cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Villar del Rey
Oríxenes
A la cayida del Antiguu Réxime la llocalidá constituyir en conceyu constitucional na rexón d'Estremadura. Dende 1834 quedó integráu nel Partíu xudicial de Badayoz. Nel censu de 1842 cuntaba con 480 llares y 1668 vecinos.
Pantano “Peña d'Águila”
Enclaváu ente les Sierres de Les Cañaes y la de Peña de la águila, llevantóse un muriu que la so edificación concluyó en 1903 con capacidá pa embalsar 18 Hm³, cantidá que se consideraba abonda pa Badayoz naquella fecha.
Pero la ciudá de Badayoz nel añu 1980 alzara la so población a 120.000 habitantes, cuadruplicárase, y la capacidá del banzáu quedábase bien péquela pa la demanda d'agua potable d'esta ciudá, razón más que suficiente pa proyeutar nueva obra que s'afixera a les condiciones de la demanda d'una población mayor y en víes de constante crecedera. Por ello, proyeutóse y aprobó la construcción d'unu nuevu sobre'l mesmu ríu a unos 150 metros enagües embaxo del anterior, que la so capacidá o volume de banzáu ta calculada en 130 Hm³.
Víes de comunicación
1. CARRETERES
• Carretera a Badayoz.
• Carretera a la Roca de la Sierra.
• Carretera a Puebla de Obando.
2. CAMINOS DE FERRADURA
• Camín de Montijo.
• Camín de les Gardonas.
• Camín del Bordallo.
• Camín vieyu de Badayoz.
• Camín del banzáu.
• Camín de los Estrechos.
• Camín de la llebre.
• Camín del molín de Valbuena.
• Camín de Rabogato.
• Camín de la Pizarrera.
Cañaes
El rei Sancho IV el Bravo, fíu d'Alfonsu X, siguió la política del so padre, otorgando privilexos al Conceyu de la Mesta. El nome de Sancha Brava que se da a esta cañada, ye n'honor de Sancho IV, como reconocencia de los sos favores a esta institución. La direición xeneral d'esta vía ye de S a N. El so percorríu dientro del términu d'unos 3.200 metros. L'anchor ye de 75,22 m ye dicir la establecida pa la cañada por La Mesta.
Bebederos
Son llugares fayadizos pa beber el ganáu. Describir nesta tema como sitios terminales na mayoría de los casos de les tendalaes descrites nel puntu anterior. Nel términu de Villar del Rey los principales bebederos o servidumes pal ganáu son:
Gastronomía
Caldereta a base de carne de corderu y cabritu. Chanfaina con coraes de corderu y chivu. Sopa de tomates. Mueyo de peces. Embuchados y embutíos con tripa de gochu. Gazpachu de poléu. Migues de pan. Arroz con fégadu de gochu. Sesos de gochu. Cocíu estremeñu. Rosques frites del candil. Bollos de Pascua. Pestiños con miel.
== Patrimoniu == Ilesia parroquial católica so la advocación de Nuesa Señora del Rosario, na Archidiócesis de Mérida-Badayoz.
Relixosu.
El so templu parroquial ye l'edificiu más emblemáticu de Villar del Rey. Llevántase esta edificación xustamente nel visu d'un montículo ocupando'l centru xeográficu del nucleu urbanu, llinda pel norte y Este col atriu de la Plaza de Don Pablo Meléndez, al Sur l'atriu de la Plaza d'España, pel Poniente col Llanu de Acosta.
La so construcción ye a base de gruesos murios de mampostería vista de cal y piedra con contrafuertes de cantería. Puede encuadrase nun estilu góticu tardíu, considerando que la obra realizar pol sieglu XV y XVI. La fachada principal da al Llanu de Acosta onde s'abrir la puerta del perdón con arcu graníticu llixeramente peraltado con arquivoltas sofitaes en finos baquetones cilíndricos. La arquivolta esterior remata nel so centru en leve o nidiu conopio qu'enllaza col alfiz. Percima de la portada hai un óculo o rosetón con vidrera por onde enfusa la lluz y los rayos del sol que se reflexen a ciertes hores del día nel altar mayor. Otra puerta d'accesu al templu ta asitiada nel atriu de la Plaza d'España, igualmente enmarcada en granitu, con arcu de mediu puntu y archivoltas o moldures. El conteníu artístico que guarda'l templu parroquial ye'l siguiente:
• La imaxe de la Virxe la de Salú de pies col Neñu nel so brazu esquierdu. Trátase d'una talla de madera policromada, obra del sieglu XVI.
• El Cristu Crucificáu o Santa Cruz de la Expiración como se-y llamó nel sieglu XVIII polos cofrade de la so Hermandá. Ye una obra tallada en madera que s'atribúi al célebre escultor Jerónimo de Valencia que florió a mediaos del sieglu XVI, y que realizó la obra de la sillería del coru de la Catedral de Badayoz en 1554.
• Otres imáxenes en madera tallao y policromadas son les de la Virxe de Rosariu titular de la parroquia, la de la Virxe de los Remedios y la del Rocamador.
ERMITA DE LA VIRXE DE LA RIBERA.
La devoción del pueblu de Villar del Rey a la so patrona vien dende dellos sieglos. La ermita de la Virxe de la Ribera la cita yá Solanu de Figueroa na so Hestoria de la Diócesis de Badayoz (1670).
Le Hanouard
Le Hanouard ye una comuña francesa del departamentu de Sena Marítimu, na rexón de Normandía. Llenda con.
Villar del Rey
Gastronomía
ERMITA DE LOS REMEDIOS.
Le Hanouard
Tien una población de y una superficie de  km².
Villar del Rey
Gastronomía
Ta asitiada nun ángulu de la Plaza d'España. Componer de dos cuerpos, el primeru formáu por una bóveda de cañón y el segundu por una bóveda de crucería. Sobre'l mediu de la cubierta llevanta una espadaña con campana. Dedicar al cultu de la Virxe de los Remedios hasta más de la metá del sieglu XX. Agora ta dedicada a otres actividaes parroquiales. Nun se-y considera valor arquiteutónicu. Percima de la portada, na fachada principal hai un escudu heráldicu coronáu.
ERMITA DEL CAMPUSANTU.
Toes estes ermites, con otra yá sumida nel estremu de la barriada d'El Bayonal, dedicada al cultu de la Virxe del Rocamador, tienen los mesmu oríxenes, el sieglu XVII.
Bos gaurus
El ye un bovín xavaz distribuyíu pola India, Nepal y Indochina, estrechamente emparentáu coles vaques doméstiques, anque miembru d'una especie distinta. N'otres dómines embaraxóse la posibilidá de que fuera un ancestru selvaxe del cebú, pero güei día esta rellación demostróse como falsa.
Villar del Rey
Gastronomía
EL POZU DE LA NIEVE.
Bos gaurus
Los gaures (gauros según delles fontes) son los miembros del xéneru Bos más grandes qu'esisten, pos los machos adultos pueden llegar a los 2,2 metros d'altor na cruz y más de 3 de llargor. El color de la pelame varia ente'l pardu acoloratáu y el marrón escuro, cola ancha frente y les pates per debaxo de la rodía de color blancu. Los cuernos, abondo curtios y de punta negra, nacen nos llaterales de la cabeza y arquiar escontra riba.
Villar del Rey
Gastronomía
Esti edificiu ta declaráu pola Xunta d'Estremadura como monumentu históricu. Trátase d'una edificación allugada nel Cuetu de San Simón, próxima al Campusantu. Ye de planta cuadrada con anexos adosada poles cares más soleyeres p'aisllalo del calor. La cubierta ye de texa a cuatro vertientes.
L'interior del inmueble ye un espaciu circular zarráu por una sólida bóveda de rosca de lladriyos vistu bien consiguida. La construcción d'esta casa se temporaliza en principios del sieglu XVIII según los estudios d'Alberto González Rodríguez, sicasí la profesora María Cleofé Rivero de la Figal plantega la hipótesis de que pudo ser en principiu una piscina romana pola so semeyanza coles del balneariu de Alange.
Bos gaurus
thumb|left|Gaur (Bos gaurus) en Kanha National Park, India Les femes emparentaes arrexuntar en menaes pequeñes coles sos críes, ente que los machos son solitarios y namái s'averen a estos grupos na dómina de celu, onde compiten pol derechu a apariase. Aliméntense tantu de yerbes como de fueyes d'árboles y biltos de bambú. Ente los sos depredadores tán los llobos, cuones, tigres, lleopardos, osos tibetanos y homes, que lo escorrieron fundamentalmente pola so carne.
Villar del Rey
Gastronomía
Foi utilizáu p'almacenamientu de nieves con destín a los hospitales de Badayoz, nieve que venía de les Sierres de Béxar y que se tresportaba en caballeríes hasta principiu del sieglu XX.
Bos gaurus
Nel estáu indiu d'Assam vive una variedá semidomesticada del gaur, el gayal (Bos gaurus frontalis o Bos frontalis, según considérese-y una subespecie o especie distinta del gaur selvaxe). Esti animal estremar pol so menor tamañu, cuernos más llargos y baxos, y una coloración variable anque cuasi siempres similar a la del gaur. Mientres el día viven llibres na selva y vuelven a los poblaos de los sos dueños pela nueche, que los críen pola so carne y lleche. Mientres el mandatu británicu sobre la India probar a cruciar machos de gayal con vaques ingleses, produciendo unos híbridos que producen muncha más carne que cualesquier de los sos padres.
Villar del Rey
Gastronomía
El so caltenimientu ye aceptable, pos el Conceyu y la Xunta de Extremadira velen pol so caltenimientu. Apocayá fíxose una reforma nel so conxuntu.
Bos gaurus
Descripción
El gaur tien un llargor de cabeza y cuerpu de 250-330 cm con una cola de 70-105 cm de llargu, y midiendo de 165 a 220 cm d'altu. El pesu permediu d'un gaur adultu ye de 650 a 1000 kg. Los machos son un cuartu más grandes y más pesaos que les femes.
Villar del Rey
Gastronomía
COLEXU PÚBLICU “MARÍA AUXILIADORA”
LA CASA DE LACULTURA Y BIBLIOTECA MUNICIPAL
Bos gaurus
Distribución y hábitat
thumb|200px|left|[[Gayal, variedá doméstica del gaur.]] El gaur históricamente alcontrábase a lo llargo de la parte continental del sur y el sureste d'Asia, incluyendo Vietnam, Camboya, Laos, China, Tailandia, Malasia peninsular, Birmania, India, Bangladex, Bután y Nepal. Anguaño, la especie ta seriamente estazada dientro del so rangu, y regionalmente estinguíos en Sri Lanka.
Villar del Rey
Gastronomía
EL SALON D'USOS MÚLTIPLES
L'AMBULATORIU
Bos gaurus
Distribución y hábitat
Suelen atopase en montes, onde s'alimenten de bambú y yerba.
Villar del Rey
Gastronomía
LLAR DEL PENSIONISTA
Bos gaurus
Reproducción
thumb|Gaur indiu nel [[Bandipur National Park]] Los gaur tienen una cría (o dacuando dos) dempués d'un periodu de xestación d'unos 275 díes, cerca de nueve meses. Los xatos son tresllechaos de normal ente los 7 a 12 meses. El maduror sexual producir nel segundu o tercer añu de les femes. La cría realizar mientres tol añu, pero de normal algama'l so máximu ente avientu y xunu. La vida útil d'un gaur en cautiverio ye d'hasta 30 años.
Villar del Rey
Gastronomía
CASA CUARTEL DE LA GUARDIA CIVIL
Bos gaurus
Enemigos naturales
thumb|Cadarma d'un Bos gaurus grangeri thumb|Dos gaures o gauros, unu d'ellos albín, daqué bien raru de ver nesta especie. Lo son los lleopardos (Panthera pardus) y los dhole (Cuon alpinus) que dacuando ataquen xatos ensin vixilancia o animales enfermos, pero namái'l tigre (Panthera tigris) y el cocodrilu d'agua salao (Crocodylus porosus) son capaces de matar a un adultu maduru.
Villar del Rey
Gastronomía
CAMPUSANTU MUNICIPAL DE SAN SIMÓN
CAMPU POLIDEPORTIVU “LES CRUCITAS”
Bos gaurus
Enemigos naturales
Nel Parque Nacional Nagarahole, al detectar un tigre acesmo, una menada de gaures caminó como una falanxe amenazante escontra ella, lo qu'obligó al tigre a retirase y abandonar la caza. Los gaures nun son tan agresivos escontra los humanos como lu son los búfalos selvaxes.
Villar del Rey
Gastronomía
DEPURADORA
Bos gaurus
Subespecies
El gaurus cunta con tres subespecies reconocíes:
Villar del Rey
Gastronomía
EDIFICIOS EMBLEMATICOS PRIVAOS
 Salón de cine “La Estrella”.
Bos gaurus
Etimoloxía
La pallabra गौर gaura sánscritu significa blancu, amarellentáu, acoloratáu. La pallabra sánscrita gaur-Mriga significa una especie de búfalu.
Villar del Rey
Gastronomía
 Edificiu del casino.
Bos gaurus
Etimoloxía
La pallabra Hindi गौर gaur significa piel claro, regular, blanca.
Villar del Rey
Enllaces esternos
<!--
Ctenomys sericeus
El tucu-tucu nanu (Ctenomys sericeus) ye una especie de royedor histricomorfo de la familia Ctenomyidae
Ochthoeca diadema
'''Ochthoeca diadema ye una especie d'ave nel orde Passeriformes y la familia Tyrannidae. Mide 12,2 cm (4,7 pulgaes) de llargor. Tien un gruesu, curtiu y delgáu picu. Polo xeneral ye color oliva con un mariellu ocre per delantre y una llarga ceya mariella. Tien nales de color escuru y una cola con dos barras acolorataes. Alcuéntrase principalmente en Colombia, Ecuador, Perú y Venezuela. Aliméntase de dos en dos separaos y caza cerca de la tierra na xamasca.
Taxonomía
El Pitajo de banduyu mariellu ye una ave del orde Passeriformes que contién más de la metá de les especies d'aves nel mundu. Dientro d'esti orde, el Pitajo de banduyu mariellu ye de la familia Tyrannidae tamién conocíu como'l papamoscas tiranu. Estes aves viven nes Amériques. Hai 400 especies d'esta familia. Na so mayoría son de colores claros como'l marrón, gris y mariellu. Tienden a ser puramente insectívoros, pero dalgunes comen bayes y pequeños invertebraos. La mayoría de les especies comparten la téunica d'alimentación sallying.
Descripción
El Pitajo de banduyu mariellu ye una ave relativamente pequeña, alredor de 12,2 centímetros (4,8 pulgaes) de llargor. Ye verde oliva escuru con una corona de color más escuru. Tien un frente de color mariellu ocre que sigue como una ceya angosta. Tien nales y cola marrón coritu y de color abuxáu. Tamién cunta con un banduyu de color mariellu brillante y los abrigos na cola. Cuenta con dos barras acolorataes nes nales y nos cantos de les ales.
Distribución y hábitat
El so hábitat natural son los montes subtropicales, montiegos tropicales húmedos y montes borrinosos. Comúnmente atópense ente 1.900 y 2.300 metros (6.200 pies y 7.500), pero puede atopase nel rangu de 1.700 a 3.100 metros (5,600 a 10,200 pies). Considérase-yos pocu común a abondo común nestos rangos. A ellos gústa-yos tar en fasteres con maleza nos montes de Colombia, Ecuador, Perú y Venezuela. A pesar de que son comunes, escasamente son vistos porque s'escuenden nel sotobosque trupu de monte.
Wikilengua
Wikilengua ye una wiki pa compartir información práctica y normativa sobre l'idioma español. Ta pensada como un sitiu abierto y participativo pa compartir información práctica sobre la norma, l'usu y l'estilu del español y un mediu pa reflexar la diversidá d'una llingua falada per cientos de millones de persones. Ta patrocinada pola Fundéu BBVA. Como indica la so propia denominación, la contribución a les conocencies, o revisión d'estos per parte de los participantes y usuarios, basar nel usu del códigu wiki, por aciu l'usu del software MediaWiki. Editar so llicencia Creative Commons Reconocencia-Compartir so la mesma llicencia 3.0 ye.
A 2009, inda ta supervisada principalmente pola mesma fundación, anque ta previstu que nun plazu curtiu'l supervisores (equivalentes a los bibliotecarios de la Wikipedia o'l editores de Citizendium) salgan de la mesma comunidá.
El so conteníu s'estructura en seis categoríes básiques: gramática, léxicu, nomes propios, ortografía, diseñu y mundu de la llingua. Amás tien árees especiales, como l'atles oral, al que los usuarios pueden dir añediendo grabaciones pa reflexar distintes fales, o la terminoteca, un bancu de datos terminolóxicu promovíu pola Asociación Española de Terminoloxía (AETER), creáu a partir de los datos proporcionaos pola Asociación Española de Normalización y Certificación (AENOR).
Los principios sobre'l conteníu son similares a los de la Wikipedia, pero al nun tener siempres calter oxetivu, almítese la posibilidá de basase en trabayos orixinales. Pola mesma razón, el puntu de vista neutral entender de forma más abierta.
Tien 10 656 usuarios rexistraos (2014).
Discutiniu
Tres la so presentación, hubo ciertu discutiniu en diversos foros sobre'l funcionamientu del sitiu:
Saint-Germain-d'Aunay
Saint-Germain-d'Aunay ye una comuña francesa del departamentu d'Orne, na rexón de Normandía. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
NGC 52
NGC 52 ye una galaxa espiral alcontrada na constelación de Pegasu.
Rhayner Santos Nascimento
Rhayner Santos Nascimento ye un futbolista brasilanu.
Akenatón
Neferjeperura Amenhotep, tamién conocíu como Ajenatón, Akhenatón o Akenatón, Amenhotep IV o Amenofis IV, foi'l décimu faraón de la dinastía XVIII d'Exiptu. El so reináu ta datáu en redol a 1353-1336 e.C. y pertenez al periodu denomináu Imperiu Nuevu d'Exiptu. Escontra'l cuartu añu del so reináu, camudó'l so nome a Neferjeperura Ajenatón.
Dientro de la historia del Antiguu Exiptu, el so reináu empecipia'l denomináu Periodu de Amarna, debíu al nome árabe actual del llugar escoyíu pa fundar la nueva capital: la ciudá d'Ajetatón, esto ye, «Horizonte de Atón». Ye célebre por impulsar tresformamientos radicales na sociedá exipcia, al convertir al dios Atón na única deidá del cultu oficial del Estáu, en perxuiciu del, hasta'l momentu, predominante: el cultu a Amón. Ye'l primera reformador relixosu del que se tien rexistru históricu. El so reináu non yá implicó cambeos nel ámbitu relixosu, sinón tamién reformes polítiques y artístiques.
Anque tardíamente descubiertu ya inda pocu conocíu, ta consideráu por munchos historiadores, arqueólogos y escritores como unu de los faraones más interesantes.
El nome del faraón
Akenatón llegó al tronu col mesmu nome de nacencia que'l so padre: Imn htp, trescritu Amen-Hotep, que nel antiguu idioma exipciu significa «Amón ta satisfechu» o fáigase la voluntá de Amón» (el nome completu ye Nefer-Jeperu-Ra Amen-Hotep, esto ye, Formoses son les manifestaciones de Ra, Amón ta satisfechu). De resultes de la so reforma relixosa, tres cuatros o cinco años de reináu, camudó'l nome de Amenhotep pol de Ajenatón (3ḫt itn), esto ye, «preséu a Atón» o «prestosu a Atón».
El sacerdote ya historiador exipciu Manetón denominar Horus y, darréu, otru historiadores tamién-y asignaron el nome de Amenhotep IV o Amenofis IV. Tamién ye conocíu como Akhenatón, Ecnatón y Ijnatón. La trescripción de los xeroglíficos del so primer nome de Tronu y de nacencia ye Nefer-Jeperu-Ra Amen-Hotep.
Proxenitores
Ajenatón foi fíu d'Amenhotep III y de la reina Tiy, la Gran Esposa Real. De la familia d'ésta túvose conocencia cuando s'afayó cuasi intacta la tumba de los sos padres, los nobles Yuya y Tuyu, orixinarios de la ciudá d'Ajmin. Tres la muerte del faraón Amenhotep III, la reina viuda Tiy foi testigu del ascensu al tronu del so fíu Ajenatón y de les sos consecuencies: el procesu de sustitución del antiguu orde establecíu en redol al cultu de Amón y la posterior fundación de la nueva capital del reinu, la ciudá de Ajetatón. Los historiadores cunten qu'Ajenatón construyó en dicha ciudá un palaciu pa residencia de la so madre, onde pasaría los sos últimos díes hasta llegar a la so muerte. Foi soterrada tamién ellí, na tumba TA28, pero al despoblarse la ciudá –probablemente mientres el reináu del so supuestu nietu Tutankamón–, ordenóse'l treslláu de los sos restos a la necrópolis de Tebas, onde fueron topaos darréu na tumba KV55 del Valle de los Reis.
Hermanos
Akenatón tuvo un hermanu mayor, cinco hermanes (Sitamón, Henuttaneb, Isis, Nebetta y Baketatón) y dellos medios hermanos, fíos de les esposes secundaries del rei. El so hermanu Tutmose, que yera'l príncipe primoxénitu o Príncipe de la Corona, exercía, según paecen indicar los afayos arqueolóxicos rellacionaos con él, diversos cargos oficiales, como por casu la función de sumu sacerdote de Ptah, en Menfis, un puestu de normal asignáu al socesor real. Tutmose finó enantes d'heredar el tronu. Nun s'atopen rastros nin imáxenes d'él mientres el festival Heb Sei del so padre celebráu nel añu 30 de reináu; razón pola cual munchu historiadores afirmen que'l so decesu asocedió cercanu a esa fecha del reináu de Amenhotep III.
Matrimonios
thumb|upright|Nefertiti. [[Neues Museum.]] El cargu de Gran Esposa Real (Ta hemet nesu) foi exercíu por Nefertiti, a quien históricamente se Le axudicó una gran guapura física y unes grandes dotes como gobernante. Con ella, la figura de la Gran Esposa Real algamó cotes nunca vistes, como lo demuestra'l fechu de qu'haya rexistros colos nomes de Ajenatón y Nefertiti en cartuchos reales, daqué inusual n'otros reinaos. Una teoría sostién qu'aportó a correxente xunto al so home, col nome de Neferneferuatón. Nefertiti yera fía d'Ai y de la so primer esposa, que s'envalora que finó prematuramente cuando la neña entá yera pequeña. Ai yera un noble bien enraigonáu na corte, y bien influyente nos años finales de la dinastía. Con posterioridá, Ai volvió casase nuevamente y tuvo otra fía: Mutnedymet. Esta media hermana de Nefertiti aportó a consorte del faraón Horemheb (que nun pertenecía al llinaxe de la Dinastía XVIII), quien la casó pa legitimar el so ascensu al tronu, anque de manera pocu ortodoxa, una y bones lo habitual fuera'l so matrimoniu con una princesa de la familia del rei Ajenatón y non de Nefertiti.
Nefertiti acompañó al faraón en toles obres qu'entamó. Puede ver non yá nes inscripciones conmemorativas relixoses en redol al nuevu dios Atón, sinón tamién n'otres ceremonies, como receiciones d'embaxadores estranxeros y funerales; inclusive, apaez la so imaxe grabada nos cercos fundacionales de la nueva capital: Ajetatón. Como nun pudo apurrir herederos varones, les sos fíes tuvieron que casase colos pretendientes masculinos al tronu, pa da-yos llexitimidá, tanto si yeren de sangre real (como yera bien probablemente Tutankamón) o pixinos cortesanos (Ai). El decesu de Nefertiti asocedió, probablemente, primero que el del so maríu, lo qu'implicó qu'Ajenatón escoyera a una de les sos fíes pa ocupar el puestu de Gran Esposa Real a efeutos de poder oficiar los rituales que demandaba la presencia femenina real.
Tamién destacó la figura de Kiya, mentada como «L'amada esposa», esposa secundaria de Ajenatón. Pensábase que Kiya, probablemente, cobrara relevancia por poder dotar d'un fíu varón al rei, el príncipe Tut-anj-Atón, el futuru Tut-anj-Amón, pero analís d'ADN demostraron que'l rapazu yera fíu del rei y una de les sos hermanes.
Descendencia
thumb|Anjenatón, [[Nefertiti y les sos fíes.]]
Contestu históricu
La Dinastía XVIII vivió un periodu históricu d'escepcional importancia n'Exiptu. Lliberáu del xugu de los gobernantes hicsos, la tierra de los faraones convertir nuna potencia militar al apoderar los territorios redoma: pel sur, a la vecina Nubia, abondosa en mines d'oru y puerta d'accesu fluvial al África negra, coles sos riqueces en forma de marfil, pieles y maderes; y, pel norte, a Siria y Canaán, con Gaza y Fenicia, onde Exiptu se podía suministrar de teles, maderes y diversos minerales.
De resultes, Kemet (Exiptu) convertir nun país por demás opulento y los faraones entornar en promover grandes construcciones y enguapecer el país. Munchos estudiosos envaloren que mientres el reináu d'Amenhotep III, padre de Ajenatón, Exiptu algamó la so mayor cota en términos económicos. Ajenatón heredó, pos, un estáu en bien bona posición financiera y económica, que'l faraón utilizó pa los sos fines políticos.
thumb|Estauínes policromadas coles imáxenes de Nefertiti y Ajenatón, escontra'l novenu añu de reináu. [[Muséu del Louvre, Y15593.]]
Correxencia
Ajenatón nun figura como socesor en nengún documentu nin monumentu de la dómina, lo que sofita la teoría de la prematura muerte del príncipe herederu Tutmose; nesti sentíu, los exiptólogos afirmen que'l nuevu príncipe Amenhotep (Ajenatón) foi xubíu a correxente nos últimos años de reináu del so padre. Créese que la so residencia taba na ciudá de Tebas, llugar onde nos sos primeros años contribuyó a la construcción de diversos templos.
Duración del reináu
De los restos atopaos d'esti periodu nos xacimientos arqueolóxicos, deduzse que'l reináu de Ajenatón tuvo una duración averada de 17 años. Dempués del decimoséptimu añu de reináu nun s'atopen yá etiquetes de les ánfores y demás enseres de los palacios y almacenes reales. Tampoco s'atopó, hasta'l momentu, referencia dalguna al reináu de Ajenatón pasáu dichu añu en nengún instrumentu o cerámica.
Esisten duldes, plantegaes por historiadores y exiptólogos, tocantes a si la duración del reináu inclúi'l periodu de correxencia. Mientres dalgunos envaloren que'l periodu de 17 años ye de reináu en solitariu de Ajenatón, otros consideren el periodu de correxencia de Ajenatón col so padre como parte integrante d'esta etapa de 17 años.
Primer periodu del reináu
Los historiadores creen que la duración del primer periodu del reináu del rei nun foi más allá del quintu añu. Nesti ralu, la figura de Nefertiti cobró importancia como Gran Esposa Real y el matrimoniu, probablemente, tendría yá, siquier, dos fíos. Mientres esta primer etapa nun hubo rotura col orde establecíu, anque s'empezar a xestar el cambéu que llevaría a privilexar el cultu a Atón. El so padre, Amenhotep III, realizó delles fiestes Heb Sei, que la so principal función yera la de refaer la fuercia del faraón, celebrando dalgunes na actual Malkata, onde se topaba una residencia real, llamada Palaciu del esllumamientu de Atón, lo qu'atestigua un tempranu interés en Atón. Amenhotep III tenía a esti dios solar como'l más veneráu, fechu reflexáu na correspondencia colos reis de Mitani y Hitites, onde'l sol tamién yera la deidá principal.
Edificaciones de los primeros años
El cultu a Atón, yera característicu de Tebas. De primeres del so reináu, Ajenatón promovió numberoses obres edilicias na zona, que se realizaron gracies a diverses innovaciones nes téuniques de construcción. Nesti sentíu, nun s'utilizaron grandes bloques, sinón pequeños mampuestos de caliar, a manera de lladriyos, denominaos talata, más fácilmente afechiscos y trasportables polos trabayadores. Esos bloques fueron afayaos como material de rellenu reutilizaos nos pilonos de los templos d'Amón en Karnak, construyíos polos reis posteriores.
Ente les obres edificaes nesti periodu tán delles dedicaes a Atón, simbolizáu pol discu solar. Por cuenta de la posterior persecución a la que foi sometíu tou lo rellacionao col rei herexe, cuantimás polos gobernantes de la dinastía XIX, fueron escasos los restos topaos d'estes representaciones artístiques, más allá de los pertenecientes a les etapes más primitives.
La etapa histórica del so reináu más importante ye la qu'empecipia'l conocíu como periodu de Amarna, qu'abarca los siguientes dolce años.
Cortesanos destacaos
L'alcordanza de los cortesanos del faraón Akenatón sobrevive nos relieves de les sos tumbes alcontraes en Amarna, más precisamente nel grupu de tumbes del sector Norte. Enforma s'escribió en redol al cuerpu de servidores de la corte, de quien se texeron conxetures de diverses índoles, dende simples advenedizos que siguieron al faraón nos sos delirios místicos hasta un grupu de cortesanos incondicionales del faraón y el so credo. Sicasí, la historia non develó enforma de los sos secretos al día de güei, lo siguiente ye la información cola que se cunta:
La revolución de Amarna
thumb|Ajenatón, como esfinxe oferente, ante'l discu solar, símbolu de Atón.
Antecedentes
Dende los entamos del Exiptu faraónicu, la relixón fuera afaciéndose a los diversos factores de calter históricu que tanto social como culturalmente influyíen la vida espiritual de los antiguos exipcios. Conforme asocedíense les distintes dinastíes exipcies, los centros de poder ya influyencia diben sufriendo cambeos y desplazamientos, aniciando variaciones nes práutiques relixoses y nel panteón exipciu. Esto supónía tamién privilexos na asignación de recursos (tierres, ganáu, siervos, etc.) sobre'l restu de los dioses (y los sos respeutivos templos y cleru).
Dende'l 2400 e.C. el dios del sol adorábase como Ra-Horajty, un dios con cabeza de ferre, coronáu pol discu solar y el uraeus, con cetru uas y anj. Yera'l dios de los faraones, que se consideraben los sos fíos y la so representación na tierra. Sicasí, esta preferencia camudó a finales de la Dinastía XVII: los príncipes tebanos impulsaron la espansión de les sos fronteres hasta lliberar dafechu'l territoriu exipciu del dominiu de los gobernantes hicsos. La reunificación del reinu del Alto y So Exiptu nuna sola corona efectuar sol mandu de los príncipes de Tebas, y la guía espiritual del dios tebanu Amón, que'l so centru espiritual taba en Karnak. Asina, el cultu a Amón (y, por tanto, el so cleru) ocupó'l so sitial doráu de preeminencia nel panteón exipciu y tresformóse nel Dios de la Victoria». Esti impulsu guerreru nun s'acabó cola espulsión de los hicsos, sinón que siguió cola espansión de les fronteres hasta conquistar los territorios de Canaán y Nubia, lo que dio orixe al denomináu Imperiu Nuevu.
Mientres los reinaos de Amenhotep III y Thutmose IV, l'enclín invirtióse pasu ente pasu, pos el cleru de Amón fuera movíu pol de Ra y introduxérase de nuevu'l cultu a Atón, anque como un dios secundariu. Atón, Shu y Tefnut, formaben la tríada creadora, y el so cultu yera símbolu de la torna a les bases del panteón exipciu. El cultu a estos dioses fuera sustituyíu pol de los sos fíos, pero'l faraón abogó pol regresu a los trés primeros dioses, retardando los cultos d'otros.
Con Ajenatón, la reforma relixosa radicalizar cola imposición de la preferencia del dios Atón sobre'l restu de dioses y la prohibición del cultu a Amón. El faraón intentó, como yá fixera'l so padre, amenorgar el poder que'l sumu sacerdote y el cleru de Amón adquirieren col tiempu. Sicasí, esti cambéu nun se realizó nos primeros años del reináu. El mesmu nome de nacencia del rei Amenhotep traía mención al dios Amón y, de primeres, dambos cultos podíen coesistir llibremente. Según los historiadores, foi alredor del quintu añu de reináu en solitariu cuando'l rei Amenhotep IV abandonó'l so nome de nacencia n'honor al dios Amón y adoptó el de Ajenatón, conxuntamente con cambeos nos distintos títulos, como los nomes d'Horus, Nebty y Horus Doráu.
thumb|Cercu qu'amuesa dalgunos de los títulos del [[faraón Ajenatón, y el nome del dios Atón, enmarcaos en cartuchos. Foi topada nel gran templu d'Atón, en Ajetatón.]]
Motivos
La reconstrucción del universu espiritual, social, económicu y políticu del Exiptu de finales de la Dinastía XVIII, dexó, a falta de rexistros históricos esplícitos, albidrar los motivos qu'inducieron a Ajenatón a realizar la reforma relixosa. Asina, pos, analizando esi contestu, munchos estudiosos coincidieron n'afirmar que la instauración de la nueva relixón debióse tantu a motivos políticos como espirituales,dimensiones coles mesmes indixebrables.
Atón: el discu solar
thumb|left|Discu solar de Atón.
Atón representábase como un gran discu solar, del que salíen brazos en disposición radial, que terminaben en manes col signu anj de la vida coles que recoyía les ufriendes, dando a cambéu lluz y vida. Nun se caltuvieron imáxenes antropomórficas, tan comunes na relixón exipcia, del dios Atón, yá seya en forma d'escultures, pintures o baxorrelieves.
Atón yera la forma del dios del sol na tarde y personificaba la fonte de toa vida. Amenhotep III protexera'l cultu a Atón, y Ajenatón llevó a la llende'l sentíu relixosu d'adoración del símbolu solar, convirtiendo a Atón nel dios personal del faraón, y poro, nel de toos y cada unu de los sos súbditos. Amás, Ajenatón non solo alzó nel Templu de Karnak un santuariu dedicáu a Atón, sinón que fundó una nueva capital políticu-relixosa: Ajetatón.
Reformes relixoses
De resultes de lo anterior, surdió la nueva relixón, sofitada ensin fisuras dende'l máximu nivel políticu del estáu faraónicu. El faraón nomóse únicu representante na tierra del dios, faciendo innecesaria la casta sacerdotal. El faraón cola gran esposa real oficiaben ente'l pueblu y Atón. Para Flinders Petrie y otros antiguos exiptólogos, este foi l'empiezu de la primer relixón monoteísta, que'l so principiu rector resumir nes conocíes pallabres del eminente exiptólogu Cyril Aldred que, parafrasiando'l Corán, afirmó que esiste un solu Dios, y el faraón ye'l so profeta.
Como sumu sacerdote de Atón, refugó l'autoridá del sumu sacerdote de Amón, quien tenía'l títulu de Xefe de los sacerdotes de tolos dioses y un gran poder políticu. Nel décimu añu del so reináu, Ajenatón ordenó borrar el nome de Amón y el de la so esposa Mut de tolos monumentos, hasta de los cartuchos con nomes teóforos de tolos faraones, incluyíu'l del so padre.
La nueva relixón carauterizar por una fuerte astracción y conceptualización de la deidá. A esta conclusión llegar al considerar que, magar l'adoración d'una deidá solar ufiertaba oportunidaes d'eventos festivos en momentos determinaos del calendariu, como son los díes de solsticiu y los d'equinocciu, sicasí, Ajenatón nun los utilizó determinadamente na so reforma relixosa. Entá más, la orientación de los edificios na nueva ciudá dedicaos a Atón nun sigue nengún patrón solar o cósmicu, sinón que s'afai a la topografía del terrén onde estos s'asitiaben. Tou esto lleva a la conclusión de que la nueva relixón en redol a Atón basar nuna fuerte astracción conceptual en perxuiciu d'otres manifestaciones relixoses más concretes. Esto foi lo qu'anició un importante problema nel sistema de creencies exipciu, una y bones el pueblu nun concebía a los dioses ensin forma ya imaxe, sinón que necesariamente los corporizaba, yá fuera nuna imaxe antropomorfa, yá nun animal asociáu, iconu zoomorfu.
La revolución, provocada por Ajenatón, portó la total eliminación de les imáxenes humanizaes de dioses n'escultures, relieves, muebles y otros enseres, que constituyeren –tradicionalmente– la principal fonte iconográfica del arte exipcio. Paralelamente, la familia real convertir nel motivu central de les representaciones artístiques: nos altares de los templos onde enantes s'atopaben les estatues de los dioses, víase agora a la familia real, dacuando en pareya, otres vegaes con toles sos fíes, y siempres col dios Atón, el discu solar, oficiando como proteutor y dador de vida.
Al empar, producióse tamién un cambéu radical nes formes y maneres d'oficiar les ceremonies relixoses. Los antiguos templos zarraos, escuros, onde lo primordial ye'l ocultamiento de la divinidá y l'accesu acutáu, dieron pasu a templos abiertos, al campu, onde la observación de la divinidá taba al algame de cualesquier neófito o non empecipiáu. Con tou, subsisten munches interrogantes no relativo al cultu de la nueva relixón al respeutive de dos tarrezas: el cultu individual o familiar y la so rellación col más allá.
thumb|center|800px|Templu de Atón en Ajetatón. Ajenatón, secundáu por [[Nefertiti y les sos fíes, realiza una ufrienda al dios nun altar al campu. Dibuxu estrayíu del relieve na tumba de Meryre en Ajetatón (Amarna).]]
El cultu priváu
La práutica relixosa del Antiguu Exiptu intentaben contener y dar sentíu a les necesidaes espirituales de llabradores, artesanos o del ciudadanu mediu del reinu. La gran cantidá d'escultures, amuletos y testos referíos a cultos particulares que se caltuvieron, amuesa que la relixón tenía un fondu impautu na vida cotidiana. Na cultura exipcia, ensame de deidaes tutelaben cada faceta de la vida: la concepción, la fertilidá, la nacencia, el matrimoniu, la muerte, etc. Asina, l'exipciu común vivía nuna redolada de práutiques y ceremonies relixoses íntimamente xuníes: la invocación a Min pa la collecha, la proteición d'Osiris na muerte, etc.
Por tal motivu, na investigaciones arqueolóxiques ye bien común topar nes viviendes del Antiguu Exiptu pequeños altares, escultures etc. L'antigua ciudá d'Ajetatón amuesa variaos restos d'altares con imáxenes tantu de Atón col faraón o la familia real, como de les antigües deidaes exipcies que fueren desterraes del nuevu cultu oficial. Asina, dellos historiadores indiquen qu'en dalgún puntu, Ajenatón reparó que la relixón qu'enllantaba xeneraba un vacíu que nun podía cubrir determinaes necesidaes espirituales de los sos súbditos, y pretendió suplir eses necesidaes cola adoración de la familia real, por entemediu de la cual llegábase a Atón. Sicasí, la reforma de los cultos privaos constituyó una empresa bien delicada.
thumb|Altar llariegu pa l'adoración familiar o individual de Atón y la familia real. Baxorrelieve de la familia real so los rayos dadores de vida del únicu dios: [[Atón. Muséu Exipciu d'El Cairu.]]
Asina, munchos estudiosos creen que l'abandonu y olvidu en que cayó la relixón de Ajenatón, una vegada muertu'l faraón, deber al fechu de qu'en nengún momentu llegó a consiguir que les necesidaes espirituales nel planu individual y familiar del pueblu exipciu fueren apinaes cola so propuesta relixosa. Dichu d'otra forma, la relixón de Ajenatón nunca dexó de ser una relixón del aparatu del estáu, yá que nel planu individual l'exipciu siguió encamentándose a les antigües deidaes.
A la so muerte, non solo cayó nel olvidu'l cultu a Atón, sinón tamién a Osiris, una y bones el destín nel Más allá dependía de la llealtá al faraón, pero'l pueblu siguía adorando a los vieyos dioses y apegáu a les sos tradiciones y supersticiones. Inclusive na mesma capital topáronse estatues d'otros dioses alzaes yá nesa dómina.
Rellación col más allá
No referente al cultu del más allá, na relixón exipcia recayía nel dios Osiris, que la so epopeya de resurreición convertir en modelu de referencia nel momentu del decesu del súbditu exipciu. El cultu de la resurreición ye una constante na historia del Antiguu Exiptu, dende'l primitivu periodu predinástico hasta la dómina romana. Con distintos desarrollos, les práutiques mortuorias crearon testos tan ellaboraos como'l Llibru del Amduat, los rituales d'embalsamamientu, l'arquiteutura de les necrópolis, etc.
Nun se sabe inda cómo Ajenatón, como reformador relixosu, reemplazó o modificó esti cultu del más allá. A pesar de que na ciudá de Ajetatón hai restos de tumbes con relieves y pintures murales, en felicidaes baltes nun hai nenguna referencia al cultu osiríaco.
Reformes polítiques
Tradicionalmente, túvose la imaxe de Ajenatón como la d'un gobernante qu'abandonara total o parcialmente'l so cargu por cuenta de una relixosidá estrema, y que llevara a Exiptu al cayente (sobremanera nel esterior). Sicasí, esta imaxe de Ajenatón foi perdiendo fuercia a partir de les últimes investigaciones.
Política interior
El cambéu nel modelu políticu supunxo un afianzamientu del poder real. Polos rastros atopaos nes ciudaes de Tebas y Ajetatón, tou demuestra que la preeminencia del faraón sobre'l restu del aparatu del estáu rescamplaba. Nin la clase sacerdotal, nin los principales referentes del engranaje burocráticu del estáu (virréis, chatys, supervisores de l'ayalga, etc.), llograron, aparentemente, dalgún tipu de relevancia, coles soles esceiciones d'Ai y Horemheb, anque dambos fueron sumisos al poder del faraón.
L'alloñamientu del cleru (n'especial el d'Amón) de les cuestiones terrenales puede inferise del abandonu de los dos principales ciudaes onde moraben los faraones: Menfis, la sede política del reinu, y Tebas, la sede relixosa y llugar d'orixe de la dinastía reinante.
Rellaciones esteriores
thumb|Tabla con escritura cuneiforme que pertenez a les tabletas que conformen les [[Cartes de Amarna; tratar d'un mensaxe del rei Tushratta de Mitanni al faraón Amenhotep III, padre de Ajenatón, sellando una alianza ente dambos países col compromisu matrimonial de la princesa mitanni Tadukhipa. Ye unu de los primeros rexistros históricos que reflexen la esistencia de rellaciones diplomátiques na antigüedá.]]
Polo que se refier a la política esterior, Ajenatón foi capaz de caltener el statu quo nos territorios conquistaos de Canaán y Libia. Per otru llau, anque la destrucción de los restos del so reináu nun dexó munchos documentos de política esterior, la correspondencia con otros reis coetaneos guardada nos archivos d'estos, amuesa la so actividá diplomática, anque probablemente delegara munches de les sos obligaciones nos sos collaboradores.
Del Segundu Periodu Entemediu, Exiptu salió por demás fortalecíu, yá qu'a la espulsión de los hicsos siguió-y un periodu de conquistes qu'algamó la so máxima espansión mientres el reináu del faraón Tutmosis III. L'equilibriu de poderes algamar na confrontación col reinu de Mitanni. Dicha rivalidá tomaría cuasi dos sieglos d'historia y llegaría al so fin col tratáu de paz conveníu por Amenhotep III y el rei Shuttarna II. Pa ratificalo, el rei de Mitanni unvió a la so fía, la princesa Giluhepa, pa ser casada col faraón. El tratáu foi reafitáu cola unviada d'otra princesa mitannia (Taduhepa) mientres el reináu del rei Tushratta al harén real del faraón. Tou esto ta documentáu nes Cartes de Amarna.
Asina, el sistema d'aliances ente los estaos de Babilonia, Mitanni, Asiria, Hati y Exiptu, implicaba un caltenimientu del statu quo internacional, faciendo posible un gran treme de rellaciones diplomátiques que pudo ser desveláu por aciu el descubrimientu del archivu exipciu na ciudá de Amarna. Nestes rellaciones diplomátiques, el tratu que se dan ente los reis ye'l de hermanu. Nos estaos vasallos o dientro de la esfera d'influyencia exipcia, el tratu yera muncho más servil, siendo'l faraón tratáu como El mio Señor de forma habitual.
La correspondencia diplomática indica qu'Ajenatón caltuvo'l sistema d'aliances heredáu del so padre. Los reis aliaos ufiertaben amistá y alianza a cambéu del oru faraónico y los estaos vasallos imploraban atención de parte del faraón pa recibir recursos o ser beneficiaos y caltener el poder.
Esti equilibriu caltener mientres el reináu de Ajenatón, anque con enclín a desestabilizase pola belicosidá y poderíu que taba adquiriendo Hati, qu'empezara por atacar al reinu de Mitanni, qu'en devanéu pidió auxiliu a Exiptu. El lideralgu qu'algamó'l reinu hitita llevaría a una serie de confrontaciones béliques ente Exiptu y Hatti que s'enllargaríen dende'l gobiernu de Tutankamón hasta'l de Ramsés II, quien roblaría una paz duradera estableciendo un nuevu statu quo internacional.
Tou fai suponer que, nel manexu de les rellaciones internacionales, el faraón caltenía'l conocencia y tomar de decisiones nos tratos coles potencies estranxeres, como bien lo atestigüen les Cartes de Amarna. Dalgunes d'eses tablillas de folla cocío taben dirixíes a reinar madre Tiyi, anque se supón que foi mientres un curtiu periodu darréu posterior a la muerte del anterior rei Amenhotep III, cuando'l nuevu rei Ajenatón nun taba del tou familiarizáu coles rellaciones diplomátiques.
Reformes artístiques
El cambéu relixosu provocó tamién un cambéu nos cánones artísticos; anque efímera, la llamada «revolución amarniana» significó un periodu bien interesante nel arte exipcio, pos se pasó del hieratismo monumental a un curiosu y descarnáu naturalismu nel cual nótense rellumos de tenrura (como, por casu, puede apreciase nel cercu que representa a Nefertiti coles sos fíes pequeñes o nel famosu bustu que representa a la célebre soberana).
thumb|Princeses del periodu de Amarna. Pescuezos estilizados y cranios allargaos. Hasta la reforma relixosa de Ajenatón, esistía n'Exiptu un canon tradicional de representación en relieves y pintures murales que presentaba les siguientes carauterístiques:
Una de les principales carauterístiques del nuevu arte nacíu col Atonismo ye'l cambéu nesti estilu de representación. Per un sitiu, abandonóse'l canon tradicional de representación del cuerpu humanu, que sería modeláu a partir d'entós nuna nueva cuadrícula de cuatro unidaes d'anchu per dolce d'altu, cambéu que se caltuvo so los sos inmediatos socesores. Les imáxenes son más naturalistes, llegándose a estremos descarnaos. Dexar de llau la representación idealizada, ensin faltes o defeutos físicos, y remárquense delles traces de forma estrema: tienen cabeces allargaes na so parte posterior, güeyos resgaos, llabios gruesos, quexales prominentes, pescuezos llargos y estilizados, banduyos pronunciaos —tantu en personaxes masculinos como femeninos— y contornes arrondaes que, en munchos casos, enzanquen la identificación del sexu del personaxe representáu.
Esti últimu cambéu fixo pensar a munchos estudiosos del sieglu XIX y de principios del XX que les escultures del faraón Ajenatón describíen malformaciones físiques productu de supuestes enfermedaes que carecería'l faraón, como'l síndrome de Marfan. Les escultures topaes del faraón heréticu describen una imaxe nunca vista enantes en cualesquier otru rei: pescuezu allargáu, costazos y torso estrechu, cadriles protuberantes, llabios gruesos y mentón allargáu. Anguaño, los historiadores y arqueólogos envaloren que les imáxenes del rei son representaciones artístiques y nun son elementos abondos pa suponer que careciera enfermedaes cróniques.
Amás, col afayu de la tumba de Tutankamón, púdose reparar que la momia del faraón neñu tenía un craniu allargáu paecencia a les escultures ya imáxenes atopaes de la familia real del periodu de Amarna. De resultes d'ello, especulóse cola posibilidá de qu'esti tipu de creaciones artístiques podríen pretender reflexar ciertos atributos físicos compartíos polos miembros de les families reales, col enfotu de ufiertar una imaxe homoxénea de la realeza. thumb|upright|Escultura atopada nel taller del escultor Thutmose en Amarna. Güeyos resgaos, llabios gruesos, quexal prominente y pescuezu estilizado y craniu allargáu. Exemplu del estilu artísticu de Amarna.
Otru de los innovadores cambeos de la revolución de Amarna ye'l motivu de les representaciones. Esaniciaos los motivos relixosos, yá qu'Atón yera una deidá astracta simbolizada pol discu solar, nel universu artísticu exipciu surdiríen les escenes íntimes, familiares y personales. Les imáxenes tradicionales del faraón estrozando a los sos enemigos, tantu interiores como esteriores, fueron reemplazaes por escenes íntimes del faraón venerando al so dios, cola so familia o cola so Gran Esposa Real: Nefertiti.
Gracies a les escavaciones na ciudá d'Ajetatón, salieron a la lluz importante obres d'arte del periodu. Precisamente, nel taller de Thumose, l'escultor real, atopáronse dos docenes de pieces escultóriques, incluyíu'l conocíu bustu de la reina Nefertiti.
De tolos legaos del periodu de Ajenatón, solamente l'artísticu perduró tres la so muerte. El legáu políticu escastar con ella, yá que mientres el reináu del so socesor el faraón neñu Tutankamón, sometíu a Ai y Horemheb, la corte tornó a Tebas. Y nel planu espiritual, como yá s'indicó, la reforma relixosa de Ajenatón escastóse tamién cola so muerte. Solamente, les innovaciones artístiques del periodu de Amarna llograron sobrevivir dalgún tiempu tres el decesu de Ajenatón, pudiendo atopase rastros entá mientres los reinaos de Tutankamón, Ai y Horemheb. Con tou, mientres la Dinastía XIX, l'arte exipcio volvió a l'antigua ortodoxa artística.
Lliteratura de la dómina
thumb|Himnu a Atón. Trescripción del testu atopáu nuna tumba en Amarna. En delles tumbes de los funcionarios de Ajenatón, particularmente nel d'Ai, atopáronse fragmentos del Himnu a Atón, nel que'l mesmu faraón espresó los conceutos de la nueva relixón. Llama l'atención pola so paecencia col salmu 104 de la Biblia. Diz asina: