Aisén y Magallanes.
Dende hai aproximao 6.000 años les sos costes fueron habitaes pol pueblu kawésqar. A empiezos del sieglu XXI esti pueblu fuera práuticamente escastáu pola aición del home blancu.
Allugamientu
L'archipiélagu estender por 76 milles marines en direición sur dende'l golfu de Penas (-47.95°N, -75.41667°W) hasta'l golfu Ladrillero (-49.26667°N, -75.46667°W)
Les canales Fallos y Ladrillero llindar pol so llau oriental dixebrándolo del archipiélagu Wellington y les sos costes occidentales tán bañaes pol océanu Pacíficu.
Xeoloxía y orografía
Nel pasáu produció un fundimientu del territoriu provocáu pol alcuentru, frente a la península de Taitao, de tres plaques tectóniques: la de Naza y l'Antártica que se mueven escontra l'este, y la Suramericana que se mueve escontra l'oeste. Esta situación causó un bultable fundimientu del cantu de la placa Suramericana baxando los suelos al so nivel actual, lo que puede comprobase pola fragmentación del territoriu y la penetración del mar nos llugares fundíos, surdiendo gran cantidá d'islles.
Data de la dómina terciaria; y ye productu de la mesma causa xeolóxica que fizo apaecer primero'l cordal de la Mariña y depués la de los Andes. Na edá glacial, tomó'l so aspeutu actual siendo la continuación escontra'l sur de la cordal de la Mariña.
Ye d'orixe ígneu pola clase de roca que la constitúi y pol so relieve aspru ya irregular, característicu de les cadenes d'erupción.
Les costes son acantiladas y les sos canales, polo xeneral son llimpies y abiertes, onde hai estorbises estos tán invariablemente marcaos por sargazos.
Esisten altores bastante notables que sirven pa reconocer la entrada a los distintos senos, canales o badees. Estes tán claramente indicaes nes respeutives cartes y derrotero de la rexón.
Climatoloxía
La rexón ye afeutada de cutio por vientos del oeste y pol pasu frecuente de sistemes fronteros. Estos sistemes fronteros xenerar na llatitú 60° S, zona na que conflúin mases d'aire subtropical y mases d'aire polar creando una petrina de baxes presiones que forma los sistemes fronteros. Esta área tien un clima que se conoz como “templáu fríu lluviosu” que s'estiende dende partir sur de la X Rexón de Los Lagos hasta'l estrechu de Magallanes. Equí rexístrense les máximes cantidaes de precipitaciones, en islla Guarello algamáronse hasta 9.000 mm añales.
La nubosidad atmosférica ye alta, los díes estenos son escasos. L'amplitú térmica ye amenorgada, la oscilación añal ye d'aproximao 4° C con una temperatura medio de 9 °C. Bastia mientres tol añu siendo más lluviosu escontra la seronda.
Esisten solu dos estaciones: branu ya iviernu. El branu empieza en setiembre y los vientos empiecen a ronden del NO al SO. Los díes empieza a ser más llargos y n'ochobre pueden haber dellos díes estenos. Nos meses d'avientu, xineru y febreru los vientos yá soplen cuasi puramente del SO con gran intensidá.
Les agües, nesta estación, son frecuentes pero non tan persistentes como nel iviernu y preséntense so la forma de fuertes y bayurosos bastios. La meyor dómina del añu ye la que va de febreru a abril. En mayu reparen braveces de mar que traen muncha marexada. En mayu cayen les primera nevazones les que siguen mientres tol iviernu. Les nevazones dacuando son tan trupes que la visibilidá vese amenorgada a non más de 100 metros. El vientu rondó al NO. Los meses de xunu y xunetu considérense los peores del añu. El mal tiempu ye l'estáu normal de la rexón, el bon tiempu ye un accidente transitoriu
Na mayoría de los senos, esteros y canales les tierres altes faen camudar la direición del vientu verdaderu. El vientu tiende a soplar a lo llargo de les canales, siguiendo la so direición y escontra baxo nos valles.
Nos puertos y fondeaderos que s'atopen a sotaventu de les tierres altes, cuando los bastios que soplen polo alto atopen quebraes o valles, baxen por ellos en forma repentina y violenta, a estos bastios conózse-yos como “williwaws”.
El vientu dominante en tola zona según el mes ye: xineru del NO – febreru del O – marzu y abril del O – mayu ronda al S – xunu camuda al SO – xunetu y agostu ente l'O al SO – setiembre del E y del N – ochobre del O – payares del O al NO y n'avientu del ONO.
Flora y fauna
Nes fasteres y fondalaes de los cuetos crez un monte tupiu que s'afirma nes fiendes de les roques, los árboles enxaréyense unos con otros. De normal nun se desenvuelven sobre los 50 metros sobre'l nivel del mar, pero onde ta abellugáu del vientu dominante xube hasta los 200 y 300 metros sobre dichu nivel.
Sobre la roca desnuda reparar una formación esponxosa sobre la cual crecen líquenes y mofos dende los cualos surde l'agua a la menor presión que s'exerza sobre la so superficie. Dellos árboles son l'haya, el tepú y el canelu.
El reinu animal ye bien amenorgáu, pueden atopase el foín y dalgunos royedores. Hai llobos y llondres. Ente les aves terrestre y acuáticu podemos atopar el martín pescador, el tordu, el malvís, el cisne, el coríu, el pingüín, el canquén, la gavilueta y el quetro o coríu a vapor. Ente los pexes atopen el róbalo, el pejerrey, el blancucu y la vieya. Ente los mariscos hai centolles, jaibas, corcuspinos y choros
Historia
A cuntar de 1520, col descubrimientu del estrechu de Magallanes, poques rexones fueron tan esploraes como la de les canales de la Patagonia. Nes cartes antigües la rexón de la Patagonia, ente los paralelos 48° y 50° Sur, apaecía ocupada cuasi puramente por una gran islla denomada “Campana” separada del continente pela canal de la nación Calén”, nación que se supunxo esistió hasta'l sieglu XVIII ente los paralelos 48° y 49° de latitud sur.
Por más de 6.000 años estes canales y les sos costes fueron percorríes polos kawésqar, indíxenes, nómades canoeros. Hai dos hipótesis sobre la so llegada a los llugares de poblamientu. Una, que procedíen del norte siguiendo la ruta de les canales chilotes y que travesaron escontra'l sur cruciando l'ismu d'Ofqui. La otra ye que procedíen dende'l sur y qu'al traviés d'un procesu de colonización y tresformamientu de poblaciones cazadores terrestres, procedentes de la Patagonia Oriental, poblaron les islles del estrechu de Magallanes y xubieron peles canales de la Patagonia hasta'l golfu de Penas. A empiezos del sieglu XXI esti pueblu fuera práuticamente aniquiláu pola aición del home blancu.
Producción minera
Namái s'atoparon minerales de piedra caliar na islla Guarello el que ye estrayíu y embarcáu pola Compañía d'Aceru del Pacíficu y de mármol na islla Diego de Almagro.
Producción ganadera
El senu Última Esperanza pola bona calidá de les sos camperes ye la única parte d'esta rexón onde se desenvolvió con escelente resultáu la crianza de ganáu corderuno, lo qu'anició industries de carnes frigorizadas, graserías y esportación de llanes.
Canal Fallos
Mapa de la canal
Cuerre ente les costes de les islles del archipiélagu Campana pel so llau occidental y les del archipiélagu Wellington pel so llau oriental. El so cursu ye práuticamente paralelu al de la canal Messier. Empieza al sur del golfu de Penas y termina nel pasu The Nick onde se xune a les canales Ladrillero y Machado. La so llongura ye de 60 nmi. Les primeres 30 nmi del so cursu, a partir del golfu de Penas, tán empobines en direición SO y depués xira escontra'l sur hasta'l so términu.
Nes sos veres la fondura varia ente 250 y 400 metros llegando na so exa central a los 500 metros; la vera occidental ye más baxa que la oriental. Escasamente'l escandallo llega a los 90 metros.
Nél desagüen delles canales tresversales que dexen comunicase fácilmente col océanu o cola canal Messier. La so gran desventaxa ye l'accesu norte polo cual ye preferible emplegar la ruta de la canal Messier. La otra desventaxa ye que nel so sector norte nun hai fondeaderos apropiaos pa naves grandes en casu d'atopar envernaes del NO.
Islla Campana
Mapa de la islla
Ye la mayor del archipiélagu Campana. Ta empobinada del NNO al SSE con una llongura de 41 nmi, el so anchu mediu ye de 9 nmi. L'estremu norte formar el cabu Bynoe y el so estremu occidental el cabu Dyer. La mariña oriental ye bien recortada y quebrada formando dellos senos y esteros
Pel so llau este cuerre la canal Fallo que la dixebra del archipiélagu Wellington, pel sur la canal del Castillo que la dixebra de la islla L'Aldea y pel oeste l'océanu Pacíficu y la canal Ochobre que la dixebra de les islles Patricio Lynch, Cabrales y Riquelme.
Ye de relieve montascosu. Na so mariña occidental atópense los picos Dora Norte y Dora Sur, montar Serruchu y Roth, el picu Agudu y el cuetu Tiburón.
Islla Patricio Lynch
Asitiada al SO de la islla Campana como si tuviera engastada nella. La so orientación ye N-S, el mayor llargu nesti sentíu ye de 18 nmi y el so anchu mediu de 14 nmi. Pelos sos llaos norte y este cuerre la canal Ochobre que la dixebra de la islla Campana y pel sur una canal ensin nome que lu dixebra de la islla Cabrales.
Canal Ochobre
Mapa de la canal
Cuerre ente la islla Campana pola so banda esti y les islles Patricio Lynch, Cabrales y Riquelme pel so llau oeste. Tien un llargu total de 28 nmi que s'esplega dende'l so entrada norte nel océanu Pacíficu por 4 nmi en direición SE, depués al NE por 7 nmi, xirando sópito escontra'l sur por 17 nmi hasta desaguar na canal del Castillo.
La so entrada oceánica ta apinada de roques y estorbises, peligrosa entá pa embarcaciones menores. Nes sos veres hai dellos senos y esteros onde podríen haber fondeaderos, pero la canal nun foi llevantáu polo que nun s'encamienta'l so navegación.
Saint-Bonnet-Tronçais
Saint-Bonnet-Tronçais ye una comuña francesa del departamentu d'Allier, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Archipiélagu Campana
Islla Cabrales
Asitiada al sur de la islla Patricio Lynch. Ye allargada en direición NNE-SSO en que la so direición tien una llongura de 16 nmi por un anchu nel so estremu oeste, al océanu Pacíficu, de 6 nmi y un anchu nel so estremu este, a la canal Ochobre, de 2 nmi.
Saint-Bonnet-Tronçais
Tien una población de y una superficie de  km².
Archipiélagu Campana
Islla Cabrales
Nel so llau norte cuerre una canal bien estrecha ensin nome que lu dixebra de partir sur de la islla Patricio Lynch, nel so estremu este atópase la canal Ochobre que lu dixebra de la islla Campana, pel sur la canal del Castillo dixebrar de les islles Riquelme, Hyatt, y Esmeralda, pel oeste atópase l'océanu Pacíficu.
Canal del Castillo
Mapa de la canal
Flúi ente les islles Campana, Riquelme y Cabrales pel norte y les islles L'Aldea, Hyatt y Esmeralda pel sur. Tien una llongura de 25 nmi en direición xeneral NE-SO.
El so parte este ye angosta, sector en que la corriente de marea tira hasta 3 nuedos. Fondu y ensin peligros anque daqué estrechu en dellos sectores. Ye la ruta más recomendable pa navegar dende la canal Fallos al océanu.
Islla Riquelme
Mapa de la islla
Allugada cerca del estremu SE de la islla Patricio Lynch ente les agües de la canal del Castillo. Tien 7 nmi de llongura por un mayor anchu de 3 nmi. Montascosa, tien un cume de 500 metros d'altu.
Les agües de la canal del Castillo dixebrar pel norte y l'oeste de la islla Cabrales, pel este de la islla Campana y pel sur de les islles L'Aldea, Orella y Hyatt.
Islla L'Aldea
Mapa de la islla
Asitiada nel costáu oeste de la canal Fallo cerca del llau SE de la islla Campana, Tien forma triangular. Mide 13 nmi de llongura por 7 nmi de mayor anchu.
Ye montascosa y nel interior de la so mariña oriental álcense'l cuetu Casquete y el monte Rendez-Vous.
Canal Cochrane
Cuerre ente'l llau sur de la islla L'Aldea y el llau norte de la islla Orella. Xune la canal Fallo cola canal del Castillo. Tien una orientación NO-SE cuasi recta de 11 nmi de llargu.
Islla Orella
Mapa de la islla
Asitiada al SSO de la islla L'Aldea. Tien 13 nmi en direición N-S por 10 nmi a 90°. Pel so llau norte cuerre la canal Cochrane que la dixebra de la islla L'Aldea, pel llau este la canal Fallo que la dixebra de la islla Wellington, pel llau sur la canal Ladrillero que la dixebra de la islla Angamos y pel llau oeste la canal Sotomayor que la dixebra de les islles Esmeralda y Videla.
Na so mariña este forma la badea Prusiana, de gran tamañu, pero que namái ufierta un fondeadero recomendable en puertu Köning.
Canal Sotomayor
Mapa de la canal
Flúi ente la mariña oeste de la islla Orella y les costes esti de les islles Videla y Esmeralda. Tien una orientación xeneral NNO-SSE, una llongura de 16 nmi y un anchu mediu de 1 nmi anque en delles partes estrechar abondo. Xune la canal Ladrillero coles canales Cochrane y del Castillo.
Denomináu Sotomayor en memoria de José Sotomayor, compañeru del pilotu Machado nel so viaxe al sur.
Islla Esmeralda
Mapa de la islla
Alcontrada al SO de la islla Orella ye de forma bien irregular. Mide 21 nmi na so exa más llarga por 13 nmi nel que lu sigue. Pel so llau norte cuerre la canal del Castillo que les sos agües dixebrar de la islla Cabrales, pelos sos llau nordeste y sureste les canales Sotomayor y Ladrillero que la dixebren de les islles Orella y Angamos respeutivamente; pel sur el canal Covadonga que la dixebra de la islla Stosch y pel oeste l'océanu Pacíficu.
Ye montascosa; nel sector esti sobresal el cuetu Norte de 670 metros d'altu y nel sector oeste'l monte Dublé de 636 metros.
Canal Riquelme
Mapa de la canal Cuerre ente la islla Esmeralda pola so ribera norte y la islla Covadonga pola so ribera sur. Tien 11 nmi de llargu, xuniendo'l océanu Pacíficu cola canal Covadonga. La so entrada oceánica ta llarada de roques y peligros, pero pol so anchu, 1 nmi, ye la meyor ruta d'accesu dende'l Pacíficu a la parte interior de la canal Covadonga. La so fondura mínima ye de 11 metros.
Islla Covadonga
Mapa de la islla
Allugada al SO de la islla Esmeralda, abierta al océanu Pacíficu. La so orientación xeneral ye NNO-SSE con 9 nmi de llongura nesti sentíu y 4 nmi a 90°. Pel norte cuerre la canal Riquelme que la dixebra de la islla Esmeralda, pel este y sur la canal Covadonga que la dixebra de la islla Stosch y pel oeste col océanu Pacíficu.
Ye montascosa; nel so estremu NO álcense'l monte Valenzuela de 721 metros d'altu y otru cume de 811 metros. Nel S'alza cuetu de 588 metros. Na so mariña sur podríen atopase dellos fondeaderos pa buques chicos.
Canal Covadonga
Mapa de la canal
Flúi ente les islles Esmeralda y Covandonga pelos sos llaos norte y este, la islla Stosch pel sur y por delles roques, petones ya islles pequeñes pel llau oeste en que se xune al océanu Pacíficu. Tien un llargor de 30 nmi nun cursu trabancosu que xune la canal Ladrillero col océanu Pacíficu.
Ye fondu y llibre de peligros sacante na so salida al Pacíficu. Les corrientes de marea tiren hasta 3 nuedos. Los cuetos que lu bordien son d'estructura cascayosa y desprovista de vexetación. Puede ser saleáu namái si cuntar con un práuticu.
Islla Stosch
Mapa de la islla
Asitiada al sur de la islla Esmeralda y al sureste de la islla Covadonga. De forma bien irregular tien una orientación NNE-SSO con una llongura de 19 nmi y un anchu mediu de 6 nmi. Pel so llau NE cuerre la canal Covadonga, pel S la canal Ladrillero, pel S el golfu Ladrillero y pel O les canales Orella y Covadonga.
Canal Orella
Mapa de la canal
Cuerre ente les islles Carlos, Arturo y Montague que formen la so ribera oeste y la islla Stosch pola so ribera este. Ye bien angostu y esta llenu de castros y roques qu'enzanquen el so navegación. Tien 10 nmi de llargu. El so estremu norte desagua na canal Covadonga y el so estremu sur nel golfu Ladrillero.
En partir norte atopa puertu Orella, bien frecuentáu polos lloberos que cacen llobos nes roques Western.
Canal Ladrillero
Mapa de la canal
Flúi ente les islles Orella, Esmeralda y Stosch que formen la so ribera norte y les islles Lavinia, Angamos y Wellington qu'afiten la so ribera sur. Mide 27 nmi de llongura en direición xeneral NE-SO. Empieza nel so estremu NE nel pasu The Knick onde remata la canal Fallo y termina nel golfu Ladrillero. Nel so cursu xúnense-y delles canales: Sotomayor, Covadonga y Hernán Gallego.
Golfu Ladrillero
Mapa del golfu
La so entrada, llibre de peligros, conduz a la entrada sur de la canal Ladrillero y a la entrada norte de la canal Picton.
Uxem
Uxem ye una comuña francesa del departamentu de Nord, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Miami
Miami ye una ciudá d'Estaos Xuníos d'América allugada na parte sureste de Florida alredor del ríu Miami, ente los Everglades y l'océanu Atlánticu. Ye la sede del condáu de Miami-Dade. Foi fundada'l 28 de xunetu de 1896 y según el censu de 2009 cuenta con una población de 433.136; la so área metropolitana engloba a más de 5,4 millones d'habitantes, lo que la convierte na séptima más grande de los Estaos Xuníos. Les Naciones Xuníes calcularon que Miami se convirtió na novena área metropolitana más grande del país, detrás de Los Angeles, Nueva York, Chicago, Washington D.C., Filadelfia, Boston, San Francisco y Dallas.
En 2008, foi gallardoniada col títulu "Ciudá más llimpia d'Estaos Xuníos" de la revista Forbes pel so añu trabayando pola calidá del aire, grandes espacios verdes, les sos llimpies agües potables y cais, y diversos programes de reciclaje. Nesi mesmu añu, Miami asitióse como la tercer ciudá d'Estaos Xuníos más rica y la ventena segunda del mundu, según un estudiu d'UBS AG.
Bocconia arborea
Descripción
Ye un árbol qu'algama un tamañu d'hasta 7 m d'altu. Fueyes xeneralmente de 15–25 cm de llargu y 6–9 cm d'anchu, fondamente incisas, llobos angostos y agudos a acuminaos, fai glabra, viesu pardusco- o abuxáu-tomentoso, peciolu 2–3 cm de llargu. Les inflorescencies en panícules de 20 (–30) cm de llargu, pedicelos 5–10 mm de llargu; sépalos los 7–10 mm de llargu. Cápsula 6–7 mm de llargu, estípite basal 5–7 mm de llargu, frecuentemente encorvada, estilu 3–4 mm de llargu, persistente; granes ca 6 mm de llargu, café foscu y polencu.
Distribución y hábitat
Orixinaria de Méxicu a Nicaragua o seique Costa Rica. Habita en clima templáu ente los 1800 y hasta los 2000 metros, acomuñada a cultivos de riego y de temporada.
Propiedaes
En Morelos, l'usu popular que se-y da a esta planta ye p'atender problemes de la piel, como verrugues. Pa curalos, aplícase la cazumbre del tarmu o del peciolu de la fueya, les vegaes que seya necesariu, y sobre les verrugas asítiense les fueyes molíes, ensobiando con un trapu por que nun se percuerran. Per otra parte, el cocimientu de les fueyes alministráu per vía oral, emplegar en casos de fiel, anemia y dolores de cintura. En Michoacán, utilízase'l fervinchu de la corteza xunto con fueyes d'ocalitu, tomada como enagua d'usu pal tratamientu de la diabetes.
Nel sieglu XVI, Martín de la Cruz señalar preséu pa la gastritis. El Códiz Florentino, mentar para: les paperes ya inflamaciones del gargüelu. Añede, ye útil contra la fiebre, pa purificar el gargüelu y el pechu. Nel mesmu sieglu, Francisco Hernández rellata: el zusmiu untao cura la sarna.
A finales del sieglu XIX, la Sociedá Mexicana d'Historia Natural la cita como: anestésicu, anestésicu local, antitérmico, humores trupos y crudos, tetanizante, tóxicu y analxésicu.
Nel sieglu XX, l'Institutu Médicu Nacional indicar como: anestésicu local. Darréu, Maximino Martínez reporta los usos siguientes: abscesos, anestésicu, antiparasitario, antitumoral, atrofia mesentérica, catárticu, detersivo, mancaes, hidropesía, ictericia, llagues, úlceras de mal calter, verrugas, vulnerario y analxésicu. Finalmente, la Sociedá Farmacéutica de Méxicu referir como: anestésicu local. Namái se detectó la presencia d'alcaloides en tarmos con fueyes y frutos, y na corteza del tarmu de B. arborea.
La corteza carauterizar pola presencia d'un amiestu d'alcaloides llamada boconina, formada por boconietrina, boconiclorina, boconiyodina, boconixantina, cheleritrina, alocritapina y protapina.
Taxonomía
Bocconia arborea describióse por Sele Watson y espublizóse en Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences 25: 141–142. 1890. Bocconia: nome xenéricu dau n'honor del monxu y botánicu italianu Paolo Boccone (1633-1703).
Raíz cuadrada
En matemátiques, el raíz cuadrada d'un númberu x, representada por \sqrt{x}, ye aquel númberu y qu'al ser multiplicáu por sigo mesmu da como resultáu'l valor x. Esto ye, cumple la ecuación y^2=x.
Cualquier númberu real non negativu x tien un únicu raíz cuadrada positiva o raíz cuadrada principal y denotada como \sqrt{x} onde \sqrt{\;} ye'l símbolu raigañu y x ye'l aniciando.
Cuando se riquir denotar dos raigaños cuadraos una negativa, -\sqrt{x}, y otra positiva, \sqrt{x}, suelen denotarse curioso como \pm\sqrt{x} o bien como \mp\sqrt{x} según l'orde precisáu.
El conceutu de raíz cuadrada puede estendese a cualquier aniellu alxebraicu, asina ye posible definir el raíz cuadrada d'un númberu real negativu o'l raíz cuadrada de delles matrices. Nos númberos cuaterniónicos los reales negativos almiten un númberu infinitu de raigaños cuadraos, sicasí'l restu de cuaterniones distintos de cero almiten solu dos raigaños cuadraos. Nel aniellu non conmutativu de les funciones reales de variable real cola adición y la composición de funciones si fºf = g, puede plantegase que f ye la "raíz cuadrada" de g.
Historia
Na historia de la India antigua India, la conocencia d'aspeutos teóricos y aplicaos del cuadráu y el raíz cuadrada foi siquier tan antiguu como los Sulba Sutras, fechaos ente'l 500 y el 300 e. C. Un métodu p'atopar bien bonos aproximamientos a los raigaños cuadraos de 2 y 3 ye dau nel Baudhayana Sulba Sutra. Aryabhata (476-550) nel so tratáu Aryabhatiya (seición 2.4), dio un métodu p'atopar el raíz cuadrada de númberos con dellos díxitos.
Los babilonios averaben raigaños cuadraos faciendo cálculos por aciu la media aritmética reiteradamente. En términos modernos, tratar de construyir una socesión dada por:
Primeramente amosaron la so utilidá pal resolución de problemes trigonométricos y xeométricos, como la diagonal d'un cuadráu o'l teorema de Pitágores. Darréu fueron ganando utilidá pa operar con polinomios y resolver ecuaciones de segundu grau o superior, y son na actualidá una de les ferramientes matemátiques más elementales.
David Eugene Smith, en History of Mathematics, diz alrodiu de la situación esistente:
Pietro Antonio Cataldi calculó en 1613 el raíz cuadrada averando por fracciones continues, como apaez na obra común Historia de la matemática de Julio Rey Pastor y José Babini.
El símbolu del raíz cuadrada (\sqrt{\ }) foi introducíu en 1525 pol matemáticu Christoph Rudolff pa representar esta operación, qu'apaez nel so llibru Coss, el primer tratáu d'álxebra escritu en alemán vulgar. El signu nun ye más qu'una forma estilizada de la lletra r minúscula pa faela más elegante, allargar con un trazu horizontal, hasta adoptar l'aspeutu actual, que representa la pallabra llatina radix, que significa raigañu. Tamién se conxetura que pudiera surdir de la evolución del puntu que n'ocasiones s'usaba enantes pa representalo, onde darréu se -y añedió un trazu oblicuu na direición del aniciando.
Darréu foise ampliando la definición de raíz cuadrada. Dellos matemáticos vieron la necesidá d'escurrir númberos que representaren el raíz cuadrada de númberos reales negativos pa poder resolver toles ecuaciones de segundu grau, pero nun va ser hasta 1777 cuando Euler simbolizara'l raíz cuadrada de –1 cola lletra i. La xeneralización de la función raíz cuadrada d'éstos da llugar al conceutu de los númberos imaxinarios y al cuerpu de los númberos complexos, daqué necesariu por que cualesquier polinomiu tenga toes los sos raigaños (teorema fundamental de la álxebra). La diagonalización de matrices tamién dexa'l cálculu rápidu del raigañu d'una matriz.
Función raigañu cuadrada
thumb|300px|La gráfica de la función ye una semi[[parábola (matemática)|parábola con directriz vertical.]] El raíz cuadrada dexa definir una función real que'l so dominio y imaxe ye'l conxuntu (el conxuntu de tolos númberos reales non negativos). Pa cada númberu real x esta función defínese como l'únicu númberu non negativu y qu'eleváu al cuadráu ye igual a x. Consiste en topar el númberu del que se conoz el so cuadráu. La función raíz cuadrada de x espresar de les siguiente manera:
Usualmente el raíz cuadrada d'un númberu enteru nun ye un númberu racional nun siendo que'l númberu enteru sía un cuadráu perfectu, como por casu:
yá que:
La función raíz cuadrada, polo xeneral, tresforma númberos racionales en númberos alxebraicos; \sqrt x ye racional si y namái si x ye un númberu racional que puede escribise como fracción de dos cuadraos perfectos. Si'l denominador ye 1^2 = 1\,, entós trátase d'un númberu natural. Sicasí, \sqrt 2 ye irracional.
El descubrimientu de que'l raíz cuadrada de munchos númberos yera un númberu irracional atribuyir a los pitagóricos. Los babilonios y exipcios yá disponíen de medios d'envalorar numbéricamente'l raíz cuadrada, pero'l so interés paez ser eminentemente práuticu polo que nun paecen esistir referencies sobre la naturaleza del raíz cuadrada y el problema de si esta podía ser espresada como cociente de dos númberos enteros.
La interpretación xeométrica ye que la función raíz cuadrada tresforma la superficie d'un cuadráu na llargor del so llau.
Propiedaes xenerales
Les siguientes propiedaes del raíz cuadrada son válides pa tolos númberos reales non negativos x, y:
Con notación esponencial:
y tamién la equivalencia:
La función \sqrt x ye continua pa tolos númberos non negativos x y derivable pa tolos númberos positivos x (nun ye derivable pa x = 0 una y bones la pendiente de la tanxente ende ye infinita). La so derivada ta dada por
La serie de Taylor de \sqrt{x+1} en redol a x = 0 y converxente pa |x| ≤ 1 puede atopase usando'l teorema del binomiu:
En cálculu, cuando se prueba que la función raíz cuadrada ye continua o derivable, o cuando se calculen ciertos Llende d'una función llendes, la siguiente igualdá ye bien útil (consiste en multiplicar y estremar pol conxugáu, vease binomiu conxugáu):
y ye válida pa tolos númberos non negativos x y y que nun sían dambos cero.
Irracionalidá de los raigaños cuadraos
Una propiedá importante del raíz cuadrada de los númberos enteros ye que, si estos nun son cuadraos perfectos, los sos raigaños son siempres númberos irracionales, que son númberos non expresables como'l cociente de dos númberos enteros. Esto ye, el raíz cuadrada d'un númberu enteru siempres va ser enteru o irracional, nunca un númberu racional non enteru.
Cualquier númberu enteru pue ser espresáu como'l productu d'una serie de factores primos elevaos a diversos esponentes. De ser toos pares, les propiedaes de la potenciación dexen amenorgar el raigañu a un númberu natural. Namái si unu o más de los factores tien un esponente impar el raigañu nun ye natural.
Si \sqrt n fora racional tendría de podese espresar como con p, q enteros y primos ente sigo. Alzando al cuadráu dambes partes llógrase que, lo que ye absurdu, pos a un llau queda siquier un factor primu con esponente impar ente que, al otru llau de la igualdá, tantu p^2 como q^2 espresar en función de productu de primos elevaos a esponentes necesariamente pares.
Por un amenorgamientu al absurdu llegaron los pitagóricos a la demostración de la irracionalidá de la raíz cuadrada de 2, atribuyida a Hipaso de Metaponto, un discípulu de Pitágores. La idea, contraria a esperar na matemática d'entós, supunxo la denominada crisis de los inconmensurables de la filosofía pitagórica.
Sicasí, ye esautamente'l llargor de la diagonal d'un cuadráu que'l so llau mide 1, siendo fácil la construcción gráfica del raigañu. Por ello bona parte de la matemática helénica centrar na xeometría aplicada como forma de calcular gráficamente valores como ési. Teodoro de Cirene llegó a la espiral que lleva'l so nome, que dexa representar gráficamente cualquier raigañu, y darréu Euclides llegó a un métodu más xeneral.
Radicales xerarquizaos cuadraos
En distintos contestos utilícense radicales de la forma
qu'en dellos casos puede ser escritos na forma
lo que ye facederu si namái si x + y = A, xy = B. Les espresiones anteriores denominar radicales xerarquizaos.
La identidá implica que, y por repeticiones socesives:
o que Si r  ye una entidá puramente cimera a unu, Esta forma d'espresar númberos por aciu la repetición socesiva de númberos conteníos dientro de raigaños cuadraos puede tener diverses aplicaciones como'l resolución de dellos tipos d'ecuación o la espresión de dellos númberos famosos como'l númberu áureo o'l númberu pi.
Fracciones continues
Unu de los resultaos más interesantes del estudiu de númberos irracionales como fracciones continues foi llográu por Joseph-Louis Lagrange cerca de 1780. Lagrange afayó que'l raíz cuadrada de cualquier númberu enteru positivu ensin cuadrar puede representase por una fracción continua periódica, esto ye, onde asocede ciertu patrón de díxitos repetidamente nos denominadores. Nun sentíu estos raigaños cuadraos son númberos irracionales muncho más simples, porque pueden ser representaes con un patrón de díxitos de repetición simple.
Aproximamientos enteros
L'aproximamientu de raigaños cuadraos a númberos enteros ye común en ciertos problemes matemáticos, como la peñerada de Eratóstenes qu'avera nos sos cálculos el raíz cuadrada al mayor enteru tal que'l so cuadráu sía menor que'l valor del raigañu. Los aproximamientos pueden ser por defectu — usando la función trío — o por escesu — usando la función techo—. Les primeres daes por defectu: !n !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !... !15 !16 !17 !... !24 !25 !26 !27 !28 !
Una observación de los primeros términos pon de manifiestu que na construcción d'esta tabla, sáltase socesivamente una medría de manera regular. Más precisamente, el cero ye repitíu una vegada, el 1 tres veces, el 2 cinco veces, el 3 siete veces, el 4 nueve veces, etc. El númberu de vegaes que l'enteru n repitir ye'l n-ésimo enteru impar. La demostración mora sobre la identidá siguiente, del tipu diferencia finita:
El raíz cuadrada d'un númberu complexu
thumb|Raíz cuadrada complexa. thumb|Segunda fueya del raíz cuadrada complexa. thumb|Usando la [[superficie de Riemann del raíz cuadrada, puede vese como encaxen los dos fueyes.]]
El cuadráu de cualquier númberu real positivu o negativu ye positivu, y el cuadráu de 0 ye 0. Poro, nengún númberu negativu puede tener un raíz cuadrada nos númberos reales. Sicasí, ye posible trabayar con un sistema más grande de númberos, llamaos los númberos complexos, que contienen soluciones al raíz cuadrada de cualquier númberu real negativu (ya inclusive de cualquier númberu complexu). Los númberos complexos pueden construyise definiendo un nuevu númberu astractu, denotado por i (dacuando j, especialmente nel contestu de la lletricidá) y llamáu unidá imaxinaria, que satisfai que i2 = -1. Utilizando esta notación podemos pensar en i como'l raíz cuadrada de −1, pero notamos que tamién tenemos (-i)2= i2 = -1, asina que (−i) ye tamién un raíz cuadrada de −1. Polo xeneral, si x ye cualesquier númberu real positivu, entós nel raíz cuadrada principal de −x cumplir la siguiente igualdá:
esto ye, el raíz cuadrada d'un númberu negativu ye necesariamente imaxinariu. Pa cada númberu complexu distintu a cero z esisten esautamente dos númberos w tales que w^2 = z\,\!.
Raíz cuadrada d'un númberu imaxinariu
Si deseyar atopar el raigañu d'un númberu imaxinariu ye posible demostrar la igualdá
Por casu, los raigaños cuadraos de i son:
y :
Raíz cuadrada principal d'un númberu complexu
La definición xeneral de \sqrt z ta introduciendo'l siguiente puntu de caña: si z = r·yiφ ye representáu en coordenaes polares con −π < φ ≤ π, dempués afitamos el valor principal a:
Tamién puede representase en forma de funciones trigonométriques, utilizando la fórmula de Moivre. Si entós hai esautamente dos raigaños cuadraos; el primer ye:
y pal otru raigañu úsase l'argumentu φ/2 + π, siendo'l módulu'l mesmu.
Fórmula alxebraica
Polo xeneral, pa un númberu complexu espresáu en forma cartesiana, per mediu d'estes fórmules llógrase la raíz cuadrada principal:
onde |z| ye'l valor absolutu o módulu del númberu complexu, y el signu de la parte imaxinaria del raigañu coincide col signu de la parte imaxinaria del aniciando (ver función signo (sgn)).
L'otru raíz cuadrada llógrase a cencielles de multiplicar −1 pol raigañu cuadrada principal, dambos raigaños pueden ser escrites como :
Esta fórmula puede ser usada pa topar los raigaños d'una ecuación (non alxebraica) con coeficientes en cita riquida}}.
Notes
Repare que por cuenta de la naturaleza discontinua de la función del raíz cuadrada nel planu complexu, la llei ye polo xeneral falsa, y tien toa potencia nun conxuntu determináu. Ye incorreutu si asumir qu'esta llei ye la base de delles demostraciones inválides, por casu el demostrar que -1 = 1\,\!:
Onde la tercer igualdá tien que ser vista como:
Al nun considerase, de normal les dos cañes de la función raíz cuadrada, puede inducir a errores na considerancia d'esta operación.
Raigaños cuadraos nos cuaterniones
Colos númberos complexos ta aseguráu que namái esiste un númberu finito de raigaños enésimos de la unidá. Asina por casu -1 tien namái dos raigaños complexos i y −i. Sicasí, nos númberos cuaterniónicos hai un númberu infinitu de raigaños cuadraos de -1: de fechu el conxuntu de soluciones forma una esfera nel espaciu tridimensional. Pa ver esto, sía q = a + bi + cj + dk un cuaternión, y supóngase que'l so cuadráu ye −1. En términos de a, b, c y d esa asunción implica que Esti conxuntu d'ecuaciones reales tien infinites soluciones. Pa satisfaer les últimes trés ecuaciones tien de tenese que a = 0 o bien b = c = d = 0, sicasí, esta última posibilidá nun puede dase yá que al ser a un númberu real la primer ecuación implicaría que a2 = −1, pero eso ye imposible pa un númberu real. Por tanto a = 0 y b2 + c2 + d2 = 1. N'otres pallabres. Nótese que namái un cuaternión que sía igual a un númberu real negativu puede tener un númberu infinitu de raigaños cuadraos. Tolos demás tienen namái dos raigaños (o nel casu del 0 un únicu raigañu). Dau un númberu cuaterniónico (que nun sía un real negativu) los sos dos raigaños cuaterniónicas son:
Lo anterior implica que la ecuación:
Raíz cuadrada de matrices
La esistencia d'un productu de matrices dexa definir el raíz cuadrada d'una matriz como aquella matriz B que multiplicada por sigo mesma da la orixinal A, esto ye, B2=A depués B=√A.
Cálculu de raigaños cuadraos
right|300px Anguaño esisten munchos métodos pa calcular el raíz cuadrada, habiendo dellos aptos pal cálculu manual y otros meyor afechos al cálculu automáticu.
Algoritmu
Cuando vamos realizar el raíz cuadrada col so métodu de resolución avezáu podemos ver les partes nes que s'estrema, anque les esenciales d'ésta nun tienen por qué apaecer o ser usaes solamente na operación pa ser calculada'l raíz cuadrada. Según esta imaxe, podemos ver que les partes de les que se compón; son:
=== Utilizando llogaritmos simplificar el cálculu utilizando llogaritmos y los sos propiedaes emplegando les tables de llogaritmos o regles de cálculu.
Algoritmos pa máquines
Calculadores, fueyes de cálculu y otros softwares tamién s'usen con frecuencia pa calcular raigaños cuadraos. Los programes de software ponen típicamente bones rutines na so execución pa computar la función esponencial y el llogaritmu natural o llogaritmu, computándose dempués el raíz cuadrada de x usando la identidá:
Construcción xeométrica del raíz cuadrada
El raíz cuadrada d'un númberu real puede construyise con regla y compás. Nos sos Elementos, Euclides (300 AC) dio la construcción de la media xeométrica de dos cantidaes nes sos proposiciones II.14 y VI.13. Yá que la media xeométrica de a y b ye \sqrt{ab}, unu puede construyir \sqrt{a} a cencielles tomando b=1.
La construcción tamién foi dada por Descartes nel so llibru La Géométrie, vea la figura 2 na segunda páxina.
Otru métodu de construcción xeométrica (pa los raigaños de númberos naturales) usa triángulos rectángulos y inducción: puede, en concencia, ser construyíu, y una vegada que \sqrt{x} foi construyíu, el triángulu con 1 y \sqrt{x} como catetos, tien una hipotenusa de \sqrt{x+1}.
Pasos a siguir pa la construcción xeométrica
thumbnail|right|AO = 1, OB = a, OH = x Pa "calcular" geométricamente el raíz cuadrada d'un númberu real dau, lo que se fai ye una construcción, por aciu regla y compás, d'un segmentu que mida'l raíz cuadrada del llargor d'un segmentu orixinal que tenga por llargor esi valor real dau.
Los pasos a siguir son los siguientes: