cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Joseph Mallord William Turner
Vida y carrera
Unu de los sos cuadros más famosos ye El «Temerariu» arremolcáu al so últimu atraque pal esguace, pintáu en 1839, depositáu nel National Gallery de Londres. Ver tamién La caña dorada.
Turner viaxó enforma per Europa, empecipiando la so travesía en Francia y Suiza en 1802, estudiando nel Louvre de París, nel mesmu añu. Tamién visitó Venecia y Roma. Mientres una visita a Lyme Regis, en Dorset, Inglaterra, pintó una escena de nube, agora nel muséu de Cincinnati, Ohio. thumb|300px|right|El naufraxu, oleu sobre llenzu.
Conforme avieyaba, Turner volvióse más excéntrico. Tuvo pocos amigos, sacante'l so padre, que convivió con él trenta años, asistiéndo-y eventualmente nel so estudiu. El so padre morrió en 1829, lo cual produció-y una fonda impresión, pola qu'entró en depresión.
Morrió na so casa en Cheyne Walk, en Chelsea, Londres, el 19 d'avientu de 1851. Según los sos deseos, foi soterráu na catedral de S. Pablo (St Paul's Cathedral), onde fuelga al llau de Sir Joshua Reynolds. La so última esposición na Real Academia foi en 1850.
Estilu
El talentu de Turner foi reconocíu bien llueu, convirtiéndo-y nun académicu a los 23 años. Tal independencia económica dexó-y anovar de manera sorprendente pa munchos. Acordies cola Hestoria ilustrada del Arte, de David Piper, les sos últimes pintures fueron denominaes fantastic puzzles (ruempecabeces fantásticos). Sicasí, Turner ye reconocíu como un xeniu: el críticu inglés, John Ruskin, describió a Turner como l'artista «que más conmovedoramente y acertadamente puede midir el temperamentu de la naturaleza».
Turner ye un pintor románticu comenenciudu na filosofía sublime; retrata l'estelante poder de la naturaleza sobre'l ser humanu. Fueos, catástrofes, fundimientos, fenómenos naturales son descritos pol pintor. Nos sos llenzos, constata que la humanidá nun ye más qu'un conxuntu de peones de la Naturaleza. Como otros románticos, considera'l paisaxe natural como un reflexu del so humor. Turner amosó'l poder violento del mar, como en Dawn after the Wreck (1840) o'l Barcu d'Esclavos, 1840.
thumb|300px|left|[[Agua, vapor y velocidá. El gran ferrocarril del Oeste|Agua, vapor y velocidá, pintáu en 1844.]]
Los sos primeros trabayos, como Tintern Abbey (1795) o Venecia: S. Giorgio Maggiore (1819), caltienen les tradiciones del paisaxismu inglés. Sicasí, en Aníbal travesando los Alpes (1812), la so énfasis nel poder destructor de la naturaleza yá empieza a surdir. El so peculiar estilu de pintura, que caracterizábase pol usu de téuniques esclusives de l'acuarela na execución de les sos obres pictóriques al oleu, xeneraba lluminosidá, fluidez y efeutos atmosféricos efímeros.
Nos sos últimos años, emplegó cada vez menos oleos, y centróse na lluz puro, nos colores del reflexu. Exemplos d'esti estilu tardíu son visibles en Agua, vapor y velocidá pintáu en (1844), onde los oxetos son vagamente reconocibles.
Turner, xunto con John Constable, foi un estandarte de la pintura inglesa nos sos últimos años, y foi popular en Francia tamién. Los impresionistes estudiaron curioso les sos téuniques, pa resolver el poder de los sos llenzos. Na era del arte moderno, hasta'l arte astracto viose influyíu por él.
Legáu
Turner dexó una arrogante fortuna que deseyó que fuera invertida n'ayudar a lo qu'él llamaba artistes desmoronados. El legáu de la coleición permaneció na nación británica, que construyó na que fuera la so casa una galería especial. Tres problemes gubernamentales, ventidós años dempués de la so muerte la so coleición foi unviada a museos fora de Londres, por cuenta de lo cual empezó a disgregarse en contra de los deseos de Turner. En 1987, la mayor parte de la coleición taba na Clore Gallery, na Tate Gallery, pero'l so diseñu foi fuertemente criticáu.
En 2005 el Temerariu foi escoyíu como'l meyor cuadru inglés nuna votación pública entamada pola BBC.. N'abril de 2006, Christie's sacó a puya un cuadru con una vista de Venecia, que vendióse por 35,8 millones de dólares americanos, marcando un nuevu récor pa Turner. El comprador foi un magnate de casinos de Las Vegas llamáu Stephen Wynn. En 2010 el Muséu J. Paul Getty de California pagó 35,7 millones de dólares por una Vista de Campu Vaccino en Roma, raspiando por tantu'l récor antes citáu.
Obres selectes
thumb|300px|| Steam-Boat off a Harbour's Mouth in Snow Storm , 1842 1842 - Torbonada de nieve nel mar, que'l so nome completu ye ''Nevarada: un vapor asitiáu delantre d'un puertu fai señales n'agües pocu fondes y avanza a la sonda. L'autor atopar nesa torbonada la nueche en que'l Ariel abandonó Harwich'', oleu sobre llenzu, Tate Gallery, Londres
Turner nel cine, teatru y televisión
Leo McKern interpretó a Turner en The Sun is God (1974), una producción británica de Thames Television dirixida por Michael Darlow. L'episodiu foi emitíu'l 17 d'avientu de 1974, mientres el bicentenariu de la esposición de Turner en Londres.
En xineru de 2011 estrenar nel teatru Arcola de Londres The Painter, una obra de teatru biográfica sobre la so vida escrita por Rebecca Lenkiewicz.
El direutor británicu Mike Leigh escribió y dirixó Mr. Turner, un biopic sobre los últimos años de la vida de Turner, película publicada en 2014. El filme foi protagonizáu por Timothy Spall nel papel de Turner, Dorothy Atkinson, Marion Bailey, y Paul Jesson, y foi nomada a la Palma d'Oru nel Festival de Cannes de 2014, ganando Spall el premiu al meyor actor.
Screamo
El screamo ye consideráu un subxéneru del emo y el hardcore punk. La pallabra screamo vien de scream (berru n'inglés). Básicamente ye una fusión de hardcore caóticu llenu de lletres que traten temes esistencialistes con gran carga pocu intelectual, murnies y delles vegaes temes políticos. El screamo aniciar n'Estaos Xuníos a mediaos de la década de 1990, y caracterízase principalmente por vocales o berros fuertes graves o agudos, munches vegaes violentu y dramáticu. A diferencia del hardcore punk, los cantares suelen variar enforma nos sos ritmos, siendo xeneralmente caótiques, pero entrepolando nidies seiciones melódiques (anque últimamente prefierse la esperimentación col post-rock), y los berros son más agudos. De la mesma, a diferencia del grindcore o powerviolence, les guitarres atópense menos aburuyaes na mayoría de los casos.
Soníu
Esisten bandes europees que desenvolvieron soníos vanguardistas y orixinales, fundiendo guitarres melódiques, bases de teclaos, berros ensin parar, bateríes atayaes y otres variaciones. Comúnmente los ritmos de batería son desordenaos, los acordes de guitarra varien dende soníos melódicos y arpexos hasta guitarres más porcaces y guturales cayendo no indigerible. Esta fusión surde principalmente d'influencies d'un hardcore más violentu y visceral y de un hardcore melódicu más harmónicu. Les vocales y lletres principalmente falen sobre política, rellaciones personales, esistencialismu, nihilismu y perspectives filosófiques munches vegaes influyíes dende una óptica señardoso y murnio, anque otres vegaes inclúin un mensaxe positivu.
Anguaño la mayoría de les bandes screamo atópense alloñaes de la crudeza de los primeros tiempos del xéneru, y adoptaron un soníu más lentu y melódicu, ensin abandonar la caotización de la música que caracteriza al xéneru.
Primer xeneración
El términu screamo aplicar en primer llugar a un conxuntu de bandes que se presentaben dende 1991 nel Ché Café, y que componíen un estilu hardcore influyíu pola escena emotional hardcore, particularmente de bandes como Fugazi y Nation of Ulysses. Esti conxuntu arrexuntaba a bandes como Heroin, Antioch Arrow, Mohinder, Angel Hair, Swing Kids, y Portraits of Past; y destacó pol so peculiar sentíu de la moda, inspiráu na cultura mod.
Segunda xeneración como errónea categorización
En 2002 el términu screamo foi utilizáu pola prensa musical, pa describir un xéneru distintu, muncho más lentu y menos disonante, con bandes qu'incorporaben elementos del emo y el post-hardcore. Como los dos estilos son notablemente distintos y debíu al ampliu usu contemporaneu del términu screamo, la inclusión d'estes nueves bandes al xéneru screamo foi polémicu ente dellos críticos, músicos del screamo orixinal, ya inclusive músicos d'esta nueva xeneración de screamo. El cantante de Comadre, banda de la primer xeneración de screamo, señala que: «El términu screamo foi en ciertu mou conrotu, especialmente nos Estaos Xuníos». Coles mesmes señalóse ente críticos, músicos y siguidores del screamo, l'usu del términu fechu poles empreses discográfiques multinacionales pa vender una nueva xeneración de música comercial.
Carauterístiques y clixés
L'actitú "failo tu mesmu" de los siguidores del estilu fixo de la so primer xeneración daqué underground. Nun principiu los shows facer en suétanos, garaxes, cases d'amigos y skate parks. Munches vegaes namái se corría la voz p'asistir a los shows y xeneralmente nunca diben más de 50 persones a un show ensin que soliera usase un escenariu.
Otra carauterística esencial d'esti subxéneru (que nun principiu tamién compartió col Emo) ye que los shows nunca se faen n'escenarios, lo que significa que nun hai separación ente músicu y públicu. Los grupos poner nel centru del llugar onde van tocar y los asistentes arrodiar: cuando empieza l'acción dambos suxetos confundir, dambos participen del mosh, dambos glayen, topeten y participen de la música.
El nudismu fíxose dende los entamos del estilu, daqué recurrente nos shows en vivu, yá que los oyentes siéntense dafechu llibres nun show. La falta de personal de seguridá fomentó esto entá más. D'antiguo (y en menor midida na actualidá), víense arreyaos nos shows otros artículos de diversión: mázcares de llucha llibre, confeti, papel trozado, amarutes, lluces de bengala y bolses de basura.
Ye bien común ver que les bandes grabaron casi tol so material en vinilu y por cuenta de la perda de dineru qu'esto significa la mayoría de les bandes screamo (probablemente toes) grabaron un discu split con otra banda; asina asumen los dos bandes el costo d'editar independientemente el so discu. Si les ventes van bien, dalgún sellu puede llegar a edita-yos el discu. Los sellos discográficos más conocíos n'editar música screamo son: Level Plane, Cleanplate, Alone, Robotic Empire, Ebullition, Slave Union y React With Protest.
Dag Hammarskjöld
Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld, conocíu como Dag Hammarskjöld , foi Secretariu Xeneral de la Organización de les Naciones Xuníes (ONX) ente abril de 1953 y el 18 de setiembre de 1961, momentu en que finó nun accidente mientres un viaxe pa mediar nel conflictu de Katanga nel Zaire o Congo Belga.
Hammarskjöld foi escoyíu Secretariu Xeneral de les Naciones Xuníes pola Asamblea Xeneral el 7 d'abril de 1953. En setiembre de 1957, salió reelixíu de forma unánime pa desempeñar el cargu por otros cinco años.
Al mandu de les Naciones Xuníes siempres destacó como un pacifista, doblando esfuercios por evitar guerres, cumpliendo con ello unu de los oxetivos de la Carta de les Naciones Xuníes.
Hammarskjöld morrió cuando namái restaba un añu y cuatro meses pa terminar el so segundu periodu como Secretariu Xeneral. Na so memoria llamar col so nome a la Biblioteca central de la ONX, Dag Hammarskjöld Library.
FK Banga
El FK Banga (Futbolo klubas Banga) ye un club de fútbol asitiáu en Gargždai, Lituania.
Dag Hammarskjöld
Dag Hammarskjöld foi'l Premiu Nobel de la Paz póstumu en 1961.
FK Banga
Historia
Foi fundáu en 1966 como «Banga».
Dag Hammarskjöld
A Dag Hammarskjöld considérase-y, amás, un autor espiritual (por casu, la so obra Marques nel camín; cf. VV.AA., 1999): tanto diccionarios de mistica (Velocci, 1998) como revistes d'espiritualidá (Durel, 2002) referir nos sos elencos y estudios (ver bibliografía).
FK Banga
Estadiu
Futbolo klubas Banga xuega los sos partíos como llocal nel Estadiu Gargždai.
Escudu de la República Democrática d'El Congu
thumb|right|240px|Escudu de la R. D. d'El Congu L'actual escudu de la República Democrática d'El Congu foi adoptáu'l 18 de febreru de 2006 pol presidente Joseph Kabila.
Pappea
Pappea ye un xéneru con cinco especies de plantes de flores perteneciente a la familia Sapindaceae.
Parque nacional Niokolo-Koba
El Parque Nacional Niokolo-Koba atopar nel sureste de Senegal, na rexón de Kolda, antes conocida como l'Alta Casamance. Establecida como una reserva en 1925, Niokolo-Koba foi declaráu parque nacional de Senegal el 1º de xineru de 1954. Ampliáu en 1969, foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 1981. En 2007 foi incluyíu na Llista del Patrimoniu de la Humanidá en peligru.
Xunto al ríu Gambia habita una abondosa fauna con especies netamente africanes: lleopardos, babuinos, elefantes, lleones, hipopótamos, y reinales elands xigantes occidentales. Toma una área de 913.000 ha.
Le Parcq
Le Parcq ye una comuña francesa del departamentu de Pas-de-Calais, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Lluis XIV de Francia
Lluis XIV de Francia (francés: Louis XIV), llamáu «el Rei Sol» (le Roi Soleil) o Luis el Grande, foi rei de Francia y de Navarra dende'l 14 de mayu de 1643 hasta la so muerte, con casi 77 años d'edá y 72 de reináu. Tamién foi copríncipe d'Andorra (1643-1715) y conde rival de Barcelona mientres la sulevación catalana (1643-1652) como Lluis II.
Lluis XIV foi'l primoxénitu y socesor de Lluis XIII y d'Ana d'Austria (fía del rei Felipe III d'España). Amontó'l poder y la influyencia francesa n'Europa, combatiendo en trés grandes guerres: la Guerra d'Holanda, la Guerra de los Nueve Años y la Guerra de Socesión española. La proteición a les artes qu'exerció'l soberanu Lluis XIV foi otra faceta de la so aición política. Los escritores Moliére y Racine, el músicu Lully o'l pintor Rigaud eponderaron la so gloria, como tamién les obres d'arquiteutos y escultores. El nuevu y campanudu Palaciu de Versalles, obra de Luis Le Vau, Charles Le Brun y André Le Nôtre, foi la culminación d'esa política. Al treslladar ellí la corte (1682), alloñar de la insalubridad y les intrigues de París, y pudo controlar meyor a la nobleza. Versalles foi l'escenariu perfectu pal esplegue de pómpara y pa la sacralización del soberanu.
Lluis XIV, unu de los más destacaos reis de la historia francesa, consiguió crear un réxime absolutista y centralizao, hasta'l puntu que'l so reináu ye consideráu'l prototipu de la monarquía absoluta n'Europa. La frase L'État, c'est moi («L'Estáu soi yo») atribúyese-y frecuentemente, anque los historiadores considerar una imprecisión histórica, yá que ye más probable que dicha frase fuera forxada polos sos enemigos políticos pa resaltar la visión estereotipada del absolutismu políticu que Lluis XIV representaba, probablemente surdiendo la cita «El bien del Estáu constitúi la Gloria del Rei», sacaes de los sos Réflexions sur le métier de Roi (1679). En contraposición a esa cita apócrifa, Lluis XIV dixo enantes de morrer: Je m'en vais, mais l'État demeurera toujours («Colo, pero l'Estáu siempres va permanecer»).
Infancia y ascensu al tronu
thumb|izquierda|Lluis XIV, [[Delfín (títulu)|Delfín de Francia.]] Lluis XIV nació'l 5 de setiembre de 1638, en Saint-Germain-en-Laye, socesu que foi recibíu como un don divín polos sos padres: Lluis XIII y Ana d'Austria, que nun consiguieren descendencia en ventitrés años; por ello foi bautizáu como Louis-Dieudonné (Dieudonné significa «dau por Dios»); tamién se-y dieron los títulos de premier fils de France («Primer Fíu de Francia») amás del tradicional de Delfín de Viennois. Lluis XIV provenía d'un ambiente multicultural, yá que los sos güelos paternos, Enrique IV de Francia y María de Médici, yeren francés y italiana, respeutivamente, y los sos güelos maternos, Felipe III d'España y Margarita d'Austria, yeren Habsburgos españoles.
Lluis XIII nun se fiaba de l'habilidá de la so esposa pa gobernar Francia tres la so muerte, polo que decretó qu'un conseyu rexente gobernara en nome del so fíu mientres la so minoría d'edá, p'amenorgar asina'l poder d'Ana d'Austria como reina madre mientres la rexencia. Sicasí, tres la muerte de Lluis XIII y tres l'ascensión al tronu, con cinco años, de Lluis XIV el 14 de mayu de 1643, Ana anuló'l testamentu de Lluis XIII nel Parllamentu, rompió col conseyu y quedó como única rexente. Mientres la so rexencia, confió'l poder al so primer ministru, l'italianu cardenal Mazarino, al que la mayoría de los círculos políticos franceses despreciaben pol so orixe non francés.
Al rematar la Guerra de los Trenta Años, nel añu 1648 empezó una guerra civil francesa conocida como la Fronda. Mazarino siguió coles polítiques de centralización entamaes pol so predecesor, Richelieu, aumentando asina'l poder real por cuenta de la nobleza. En 1648, intentó imponer un impuestu a los miembros del Parllamentu, que taba constituyíu, principalmente, por miembros de la nobleza y altos cargos eclesiásticos. Los miembros del Parllamentu non yá refugaron l'impuestu, sinón que tamién ordenaron la quema de tolos edictos financieros de Mazarino. Nuna ocasión en que'l cardenal ordenó arrestar a dellos miembros del Parllamentu, París españó n'insurrección. Un grupu de parisinos cafiantes aprució nel palaciu real demandando ver al rei. En siendo conducíos a l'alcoba real, quedáronse mirando a Lluis XIV, que tábase faciendo'l dormíu, y coláronse tranquilamente. Debíu al peligru que corría la familia real y la monarquía, Ana fuxó de París col rei y los sos cortesanos. Poco tiempu dempués, la firma de la Paz de Westfalia dexó al exércitu francés volver ayudar a Lluis XIV y la so corte real. Yá en xineru de 1649 empezó l'asediu de la rebelde París. La subsecuente Paz de Rueil acabó col conflictu, a lo menos temporalmente.
La segunda Fronda empezó cuando la primera Fronda (Fronde Parlementaire) remató en 1650. Nobles de too rangu, dende princeses de sangre real y primos del rei, como Gastón d'Orleans, la so fía, Ana María Luisa d'Orleans, Lluis II de Borbón-Condé y Armando de Borbón-Conti, a nobles de llargu llinaxe como Francisco VI, duque de La Rochefoucauld, Frédéric Maurice de La Tour d'Auvergne, el so hermanu, Enrique de la Tour de Auvergne-Bouillon y Marie de Rohan-Montbazon, inclusive nobles de descendencia real lexítima como Enrique II d'Orleans y Francisco de Borbón-Vendôme, participaron na rebelión contra'l poder real. Inclusive'l cleru tenía representación na rebelión na persona de Jean-François Paul de Gondi. Como resultáu a estos díes tumultuosos, nos que se diz que la reina madre tuvo que vender les sos xoyes p'alimentar a los sos fíos, Lluis XIV desenvolvió una gran rocea escontra la nobleza.
Fin de la guerra con España y reináu personal
thumb|Coronación de Lluis XIV en [[Catedral Notre-Dame de Reims|Reims 1654.]] thumb|El so matrimoniu en 1660. Mientres, la guerra con España siguía. Los franceses recibieron sofitu militar d'Inglaterra, dirixida por Oliver Cromwell. L'alianza anglo-francesa venció a los españoles na batalla de les Dunes de 1658. La resultancia de la guerra foi'l Tratáu de los Pirineos qu'afitó la frontera ente España y Francia nos Pirineos, dexando España delles provincies y ciudaes a Francia nos Países Baxos españoles y nel Rosellón. Esti tratáu camudó la balanza de poder, Lluis XIV casóse cola infanta d'España María Teresa d'Austria de la Casa de los Habsburgu, fía del rei Felipe IV d'España y de la princesa Isabel de Francia dambos tíos carnales de Lluis XIV, polo que'l monarca cola so esposa yeren primos hermanos dobles. El matrimoniu celebró'l 9 de xunu de 1660 na Isla de los Faisanes.
Guerra nos Países Baxos
thumb|left|Espansión francesa so Lluis XIV.
Tres el fallecimientu de Felipe IV d'España, tíu y suegru de Lluis XIV, en 1665, el so fíu (de la so segunda esposa) xubió al tronu como Carlos II d'España. Lluis XIV reclamó'l territoriu de Brabante, nos Países Baxos, gobernaos hasta entós pol rei d'España, que teníen de ser devueltos a la so esposa, María Teresa, hermanasca mayor de Carlos II (fía del primer matrimoniu del padre de dambos). Luis argumentó que les costumes de Brabante nun dexaben qu'un fíu sufriera prexuicios poles consecuencies de que'l so padre volviera casase, polo que tenía prioridá sobre los fíos de los siguientes matrimonios a la d'heredar. Estes reclamaciones daríen pie a la Guerra de Devolución de 1667, na cual Luis participó personalmente.
Los intereses de Luis nos Países Baxos beneficiar de los problemes internos de la República de los Siete Países Baxos Xuníos. El políticu más importante del momentu nes Provincies Xuníes, Johan de Witt, tarrecía que'l mozu Guillermu III, Príncipe d'Orange, facer col poder nes Provincies Xuníes. De Witt pensaba qu'una guerra naval contra Francia podía ser llevadera, non asina una guerra terrestre, que dexaría la intervención de Guillermu III, dexándo-y col poder. Asina, coles Provincies Xuníes estremaes nun conflictu internu ente los siguidores de De Witt y los de Guillermu d'Orange, xunto a les esfriegues ente ingleses y holandeses, Francia nun tuvo nenguna dificultá en conquistar Flandes y el Francu Condáu. Impactaos pola velocidá del trunfu francés, les Provincies Xuníes xunir a Inglaterra y Suecia nuna Triple Alianza l'añu 1668. La formación de la Triple Alianza ponía a Lluis XIV ante'l problema de trate envolubráu nuna guerra de mayores dimensiones, polo qu'aceptó roblar la paz nel Tratáu de Aquisgrán, pol cual Francia quedar col control de Flandes, pero devolvía'l Francu Condáu a España.
La Triple Alianza nun duró enforma. En 1670, Carlos II d'Inglaterra, atraíu por sobornos franceses, robló de callao el Tratáu de Dover, convirtiéndose n'aliáu francés. Dambos reinos declararon la guerra a les Provincies Xuníes en 1672. La rápida invasión y ocupación de la práutica totalidá de los Países Baxos, salvu Ámsterdam, provocó un golpe d'estáu contra De Witt, lo que dexó a Guillermu III faese col poder. Guillermu III aliar con España y el Sacru Imperiu, y, tres dos años de llucha en 1674, robló un tratáu de paz con Inglaterra forzando a los ingleses a retirase de los Países Baxos. Guillermu inclusive llegó a casase con María II d'Inglaterra, sobrina de Carlos II d'Inglaterra. Sicasí, y a pesar d'estos movimientos diplomáticos, la guerra siguió con grandes victories franceses sobre les fuercies de la coalición oponente. Sicasí, les naciones implicaes, galdíes pola guerra, empezaron a axustar una paz, rematando en 1678 cola Paz de Nijmegen. En dichu tratáu, y a pesar de que devolvió tol territoriu holandés prindáu, Lluis XIV ganó la posesión de más ciudaes y retuvo el Francu Condáu, que fuera invadíu en poques selmanes.
El Tratáu de Nijmegen amontó inda más la influencia francesa n'Europa, pero nun satisfixo a Lluis XIV. El rei despidió al so ministru d'asuntos esteriores, Simon Arnauld de Pomponne, l'añu 1679, porque consideraba la so actitú demasiáu comprometida colos aliaos. Lluis XIV siguió engrandando'l so exércitu, anque en cuenta de consiguir les sos reclamaciones territoriales poles armes, usó xuicios. Por cuenta de les redaiciones ambigues de los trataos de la dómina, Luis consiguió reclamar que los territorios que se-y vencieren nos trataos roblaos primeramente teníen de vencese xunto a les dependencies y tierres que pertenecieren a esos territorios formalmente. L'anexón d'estos territorios tenía l'oxetivu d'apurrir a Francia una frontera más defendible. Luis tamién deseyaba la ciudá d'Estrasburgu, un allugamientu estratéxicu importante. Estrasburgu taba emplazado en Alsacia, territoriu que nun se-y venció a Lluis XIII na Paz de Westfalia. Sicasí, Lluis XIV ocupar en 1681, usando sides llegales.
Dominación na década de 1680
thumb|El palaciu de Versalles, construyíu por Lluis XIV. Na década de 1680 el poder francés sobre Europa, sol mandatu de Lluis XIV, aumentara descomanadamente. La xestión económica d'unu de los ministros más famosos de Luis, Jean-Baptiste Colbert, muertu en 1683, produció un gran cambéu na tesorería real; los ingresos de la corona triplicar so la so supervisión. Los príncipes europeos empezaron a asonsañar el modelu francés en tolos sos aspeutos. Les colonies franceses nel estranxeru multiplicáronse, tantu n'América como n'África y Asia, empecipiándose rellaciones diplomátiques con naciones como Siam y Persia. Por casu, l'esplorador René Robert Cavelier de La Salle reclamó pa Francia, en 1682, la cuenca del ríu Mississippi, nomándola Luisiana n'honor de Lluis XIV. Inclusive los jesuítas franceses teníen presencia na corte Manchú en China.
Nun intentu d'aumentar más el so dominiu n'Europa, Lluis XIV reforzó'l galicanismu, una doctrina que llindaba'l poder papal en Francia. Amás, Lluis XIV tomó midíes pa menguar la influencia y el poder de la nobleza y el cleru. Estes midíes incluyíen caltener el control sobre'l segundu estáu (la nobleza), usando la táctica de caltener a l'alta nobleza en corte del palaciu de Versalles, consiguiendo asina que los nobles quedaren la mayoría del añu so la vixilancia de Lluis XIV, y non nos sos territorios, onde podíen entamar rebeliones ya insurrecciones. Amás, calteniéndose cerca del rei yera la única forma posible pa poder ganar favores reales como pensiones y privilexos necesarios pa la so posición social. Luis prestaba a estos visitantes permanentes con fiestes estravagantes y otres distraiciones, fechu que contribuyía notablemente al control real sobre una nobleza pocu disciplinada.
Nel apartáu de menguar la influencia nobiliaria, Luis siguió'l trabayu entamáu polos Cardenal Richelieu y Mazarino. Luis, en sacando esperiencies de la Fronda, creía que la única manera de caltener la so poder yera asitiar plebeyos o, a lo menos, miembros de la nueva aristocracia nos cargos importantes. Felicidad política basar nel fechu de que Luis podía amenorgar un plebeyu que tuviera gran influencia pol so cargu a una caxigalina tan solo con despidi-y, cosa que nun podía faer cola influencia d'un gran noble. Por ello, Luis dedicó a tola gran aristocracia a la posición de cortesanos, al empar que nomaba ministros a plebeyos y nuevos aristócrates. Como cortesanos, el poder de la nobleza menguó notablemente. Esa falta de poder vese reflexáu na ausencia de rebeliones, como la Fronda, tres Lluis XIV. Ello ye que esta victoria de la corona sobre la nobleza aseguró que nun hubiera nenguna guerra civil importante en Francia, hasta la Revolución y l'Era Napoleónica.
Lluis XIV convirtió'l Palaciu de Versalles, orixinalmente un abellugu de caza construyíu pol so padre, nun espectacular palaciu real. El 6 de mayu de 1682 camudóse ellí oficialmente con tola so corte. Luis tenía delles razones pa crear un palaciu de tanta opulencia estravagante y pa camudar ellí la residencia de la monarquía. L'afirmación, sicasí, de qu'odiaba París ye imprecisa porque Luis nun dexó d'enguapecer la so capital con monumentos, mientres la ameyoraba y desenvolvía. Versalles cumplía como'l sitiu esllumante y estelante pa los asuntos d'estáu y pa recibir a los mandatarios estranxeros, onde l'atención nun s'estremaba ente la capital y la xente, sinón que recayía totalmente sobre'l rei. La vida de la corte centrar nel grandor. Los cortesanos arrodiar de vides luxoses, vistíos con gran magnificencia, siempres asistiendo a cenes, representaciones, celebraciones, etc. Ello ye que munchos nobles viéronse obligaos a dexar tola so influencia o a depender totalmente de los subsidios y subvenciones reales pa poder caltener el costosu estilu de vida versallesco. Esta situación fizo que los nobles dexaren d'intentar retomar poder, que podría resultar en potenciales problemes pa la corona, centrándose sicasí en competir por ser convidaos a cenar na mesa del rei o'l privilexu de poder llevar una vela cuando'l rei retirar a les sos habitaciones.
La unificación nacional: el galicanismu
thumb|Lluis XIV
De siguío, Lluis XIV intentó amontar el so control sobre la Ilesia. Convocó una asamblea del Cleru (Assemblée du Clergé) en payares de 1681. Tres la so disolución en xunu de 1682, l'asamblea aceptara la Declaración del Cleru Francés. El poder real amontóse, en desterciu del poder papal. Ente otres midíes, el papa nun podía unviar legaos papales ensin el consentimientu de Luis; dichos mandaos, amás, namái podíen exercer el so cometíu tres otra aprobación una vegada entraren en Francia. Los obispos nun podíen abandonar el país ensin aprobación real; nengún axente gubernamental podía ser escomulgáu polos sos actos en misión oficial; y non podía apelase al papa ensin l'aprobación del rei. El rei llogró'l poder de promulgar lleis eclesiástiques y toles regles papales yeren inválides en territoriu francés ensin el consentimientu real. La Declaración, sicasí, nun foi aceptada pol papa, por razones claramente obvies.
La unificación relixosa: la revocación del edictu de Nantes
thumb|upright|Madame de Maintenon, segunda esposa de Lluis XIV. La esposa de Lluis XIV, María Teresa, morrió l'añu 1683. Luis nun se caltuvo fiel a ella por enforma tiempu tres el so matrimoniu de 1660: les sos varies amantes incluyíen a Luisa de La Vallière, Françoise Athénaïs de Rochechouart de Mortemart, Madame de Montespan, y a María Anxélica de Fontanges. Sicasí, caltúvose más fiel nel so segundu matrimoniu, con Madame de Maintenon. El matrimoniu morganáticu ente Lluis XIV y Madame de Maintenon tuvo llugar, probablemente, a finales de 1685.
Madame de Maintenon, enantes protestante, convirtiérase al catolicismu. Antes creíase que, amás, participara bien viviegamente na persecución de los protestantes, y qu'encamentó a Lluis XIV a revocar el Edictu de Nantes, que apurría daqué de llibertá relixosa a los Hugonotes (los miembros de la protestante Ilesia Reformada). Sicasí, ta implicación de Madame de Maintenon cuestiónase anguaño. El mesmu Luis XIV taba acordies col plan, yá que, como'l restu d'Europa, católica o protestante, creía que pa caltener la unidá nacional, debía enantes consiguir la unidá relixosa; nel so casu una unidá sol catolicismu. Esta idea taba definida nel principiu Cuius regio, eius religio, política relixosa en vixencia dende'l so establecimientu na Paz de Augsburgu de 1555. Ello ye que yá empezara la persecución de los hugonotes.
Luis siguió'l procesu d'unificación relixosa publicando un edictu en marzu de 1685, qu'axustaba la espulsión de los xudíos de les colonies franceses. Tamién se prohibió la práutica de cualquier relixón, sacante del catolicismu. N'ochobre de 1685, Luis promulgó'l Edictu de Fontainebleau, que revocaba l'anterior Edictu de Nantes, so la sida de que la estinción casi total del protestantismu en Francia faía innecesariu un edictu que-yos concediera privilexos. El nuevu edictu contemplaba que cualquier clérigu protestante que nun se convirtiera al catolicismu fora desterráu; les escueles ya instituciones protestantes fueron prohibíes; los fíos de families protestantes teníen de ser bautizaos por un sacerdote católicu; y los sitios de cultu protestantes fueron baltaos. L'edictu refugaba l'exerciciu públicu de la relixón, pero non el creer nella. Ello ye que l'edictu dicía:
Esta frase contenida nel últimu artículu del edictu nunca foi aplicada; ye más, yá dende 1681 punxérase en práutica una campaña de conversiones forzaes al catolicismu por aciu el métodu de les dragonadas. Anque l'Edictu prohibía formalmente la posibilidá de que los hugonotes abandonaren Francia, cerca de 200 000 fuxeron clandestinamente escontra Inglaterra, les Provincies Xuníes, los territorios protestantes dientro del Sacru Imperiu y a América del Norte. Esti fechu foi dañible pa los intereses económicos de Francia lo que llevó a dellos personaxes como Vauban, unu de los xenerales de Luis más influyentes, a condergar la midida públicamente, anque, polo xeneral, la so proclamación foi perbién recibida.
La Lliga de Augsburgu
La revocación del Edictu de Nantes tuvo grandes consecuencies polítiques y diplomátiques, principalmente nos países protestantes, nos cualos dicha revocación contribuyó a crear un creciente sentimientu antifrancés. En 1686, dirixentes tantu católicos como protestantes fundaron la Lliga de Augsburgu, ostensiblemente un pactu defensivu pa protexer la zona del Rin, pero que yera realidá una alianza ofensiva contra Francia. L'alianza incluyía ente los sos miembros al Emperador del Sacru Imperiu y dellos de los gobernantes de los estaos alemanes que formaben parte del Imperiu, principalmente'l Palatináu, Baviera y Brandeburgu. Les Provincies Xuníes, España y Suecia tamién se xunieron a la Lliga.
Lluis XIV mandó les sos tropes al Palatináu en 1688, por cuenta de que el ultimátum que propunxo a los príncipes xermánicos, pol cual estos teníen de ratificar la Tregua de Ratisbona (confirmando asina la posesión de Luis de los territorios anexonaos nesa tregua) según reconocer públicamente'l derechu de les reclamaciones de la so cuñada, expiró. Aparentemente, l'exércitu de Luis tenía como órdenes sofitar militarmente les reclamaciones territoriales de la cuñada de Luis, Elizabeth Charlotte duquesa d'Orleans, nel Palatináu. Sicasí, la invasión tenía'l propósitu real de primir al Palatináu por qu'abandonara la Lliga, consiguiendo asina debilitala.
Les aiciones franceses xunieron a los príncipes nel bandu del Emperador. Luis esperaba qu'Inglaterra, gobernada pol rei católicu Xacobu II, caltendríase neutral nel conflictu, pero la Revolución Gloriosa inglesa acabó con Jacobo, que foi reemplazáu nel tronu pola so fía María II, que gobernaba al pie del so home Guillermu III (el Príncipe d'Orange). Por cuenta de la enemistá que surdió ente Luis y Guillermu na guerra n'Holanda, este decidió xunise a la Lliga, que conoceríase a partir d'esi momentu col nome de Gran Alianza. thumb|Lluis XIV nel Asediu de Namur (1692), por [[Pierre Mignard.]]
Les campañes de la que sería conocida como Guerra de los Nueve Años (1688-1697) fueron apoderaes, polo xeneral, poles tropes franceses. Les fuercies Imperiales resultaron pocu efectives, pos el gruesu del exércitu imperial siguía enfrentándose al Imperiu otomanu. Rápido Francia consiguió una gran cantidá de victories dende Flandes nel norte hasta'l valle del Rin nel este d'Italia y España nel sur. Mientres, Lluis XIV sofitó a Xacobu II nel so intentu de recuperar el tronu británicu, pero'l estuardo nun tuvo ésitu. Esti fechu fizo que la Inglaterra de Guillermu pudiera entrar con más fuercia nel conflictu continental. Sicasí, a pesar del tamañu de la coalición oponente, los franceses entartallaron al exércitu aliáu na batalla de Fleurus, según na batalla de Steenkerque (1692) y na batalla de Neerwinden (27 de xunetu de 1693). So la supervisión personal del rei, les tropes franceses prindaron Mons en 1691 y la inexpugnable, hasta'l momentu, fortaleza de Namur, l'añu 1692. La victoria naval francesa na batalla de Beachy Head en 1690 foi, sicasí, compensada pola victoria angloholandesa na batalla de La Hogue en 1692. La guerra duró inda cuatro años más, hasta que'l duque de Saboya robló un alcuerdu de paz, aliándose asina colos franceses l'añu 1696, reforzando los exércitos franceses y facilitanto la captura de Milán y Barcelona.
La Guerra de los Nueve Años remató en 1697 col Tratáu de Ryswick. Lluis XIV devolvió Luxemburgu y otros territorios de los que s'apoderara na guerra holandesa de 1679, pero caltuvo Estrasburgu. Tamién adquirió la posesión de iure del so, hasta entós de facto, posesión d'Haití según la devolución de los territorios de Pondicherry y Acadia. Luis, per otra parte, tuvo que reconocer el reináu de Guillermu III y María II como soberanos de Gran Bretaña ya Irlanda, polo qu'estos postreros aseguráronse que nunca más volvería sofitar a Xacobu II; d'igual manera arrenunció a les sos reclamaciones sobre'l Palatináu. España recuperó Cataluña y otros territorios perdíos, tantu na Guerra de los Nueve Años como n'otres anteriores, nos Países Baxos. Luis tamién devolvió nesti tratáu la Lorena al so duque, pero so la condición de dexar la llibre circulación francesa nel territoriu. Los términos arrogantes del tratáu fueron interpretaos como una concesión pa favorecer un sentimientu pro-francés n'España, lo que, eventualmente, llevaría a Carlos II, rei d'España a designar a Felipe, duque d'Anjou (nietu de Luis) como'l so socesor.
La socesión española
thumb|Carlos II, rei d'España, que la so muerte daría pie a la Guerra de Socesión. El problema de la socesión al tronu español apoderó la situación europea tres la Paz de Ryswick. El rei español, Carlos II, moteyáu L'Abruxáu, taba bien enfermu y nun podía tener descendencia. L'heriedu de la corona española yera cuantiosa, una y bones Carlos II non yá yera rei d'España, sinón tamién de Nápoles, Sicilia, Milán, los Países Baxos Españoles y un gran imperiu colonial. En total, ventidós dominio distintos.
Francia y Austria yeren los principales candidatos al tronu, yá que dambos teníen llazos familiares cola familia real española. Per un sitiu, Felipe duque d'Anjou (que sería Felipe V d'España), el pretendiente francés, yera'l bisnietu de la fía mayor de Felipe III d'España, Ana d'Austria, y el nietu de la fía mayor de Felipe IV d'España, María Teresa d'Austria. L'únicu inconveniente pa les sos aspiraciones a la socesión yera'l so arrenunciu al tronu, que nel casu de María Teresa, sicasí, nun yera efectiva yá que España nun cumpliera'l so parte del tratáu. Per otru llau, Carlos, archiduque d'Austria y más tarde emperador, fíu menor de Leopoldu I, frutu del tercer matrimoniu d'ésti con Leonor del Palatináu, reclamaba'l tronu español pola so güela paterna, que yera la fía menor de Felipe III; esta pretensión, al contrariu de la francesa, nun taba condicionada por nengún arrenunciu previa. Sicasí, y usando les regles de socesión, la posición francesa yera cimera, yá que'l so pretendiente baxaba de la fía mayor.
Delles potencies europees tarrecíen la posibilidá de que tanto Francia como'l Sacru Imperiu facer col control d'España, lo que deterioraría l'equilibriu de poder n'Europa. Por ello, Guillermu III, rei de Gran Bretaña ya Irlanda, prefería a otru candidatu, el Príncipe Bávaru José Fernando de Baviera, nietu de Leopoldu I y la primer esposa d'ésti: Margarita Teresa d'España, fía pequeña de Felipe IV. Nos términos del Primer Tratáu de Partición, robláu en L'Haya en 1698, en plena guerra de los Nueve Años, per Inglaterra y Francia pa evitar una alianza hispanu-alemana, axustábase que José Fernando heredaría España, incluyendo los territorios italianos, ente que los Países Baxos partir ente les Cases de Francia y d'Austria. España, sicasí, nun fuera consultada y refugaba frontalmente la partición del Imperiu español. La corte española aportunaba na necesidá de caltener la integridá del Imperiu. Por ello, cuando'l tratáu llegó a oyíos de Carlos II, ésti declaró a José Fernando como'l so únicu herederu, mandándo-y tol heriedu en solitariu.
El problema resurdió seis meses dempués, cuando'l príncipe José Fernando morrió de viruela. La corte española aportunaba na so posición de caltener tol territoriu español gobernáu so namái un mandu, lo que namái dexaba les posibilidaes de dexar dichu mandu a Francia o a Austria. Carlos II, primíu pola so esposa alemana, escoyó la casa austriaca, escoyendo como herederu al archiduque Carlos. Inorantes de la decisión de Carlos II, Lluis XIV y Guillermu III roblaron un Segundu Tratáu de Partición segundu tratáu, que dexaba al archiduque con España, los Países Baxos y les colonies, ente que'l fíu mayor (y herederu) de Luis, Luis Gran Delfín heredaría los territorios italianos, en previsión d'intercambialos darréu por Saboya o la Lorena.
En 1700, amorrentando nel so llechu de muerte, Carlos II camudó les disposiciones socesories inesperadamente. Debíu al Tratáu de Ryswick, la opinión española habíase vueltu más francófila, y Carlos II, basáu nes esperiencies previes que demostraben la superioridá militar francesa, pensó que Francia taba más capacitada pa caltener la unidá del imperiu. L'heriedu español foi-y ufiertada na so totalidá a Felipe, duque d'Anjou, fíu menor del Delfín. La ufierta incluyía una clausa pola cual Felipe tenía d'arrenunciar a la so posición na llinia socesoria francesa.
Esta ufierta dexaba a Lluis XIV ante una difícil decisión: per un sitiu podía aceptar tol Imperiu español, traicionando asina los Trataos de Partición que primeramente roblara con Guillermu III, o podía refugar la ufierta, aceptando'l Segundu Tratáu, dexando Europa nun estáu de paz. Lluis XIV asegurara a Guillermu III que cumpliría los términos del Tratáu y partiría los dominios españoles. Sicasí, inclusive aceptar namái una parte del legáu español ponía a Francia en grave peligru d'entrar en guerra col Sacru Imperiu; amás Guillermu III dexara claro que nun sofitaría a Luis nuna guerra pa llograr los territorios axustaos nel Tratáu de Partición. Lluis XIV, sabiendo qu'en cualquier circunstancia la guerra yera inevitable, yera más provechosu aceptar la ufierta socesoria propuesta por Carlos II. Asina, cuando Carlos II morrió'l 1 de payares, Felipe, duque d'Anjou, foi proclamáu Felipe V, rei d'España. thumb|left|Luis en 1701, por [[Hyacinthe Rigaud.]]
La subsecuente Guerra de Socesión española siguió mientres práuticamente'l restu del reináu de Luis. Los franceses tuvieron daqué d'ésitu, llegando casi a prindar Viena, pero la victoria de Marlborough y Eugenio de Saboya na batalla de Blenheim (13 d'agostu de 1704) y otres derrotes como la batalla de Ramillies y la batalla de Oudenarde xuníu a la fame y la delda creciente fizo que Francia tuviera que tomar una postura defensiva. Baviera foi conquistada polos aliaos tres la batalla de Blenheim, y Portugal y Saboya pasáronse rápido al otru bandu. La guerra foi bien costosa pa Lluis XIV; escontra 1709, l'exércitu francés taba gravemente debilitáu y Luis rogaba una paz. Sicasí, toles negociaciones de paz quedaron en nada por cuenta de les condiciones qu'imponíen los aliaos. Cada vez se faía más claru que Luis nun podría caltener n'el so órbita toes los territorios españoles, pero igualmente quedaba cada vegada más claru que los sos oponentes nun podríen quitar a Felipe V del tronu español tres les victories francoespañolas nes batalles d'Almansa y Villaviciosa.
La situación francesa empioró cola cayida de Bouchain, que dexaba a Marlborough col camín práuticamente llibre pa llegar hasta París. Pero la muerte del emperador José I en 1711, fíu mayor del yá fináu Leopoldu I, dexaba al archiduque Carlos como posible herederu d'un Imperiu tan grande como'l de Carlos V: el Sacru Imperiu y l'Imperiu español so un mesmu mandu. Dichu Imperiu sería tan problemáticu pa los ingleses como lu sería l'Imperiu español n'órbita francesa. Esta circunstancia fizo que Gran Bretaña y Francia empezaren unes negociaciones unillaterales de paz. Dichos alcuerdos remataron nel Tratáu d'Utrecht. La paz col Sacru Imperiu llegó en 1714, col Tratáu de Baden. Los puntos principales de la paz fueron los siguientes: Felipe V quedaba reconocíu como rei d'España y de les colonies españoles. Les posesiones españoles nos Países Baxos ya Italia estremar ente Austria y Saboya, ente que Xibraltar y Menorca pasaben a manes ingleses. Amás, Lluis XIV comprometer a nun ufiertar más sofitu al Viejo Pretendiente na so campaña pa faese col tronu inglés. Anque Francia tuvo que dexar delles colonies nes Amériques a Inglaterra, la mayoría de les sos posesiones continentales perdíes na guerra fuéron-y devueltes, consiguiendo inclusive dalgún territoriu reclamáu como'l principáu d'Orange.
Fin de siete décades de reináu y muerte
thumb|upright=1.3|Lluis XIV (sentáu) col so fíu [[Luis de Francia (1661-1711)|el Gran Delfín (esquierda), el so nietu Luis, duque de Borgoña (derecha), el so bisnietu Luis, duque d'Anjou, y Madame de Ventadour, institutriz del duque d'Anjou, qu'encargó esti cuadru. Al fondu ven bustos d'Enrique IV y de Lluis XIII (c. 1710).]]
Asina foi como'l rei Sol llegó a la fin del so llargu reináu que tuvo marcáu polos primeros síntomes de decadencia del réxime y de la corte, el cayente de la hexemonía francesa nel continente, el fracasu de la so política colonial y l'esmolecedor malestar social surdíu de les fames que carecía'l pueblu llanu. Sicasí, el monarca, llamáu «vicediós» pol obispu Godeau, siguió fiel a sigo mesmu y confiáu hasta'l día de la so muerte (1715) na so voluntá como únicu motor de la vida del reinu y de los sos súbditos. upright|left|thumb|La efixe de la tumba de Lluis XIV, cripta de la [[basílica de Saint-Denis, París.]]
Lluis XIV morrió'l 1 de setiembre de 1715 de cangrena, pocos díes enantes del so setentenu séptimu cumpleaños y tres de setenta y dos años de reináu. El so cuerpu xaz na basílica de Saint-Denis, en París. Práuticamente tolos fíos lexítimos del rei morrieron na infancia. L'únicu que llegó al maduror, el so fíu mayor Luis, el Gran Delfín morrió primero que'l so padre, nel añu 1711, dexando tres fíos. El mayor d'ellos, Luis, duque de Borgoña, morrió en 1712, siguíu pol fíu mayor d'ésti, Luis, duque de Bretaña. Poro, el bisnietu de cinco años de Lluis XIV, Luis, el duque d'Anjou, fíu pequeñu del duque de Borgoña y Delfín tres la muerte del so güelu, el so padre y el so hermanu mayor, foi'l socesor al tronu francés, reinando como Lluis XV de Francia.
Personalidá de Lluis XIV
Isabel Carlota de Baviera, conocida na corte de Versalles como Madame, quien fora la so segunda cuñada fixo la siguiente descripción del rei, pocu dempués de la so muerte:
Ancestros
Ancestros de Lluis XIV de Francia
Descendencia
thumb|La familia de Lluis XIV onde apaez como [[Apolo, por Jean Nocret.]]
Con María Teresa d'Austria
Del so matrimoniu cola so primer esposa, la so prima hermana María Teresa d'Austria, tuvo seis fíos:
Con Luisa de La Vallière
Con Luisa de La Vallière tuvo cuatro fíos, de los cualos namái sobrevivieron dos que seríen legitimados:
Con María Anxélica de Scorailles
Con María Anxélica de Scorailles tuvo dos fíos: