cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Épila
Épila ye un conceyu d'España perteneciente a la contorna de Valdejalón na provincia de Zaragoza, Comunidá Autónoma d'Aragón.
Boscia albitrunca
Boscia albitrunca, l'árbol de los pastores o, como-y llamen los ingleses (sheperd's tree), witgat o witgatboom en afrikáner y xukutsi en tswana, ye un árbol bien común nes zones seques del sur d'África, polo que tamién se-y llama l'árbol de la vida, como sostén tantu d'humanos como d'animales. thumb|Detalle thumb|Vista del árbol nel so hábitat
Descripción
Trátase d'un árbol pequeñu o de mediu tamañu qu'algama de 5 a 7 metros a lo más, de copa trupa y arrondada. El tueru ye llisu y el so color bazcuya del blancu abuxáu al amarellentáu (d'ende'l nome de la especie: albitrunca “de tueru blancu”). Les fueyes, d'un tonu verde buxu, de 20 a 50 mm de llargor y de 6 a 25 mm d'anchor máximo, son llanceolaes, col ápiz arrondáu y el peciolu bien curtiu. Les flores, pequeñes y bien golioses, formen recímanos trupos nes cañes d'una tonalidá verde amarellentada de xunetu a payares. Nun tienen pétalos y miden unos 3 mm. El frutu, globular, amarellentáu y llisu, tien 10 mm de diámetru y da llugar a una grana per cabeza.
Épila
Xeografía
Villa de la provincia de Zaragoza, a 42 km de. Asitiada nel Llanu de Plasencia, que ye en realidá l'allongamientu de la Ribera del Ebro, pola vega del Jalón, en que la so oriella derecha asitia la villa.
Boscia albitrunca
Distribución
Crez en zones seques del sur d'África, n'Botsuana, Zambia, Zimbabue, Mozambique y Sudáfrica. Ta consideráu unu de los árboles importantes pol so usu del Kalahari.
Épila
Xeografía
La constitución de la contorna de Valdejalón y la proximidá de la capital restó-y capacidá ya independencia d'ordenar el territoriu, polo que, en llugar de ser la cabecera d'esta contorna, siempres tuvo dientro del radiu d'influencia de Zaragoza.
Boscia albitrunca
Usos
Numberosos animales esgamoten l'árbol, ente ellos xirafes, oryx, kudos, oveyes, cabres y vaques, de manera que siempres apaez desramáu pela so parte inferior. Nel casu del ganáu doméstico, hai que tener curiáu cola cantidá de fueyes que comen, pos dan mal gustu a la carne y a la lleche. Tamién alimenta a les canesbes de delles camparines. El fervinchu de les fueyes sirve pa tratar infeiciones nos güeyos de les vaques.
Épila
Xeografía
El conceyu tuvo ente los dos centros de desenvolvimientu de la contorna más importantes, solo superáu pol de La Almunia de Doña Godina, a que'l so partíu xudicial pertenez. Anque industrial mente y en desenvolvimientu superar mientres esistía La Azucadera y toles industries auxiliares.
El clima grebu del Valle del Ebro ye equí una realidá, con unes precipitaciones añales de 333 mm y una temperatura medio de 14,6º.
Boscia albitrunca
Interacciones bióticas
Boscia albitrunca foi reportada como planta hospedera de les caparines Belenois zochalia, Colotis agoye, Colotis antevippe, Belenois aurota, Colotis celimene, Belenois creona, Appias epaphia, Pinacopteryx eriphia, Colotis eris, Colotis euippe, Colotis evenina, Colotis regina, Colotis subfasciatus.
Épila
Historia
Según les escavaciones arqueolóxiques, el primer asentamientu humanu alcontrar nel Cabezo de Ballesteros, dientro del cascu urbanu actual y los xacimientos daten del sieglu VIII-VII antes de Cristu. Según los historiadores, Épila yera una población celtíbera llamada nesa dómina Bis polis, nel añu 748 e. C. Pa depués convertise en tiempos de los romanos en Segontia, Segonia como otres ciudaes peninsulares col mesmu nome, aludiendo a ser la segunda ciudá Itinerariu Antonino A-25, de Caesaraugusta (Zaragoza) a Emerita Augusta (Mérida), o posiblemente Ispalis. D'esta dómina data la ponte vieya sobre'l Jalón. Una de les hipótesis ye que yera l'antigua Segontia, ciudá celtíbera asitiada pela redolada de Calatorao, que consta nel itinerariu de Antonino, escritor romanu que describió los pueblos y les calzaes romanes de Hispania. Ricla y Calatorao, pueblos vecinos de Épila, figuren tamién nel itinerariu.
Dalgunos caltienen que los celtíberos fundaron Segontia nel añu 748 antes de J.C. Según Pascual Madoz, políticu y eruditu del sieglu XIX, el nome de Segontia, interpretáu en llatín como “Secunda” o “segunda”, sería traducíu al griegu como “Byspolis”, o “segunda ciudá”. Esti postreru paez que ye'l nome que Pliniu'l Vieyu daba a la población, anque yá na so forma derivada de “Ispalis”, que pudo ser l'orixe de “Épila” (Ye posible que “Segontia” venga del raigañu indoeuropéu “Sieg”, significando victoria).
Boscia albitrunca
Taxonomía
albitruncata: epítetu llatín que significa "blancu truncáu"
Épila
Historia
Segontia aliar colos celtíberos numancios na so llucha contra Roma y foi destruyida dempués de la victoria romana.
thumb|150px|right|Tumba del Conde de Aranda.
Orixe de pertenencia al Condáu de Aranda
Tres la conquista de los godos que s'apoderaron de Épila escontra'l 473 d.C., producióse la de los musulmanes y Épila foi ocupada hacia l'añu 714 ensin dificultá. Más tarde los musulmanes construyeron el castiellu (Sieglu XI).
Dempués de reconquistar de Épila, la villa foi apurrida a López Garcés Pelegrín. El 21 de xunetu de 1348 tuvo llugar una batalla ente los partidarios de la unión aragonesa y el rei Pedru IV d'Aragón, ganando ésti. En 1366 Pedru IV venció Épila y Rueda (Vizcondáu de Rueda) a Francisco de Perellós que lu ayudara a vencer a Pedru I de Castiella. En 1389 y 1391 Ramón de Perellós consiguió del rei Xuan I los privilexos de pontazgo y de mercáu. De cuenta qu'Épila dempués de realengu (propiedá real) hasta l'añu 1376, convertir al dexar la col so castiellu y el de Rueda a Francisco de Perellos, vizconde de Rueda, en parte d'esti condáu.
En 1393 los Perellós vender a Lope Ximénez de Urrea y a partir d'esti momentu empecipió la construcción del palaciu que los sos murios de la paré oeste formaron parte de la muralla. Pero al tomar posesión de la ciudá, dambos xuraron defender los sos privilexos y protexer a los sos vecinos como si tuvieren so la xurisdicción real. Otru Lope Ximénez de Urrea ye nomáu Conde de Aranda en 1483. Mientres sieglos la llocalidá perteneció a la familia de los condes de Aranda.
En 1570 Juan Jiménez de Urrea y Juan Enríquez fundaron en Épila el tercer conventu agustino d'Aragón, llamáu de San Sebastián, que taba al suroeste de la villa cerca de la ermita de San Llázaro, nun barriu llamáu inda barriu de los Agustinos. Los flaires tomaron posesión del conventu en 1573. Tamién fundaron, nun anexu del conventu, una escuela pa neños probes, onde s'enseñaba la gramática llatina. Caltener coles sos propies rentes procedentes de la cesión polos Condes de Aranda d'una propiedá a la que llamaron “La Viña del Señor”, que güei ye la finca de La Viñaza, de los condes del mesmu nome.
Dempués de la Guerra de Socesión Felipe V concedió a Épila un escudu d'armes col privilexu de denominase “villa” y el tratamientu de “fidelísima”. Pola so conducta de fidelidá al rei en tan delicada situación monárquica.
Sucesos acaecíos en Épila con importancia pal Reinu
.
Repercusión de l'Alteraciones d'Aragón
En 1591 mientres les llamaes Alteraciones d'Aragón, la xusticia d'Aragón Juan de Lanuza, (El Mozu) abellugar en Épila, onde vivía la so madre, sol amparu del Conde de Aranda y el Duque de Villahermosa. Basándose nos fueros aragoneses, protexera al antiguu secretariu d'estáu Antonio Pérez de la persecución del rei Felipe II d'España, quien acusaba a Antonio Pérez del asesinatu de Juan Escobedo, secretariu de la Real Facienda y secretariu del so hermanascu encargáu de la defensa de Flandes, don Juan d'Austria. Ante la lentitú de la xusticia Aragonesa y les torgues xudiciales, el rei dispunxo la formación d'un exércitu cola escusa d'una incursión a Francia. Pero qu'antes pondría paz nel so territoriu, pos taba de camín a la empresa. El día 1 de payares la Xusticia, Juan de Lanuza V, y los diputaos convocaron a les universidaes, pueblos y ciudaes d'Aragón por que'l día 5 unviaren a Zaragoza contingentes militares dispuestos pa la guerra. Intentóse aunir na causa a valencianos y catalanes, pero mientres los primeres escusáronse, el catalanes solo comprometiéronse en faer de mediador ante'l rei. Tamién se pronunciaron en contra d'ayudar a los resistentes aragoneses, les ciudaes de Tortosa y Lleida. De la mesma, escribióse a Felipe II pa informa-y del casu pidiéndo-y que mandara detener l'exércitu poles graves consecuencies qu'esto tendría pal Reinu quien, según el llugarteniente xeneral, podría llegar a axuntar 24.000 homes pa repeler la invasión.
Pero l'angustiosa solicitú nun atopó meyor respuesta ente les poblaciones regnícolas. Tan solo Jaca, Daroca, Caspe, Teruel, Bielsa, Puértolas y el Valle de Gistain, prometieron unviar l'ayuda riquida, el restu negaron el so sofitu a la Xusticia a allegar a la resistencia y en tales términos comunicar a Felipe. Tampoco los grandes nobles allegaron a la llamada de la Xusticia.
L'exércitu d'Alonso de Vargas, xeneral del exércitu de la so Maxestá cruciaba la raya aragonesa'l 8 de payares y, ensin resistencia dalguna, el 12 entraba en Zaragoza. Tras quedaben la fuxida d'Antonio Pérez escontra Francia y la del Conde de Aranda y el Duque de Villahermosa escontra Épila, villa a la que se xuniríen dempués la Xusticia y don Juan de Luna, en vista del escasu enfotu depositáu nes fuercies forales. La defección de los mandos regnícolas dio cola escorribanda de les tropes en Utebo. Ocupada Zaragoza y en contra de la opinión de Vargas, el rei desamarró una represión al envís de castigar de forma exemplar a los remontaos. Los mesmos diputaos de Cataluña pidieron clemencia al rei a la de la represión solicitando "...intercedir per los qui contra son real servey". De pocu sirvieron les súpliques yá que el 18 d'avientu llegaron, secretamente, los despachos del rei a Vargas: tenía de prender y executar a la Xusticia y unviar presos a Castiella al Duque de Villahermosa y al Conde de Aranda. La sentencia executóse dos díes depués y el 21 d'avientu.
Nunca quedó claru si l'asesinatu cometiérase a instancies del propiu Felipe II o si realmente Antonio Pérez taba implicáu nel asesinatu. Pérez, la bisarma de la fortuna”, llogró escapar a Francia, onde morrió en París. Otra manera, Juan de Lanuza acabó siendo degolláu na plaza del Mercáu de Zaragoza.
Fuelga y Asesinatu d'Obreros de la Azucadera en 1931.
Esti periodu de la historia española convulso y tirante. Preámbulu de la vergonzosa guerra civil, campu d'esperimentu de la segunda guerra mundial. Tubu una desgraciada buelga na llocalidá y como tal pasó a la historia xeneral española. Tiempos difíciles y convulsos estos del 31. Perdiérense les colonies, llucháu en cruenta guerra africana pal ego militar, un golpe d'estáu, una fuxida del rei y una república mal xestionada dientro de la balasma de rensíes y unviaes que se taben enfrentando con matones mercenarios a sueldu del meyor postor y el pueblu cada vez más aprobetáu y brutalizado. Nesta esguilada de violencia con tan murnia final. Unu de los sucesos que más marcu a esa sociedá y más emponderó a toles partes fueron los Sucesos de Castilblanco. Onde una alteria de xornaleros tundieron, torturaron y tullieron a unos guardia civiles que quixeron eslleir la concentración. Foi tal la conmoción que na sociedá causo. Que se llego a igualar l'asesinatu colos cometíos contra la tropa na cruenta guerra africana.El fatal desenllaz de los probes guardias col desenllaz de la sentencia del xuiciu, nel que exoneraba a los asesinos cola escusa de la opresión de los caciques a los xornaleros que fizo españar contra los guardias que diben terminar cola protesta. Causo nel cuerpu una sei de vengación que se cobro n'otres manifestaciones d'esti tipu.
Godos (parroquia)
Godos ye una parroquia del conceyu asturianu d'Uviéu.
Épila
Fuelga y Asesinatu d'Obreros de la Azucadera en 1931.
Asina en Épila, el sábadu 2 de xineru de 1931 los obreros de l'azucrera declarar en fuelga pa esixir que se contratara preferentemente a los censaos nesi términu municipal, siendo sofitaos polos xornaleros de la llocalidá, qu'esi día nun salieron a trabayar al campu y cerraron dellos establecimientos. A otru día, domingu 3 de xineru, axuntar na plaza del pueblu unes quinientes persones. La Guardia Civil intervieno y p'estenar la plaza disparó y asesinó a dos persones y mancó a delles más. Anque'l murnia final d'esta cruel vengación termino colos sucesos de Arnedo que termino per preparar los ánimos de los obreros pa la llucha armada.
Godos (parroquia)
Llenda al este cola de Sograndiu, al sur cola de Pintoria, al oeste cola de Trubia y al norte coles d'Udrión y San Pedru Nora.
Tien una población de que se reparten ente les poblaciones de Godos y Sotu. Atraviésala'l ríu Nalón.
Épila
Batalla del Rei contra la Unión
Nel añu 1348, los nobles formaron la Lliga de La Unión pa defender los privilexos d'esta facción contra Pedru IV el Ceremoniosu. Los dos exércitos enfrentar en Épila, el día 21 de xunetu y los realistes, sol mandu del Infante don Pedro d'Aragón, ganaron a La Unión. El rei abolió los fueros y ordenó quemar los rexistros que conteníen les actes de les Cortes d'Aragón, razón pola que solo se caltienen les que son posteriores al añu 1348. Amás los cabezaleros de la unión, de resultes d'esta derrota, perdieron la so vida na forca nun monte de la llocalidá de Épila, en que dende entós se -y denomina asina y los sos privilexos.
Guerra d'Independencia
Al empiezu de la Guerra de la Independencia, foi en Épila onde les tropes del pueblu españoles enfrentar a les de Napoleón, cuando les primeres taben empezándose a entamar.
Wasquehal
Wasquehal ye una comuña francesa del departamentu de Nord, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Watten
Watten ye una comuña francesa del departamentu de Nord, na rexón d'Altos de Francia. Llenda con.
Tien una población de y una superficie de  km².
Épila
Guerra d'Independencia
El 23 de xunu de 1808 una unidá del exércitu española al mandu del xeneral Francisco de Palafox con parte formáu en Calatayud, propúnxose colar de Buenavista a Épila y dellí a Zaragoza. Pa cortar la comunicaciones del enemigu ente Madrid y Zaragoza mientres el primer Sitiu de Zaragoza. Amás de protexer ''los molinos de pólvora de la llocalidá epilense, col salitre d'unos regueros que traviesen a esta y en rellación direuta como provisores de materia primo coles reales fábriques de pólvora negra de Villafeliche. Importante detalle a tener en cuenta pa la sobrevivencia pa los franceses, tamién. Trátase d'una fuercia de 2.235 homes más el oficiales y 363 caballos. Fueron poles hermanicas de Rueda (güei en ruines), que s'atopen a unos pocos quilómetros al norte de Épila. Les tropes franceses, sol mandu de François-Joseph Lefebvre, abrieron el fueu nel camín de Zaragoza el 23 de xunu de 1808 a les 21 hores.
Wasquehal
Tien una población de y una superficie de  km².
Épila
Guerra d'Independencia
Los franceses entraron en Épila el 24 de xunu pela mañana. El pueblu taba casi ermu, anque permanecíen nél, el cura párrocu, Don Domingo Marqueta, dellos paisanos y neños, y los enfermos del hospital. El pueblu foi escaláu, el cura asesináu y más de 36 persones degollaes. Sicasí, les tropes franceses respetaron al ciruxanu y a los enfermos del hospital. A otru día la badayada de les campanes anunció la partida de los franceses y los epilenses tornaron a les sos cases.
Na guerra de la Independencia, en 1808 los franceses mandaos pol General Lefebvre ganaron al General Palafox que tuvo que salir escontra Calatayud, nesta guerra destruyéronse archivos y quemaron edificios, imáxenes, llibros y legajos. Tamién hubo batalles nes guerres carlistes, nes cualos quemáronse y destruyeron edificios.
Escudu
Esta villa zaragozana usa como armes heráldiques propies un escudu partíu en pal, nel primer cuartel d'azur hai en xefe trés flores de lliriu n'oru y debaxo una pila bautismal tamién d'oru sostenida por dos lleones del mesmu metal, nel segundu cuartel bandado en azur y plata, atributos heráldicos peculiares de la familia Urrea.
Demografía
El conceyu, que tien una superficie de 194,32 km², cuenta según el padrón municipal pa del INE con  habitantes y una densidá de  hab./km².
Población por nucleu
Desglose de población según el Padrón Continuu por Unidá Poblacional del INE.
Urbanismu
Épila tien un treme urbanísticu peculiar, yá que tien dientro del conceyu unos cabezos habitaos, con cases-cueves o bodegues vinícoles, que-y dan una seña d'identidá propia dientro de tola contorna. Los cabezos son el del Castillo, Manolín y Los Paños. Estes cases cueves o bodegues vinícoles, son irregulares na so planta al ser escavaes nel cabezo, según fueren cases cueves o bodegues modificábase'l so construcción. La peculiaridá d'estes construcciones ta suxeta a la mesma forma de tar construyida, pos al ser una cueva escavada nel cabezo, dexa tener constante una temperatura interno y caltenese caliente pel hibiernu y fresca pel branu, razón polo que se valoraben pa la ellaboración del vinu.
Según fora pa casa o bodega variaba la so construcción al ser distintos los sos usos y necesidaes. Mientres nes bodegues asitiar na entrada un pequeñu furacu, al llau de la puerta, dende onde s'arramaba la uva a un cuartu de extrujado pa triar la uva y que'l so mostiu pola gravedá baxara por una canal al pozu de lleldar. Sustituyendo a la prensa, pa siguir dempués col procesu de la bodega. Teníen d'una gran sala d'una planta no fondero onde se pasaba'l mostiu a los toneles y avieyábase añedir. Tenía tamién la puerta un ventano pequeñín que se dexaba abiertu mientres la ellaboración del vinu, por que la bodega alendara y nun s'atroparen gases.
Casar cueves construyir según les habitaciones que queríen tener, teniendo la cocina de normal na entrada, onde había una meyor aireación de gases y menos tierra que escavar pa la chimenea. Desgraciadamente, na actualidá atopar nun estáu ruinosu, esgonciaes y con graves hinchentes provocaos por un desaparente y deficiente plan d'asfaltáu de los caminos y saneamientu, dotando a la parte de los cabezos de rede d'arramáu y agua. Esta aición d'asfaltáu de los caminos y saneamientu, produció nes cueves un dañu ensin contemplar, una y bones les cueves alendaben pelos caminos que los pasaben percima, esaniciando l'escesu de mugor y calteniendo la microclima de la cueva. Amás de tener estos caminos pocu grosez n'ocasiones, al respective de los techos de les cueves, lo qu'enzancaba l'allugamientu con desniveles fayadizos de les cañeríes de desaguadorios, nun controlando per otra parte les gabites illegales a estos y a l'agua. Y tampoco el dañu que les fugues de les cloaques o agua producen en zones de vetes de roca que despisten al buscar el so orixe.
Saligny-sur-Roudon
Saligny-sur-Roudon ye una comuña francesa del departamentu d'Allier, na rexón d'Auvernia-Ródanu-Alpes. Llenda con.
Épila
Urbanismu
Na actualidá tópense ocupaes, la mayoría de forma irregular, pola comunidá xitana. Sufren un estáu de llimbu qu'implica la compra per parte del conceyu de les cueves con problemes d'hinchente de particulares, pal so derrumbe. En La Rioxa, tamién esiste esti particular treme urbanísticu y similares problemes d'abandonu. Pero dende pueblos y conceyos como'l de Quel tán lluchando por recuperar y eponderar el conglomeráu de bodegues-cueva covanoses sobre'l sieglu XVII, nuna fastera al marxe del ríu Cidacos. Atopando un fuerte respaldu, mientres sigue la tramitación alministrativa del so plan especial, sumó'l sofitu social y d'empreses locales pa realizar un censu d'estes construcciones utilizaes nos sos oríxenes pa ellaborar el vinu y que, tres siglos dempués, pueden convertise nun reclamu turísticu.
Saligny-sur-Roudon
Tien una población de y una superficie de  km².
Épila
Urbanismu
Saliendo de la particularidá y singularidá de los cabezos el treme de la llocalidá inclúi una alcordanza de la judería, la plaza del palaciu, la escalinata, barrios creaos pol conceyu en dos tales promociones social y nuevu barriaes al amparu del boom inmobiliariu.
Accipiter
Accipiter ye un xéneru d'aves accipitriformes de la familia Accipitridae qu'inclúi numberoses especies d'aves de presa, ente les que destaquen los gavilanes y los azores.
Épila
Urbanismu
D'antiguo, antes de la llegada de la recoyida de basures en contenedores, esistía una práutica qu'influyó qu'al pie de les puertes siempres tuviera decoráu con tiestos de flores resistentes al clima y que despidíen arume, como xeranios. Esti costume que se repara en munchos cascos antiguos d'España ye'l de tener tres aros encastrados na paré a un altor eleváu del suelu. Dos próximos a la puerta o ventana y otru alloñáu. Los próximos a les ventanes o puertes siempres taben con flores y el terceru alloñáu yera l'emplegáu pa colgar nel la basura del día que na nueche recoyía un encargáu del conceyu. El poner contenedores esanició la necesidá de colgar la basura por que nun la rompieren los animales y adulces les flores nos tiestos qu'azorronaben el golor. Ye una pena qu'en Épila perdiérase'l poner tiestos nes puertes y ventanes al par que sumíen les muyeres mayores que les calteníen como tradición, al igual que'l llimpiar el so tramu de fachada colo que'l pueblu calteníase llimpiu polos mesmos vecinos.
Accipiter
Especies
El xéneru Accipiter entiende 49 especies:
Épila
Urbanismu
Tien un polígonu industrial pegáu al pueblu y un barriu amiesto al pueblu como ye'l de l'Azucrera.
El Santuariu de Rodanas, la urbanización y les cocines, tamién tán nel ámbitu municipal de Épila.
Economía llocal
Épila ye un conceyu en parte agrícola, ganadera y apicultora. Pero con una industrialización creciente ya importante na actualidá. Con tal repercusión que da trabayu a xente de la contorna, Zaragoza y apocayá de contornes vecines como Cariñena y Aranda.
Evolución de la delda viva
El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial.
La delda viva municipal per habitante en 2014 xube a 634,66 €.
Industrialización
Épila por historia y población, mientres un tiempu merecióse ser cabeza de contorna, en desterciu de La Almunia de doña Godina. Mientres tiempu, foi unu de los conceyos d'Aragón y España que más avanzáu industrialmente taba, al tener una azucrera, una alcoholera como seición amás de esta, una destilería, una bodega industrializada, un tejar d'alta producción, industria de confección testil y unes mines pa procesar mineral, una pequeña cantera p'adoquinos y pilastres na serranía de Rodanas. Amás d'unes canteres cerca del campusantu del pueblu pal llogru de Calciu pa la industria químico y abonos, a partir de bancos de cal propensu na zona.
L'Azucrera y treme industrial al so amparu
L'azucrera instalar en 1908, pasa a ser una de les más importantes d'España, llegando a producir 16 millones de quilos d'azucre y tener unos 1500 obreros. Siendo la primer empresa en participar y cotizar na bolsa de Madrid. El so zarru en 1969 supunxo una fuerte crisis sociu económica pa Épila. Desgraciadamente na actualidá foi desmantelada y derruida en parte, pa construyir na so solar viviendes. Supunxo una gran llombarada pa la crecedera demográfica del conceyu y del bienestar del pueblu, que creció hasta daqué más de seis mil habitantes. El barriu que se creó al so amparu disponía d'agua corriente, un luxu naquellos tiempos y de piscines dientro de la cortil de la fábrica pa los emplegaos y familiares.
thumb|150|left|Azucrera de Épila dende'l mirador de la cruz. Instalóse una destilería que procesaba la rica y gran vendimia de la zona qu'acompañaba a la gran bodega una vegada pasaes les víes del tren.
De la remolacha una vegada procesada y estrayida la so magaya pal azucre, pasaba al sector de la alcoholera del mesma cortil onde los restos procesar pa llograr alcohol. Nos últimos años, la melaza, que ye la residuu d'estos procesos vender pa la confección de pastillas de caldos a otra empresa.
Na serranía de Rodanas esplotóse, ensin ésitu magar el so nome, un complexu mineru al aire de cobre, probe en mineral y zarráu práuticamente al par de les industries locales. De 1947 hasta 1953. Que'l so nome yera esplotación industrial La Esperanza. Contrariamente a lo que s'espera d'una mina esta en realidá usar pal tratamientu y procesáu d'estracción del mineral llográu n'otres mines cercanes.
El zarru y treslláu de l'azucrera y la destilería a Xerez de La Frontera acarretó un descensu demográficu importante, pos munchu trabayadores colar al nuevu destín; los más de 6.000 amenorgar hasta los aproximao 4.500 habitantes a día de güei. Amás de producir un efeutu rebote nes demás empreses crecíes al amparu d'esta azucrera, sumiendo les destileríes, la alcoholera, el tejar, la confección, la gran bodega que cargaba les botelles nel tren, pola so proximidá a les víes y que disponía d'un apeaderu de carga propiu o les mines.
Aición Pública pa la Defensa del Patrimoniu Aragonés, APUDEPA, solicitó la declaración de l'antigua azucrera del Jalón como Bien d'Interés Cultural. Al ser el complexu industrial, amuesa de l'arqueoloxía industrial del Jalón. Desgraciadamente nun se vio oportunu pol gobiernu de vez la so proteición que podría sentar precedentes nes demás Azucaderas ya industries abandonaes del territoriu. Y a'l ser un bien priváu y ensin proteición gubernamental qu'obligara al so caltenimientu dexar en manes del so dueñu Ebro -Puleva el so futuru. Desmantelando pa chatarra toa'l so interior y dexando a la so suerte al edificiu hasta la so posterior venta pa faer cases na so cortil.
El zarru de l'Azucrera produció un vacíu industrial y tecnolóxico importante, hasta l'apaición en 1984 d'unes cámares frigorífiques pal caltenimientu de frutes, al amparu de los nuevos vezos agrícoles del momentu: camudóse la llantadera de remolacha pol cultivu y esplotación frutal.
Na actualidá'l sector agropecuariu ta menguando en favor del industrial. Esto ye debíu al descensu nel preciu de la fruta n'España y nel avieyamientu de les esplotaciones, colo que mengüen les producciones hortofrutícolas y la calidá de les mesmes. Agravando la situación del campu, les xubíes de los tratamientos, el gasoil, la mano d'obra y l'importación d'otros llugares europeos y estranxeros con una mayor calidá/aprecio o un menor preciu.
La xente del pueblu entornóse na industria de la zona. Gracies a esti desenvolvimientu industrial la tasa de paru de la contorna tiende a cero dende hai más de trés años. Épila, contorna y Zaragoza, abastecen de xente al polígonu industrial de la llocalidá de Valdemuel (en curtia va quedar rematáu'l segundu de nome'l Sabinar, xunto a l'autovía qu'enllaza Madrid-Zaragoza-Barcelona A2). Sumando a esta tasa cero la xente que trabaya na General Motors de Figueruelas.
Primer Polígonu'l de Valdemuel
Cola instalación en Figeruelas de la multinacional GM dientro d'unos terrenes mercaos por Ibercaja y puestos a disposición del Gobiernu d'Aragón. Como primer opción al disponer de la proximidá de les víes de tren y poder faer un apartaderu de carga ensin aburuyar el trayeutu principal. Surdió n'Aragón impuestu por esta multinacional la necesidá de disponer d'empreses auxiliares nun radiu non cimeru a 40 Km. La oportunidá pal pueblu de Épila por esti mandatu de la multinacional pa los sos auxiliares qu'aproven de pieces a esta mega factoría. Pola lóxica de que 40 km ye un trayeutu fácil pa si la empresa de tresporte habitual de GM falla, nun-yos suponga un gran costu'l consiguir a otra empresa provisional que-yos faiga'l serviciu eventual a un baxu costu. Épila asitiar nel cercu de conceyos p'allugar una o varia empreses auxiliares por esti apartáu y por que esistía ente la so direutiva d'inxenieros un descendiente d'esta llocalidá con bastantes tierres de la familia esponera. Que foi'l qu'informó al conceyu d'esta oportunidá de montar un polígonu industrial que captara a les empreses auxiliares que taben dispuestes a abastecer a la Opel y presentó el proyeutu na multinacional. Cola condición que se fixera a partir de les tierres que la familia disponía nes contornes próximes al pueblu. De cuenta que al serviciu de la especulación privada de la familia esponera qu'uso la oportunidá y la de dalgún otru vecín que disponíen de tierres o granxa pela redolada. Dende'l conceyu encargaron la ellaboración d'un proyeutu de viabilidá de polígonu industrial ya incluyeron terrenal públicu na operación como foi'l campu de fútbol municipal. Presentándolo a la DGA y GM como aspirantes a tener una empresa auxiliar. Sumando a la propuesta la esceición d'impuestos y agua pa la empresa que se va instalar y contratara a xente del pueblu.
Esti polígonu traxo a la industria moderno a la llocalidá colo que dende la xente del pueblu y la contorna tubu al algame un trabayu nel polígonu industrial de Valdemuel. Y dende el conceyu y el partíu de gobiernu del PSOE col alcalde en cabeza. Pudieron sacar pechu de consiguir empreses de GM que s'apostaben otres llocalidaes y caltenese nel ideariu local como los que traxeron les empreses, más allá de la operación especulativa privada que taba apareyada a la operación.
Segundu Polígonu d'El Sabinar
Al amparu del boom inmobiliariu y cola oportunidá perdida d'allugar nestes parceles el polígonu Centrovía y a les empreses que finalmente se llevó La Muela por falta d'entendimientu ente'l conceyu y el so promotor. Y por lo bien que dende'l conceyu de La Muela xestiono cola promotora la baza de la proximidá a Zaragoza. Que foi determinante al tener parte de les empreses que dende'l conceyu de Zaragoza taben espropiando d'un polígonu que s'atopaba dientro d'un barriu, el de l'avenida Cataluña, de la ciudá que teníen proyeutáu que fora d'espansión de la ciudá mientres el mandatu del Partíu Popular. Anque col cambéu de sigles del conceyu al PSOE, paralízose esta ampliación de la ciudá por esa banda y apostóse por barrios de nueva creación dende cero que fueron Valdespartera y Arcosur, de casualidá en terrenes de Ibercaja. Poníenlos como condición dende'l conceyu Zaragozanu d'un plus nel cobru, el treslláu a Plaza o a Centrovía de la plantíes integres que disponíen nel antiguu polígonu espropiáu, por que nun despidieren a naide.
A la segunda operación especulativa en marcha con El Sabinar, sumóse la esperanza del proyeutu del estudiu y rumor de la quinta petrina que desallugaba a Zaragoza y el puertu de la Muela del pasu de camiones porque circunvalaban el puertu y a Zaragoza ensin tener que pasar pol trayeutu actual. Poles operaciones de compra de terrenales colindantes a estes parceles qu'alluguen El sabinar, per parte d'una gran empresa constructora. Amás de l'anterior esperiencia d'ésitu de Valdemuel. Una empresa privada y el conceyu al que lu prometió que taba mercáu tol terrén disponer a realizar el proyeutu qu'alloñáu del pueblu esta vegada, tenía la baza de quedar nun marxe de l'autovía al estilu de Centrovía cola visibilidá pa la empresa qu'esto causa. La collaboración per parte del conceyu foi'l cambéu de terrenes que taben no que sería El sabinar por otros en terrenes nesos momentos municipales con un pozu financiáu pol conceyu na paraxa denomada El pasu. Con una medría compensatoria de los terrenes nuevos en cuenta de los vieyos, más pequeños, que taben dientro del proyeutu.
Desgraciadamente la pinchada inmobiliaro ciñu al proyeutu y anque los terrenes tán toos mercaos como los prometieron al conceyu los sos promotores. L'ésitu d'esti polígonu nun lu hai sío en xente de la llocalidá trabayando nél. O en captar a una gran empresa que -y de vida como la foi nel primer polígonu amestáu a la GM y con xente de dientro de la empresa liderando'l proyeutu. Quedó como un reflexu más del desastre especulativu que se produció nel boom inmobiliariu. Con dos empreses medianes metanes terrenales vacíos al retirar la opción de construcción, que prefirieron perder la fianza comprometida col proyeutu.
En 2017 anque non nel polígonu puramente dichu. Sinón en frente y aprovechando la siguiente fachada a l'autovía y l'esistencia d'unos terrenes yá mercaos per parte del conceyu ante una eventual ampliación prevista. va edificase un megaproyecto d'una gran marca de suministros cárnicos, alimentación, piensos y loxística. Que englobara un polígonu puramente dichu. Onde allugar un mataderu, sala de despiece, empaquetado de piensu y distribución zona Norte y Sur d'España. Esta operación llevar con una alta discreción per parte del conceyu ante los pretendientes a allugar tal megaindustria. Llocalidaes de La Rioxa, Navarra y Cataluña.
Patrimoniu
Esiste un ricu patrimoniu local que nun se basa solo na mesma arquiteutura, sinón que tamién inclúi curiosos medioambientales y paisaxísticos dignos de reseñar. Exemplos arquiteutónicos escamplaes como'l palaciu de los Condes de Aranda (del sieglu XVI), l'edificiu de los Marqueses de Saudín, el de los Condes de Montenegrón, o tamién los conventos de les monxes Franciscanes Concepcionistas, de clausura, y el del Asilu, qu'ocupa l'antiguu conventu de los Capuchinos y onde tamién trabayen monxes profeses. Como patrimoniu de la naturaleza cabo citar la fonte de la Cascarrera, les olivares del Santuariu de Rodanas, la cueva del gatu o les sableres fluviales de Mareca.
Atopamos otres edificaciones a destacar: cases-palaciu interesantes, como la de Jiménez Frontín Doráu o la de los condes de Montenegrón y la vivienda na que nació'l mártir San Pedro Arbués, o la interesada casa de les Hedres, emplegando para bien la cortina d'hedres qu'anubre la so fachada, causando un efeutu beneficiosu climáticamente, tan puestu en boga colos xardinos verticales y un cambéu estacional de los sos colores na fachada.
A lo cimero d'un cuetu atopamos un conxuntu bloques de piedra que marquen el llugar onde s'allugaba'l desapaecíu castiellu y nes proximidaes de la población, una ponte romana, del sieglu III d. C. que correspuende al antiguu trazáu de la vía que xunía Caesaraugusta con Emerita Augusta.
Una ermita d'estilu románicu tardíu de nome Santa María Madalena, muerte más antigua de la cristiandá en Épila. La Casa de Mareca, ocupada polos padres de la Compañía de Xesús hasta la so espulsión, alluga los restos de Lluis Ximénez de Urrea, IV Conde de Aranda y muertes d'un cubil defensivu musulmán, en ruines na actualidá y de propiedá privada.
Ilesia de Santa María la Mayor
thumb|Ilesia de Santa Maria La Mayor Ye una ilesia de grandes dimensiones, con una volumetría claro y atayante, realizada nel sieglu XVIII según modelos barrocu-clasicistes que siguen el cercu pilarista. Consta de tres naves del mesmu altor y cabecera recta tripartita, agospiándose un coru baxu na capiya central.
Les bóvedes de cañón con lunetos de la nave central y los brazos del cruceru, al igual que la cúpula que cubre'l mesmu, tópense decoraes con interesantes pintures murales qu'animen el diáfano espaciu.
Real Sitio de San Ildefonso
El Real Sitio de San Ildefonso ye un conceyu español perteneciente a la provincia de Segovia (comunidá autónoma de Castiella y Llión, España). El conceyu entiende, por orde de númberu d'habitantes, les poblaciones de La Granxa de San Ildefonso, La Pradera de Navalhorno, Valsaín y Riofrío, ónde ta asitiáu'l Palaciu Real de Riofrío.
Épila
Ilesia de Santa María la Mayor
Al esterior destaca la monumental fachada occidental, que presenta un xuegu de retranqueos que-y confier un dinamismu conteníu. Presenta nel centru una portada clásica flanqueada por pilastres xóniques y rematada por un frontón triangular, a que los sos llaos proyeutar la construcción de torres, de les que solo s'acabó la de la derecha. Igualmente clásicos son los motivos que decoren el restu de la fábrica, que combina sillar con sillarejo y lladriyu, y atópase anguaño en perfectu estáu de caltenimientu.
Real Sitio de San Ildefonso
Asítiase a 11 km de Segovia capital, xunto a los montes del sistema Central, que dixebra la provincia de Segovia de la de Madrid (ciudá de la que falta 76 km pol puertu de Navacerrada y 80 km pol túnel del puertu de Guadarrama).
Ranko Popović
Ranko Popović ye un ex-futbolista y entrenador de Serbia.
Épila
Ilesia de Santa María la Mayor
Na redolada incluyir de forma xeneral les fachaes de los inmuebles que dan a les places Conde de Aranda, Capitán Esponera y la mesma de la Ilesia, incluyendo la de los inmuebles que dan a la Cai vieya nel llateral y la totalidá de les parceles que s'atopen adosaes na parte trasera de la mesma.
Real Sitio de San Ildefonso
Destaquen ente los sos monumentos el Palaciu Real, los sos xardinos coles sos fontes, según la Real Fábrica de cristales Real Fábrica de Cristales (fábrica de vidriu de gran importancia históricu-monumental) que na actualidá alluga la Fundación Centro Nacional de Vidriu (Muséu del Vidriu y Escuela-Taller de Vidriu) y l'institutu de la llocalidá, I.E.S. Peñalara; según el Parador Nacional, sito na Casa d'Infantes y fundáu en 2007
Épila
Ilesia de Santa María la Mayor
Les obres de la fábrica actual de la ilesia empecipiar nel añu de 1722 so la influencia de La nuesa Señora del Portiellu de Zaragoza. Tamién se sabe que lo más importante de la fábrica y decoración del nuevu templu toparíase acabáu l'en 1798, fecha de la so bendición solemne.
Real Sitio de San Ildefonso
Amás destaquen les numberoses rutes de senderismo pola sierra de Guadarrama que pueden realizase partiendo dende La Granxa o dende Valsaín, según les formoses paraxes que pueden esfrutase percorriéndolos.
Épila
Ilesia de Santa María la Mayor
De la decoración interior tien de destacar el gran conxuntu mural de les bóvedes, de los más importantes del sieglu XVIII aragonés, si salvamos la Pilastra de Zaragoza y la cartuxa de Les Fontes en Lanaja. Les pintures más importantes van roblaes por Mariano Ponzano, pintor de cámara, tíu del escultor Ponciano Ponzano. El restu de les pintures murales atribuyir a fray Manuel Bayeu.
Real Sitio de San Ildefonso
Foi residencia de branu de los Reis. Ellí robláronse los Trataos de San Ildefonso.
Épila
Ilesia de Santa María la Mayor
La ilesia de Santa María la Mayor tien un altar, construyíu na cortil de la casa del inquisidor San Pedro Arbués, nel que se veneren les sos reliquies. N'otru de los altares atopa la Virxe del Rosario. Nesta mesma ilesia hai un frescu atribuyíu a Francisco de Goya, dellos frescos de Francisco Bayeu, y una imaxe de Jesús neñu llamada “El Cautivico”, qu'hasta la exclaustración de 1835 perteneció a un conventu de los capuchinos que s'atopaba en Épila sol patrociniu de San José.
Real Sitio de San Ildefonso
Símbolos
120px|left|Real Sitio de San Ildefonso
Épila
Sepulcru de Lope Ximénez de Urrea
thumb|Sarcófagu de Don Lope Ximenez de Urrea, na Ilesia de Santa María la Mayor. Dientro de la Ilesia de Santa María la Mayor hai que faer una reseña al bellu sepulcru de talla n'alabastru aragonés de Don Lope Ximénez de Urrea, Virréi de Sicilia en 1465 home lleal a Don Fernando d'Aragón y padre del primer conde de Aranda tamién de nombre Lope y otros miembros de la so familia. Como rellata'l brillosu enllaz axuntu en referencies d'esti sepulcru. Nun foi'l so entierru orixinal este de Épila. Sinón que foi treslladáu dende la catedral de Sicilia onde foi soterráu con honores de monarca y reconocencia del so bon faer y gobiernu de la población. Por orde de la so vilba qu'entendía que pol amor que siempres tubu escontra la so llocalidá de nacencia esta entendía tenía que ser el so llugar de descansu eternu. Encargó faer una capiya de San Miguel como guerreru que foi y sumió cola baltadera de l'antigua ilesia. Respetar por parte de los nuevos patronos de la que diba ser nueva ilesia barroca de la llocalidá que yera'l conceyu del Conceyu de Épila qu'empezó cola obra en 1748 hasta llegar al altor de la capiya de San Miguel en 1769 onde pidió permisu al so propietariu naquel momentu que yera X Conde Aranda. Por pertenecer a la so familia y l'importancia del personaxe pa la corona d'Aragón y España. El conde pidió informes al so abogáu pa saber como actuar pa nun perder poderes na nueva ilesia. Aceptó previa aceptación del conceyu y promotor de la nueva ilesia que'l sepulcru permaneciera na mesma llocalización onde s'atopaba la so antigua capiya y que'l conde caltuviera los sos derechos eclesiásticos pa él y los sos descendientes. La so disposición nesta nueva ilesia foi empotráu dientro de los murios, lo que torgaba contemplar la so magnífica manufactura y porte señorial.
Real Sitio de San Ildefonso
Símbolos
L'escudu heráldicu que representa al conceyu se blasona de la siguiente manera:
Épila
Sepulcru de Lope Ximénez de Urrea
Apocayá lleváronse a cabo hallazgo reseñables en felicidá obra aciaga, arrequexada y ensin rellumu nun rincón de la ilesia.
Real Sitio de San Ildefonso
Símbolos
La descripción testual de la bandera ye la siguiente:
Épila
La ermita de Santa María Madalena
Ye una muerte del románicu tardíu d'Aragón y na actualidá ta vacida. Falta unos 800 metros del campusantu. Atopar nuna zona degradao y marxinal denomada 'les cueves', porque pela redolada esisten numberoses cases-cueva y bodegues vinícoles, deshabitadas la mayoría na actualidá. D'antiguo faíase una romería hasta la ermita y se merendaba na so redoma una vegada acabada la misa. El so marginalidad llevar al deterioru y a sufrir robos y vandalismo nel so interior. Los xitanos local inclusive lu emplegaron pa zarrar perros. Cuando la ermita llegó a amenaciar ruina, túvose qu'intervenir pal so saneamientu.
Real Sitio de San Ildefonso
Historia
La hestoria d'esta población ta íntimamente venceyada a la de la so Palaciu Real. Yá esistía antes de la construcción de dichu palaciu otru na cercana población de Valsaín. Poro, esti conceyu cuntó con un palaciu dende la dinastía Trastámara, yá que Enrique IV de Castiella foi quien fundó'l palaciu de Valsaín, en principiu, concebíu como abellugu de caza. Esti palaciu formó parte de les residencies palaciegues de Felipe II, onde se celebraron los festexos nupciales, en casándose esti rei per cuarta vegada nel Alcázar de Segovia. Esti palaciu, agora en ruines, tuvo'l privilexu de ser el primer palaciu de tolos Reales Sitios. Tamién foi en Valsaín onde Felipe II pensó construyir un monesteriu, que finalmente se construyó na daquella de San Lorenzo de El Escorial.
Épila
Santuariu de la Virxe de Rodanas
thumb|150|left|Plaza de Santuariu de Rodanas. Esiste tamién como interés turísticu un campu d'olivares centenarios, próximos a la plaza del santuariu y enfrente del chigre. Amás un detalle interesao y digno d'empresta-y un chisgo, ye'l reló de sol qu'hai na fachada de la casa del cura. Sumándose'l parque y la llaguna artificial con coríos y cisnes detrás de les cocines, onde antes s'atopaba'l llavaderu.
Real Sitio de San Ildefonso
Historia
Esti palaciu tuvo delles quemes y reconstrucciones que modificaron la so estructura. Pero tres la quema de 1697 que lo destruyó significativamente, reinando Carlos II d'España, finalmente abandonóse pa construyir otru nuevu na redoma de la población de Valsaín, pero al gustu de la nueva dinastía, Borbón, qu'acababa de llegar al tronu d'España col rei Felipe V d'España. L'allugamientu que s'escoyó foi cerca d'un cotu de caza real, que gran parte del mesmu quedó dientro de la cortil palaciega. Cerca d'esti cotu esistía un pequeñu monesteriu dedicáu a San Ildefonso, que los sos monxos llevaben una hospedería, una granxa y delles güertes con árboles frutales pal so propiu sustentu.
L'orixe d'esti monesteriu foi la cesión d'unos terrenes en 1477 per parte de los Reis Católicos a los monxos jerónimos del monesteriu del Parral en Segovia. La ermita d'esti monesteriu caltiénse anguaño dientro de les muralles del Palaciu. Estes obres empezaron en 1721 y de cutio, hasta práuticamente l'actualidá fuéronse añediendo distintos elementos o se modificaron les infraestructures.
Épila
Santuariu de la Virxe de Rodanas
Na actualidá atoldóse la cortil y la so plaza, pa la visita turística y nun ye estrañu allegar cualquier sábadu y atopase, col bon tiempu sobremanera.., los merenderos y les meses llenes de xente que vien pasar el día y faese una parrillada, un ranchu o a comer comida de casa nel campu. Solo ta dexáu'l fueu dientro de los fogones protexíos no qu'antes yeren unes parideres. Que s'acondicionaron pa fogones una y otra, la más grande pa comedor con meses y bancos. Con esa condición turística tamién sían incorporaos unos baños públicos, que sorteen con una graciosa ponte un barranquillo. Dándo-y el so particular pincelada y estilu a estes obres d'acondicionamientu, el xefe y encargáu d'obra del conceyu daquella Don. Jesús Va Villa, al disponer de plena llibertá d'execución d'estilu d'obra.
Real Sitio de San Ildefonso
Historia
Asina poro, Valsaín al nun tener yá'l palaciu foi perdiendo importancia al respective de la nueva población que taba surdiendo col nuevu palaciu. Si nun llegó a sumir la población, foi gracies a l'actividá de curtia d'árboles nel pinar y el aserradero del cercanu nucleu urbanu (a menos de 1 km) de La Pradera de Navalhorno. Sicasí, a midida que díbase construyendo'l nuevu palaciu, el nucleu urbanu diba creciendo a midida que díbense precisando más emplegaos nel palaciu, tantu pa la so construcción y caltenimientu, como pa dar serviciu dientro del mesmu. thumb|left|Mapa de la llocalidá publicáu en 1848 realizáu por [[Francisco Coello de Portugal y Quesada|Francisco Coello]]
Tamién se creó nesta población la Real Fábrica de Cristales en 1727, coles mires de menguar les importaciones y por tantu los costos de les pieces de cristalería de luxu, al empar que se protexía la manufactura nacional. El proyeutu foi impulsáu por Ventura Sit col sofitu de la Corona, quien instaló un pequeñu fornu pa vidrios planos, que sirviríen pa realizar ventanes o grandes espeyos. Darréu, construyóse l'actual edificiu pol apareyador real Joseph Díaz (Gamones), con una superficie total de 25.000 m². Nesta fábrica realizáronse importantes pieces de vidriu que s'esportaríen por toa Europa, compitiendo coles fábriques más importantes del momentu.
Épila
Santuariu de la Virxe de Rodanas
El santuariu ye propiedá d'un patronatu que dirixen el cura y l'alcalde. Na cocina del Conceyu hai una aula de la Naturaleza. Y en la que comparten el conceyu y los hermanos de la confrería de la virxe, nunos trabayos d'atoldala apaeció una representación nun frescu de la última cena, d'autor desconocíu.
Real Sitio de San Ildefonso
Historia
Cola llegada de Carlos III d'España, la población tomó un nuevu impulsu. Dalgunes de les midíes que tomó fueron reordenar el cascu urbanu y delimitar ésti con una muralla, ampliando la muralla yá esistente del Palaciu Real. Tamién saca fora del cascu urbanu'l campusantu, siendo esta población la primera n'España que realiza esti cambéu. Amás la fábrica, nel so momentu de rellumanza, impulsó entá más la crecedera de la población.
Épila
Santuariu de la Virxe de Rodanas
Anguaño tánse llevando obres de restauración del Santuariu per parte de la confrería de la Virxe de Rodanas, por aciu subvención y con dineru donáu polos vecinos del pueblu, por aciu la compra d'un Dvd, con fotografíes de los cofrades. Inténtase repitir l'ésitu de la donación pa la restauración del altar de la virxe de Rodanas.
Palaciu de los condes de Aranda o Duques de Híjar
thumb|150|left|Palaciu de los Condes de Aranda. thumb|150|left|Galeríes ciegues del palaciu, desatapaes mientres les obres. thumb|150|left|Celosías nueves del palaciu de Épila, ensin asitiar y acabar, comparaes coles vieyes.