Xiblata
Historia
La flauta ye'l instrumentu más antiguu que se conoz. Ello ye que el instrumentu musical más antiguu descubiertu hasta agora ye una flauta de güesu con aproximao 43.000 años d'antigüedá, atopáu nuna cueva nel sur d'Alemaña. Nel antiguu imperiu chinu esistíen dellos tipos de flautes: les flautes de Pau (si-siao), les flautes de bambú con furos (siau) y unes flautes treveseres (chou). Nes civilizaciones occidentales antigües (por casu Exiptu, Israel, Grecia, Roma) yá esistíen unes flautes más evolucionaes: n'Exiptu, una flauta vertical, ensin boquilla y con furacos, que persiste anguaño, col nome de nay, o uffata. N'Israel usaben dellos instrumentos de la familia de les flautes, como'l ougob (citáu na Biblia), una flauta simple (ugabo tedil) y el cuernu de carneru (schofar). En Grecia taba'l aulos, una flauta de doble caña con furacos, cercanu a un oboe. Nel Imperiu Romanu siguía utilizándose el aulos, pero tamién se tien constancia del usu d'otres flautes, abondo simples, como dalgunes que podríen sirvir de xiblatos. Na Edá Media, la familia de les flautes espandióse, llegando a haber más de 200 tipos distintos. Les flautes más comunes yeren la flauta traversa (una precursora bastante simple del traverso barrocu y de la flauta Boehm actual), el whistle [una flauta asemeyada a la duce, bien usada na música celta y l'anglosaxona, con un soníu sibilante (ello ye que whistle significa xiblatu, xiblar)], les flautes de cuernu (básicamente, cuernos, pero con furacos y bisel) y les flautes duces, les más importantes, con gran protagonismu hasta la llegada, más palantre, de la orquesta, yá que nésta búsquense instrumentos más sonoros. Na Península Ibérica tamién esistía la ajabeba, una flauta árabe, paecida al nay exipciu. De les flautes traversas nun se caltienen nengún exemplar, pero supónse que yeren de madera, con una abertura a manera d'embocadura, 7 furacos pa los deos y unu pal pulgar. Los whistle yeren unos instrumentos bien similares a les flautes duces, con 6 furos de normal (con unu pal pulgar) y fechos de metal, de normal estañu ( bastante ye qu'atópense tamién como tin whistle) Les flautes duces yeren les más comunes y numberoses (unes 140 según Crane, un investigador). Había dellos tipos: sopranino, sopranu, contraltu, tenor, baxu y contrabaxu, n'orde de tesitura descendente. Taben feches de diversos materiales, como güesu, madera, caña, cerámica... La estructura más habitual ye un tubu d'una sola pieza, cilíndricu o llixeramente cónicu, con embocadura, ventana (la ranura na cabeza) 7 furos pa los deos (l'últimu doble) y otru pal pulgar. Éstes son una evolución d'unos modelos tamién medievales, pero más primitivos, con 6 furos y ensin el del pulgar. Supónse qu'estos cambeos fueron realizaos p'ameyorar el tonu y el rangu, pero créese qu'esto non se consiguió. Lo que sí se llogró foi ameyorar el soníu'l la octava aguda, anidiándolo). Anguaño caltiénense bien pocos especímenes de flautes duces medievales enteres, la mayoría de les poques qu'hai tán estazaes. Un datu interesáu ye que munches flautes duces taben feches de madera d'árboles frutales (boxes, cirolar...). Los instrumentos consideraos flautes duces tán representaos en munches ilustraciones y grabaos dende'l sieglu XI (por casu nes Cantigues de Santa María, d'Alfonsu X,, anque éstos nun son bien fiables, yá que podríen representar otru tipu de flautes similares, pero créese que son duces, yá que de xuru éstes pudieron ser reintroducíes n'Europa occidental (principalmente Alemaña) dende l'Imperiu Bizantín. Anguaño hai 2 flautes descubiertes con un valor organográfico incalculable: la flauta de "Dordrecht", atopada na llocalidá homónima (Holanda), flauta duce sopranu con un diapasón bien alto, mesmu de la renacencia (la3 460Hz, l'actual ye 440Hz), y la flauta de "Würzburg", afayada en Würzburg, Alemaña, anque namái s'atopó'l terciu inferior. Posiblemente tuviera l'estremu parcialmente zarráu, una traza de instrumentos marroquinos y d'Oriente Próximu, que la dotaría d'una sonoridá distinta a la de les flautes totalmente cilíndriques. Ye sorprendente les paecencies qu'esisten ente estos dos especímenes, reparaos nes reconstrucciones que se llevaron a cabu. El galoubet ye una flauta de picu cilíndrica usada en dellos países europeos. namái tenía tres orificios (unu inferior) pa la so execución cola manzorga, mientres se toca'l tamborín cola mano derecha. A finales de la Edá media yá surde un antecesor cercanu al traverso barrocu, ganando popularidá gracies al so tubu anchu, que dexaba que la octava grave fora más bono de tocar y que'l rexistru agudu tuviera menos llindáu.