cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nueva Caledonia
Historia
thumb|left|Mapa de Nueva Caledonia (Francia). A partir de mediaos del sieglu XIX, los indíxenes de Nueva Caledonia, xunto colos de Vanuatu, Papúa Nueva Guinea y les Islles Salomón, vieron tamién la so población amenorgada por cuenta de la práutica de tratar d'esclavos, conocida como Blackbirding, que-yos destinaba a trabayar como esclavos nes plantaciones d'azucre en Fixi y Queensland (Australia). El blackbirding duró hasta principios del sieglu XX.
Arthur V. Johnson
Biografía
Nacíu en Cincinnati, Ohio, Arthur Vaughen Johnson empezó como actor en 1905, nos estudios Edison nel Bronx, Nueva York, nel drama “The White Caps”, dirixíu por Wallace McCutcheon y Edwin S. Porter. En 1908 foi a trabayar nos estudios Biograph onde trabayó en películes empobinaes por D.W. Griffith incluyendo en 1909 Resurrection y un añu dempués In Old California. En Biograph, Arthur Johnson actuó con estrelles como Mary Pickford y Florence Lawrence. Johnson taba consideráu como l'actor favoritu de Griffith.
Nueva Caledonia
Historia
Los misioneros católicos y protestantes llegaron mientres el sieglu XIX. Estos tuvieron un fondu impautu na cultura indíxena. Aportunaron en que los nativos teníen d'usar ropes ya introducieron el críquet y el té. Tamién erradicaron munches de les costumes y tradiciones llocales.
Arthur V. Johnson
Biografía
En 1911 aceptó una ufierta de los estudios Lubin en Filadelfia que-y dexaron dirixir amás d'actuar. Problemes de salú punxeron fin a la so carrera en 1915 dempués de participar en más de 300 curtios de cine mudu y d'haber empobináu 26.
Casóse cola actriz Florence Hackett cola qu'apaecía en 1913 na película “Power of the Cross.” Morrió de tuberculosis en Filadelfia en 1916, poques selmanes dempués de cumplir los 40.
Nueva Caledonia
Historia
Colonizada per Francia mientres la primer metá del sieglu XIX, Nueva Caledonia foi convertida en posesión francesa en 1853. Sirvió como colonia penal por cuatro décades dempués de 1864.
Dende 1986, Nueva Caledonia reintegra la llista de les Naciones Xuníes de territorios non autónomos. Baturicios demandando la independencia per parte del Frente Socialista de Lliberación Nacional Canaco (Front de Libération National Kanak Socialiste - FLNKS) empezaron en 1985. El FLNKS (lideráu por Jean Marie Tjibaou, que foi asesináu en 1989) demandaba la creación del "Estáu Independiente de Kanaky". Los problemes remataron en 1988 cola sangrienta toma de rehenes en Ouvéa. Esto llevó al otorgamiento de mayor autonomía colos Alcuerdos de Matignon (1988) y Numea (1998).
Gobiernu y política
thumb|La bandera canaca ye una bandera cooficial, xunto cola de la República Francesa, de Nueva Caledonia dende 2010.
Xunto con otros territorios de la Polinesia Francesa y Wallis y Futuna, Nueva Caledonia ye parte de la República Francesa.
El so estatus oficial ye'l de "Coleutividá Sui Generis" (Collectivité Sui generis); ye un estatus únicu dientro de la República. Nueva Caledonia foi una colonia hasta 1946; dempués un territoriu d'ultramar hasta 1999. La capital ye Numea, en Grande Terre. La moneda de cursu llegal ye'l francu CFP, utilizáu tamién na Polinesia Francesa y en Wallis y Futuna.
L'estatus únicu de Nueva Caledonia asitiar ente'l d'un país independiente y un departamentu d'ultramar francés. Per una parte, un Congresu de Nueva Caledonia (Congrès de la Nouvelle-Calédonie) y un gobiernu fueron establecíos. Cuestiones importantes, como los impuestos, lleis llaborales, salú y comerciu esterior, tán en manes del Congresu, y entá más facultaes van se-y daes a este.
Finalmente, la República Francesa va encargase solo de los asuntos esteriores, xusticia, defensa, orde públicu y tesorería. Una nueva ciudadanía foi introducida: solo ciudadanos de Nueva Caledonia tienen el derechu a votar nes eleiciones llocales. Esta midida foi criticada porque convierte a los ciudadanos franceses que viven en Nueva Caledonia en ciudadanos de segunda clase, una y bones estos nun tener la ciudadanía de Nueva Caledonia por ser de recién llegada a les islles. Ye-y dexada la cooperación internacional con otres naciones del Pacíficu, y el Congresu puede pasar estatutos que son derogativos a la llei francesa en determinaos asuntos.
thumb|left|Vista satelital de Numea, capital de Nueva Caledonia.
Per otra parte, Nueva Caledonia sigue siendo parte integral de la República Francesa. Los habitantes de Nueva Caledonia son ciudadanos franceses y tienen pasaportes franceses. Participen nes eleiciones llexislativu y presidencial. Esta unvia dos representantes a l'Asamblea Nacional Francesa y un senador al Senáu galu. El Altu Comisionado de la República encargar de representar al poder central en Nueva Caledonia, y ye la cabeza de los servicios civiles, teniendo un asientu nel gobiernu llocal.
Nos Alcuerdos de Numea establecióse que'l Congresu de la Nueva Caledonia va tener el derechu a convocar un referendu sobre la independencia dempués de 2014. Dende'l 17 de xunetu de 2010, l'antigua bandera independentista canaca ye bandera co-oficial de les islles xunto a la de Francia. Amás de los trés colores del país, la bandera amuesa un símbolu negru dientro d'un círculu mariellu, que representa la figura de los típicos pináculos de madera tallao qu'afaten les viviendes canacas.
L'actual presidenta del gobiernu escoyida pol Congresu de la Nueva Caledonia, ye Cynthia Ligeard, del partíu anti-independencia Rassemblement-UMP («Reagrupamientu-UMP»).
El territoriu ta compuestu d'una islla principal y delles islles más pequeñes a la so alredor.
Ye unu de los 17 territorios non autónomos so supervisión del Comité de Descolonización de les Naciones Xuníes, col fin d'esaniciar el colonialismu.
Organización políticu-alministrativa
thumb|Patrulleru francés na base militar de Noumea, en Nueva Caledonia.
Nueva Caledonia alministrativamente ta estremada en tres provincies, caúna d'elles con cierta autonomía:
Xeografía
Nueva Caledonia ta alcontrada nel suroeste del océanu Pacíficu a unos 1200 km al este d'Australia, y 1500 km al nordeste de Nueva Zelanda. Vanuatu topar al nordeste.
Nueva Caledonia componer d'una islla principal, la Grande Terre (Tierra Grande), y delles islles y petones más pequeños, como:
thumb|Sablera de la Badea de les Tortúes, en [[Bourail, con araucaria luxurians, árbol endémicu de la islla.]]
Clima
thumb|right|Sablera de Saint Joseph, na [[Islla de Los Pinos.]]
Nueva Caledonia alcontrar nel trópicu de Capricorniu, ente los 19º y 23º de llatitú sur. El clima de les islles ye tropical; l'agua ye estacional y trayida polos vientos que usualmente cuerren dende l'este. El permediu de precipitación añal ye de 1500 mm (1,5 kl/m²) nes Islles de la Llealtá, 2000 mm nes partes baxes de Grande Terre y ente 2000 mm y 4000 mm nes zones elevaes de Grande Terre.
Ecoloxía
thumb|Un [[Rhynochetos jubatus|kagú en Nueva Caledonia.]] Al contrariu de munches islles del Pacíficu, que son d'orixe volcánicu recién, Nueva Caledonia ye un antiguu fragmentu del supercontinente Gondwana. Nueva Caledonia y Nueva Zelanda dixebrar por deriva continental d'Australia hai 85 millones d'años. Les islles entá caltienen flora y fauna que tuvo'l so orixe en Gondwana.
Presenta como peculiaridá, que tien xéneros orixinarios de la flora antártica, y comparte munches families de plantes col monte valdiviano, d'América del Sur, Nueva Zelanda, Tasmania, y Australia. Según hábitats propios del monte nublu y el monte húmedu de clima templáu. El clima tropical más secu ye la resultancia ente la influencia templao y seco de los anticiclones subtropicales, branu secu y calorosu, y la corriente d'aire polar antárticu, responsable de les umbaes portadores d'agües, iviernu frescu y húmedu. Esta zonificación vexetal diose n'otres partes del mundu con especies vicariantes que cumplíen el mesmu rol ecolóxicu, por casu na mariña oeste de Norteamérica, en Nueva Zelanda o na Eurasia del Terciariu onde tamién esistió una laurisilva acompañada de comunidaes de coníferes nes zones más estremes. El rol de les podocarpaceas y los nothofagos ocupar los taxus y diverses quercineas.
A estes carauterístiques débese que Nueva Caledonia, siendo enforma menor que Nueva Zelanda y Australia n'estensión, tenga'l mayor índiz d'especies vexetales endémiques del Pacíficu, y una de les más riques selves tropicales del planeta nuna zona tan aisllada. Atópense hábitats de selva baxa o tropical, montes mistos y selva alta, o monte nublu: monte de monte tupiu de Nueva Caledonia.
Son montes típicamente perennifolios y pluriespecíficos. Perennifolios porque la benignidad del clima dexa una actividá biolóxica continua, y pluriespecíficos pola notable diversidá d'especies arbóreas na bóveda forestal. N'efeutu, a falta d'una fuerte presión selectiva ambiental, el númberu d'especies que comparten l'estratu arbóreo ye eleváu. Ye precisamente esta pluriespecifidad lo que-yos merez la denominación de selva, en contraste colos "montes", montes mediterráneos, montes templaos caducifolios etc, que'l so dosel arbóreo ye monoespecífico o ta apoderáu por una o unes poques especies. Nesti sentíu, la laurisilva ye una formación de tránsitu ente los montes templaos y les selves tropicales. Munches especies arbóreas, nun coinciden na perda de fueya, nel floriamientu nin na dómina de maduración de los frutos, atopando toles fases en cualquier momentu del añu. Les plantes maderices inclúin coníferes de les families Podocarpaceae, Araucariaceae y la subfamilia Callitroideae de les Cupressaceae, y anxospermes tales como les families Erythroxylaceae, Proteaceae, Griseliniaceae, Cunoniaceae, Atherospermataceae, y Winteraceae, y xéneros como les hayas australes (Nothofagus) y fuchsia (Fuchsia). Munches otres families de plantes con flor y felechos, incluyendo'l felechu arborescente Dicksonia. Hai munchos epifitos y grandes formaciones musgosas, que cuelguen dacuando, dando un aspeutu irreal y fantasmal a la selva. El mugor ye abondosu, aportando a en delles árees un factor limitante pa la vexetación, al crease un mediu higrófilo rezumante de mugor, con un gran curiosu visual, en forma de borrines y rosaes, llagunes y regueros que trescalen tol campu visual.
La especie animal más conocida ye'l kagú, en peligru d'estinción pola introducción de perros, aguarones y otros predadores. Ye una ave del tamañu d'una pita casi incapaz de volar, con una llarga cresta y un graciosu cacarexo mesma de los montes frondosos de monte. Considérase, en rellación a la estensión del territoriu neocaledonio, que la islla de Grande Terre ye'l llugar del planeta Tierra con mayor variedá de reptiles, destacar el varano xigante. El árbol niaouli, que tamién crez n'Australia y Nueva Zelanda, ye d'interés médicu, yá que ye utilizáu pa combatir resfriaos. Otres especies son: Pinu de Nueva Caledonia, Pinu colonario, podocarpaceas, Mangrova, Swietenia macrophylla, Cocos nucifera, Erythroxylum novocaledonicum etc. Tien 21 especies de Metrosideros, Metrosideros brevistylis, M. cacuminum... Cuenta con 13 especies endémica d'araucarias y delles más que s'atopen tamién na islla de Norfolk, perteneciente a Australia y nel este de Nueva Guinea. Munches, si non toles poblaciones actuales son relictas. Estrémase la so vexetación pola tasa más alta del mundu de endemismos: 5 families, 107 xéneros y 3.380 especies endémiques.
Antes de la llegada de los europeos, l'únicu mamíferu esistente na islla yera'l roussette (esperteyu roseto), un enorme esperteyu frugívoro, que ye consumíu polos habitantes llocales. Numberoses especies fueron esterminaes antes de la llegada de los europeos, ente elles un gran ave non voladora Sylviornis neocaledoniae., una especie de curuxa, dos especies de ferres, un megapodo, una especie de tortúa xigante Meiolania, un esperteyu xigante, dos especies de cocodrilos terrestres, descendientes d'especies terrestres de Gondwana, cocodrilu mekosuchino, Mekosuchus inexpectatus, artrópodos, etc.
Les islles formen dos ecoregiones: el monte lluviosu de Nueva Caledonia nes Islles de la Llealtá, Islla de los Pinos y la parte oriental de Grande Terre; y el monte tropical secu de Nueva Caledonia, na parte occidental de Grande Terre. Esta postrera foi onde s'establecieron los europeos, dexando la parte oriental a los canacos. El bioma ta bien amenaciáu por cuenta de la fraxilidá producida pola so llarga evolución ensin apenes herbívoros o carnívoros, la deforestación pol fueu, tradicional de los habitantes autóctonu baltar, l'apertura de camperes, los plantíos y los grandes ranchos ellaboraos polos inmigrantes europeos y más apocayá l'apertura de resorts ya instalaciones pal turismu. Dellos problemes son plagues debíes a especies introducíes, como inseutos etc. Anque l'impautu del usu del fueu, vese menguáu nes zones húmedes, provoca un amenorgamientu d'especies, y la sustitución de la cubierta orixinal por otres introducíes como la yerba Melinis minutiflora. La gran biodiversidá de les especies arbóreas natives, torgó que les especies vexetales arbóreas invasores introducíes sían un problema, como asocedió n'otres islles del Pacíficu. El gobiernu fixo esfuercios pa crear parques y reserves.
Economía
La economía neocaledonia básase principalmente na esplotación minera del níquel, del que ye'l tercer productor mundial dempués de Rusia y Canadá. Envalórase que tien el 25 % de les reserves mundiales. Los ingresos procedentes del turismu ocupen un sitiu importante na economía llocal, xunto colos intercambios financieros con Francia.
L'agricultura nes islles ye sobremanera una agricultura de subsistencia, polo que gran parte de los alimentos son importaos. L'acuicultura empobinada a la esportación ye un sector n'espansión, dedícase principalmente a la crianza de gambes como la Obsiblue de Nueva Caledonia, cada vez más apreciada en restoranes gastronómicos.
La moneda de cursu llegal ye'l Franco CFP, que reemplazó al Franco de Nueva Caledonia.
Tresportes
Les redes de tresporte en Nueva Caledonia tán suxetes a una serie de llimitaciones xeográfiques: la insularidad, parte relativamente importante al respeutive de la islla principal o la presencia de la Cordal Central. Amás, nun hai alternativa vial nel tresporte terrestre, sacante les conexones marítimes ente les islles. Nueva Caledonia tien dellos operadores de tresporte públicu en comuñes públiques, terrenes propios del territoriu o de provincies o comuñes. Hai delles redes d'autobuses públicos, el más importante en términos de tráficu y por númberu de pasaxeros sigue siendo'l de la ciudá de Numea (Karuïa autobús) y Gran Numea (CarSud).
En cuanto al tresporte aereu, creáronse empreses llocales: Aircalin pa vuelos internacionales y Air Calédonie (AirCal) pa vuelos llocales. L'Aeropuertu Internacional La Tontouta, asitiáu nel territoriu de Païta, ye la puerta d'entrada dende l'esterior siendo l'únicu aeropuertu internacional del archipiélagu. L'Aeropuertu de Magenta a Noumea, ye la plataforma central de la rede doméstica. La rede llocal componer de nueve aeródromos onde la infraestructura pueden afaer aviones de curtiu percorríu: el de la Islla de Pinos, el de la Islla de Tiga, l'aeropuertu de Koné, Koumac, Maré (La Roche) a Lifou, Ouvéa, y finalmente Touho Noumea-Magenta.
A pesar d'ello, el desplazamientu ente les islles realízase principalmente en barcu.
Demografía
thumb|left|[[Muyer|Muyeres canacas de Nueva Caledonia.]]
Con cuenta de garantizar la igualdá de los sos ciudadanos, la Constitución Francesa establez que nun tien de faer se distinción ente los franceses pol so etnia o relixón, polo que nel censu realizáu en 2004 esanicióse la entruga respeuto al orixe étnicu de los encuestaos. Pero per derogación la CNIL (Comisión nacional de la informática y de les llibertaes - Commission nationale de l'informatique et des libertés), autorizóse que nel censu de 2009 méntese l'orixe étnicu de los neocaledonios "por motivos d'interés públicu, daes les caraterísticas sociodemográficas mesmes al territoriu de Nueva Caledonia".
La vida política ye delicada pola diversidá étnica y el so posible inflúi sobre'l futuru referendu d'independencia. Según l'Institutu d'estadístiques y estudios económicos (Institut de la Statistique et des Études Économiques, ISEE) de Nueva Caledonia, los datos disponibles al 6 d'agostu de 2010 vienen de estadístiques de 1996, y reflexen el sentimientu de pertenencia a una comunidá étnica dada:
Esiste un contingente de xente que vien de Francia a trabayar unu o dos años, o bien, lleguen a Nueva Caledonia pa establecese ellí. Los censos de población son desaxeradamente críticos pal balance del poder nel territoriu. La tasa de crecedera de la población ralentizóse na última década, debíu en particular al descensu de la llegada de franceses provenientes de la Francia metropolitana, y tamién debíu al estancamientu de les nacencies: la población de les islles creció 2,6 % de 1989 a 1996, y 1,9 % de 1996 a 2004. Ello ye que la estructura de la población según el llugar de nacencia, amuesa qu'en 1976, 74,6 % de la población naciera en Nueva Caledonia, y 76,8 % en 2004. La tasa de natalidá (1,7 en 2007) ye cimera a la rexistrada en Francia (1,3). Según el censu de 2009, la población xube a 245 580 habitantes (230 789 en 2004, y 196 836 en 1996).
Según los datos recoyíos en 2004, 71,2 % de los habitantes viven na Provincia Sur onde s'atopa la capital Numea, 19,3 % na Provincia Norte y 9,6 % na Provincia de les Islles de la Llealtá. En 2012, envaloróse que cinco de les llocalidaes neocaledionas superaben los 10 000 residentes. Estes yeren: Numea (106 105 habitantes), Mont-Dore (27 909), Dumbéa (24 852), Païta (17 483) y Lifou (10 616). D'alcuerdu a datos del aeropuertu, taríen llegando ente 1000 y 5000 franceses metropolitanos cada añu. Esti datu ye revesosu, especialmente ente la población indíxena.
Idiomes
Como nel restu de la República Francesa, el francés ye l'idioma oficial. Esisten 28 llingües austronesies autóctones, de les que 5 tienen estátus de llingua rexonal. Nel censu de 2004, 97 % de la población mayor de catorce años afirmó que podíen falar, lleer y escribir francés; solo'l 0,97 % reportó que nun tener nenguna conocencia d'esi idioma. Nel mesmu censu, 37,1 % de la población mayor de catorce años dixo que sabía falar (pero non necesariamente lleer o escribir) una de los ventiocho llingües austronesies de Nueva Caledonia, ente que el 58,7 % respondió que nun cuntaben con nenguna conocencia d'aquellos idiomes.
Cultura
miniaturadeimagen|Mázcara de Nueva Caledonia.
La talla de madera, especialmente de la Montrouziera cauliflora, ye una espresión contemporánea de les creencies de les sociedaes tribales tradicionales, ya inclúi tótems, mázcares, marcos y flèche faitière, una especie de flecha qu'afata los teyaos de les cases Kanak. La cestería ye una artesanía llargamente practicada poles muyeres tribales, quien fabriquen oxetos d'usu cotidianu.
El centru cultural Jean-Marie Tjibaou, diseñáu pol arquiteutu italianu Renzo Piano, inaugurar en 1998, y agora ye un iconu de la cultura Kanak. La kaneka ye un xéneru musical local, inspiráu nel reggae y aniciáu nos años 1980. El Mwâ Ka ye un tótem de 12 m d'altor construyíu pa conmemorar l'anexón francesa de Nueva Caledonia, y foi inauguráu en 2005.
Deporte
thumb|Bandera usada nos [[Xuegos del Pacíficu Sur 2007.]]
La máxima competición futbolística ye la Superliga de Nueva Caledonia, tamién esiste la Segunda División de Nueva Caledonia. La Superliga tien un cupu pa la Lliga de Campeones de la OFC, onde los equipos neocaledonios nun acostumen faer bonos papeles.
Les carreres de caballos tamién son bien populares.
El deportista más representativu ye'l ex-futbolista francés Christian Karembeu que lo ganó práuticamente tou nel mundu del fútbol. Nació en Lifou - Nueva Caledonia y foi internacional cola Seleición Francesa de fútbol, cola cual ganó la Copa Mundial de Fútbol 1998, celebrada precisamente en Francia. Foi fixu de la seleición francesa y xugó en clubes como'l Real Madrid o la Sampdoria. Col Real Madrid, ganó la Lliga de Campeones de la UEFA 1997-98, llogrando goles decisivos nos partíos de cuartos de final ante'l Bayer Leverkusen y semifinales ante'l Borussia Dortmund. Esi mesmu añu foi campeón del Mundial 1998 y dempués ganó la Eurocopa 2000 n'Holanda cola seleición de Francia.
Códigos
Nueva Caledonia tien los siguientes códigos:
Julieta Castellanos
Biografía
Julieta Castellanos nació nel conceyu de San Francisco de Magüeta, Olancho en 1954. Los sos padres son Rafael Castellanos, orixinariu de Santa Bárbara, y Ernestina Ruiz de Olancho. Graduóse de Bachiller en Ciencies y Lletres Tegucigalpa, realizó los sos estudios cimeros a nivel de grau na Universidá de Costa Rica (UCR), llogrando'l títulu de Llicenciada en Socioloxía.
Trayeutoria profesional
Julieta Castellanos desempeñó numberosos cargos, ente ellos: Catedrática Titular III na Universidá Nacional Autónoma d'Hondures (1978/2002), Presidente de l'Asociación de Profesores del Centru Universitariu d'Estudios Xenerales (CUEG) en 1986, Xefa del Departamentu de Ciencies Sociales de la UNAH, Presidente de l'Asociación de Docentes de la UNAH (1997-2012), Coordinadora del Observatoriu de la Violencia dende 2005, Consultora de la Fundación Aries pal progresu Humanu, Consultora de la Oficina de Washington p'América llatina WOLA, Investigadora Asociada del Centru de Documentación d'Hondures CEDOH, ente otros cargos. Foi amás miembru de la Comisión de la Verdá y la Reconciliación n'Hondures, que tuvo como propósitu esclariar los fechos tres el Golpe d'Estáu n'Hondures de 2009.
Castellanos ye autora de diversos llibros y ensayos y destacóse pol so apurra a l'academia y a la xeneración de la conocencia nel país. Ente les sos obres destaquen: Violencia y Reforma Policial n'Hondures (2013), Política y Desenvolvimientu n'Hondures (2006), Corrupción y Tresparencia n'Hondures (2002).
Rectoría
Castellanos desempeñábase como Coordinadora del Observatoriu de la Violencia de la UNAH y direutora del Institutu Universitariu en Democracia, Paz y Seguridá, que funciona na universidá col sofitu del PNUD; cuando, en 2009 foi electa Rectora de la Universidá Nacional Autónoma d'Hondures, por un periodu de cuatro años.
El periodu de cuatro años de Julieta Castellanos como rectora de la UNAH remató n'abril de 2013, sicasí, ésta quedó como rectora interina por un periodu de dos meses mientres s'escoyó al próximu titular de la universidá. Tres les reformes a la Llei Orgánica de la UNAH el 19 de marzu del mesmu añu, que dexaron la reelección del rector por un periodu más, Castellanos presentó'l so postulación pa un nuevu periodu. La Xunta de Direición Universitaria (JDU), alcordó la so reelección pol periodu 2013-2017, cargu qu'asumió a partir del 25 de setiembre.
Julieta Castellanos foi firme en caltener una universidá llaica na que nun haya inferencias relixoses nin privilexos a los participantes de cualquier relixón, y na que les enseñances relixoses calténgasse fuera de les aules. Tamién se pronunció a favor de la promoción del respetu a la diversidá de preferencies sexuales.
Mientres el so rectoría la UNAH pasu de tar so la posición 300 na clasificación llatinoamericana d'universidaes ellaborada por Quacquarelli Symonds a ocupar la posición 171 en 2016, mientres continua ocupando la posición 701+ na clasificación global d'universidaes.
Reformes
N'ochobre de 2013, presentóse un informe con encamientos de reformes académiques al Conseyu Universitariu, órganu máximu de direición de la UNAH, conformáu por 57 miembros representantes de los trés sectores de la comunidá universitaria: autoridaes, docentes y estudiantes. Este foi aprobáu'l 17 d'avientu, con 49 votos a favor y 4 en contra. Ente les principales reformes taben la eliminación del nome de los catedráticos al momentu de matricular pa evitar la sobrecarga d'estudiantes en delles seiciones, l'amenorgamientu del tiempu d'axuste de matrícula a una selmana, l'ampliación d'horarios de clase y l'eliminación del modelu académicu de dos periodos llargos y unu curtiu cada añu, por trés periodos d'igual duración (15 selmanes).
El 13 de xineru de 2015 entraron en vixencia les nueves Normes Académiques de la UNAH, coles que, ente otres coses, aumentóse l'índiz d'aprobación d'una clase de 60% a 70% y llindóse a 3 vegaes la oportunidá de repitir una clase. Les mesmes aldericábense dende xunu de 2014 y fueron oxetu de protestes estudiantiles. Antes d'estes, la universidá nun cuntaba coles sos propies normes.
Protestes universitaries
2014 En mayu de 2014, un grupu d'estudiantes de la facultá de Ciencies Xurídiques recoyeron firmes pa presentar un escritu oponiéndose al axuste del tiempu de matrícula y l'eliminación del nome del docente al momentu de matricular, dambes midíes aprobaes n'avientu del añu pasáu. El 24 de xunetu, grupos estudiantiles protestaron dientro y fora de Ciudá Universitaria, torgando la realización d'una sesión del Conseyu Universitariu p'aldericar los artículos de la nueves Normes Académiques, oponiéndose a dalgunos d'estos artículos y alegando falta d'auténtica representación estudiantil. Díes dempués, la protesta retrucar na Universidá Nacional Autónoma d'Hondures del Valle de Sula (UNAH-VS), onde 3 estudiantes tomaron les instalaciones, siendo darréu acusaos poles autoridaes ante'l Ministeriu Públicu. Les protestes siguieron nel centru rexonal del Valle de Sula mientres ochobre y payares, agora tamién en refugu a la "criminalización a la protesta". Tamién hubo una toma de 16 díes a diches instalaciones y otra a edificios de Ciudá Universitaria en Tegucigalpa, en sofitu. Productu d'estes, les autoridaes universitaries decidieron espulsar de manera temporal a 5 estudiantes en Ciudá Universitaria y a unos 10 na UNAH-VS, quien depués fueron reintegrados gracies a un fallu de la Corte Suprema de Xusticia.
2016 A finales de mayu tomar y protestes tornaron a la universidá, tantu na UNAH-VS como en Ciudá Universitaria, esixendo nuevamente la derogación de les nueves normes académiques. En permaneciendo una selmana tomada la UNAH-VS y topase tomáu tamién el Centru Universitariu Rexonal del Centru (Curc), les autoridaes decidieron atayar la Prueba d'Aptitú Académica a realizase'l 19 de xunu. Díes dempués anunciaron la cancelación del segundu periodu de la carera d'odontoloxía pa UNAH-VS y Ciudá Universitaria, y darréu, el 15 de xunetu, la cancelación definitiva del segundu periodu académicu en Ciudá Universitaria, tres más de 40 díes de tomes lideraes pol Movimientu Estudiantil Universitariu (MEU) y con 75 protestantes acusaos ante la xusticia pol delitu d'usurpación. Tres la firma d'un alcuerdu ente los estudiantes y les autoridaes, el 1 d'agostu empezó un nuevu periodu académicu en Ciudá Universitaria, alcordándose un tercer periodu intensivu nos demás centros rexonales, que nun perdieron munches clases por tomar. Les partes alcordaron la suspensión de les normes pal so discutiniu, la entrega de los edificios tomaos, l'anulación de los xuicios nos tribunales contra los 75 estudiantes y tar dispuestos a resolver la problemática universitaria con plazu hasta febreru de 2017.
2017 Dende principios de marzu'l Movimientu Estudiantil Universitariu (MEU) venía alvirtiendo sobre nueves protestes debíu al incumplimientu de les autoridaes a alcordar l'añu pasáu. A principios de mayu, unos 20 miembros del mesmu protestaron frente a Ciudá Universitaria esixendo la realización d'eleiciones estudiantiles pa tener representación nel Conseyu Universitariu, y asina poder influyir nel nomamientu de la nueva Xunta de Direición Universitaria, que de la mesma va escoyer al siguiente rector. La madrugada del 25 del mesmu mes, la policía prindó a 20 estudiantes del MEU qu'aprucieron y causaron daños materiales nel edificiu alministrativu de la UNAH como una forma de protesta pol xuiciu realizáu contra trés ex-estudiantes que participaron en tomar de 2015. Los mesmos fueron judicializaos por delitos de daños y privación de llibertá; ente que les autoridaes universitaries atayáron-y una beca a unu d'ellos y darréu espulsaron por 15 periodos académicos a 19. Depués de la sentencia condenatoria contra estos, el 12 de junio miembro del MEU protestaron frente a Ciudá Universitaria, y a otru día cerraron de volao los portones de la mesma. El 19 de xunu, el MEU empecipió una serie de tomes continues esixendo l'arrenunciu de la rectora, participación estudiantil y la non criminalización de les sos protestes; habiendo munchos estudiantes en contra de tomar. El 5 de xunetu, amás, estudiantes de la UNAH-VS sumar a la protesta tomándose les instalaciones d'esi centru educativu rexonal. Dos selmanes dempués, el MEU presentó una iniciativa ciudadana al parllamentu hondureñu por que llexisle a favor de la creación d'un Gobiernu Universitariu Provisional con autonomía financiera y alministrativa. El mesmu taría conformáu por representantes estudiantiles propuestos pol MEU y otros representantes universitarios, tendría un periodu de duración d'un añu, nel cual asumiría les funciones del Conseyu Universitariu, la Xunta de Direición Universitaria, la Rectoría y Vice Rectorías; fadría una evaluación de les reformes universitaries y de l'anterior xestión, atendería les impugnaciones de la comunidá universitaria y taría reparáu por comisionados de derechos humanos. Esti nuevu periodu de tomes concluyó dempués qu'una Comisión del Congresu Nacional determinara derogar l'artículu 46-2013 que-y da poderes especiales a la rectora y reformar un artículu de la llei orgánica de la UNAH onde establecía que la rectora tien de proponer a la nueva direición de la Xunta Universitaria, la qu'escueye al rector. Tamién ordenó a les autoridaes universitaries ellaborar un reglamentu eleutoral estudiantil y al Tribunal Eleutoral qu'ellaboren un reglamentu que rixa la eleición de los representantes estudiantiles nel Conseyu Universitariu. Los protestantes que calteníen tomar de Ciudá Universitaria fueron desallugaos pacíficamente el 8 de setiembre y les clases retomáronse 3 díes dempués cola continuación del segundu periodu qu'había quedáu suspendíu. Por cuenta de les amenaces de tomes del MEU pocos estudiantes atendieron el llamáu a clases el primer día, mientres el cual hubo tomes en Ciudá Universitaria y la UNAH-VS.
La rectora Julieta Castellanos dixo que la Universidá cumplió colos alcuerdos apautaos colos estudiantes y que se caltién abierta al diálogu; que nun va arrenunciar por presiones y que tampoco busca la reelección. Respondió a los cuestionamientos de representantes de derechos humanos, acusándolos de injerirse pa promover la impunidá a favor de miembros del MEU. Amás acusó a diputaos, organizaciones xesuites y sobremanera a miembros del Partíu Llibre de sofitar y financiar a los miembros del MEU, a quien de la mesma acusó de siguir axendes políticu-eleutorales.
Reconocencies
thumb|Premiu Dau pola embaxada d'Estaos Xuníos a Julieta Castellanos.
Leigh Anne Tuohy
Leigh Anne Roberts Touhy ye una decoradora d'interiores d'Estaos Xuníos que se graduó na Universidá de Mississippi na década de los 1980. Conocida n'Estaos Xuníos por ser retratada na novela de 2006 de Michael Lewis The Blind Side: The Evolution of a Game y na película The Blind Side (2009) na que foi interpretada por Sandra Bullock, quién ganó l'Óscar a la meyor actriz pola so interpretación de Tuohy.
Vida personal
Leigh Anne Touhy conoció al so home, Sean Tuohy, mientres los sos estudios na Universidá de Mississippi. Casar a metá de la década de los 1980, tando felizmente casaos hasta l'actualidá. Ye madre de 3 fíos, dos biolóxicos y unu adoptáu. Los dos fíos biolóxicos llámense Collins y Sean, Jr. Coles mesmes el fíu adoptáu ye Michael Oher, moteyáu na familia y darréu na so carrera como "Big Mike", xugador de los Carolina Panthers, siendo una figura importantes del fútbol americanu y ganador del Super Bowl XLVII.
Leigh Anne y Sean Tuohy son propietarios de más de 85 franquicies de comida rápida, ente les que cabo destacar establecimientos de Tacu Bell, Kentucky Fried Chicken, Pizza Hut y Long John Silver's.
Leonhard Euler
Leonhard Paul Euler (pron. n'alemán), conocíu como Leonhard Euler, foi un matemáticu y físicu suizu. Trátase del principal matemáticu del sieglu XVIII y unu de los más grandes y prolíficos de tolos tiempos.
Vivió en Rusia y Alemaña la mayor parte de la so vida y realizó importantes descubrimientos n'árees tan diverses como'l cálculu o la teoría de grafos. Tamién introdució gran parte de la moderna terminoloxía y notación matemática, particularmente pa l'área del analís matemáticu, como por casu la noción de función matemática. Coles mesmes conózse-y polos sos trabayos nos campos de la mecánica, óptica y astronomía.
Euler foi unu de los matemáticos más prolíficos, y calcúlase que les sos obres completes aconceyaes podríen ocupar ente 60 y 80 volúmenes. Una afirmación atribuyida a Pierre Simon Laplace espresa la influencia d'Euler nos matemáticos posteriores: «Lean a Euler, lean a Euler, él ye'l maestru de toos nós.»
En conmemoración so, Euler apaeció na serie sesta de los billetes de 10 francos suizos, según en numberosos sellos postales tantu suizos como alemanes y rusos. El asteroide (2002) Euler recibió esi nome nel so honor.
Primeros años
Euler nació en Basilea (Suiza), fíu de Paul Euler, un pastor calvinista, y de Marguerite Brucker, fía d'otru pregueru. Tuvo dos hermanes pequeñes llamaes Anna Maria y Maria Madalena. Poco dempués de la so nacencia, la so familia treslladóse de Basilea al cercanu pueblu de Riehen, onde Euler pasó la so infancia. Pela so parte, Paul Euler yera amigu de los Bernoulli, famosa familia de matemáticos ente los que destacaba Johann Bernoulli, que nesi momentu yera yá consideráu'l principal matemáticu européu, y qu'exerciera una gran inflúi sobre'l mozu Leonhard.
La educación formal d'Euler empezó na ciudá de Basilea, onde lu unviaron a vivir cola so güela materna. A la edá de 13 años matricular na Universidá de Basilea y en 1723 recibió'l títulu de maestru de Filosofía tres una disertación comparativa de les filosofíes de René Descartes y Isaac Newton. Daquella, Euler tomaba lleiciones particulares con Johann Bernoulli tolos sábados pela tarde, quien afayó rápido l'increíble talentu del so nuevu pupilu pa les matemátiques.
Naquella dómina Euler dedicar a estudiar teoloxía, griegu y hebréu, siguiendo los deseos del so padre, y cola vista puesta en aportar a tamién pregueru. Johann Bernoulli intervieno pa convencer a Paul Euler de que Leonhard taba destináu a ser un gran matemáticu. En 1726 Euler remató'l so Doctoráu con una tesis sobre la espardimientu del soníu sol títulu De Sono y en 1727 participó nel concursu promovíu pola Academia de les Ciencies francesa pol cual solicitábase a los concursantes qu'atoparen la meyor forma posible d'allugar el mástil nun buque. Ganó'l segundu puestu, detrás de Pierre Bouguer, que ye conocíu por ser el padre de l'arquiteutura naval. Más palantre Euler consiguiría ganar esi premiu hasta en dolce causes.
San Petersburgu
Por aquella dómina, los dos fíos de Johann Bernoulli, Daniel y Nicolás, atopábense trabayando na Academia de les ciencies de Rusia en San Petersburgu. En xunetu de 1726, Nicolás morrió d'apendicitis en viviendo un añu en Rusia y, cuando Daniel asumió'l cargu del so hermanu nel departamentu de matemátiques y física, encamentó que'l yá que había dexáu vacante en fisioloxía fora ocupáu pol so amigu Euler. En payares d'esi mesmu añu Euler aceptó la ufierta, anque retrasó la so salida escontra San Petersburgu mientres intentaba consiguir, ensin ésitu, un puestu de profesor de física na Universidá de Basilea. thumb|300px|Sellu del añu 1957 de l'antigua [[Xunión Soviética conmemorando'l 250 aniversariu de la nacencia d'Euler. El testu diz: 250 años dende la nacencia del gran matemáticu y académicu Leonhard Euler.]]
Euler llegó a la capital rusa'l 17 de mayu de 1727. Foi xubíu dende'l so puestu nel departamentu médicu de l'Academia a otru nel departamentu de matemátiques, nel que trabayó con Daniel Bernoulli, de cutiu n'estrecha collaboración. Euler aprendió'l rusu y establecióse finalmente en San Petersburgu a vivir. Llegó inclusive a tomar un trabayu adicional como médicu de l'Armada de Rusia.
L'Academia de San Petersburgu, creada por Pedru I de Rusia, tenía l'oxetivu d'ameyorar el nivel educativu en Rusia y d'amenorgar la diferencia científica esistente ente esi país y l'Europa Occidental. Como resultancia, implementáronse una serie de midíes p'atraer a eruditos estranxeros como Euler. L'Academia tenía amplios recursos financieros y una biblioteca bien estensa, estrayida direutamente de les biblioteques privaes de Pedru I y de la nobleza. L'Academia almitía a un númberu bien amenorgáu d'estudiantes pa facilitar el llabor d'enseñanza, al empar que se enfatizaba el llabor d'investigación y ufiertábase a la facultá tantu'l tiempu como la llibertá pa resolver cuestiones científiques.
Sicasí, la principal benefactora de l'Academia, la emperatriz Catalina I de Rusia, que siguiera coles polítiques progresistes del so home, morrió'l mesmu día de la llegada d'Euler a Rusia. La so muerte amontó'l poder de la nobleza, yá que el nuevu emperador pasó a ser Pedru II de Rusia, daquella un neñu de tan solo 12 años d'edá. La nobleza abarruntaba de los científicos estranxeros de l'Academia, polo que cortó la cuantía de recursos dedicaos a la mesma y provocó otra serie de dificultaes pa Euler y los sos colegues.
Les condiciones ameyoraron llixeramente tres la muerte de Pedru II, y Euler foi adulces xubiendo na xerarquía de l'Academia, convirtiéndose en profesor de física en 1731. Dos años más tarde, Daniel Bernoulli, fartu de les dificultaes que-y plantegaben la censura y l'hostilidá a la que s'enfrentaben en San Petersburgu, dexó la ciudá y volvió a Basilea. Euler asocedió-y como direutor del departamentu de matemátiques.
El 7 de xineru de 1734, Euler casóse con Katharina Gsell, fía d'un pintor de l'Academia. La moza pareya mercó una casa al llau del ríu Nieva y llegó a concebir trece fíos, magar namái cinco sobrevivieron hasta la edá adulta. El mayor d'estos fíos, Johann Euler, foi matemáticu y astrónomu y miembru l'Academia de Berlín dende 1754.
Berlín
Esmolecíu polos acontecimientos políticos que taben teniendo llugar en Rusia, Euler partió de San Petersburgu el 19 de xunu de 1741 p'aceptar un cargu na Academia de Berlín, cargu que-y fuera ufiertáu por Federicu II el Grande, rei de Prusia. Vivió venticinco años en Berlín, onde escribió más de 380 artículos. Tamién publicó equí dos de les sos principales obres: la Introductio in analysin infinitorum, un testu sobre les funciones matemátiques publicáu en 1748, y la Institutiones calculi differentialis, publicada en 1755 y que trataba sobre'l cálculu diferencial.
Amás, ufiertóse-y a Euler un puestu como tutor de la princesa d'Anhalt-Dessau, la sobrina de Federicu. Euler escribió más de 200 cartes empobinaes a la princesa que más tarde seríen arrexuntaes nun volume titulao Cartes d'Euler sobre distintos temes de Filosofía Natural dirixíes a una Princesa alemana. Esti trabayu arrexuntaba la esposición d'Euler sobre varios temes de física y matemátiques, según una visión de la so personalidá y de les sos creencies relixoses. El llibru convertir nel más lleíu de toles sos obres, siendo publicáu a lo llargo y anchu del continente européu y nos Estaos Xuníos. La popularidá que llegaron a algamar estes Cartes sirve de testimoniu sobre l'habilidá d'Euler de comunicar cuestiones científiques a una audiencia menos cualificada.
A pesar de la inmensa contribución d'Euler al prestíu de l'Academia, foi obligáu finalmente a dexar Berlín. El motivu d'esto foi, en parte, un conflictu de personalidá ente'l matemáticu y el mesmu rey Federicu, que llegó a ver a Euler como una persona bien pocu sofisticada, y especialmente en comparanza col círculu de filósofos que'l rei alemán llograra rexuntar na Academia. Voltairesobremanera, yera unu d'esos filósofos y gociaba d'una posición preeminente nel círculu social del rei. Euler, como un simple home de calter relixosu y trabayador, yera bien convencional nes sos creencies y nos sos gustos, representando en cierta forma lo contrario que Voltaire. Euler tenía conocencies llindaes de retórica y solía aldericar cuestiones sobre les que tenía poques conocencies, lo cual faía-y un oxetivu frecuente de los ataques del filósofu. Por casu, Euler protagonizó dellos discutinios metafísicos con Voltaire, de les que solía retirase enfurecido pola so incapacidá na retórica y la metafísica. Federicu tamién amosó'l so descontentu coles habilidaes práutiques d'inxeniería d'Euler:
Deterioru de la visión
thumb|Retrato d'Euler del añu [[1753 dibuxáu por Jakob Emanuel Handmann. La semeya suxure problemes nel güeyu derechu, según un posible estrabismu. El güeyu esquierdu paez sanu, magar más tarde Euler tuvo problemes de tabayones. ]]
La vista d'Euler foi empiorando a lo llargo de la so vida. Nel añu 1735 Euler sufrió una fiebre casi fatal, y tres años dempués de dichu acontecimientu quedó casi ciegu del so güeyu derechu. Euler, sicasí, prefería acusar d'esti fechu al trabayu de cartografía que realizaba pa l'Academia de San Petersburgu.
La vista d'esi güeyu empioró a lo llargo de la so estancia n'Alemaña, hasta'l puntu de que Federicu faía referencia a él como'l Cíclope. Euler más tarde sufrió tabayóns nel so güeyu sanu, l'esquierdu, lo que-y dexó práuticamente ciegu poques selmanes dempués de ser diagnosticaes. A pesar d'ello, paez que los sos problemes de visión nun afectaron a la so productividá intelectual, yá que lo compensó cola so gran capacidá de cálculu mental y el so memoria fotográfica. Por casu, Euler yera capaz de repitir la Eneida de Virxiliu dende l'empiezu hasta'l final y ensin duldar en nengún momentu, y en cada páxina de la edición yera capaz d'indicar qué llinia yera la primera y cuál yera la postrera. Tamién se sabía de memoria les fórmules de trigonometría y les primeres 6 potencies de los primeres 100 númberos primos.
Pasó los últimos años de la so vida ciegu, pero siguió trabayando. Munchos trabayos dictar al so fíu mayor. Esto amontó'l respetu que la comunidá científica yá tenía por él. El matemáticu francés François Arago (1786–1853) refirióse allá una vegada a él diciendo: "Euler calculaba ensin esfuerciu aparente, como los homes alienden, o como les águiles sostener nel aire".
Torna a Rusia
thumb|left|Tumba d'Euler nel [[Monesteriu d'Alejandro Nevski.]] La situación en Rusia ameyorara descomanadamente tres l'ascensu de Catalina la Grande, polo qu'en 1766 Euler aceptó una invitación pa volver a l'Academia de San Petersburgu y pasar ellí'l restu de la so vida. La so segunda dómina en Rusia, sicasí, tuvo marcada pola traxedia: una quema en San Petersburgu en 1771 costó-y el so casa y casi la so vida, y en 1773 perdió a la so esposa, dempués de 40 años de matrimoniu. Euler volvió casase tres años más tarde.
El 18 de setiembre de 1783, Euler finó na ciudá de San Petersburgu en sufriendo un accidente cerebrovascular y foi soterráu xunto cola so esposa nel Campusantu Luteranu allugáu na isla de Vasilievsky. Los sos restos fueron treslladaos polos soviéticos al Monesteriu d'Alejandro Nevski (tamién conocíu como Leningradsky Nikropol).
El matemáticu y filósofu francés Nicolas de Condorcet escribió'l so aponderamientu funeral pa l'Academia francesa.
Pela so parte, Nikolaus von Fuss, afiáu d'Euler y secretariu de l'Academia Imperial de San Petersburgu, escribió un rellatu de la so vida xunto con un llistáu de les sos obres.
Contribución a les matemátiques y a otres árees científiques
Euler trabayó práuticamente en tolos ámbitos de les matemátiques: xeometría, cálculu, trigonometría, álxebra, teoría de númberos, amás de física continua, teoría llunar y otres árees de la física. Adicionalmente, apurrió de manera relevante a la lóxica matemática cola so diagrama de conxuntos.
Foi unu de los matemáticos más prolíficos de la hestoria. La so actividá de publicación foi incesante (un permediu de 800 páxines d'artículos al añu na so dómina de mayor producción, ente 1727 y 1783), y una bona parte de la so obra completa ta ensin publicar. El llabor d'escoyeta y publicación completa de los sos trabayos, llamaos Opera Omnia, empezó en 1911 y hasta la fecha llegó a publicar 76 volúmenes. El proyeutu inicial entamaba'l trabayu sobre 887 títulos en 72 volúmenes. Considérase-y el ser humanu con mayor númberu de trabayos y artículos en cualquier campu del saber, namái equiparable a Gauss. Si imprimiérense tolos sos trabayos, munchos de los cualos son d'una importancia fundamental, ocuparíen ente 60 y 80 volúmenes. Amás, y según el matemáticu Hanspeter Kraft, presidente de la Comisión Euler de la Universidá de Basilea, nun s'estudió más d'un 10 % de los sos escritos. Por tou ello, el nome d'Euler ta acomuñáu a un gran númberu de cuestiones matemátiques.
Créese que foi'l que dio orixe al pasatiempos Sudoku creando una serie de pautes pal cálculu de probabilidaes.
Notación matemática
Euler introdució y popularizó delles convenciones referentes a la notación nos escritos matemáticos nos sos numberosos y bien utilizaos llibros de testu. Posiblemente lo más notable foi la introducción del conceutu de función matemática, siendo'l primeru n'escribir f(x) pa faer referencia a la función f aplicada sobre l'argumentu x. Esta nueva forma de notación ufiertaba más comodidá frente a los rudimentarios métodos del cálculu infinitesimal esistentes hasta la fecha, empecipiaos por Newton y Leibniz, pero desenvueltos basándose nes matemátiques del postreru.
Tamién introdució la notación moderna de les funciones trigonométriques, la lletra y como base del llogaritmu natural o neperianu (el númberu e ye conocíu tamién como'l númberu d'Euler), la lletra griega Σ como símbolu de los sumatorios y la lletra i pa faer referencia a la unidá imaxinaria. L'usu de la lletra griega π pa faer referencia al cociente ente'l llargor de la circunferencia y el llargor del so diámetru tamién foi popularizáu por Euler, anque él nun foi'l primeru n'usar esi símbolu.
Analís
El desenvolvimientu del cálculu yera una de les cuestiones principales de la investigación matemática del sieglu XVIII, y la familia Bernoulli fuera responsable de gran parte del progresu realizáu hasta entós. Gracies a la so influencia, l'estudiu del cálculu convertir n'unu de los principales oxetos del trabayu d'Euler. Magar dalgunes de les sos demostraciones matemátiques nun son aceptables so los estándares modernos de rigor matemático, ye ciertu que les sos idees supunxeron grandes meyores nesi campu.