Santibáñez_de_Esgueva
Historia
Dada la repetición del nome de Santibáñez na toponimia castellana a esta villa la apellidaron De Esgueva pa evitar tracamundios. La esplicación del nome ye clara nel romance San Juan del Ríu Esgueva, qu'amás confirma l'antigüedá de la villa, qu'algama'l sieglu X, cuando los foramontanos y los sos descendientes ocuparon la cuenca del Esgueva, llibre d'ocupación árabe. A pesar d'esta evidente antigüedá nun topamos documentada a la villa hasta l'añu 1190, nun pergamín del Monesteriu de Santu Domingu de Silos. Ye esta fecha'l rei Alfonsu VIII, presente cola so corte d'obispos y magnates en berlanga de Duero, dona la villa de Quintana al Monesteriu en cuenta de l'aldega de Nuño Fáñez, próxima a Tordesillas. La escritura puntualiza la llocalización d'esta Quintana, nome tamién bien abondosu, y el notariu escribe lo siguiente: “ Dono la villa de Quintana que ta asitiada ente Gumiel del Mercáu y Gumiel de Izán, cerca de Revilla y de Santibáñez...”. Nos amplios campos que tomen estes llendes nun va ser difícil topar les buelgues de Quintana. Más palantre apaez Santibáñez nel dominiu de los López de Haro, señores que fueron de Vizcaya. Nel añu 1352 apaez como llugar solariego de don Pedro, fíu de don Diego López de Haro, al que paguen yantares y pidíos, ye dicir comíes cuando apaez na villa y prestu de delles derrames dinerarias: páguenlu, amás, la infurción (arriendu de les cortiles) que supón una fanega de trigu al que tien parexa de gües y dos llibres de tocín. Paga la metá'l que solo tien un güe, y que nun tien gües cumple con una pita. A la facienda del rei páguenlu, per otru llau, servicios y monedes. Les noticies de Santibáñez de Esgueva tópense esvalixaes por distintos archivos (en Silos, el Monesteriu de La Vide, en Caleruega...), asina nel añu 1515 topamos a Santibáñez formando partíu con otros pocos pueblos p'allegar al pagu de 154 millones de maravedises que se conseñaren pa la reina Juana en trés años. A Santibáñez correspondía-y pagar 23.722 maravedises cada añu. Este mesmu partíu, encabezáu por Santibáñez, cuntaba con otres poblaciones como Cabañes, Pinillos, Villatuelda y Terradillos, que sumaben nel censu de 1591, la cifra de 205 vecinos, cerca de 1.000 habitantes. La villa perteneció dende la so fundación a l'alfoz de Clunia y depués a la merindad de Santu Domingu de Silos. Nel sieglu XVIII incluyir nel Partíu d'Aranda, pero na reorganización territorial del sieglu XIX foi pasada a Lerma. Nel añu 1843 cuntaba con 238 habitantes y en 1950 con 420. Na so llarga historia Santibáñez perteneció a dellos señoríos, como'l de los Muñoz de Belmonte, a los Rojas y Girón, ya inclusive perteneció a Gumiel del Mercáu, de que la so autoridá llibrar el rei don Xuan II nel añu 1445. Finalmente integróse na casa de Ureña hasta'l sieglu XIX. Santibáñez de Esgueva caltién nel cascu urbanu un rollu xurisdiccional, de los más notables de la provincia. Sobre un podiu octogonal llevántense ocho columnillas que'l so conxuntu forma una poderosa pilastra fasciculado. El cumal componer de modillones coronaos de pináculos góticos de pencas qu'abracen a otru mayor central. Cuatro canes pocu salientes apaecen asonsañar toscamente otres tantes cabeces de lleón. La so construcción pudo realizase nos primeros años del sieglu XVI. De la dómina románica ye la ermita de San Salvador con un interesante ábside románicu d'influencia lombarda, detalle pocu frecuente na provincia de Burgos. Estos datos manifiesten la especial sensibilidá de los vecinos de Santibáñez para cola so hestoria y arte, dientro del anchu campu de los sos llabores agrícoles y del costumismu de Castiella Vieya.