জৈৱ_প্ৰযুক্তি
ৰিকম্বিনেণ্ট DNA প্ৰযুক্তিৰ প্ৰণালীসমূহ
ৰিকম্বিনেণ্ট DNA প্ৰযুক্তিৰ কৌশলসমূহ অতি জটিল। এই স্তৰসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল- 1. জিনীয় পদাৰ্থৰ পৃথক্কৰণ (Isolation of Genetic Material): সকলো জীৱৰ আনুবংশিক পদাৰ্থ হ’ল নিউক্লিক এচিড (DNA আৰু RNA) আৰু বিশেষকৈ DNA য়েই বেছিভাগ জীৱৰ ক্ষেত্ৰত জিনীয় পদাৰ্থ হিচাপে কাম কৰে। আমি জানো যে জিনবোৰ DNA ত থাকে। গতিকে ৰিকম্‌বিনেণ্ট DNA প্ৰযুক্তিৰ প্ৰথম কামটো হ’ল কোষৰ থকা অন্য বৃহৎ অণুবোৰৰ পৰা বিশুদ্ধ আৰু মুক্ত DNA পৃথক কৰা। বিশুদ্ধ DNA আহৰণ কৰিবলৈ হ’লে তলত উল্লেখ কৰা পদ্ধতি কেইটা অৱলম্বন কৰিব লাগিব। (a) প্ৰথমে বেক্টেৰিয়া, প্ৰাণী বা উদ্ভিদ কলাবোৰক কিছুমান উৎসেচকৰ লগত ক্ৰিয়া কৰিবলৈ দি বাহিৰৰ আৱৰণখন নাইকিয়া কৰা হয়। বেক্টেৰিয়াৰ কোষবোৰ বাহিৰৰ আৱৰণখন ভাঙিবলৈ লাইচ’জম (Lysosome) উৎসেচক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদ্ভিদ কোষবোৰৰ চেলুল’জৰ আৱৰণখন জিন নিয়াবলৈ চেলুলেজ (Cellulase) নামৰ উৎসেচক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ভেঁকুৰৰ কোষাবৰণত কাইটিন থাকে আৰু ইয়াক দ্ৰবীভূত কৰিবলৈ কাইটিনেজ (Chitinase) নামৰ উৎসেচক প্ৰয়োগ কৰা হয়। কোষাৱৰণখন দ্ৰবীভূত হোৱাৰ পাছত কোষবোৰৰ পৰা DNA ৰ লগতে অন্যান্য বৃহৎ অণু যেনে RNA, প্ৰটিন, বহুশৰ্কৰা আৰু লিপিড আদি মুক্ত হয়। (b) দ্বিতীয় স্তৰটো হ’ল DNA ৰ বিশুদ্ধকৰণ আৰু পৃথক্কৰণ। প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত DNA অণুবোৰ হিষ্টন প্ৰটিন অণুৰ সৈতে পাক খাই থাকে। এই প্ৰটিনবোৰ প্ৰটিয়েজ উৎসেচকৰ দ্বাৰা আঁতৰোৱা হয়। ঠিক তেনেদৰে নিউক্লিয়েজ এনজাইমৰ দ্বাৰা RNA বোৰ DNA ৰ পৰা নিষ্কাশন কৰা হয়। বাকী থকা অন্যান্য বৃহৎ অণুবোৰো নিৰ্দিষ্ট উৎসেচকৰ দ্বাৰা নিষ্কাশণন কৰা হয়। (c) অৱশেষত বিশুদ্ধ DNA অণুবোৰ শীতলীকৃত ইথানলৰ লগত মিহলায় অধঃক্ষেপিত কৰি সংগ্ৰহ কৰা হয়। 2. নিৰ্দিষ্ট স্থানত DNA অণুৰ কৰ্ত্তন (Cutting of DNA molecule at specific location): পৃথকীকৃত আৰু বিশুদ্ধ DNA ৰ অণুবোৰ অনুকূল পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰি ৰেষ্ট্ৰিক্‌চন এণ্ডনিউক্লিয়েজ উৎসেচকৰ দ্বাৰা নিৰ্দিষ্ট স্থানবোৰত কৰ্ত্তন কৰা হয়। ইয়াৰ পাছত ৰেষ্ট্ৰিক্‌চন এণ্ডনিউক্লিয়েজৰ অগ্ৰগতি ৰোধ কৰিববলৈ আৰু DNA ৰ বিচ্ছিন্ন অংশসমূহ প্ৰথক পৃথক কৰি জেল ইলেকট্ৰফৰেচিচ প্ৰক্ৰিয়াৰ সহায় লোৱা হয়। 3. আকাংক্ষিত জিনৰ বিবৰ্ধন (Amplification of desired gene): আকাংক্ষিত DNA ৰ সংখ্যা আৰু পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰাকে জিনৰ বিবৰ্ধন বোলা হয়। DNA ৰ বিবৰ্ধন ঘটাবলৈ দুটা পদ্ধতি অৱলম্বন কৰা হয় যেনে ‘জিন ক্লনিং’ আৰু ‘পলিমেৰেজ শৃংখল বিক্ৰিয়া” (Polymerase Chain Reaction/PCR)। (a) জিন ক্লনিং (Gene Cloning): জীৱ কোষৰ ভিতৰত (in vivo) ৰিকম্‌বিনেণ্ট DNA প্ৰস্তুত কৰি উপযুক্ত বেক্টেৰিয়াৰ দেহত সুমুৱাই দি আকাংক্ষিত জিনৰ বিবৰ্ধন ঘটোৱাকে জিন ক্লনিং বোলা হয়। E. coli, Bacillus subtilis, আদি বেক্টেৰিয়াক জিন ক্লনিংৰ দ্বাৰা আকাংক্ষিত জিনৰ বিবৰ্ধনৰ কাৰণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰ্বাচিত ৰিকম্‌বিনেণ্ট ক্লনবোৰ উপযুক্ত কৰ্ষণ মাধ্যমত বৃদ্ধি হবলৈ দিয়া হয় আৰু মাধ্যমত ক্ল’ৰামফেনিক’ল (Chloramphenicol) মিহলোৱা হয়। ক্ল’ৰামফেনিক’লে প্ৰটিন সংশ্লেষণত বাধা দিয়ে কাৰণে DNA অনুকৃত্যায়ন বাধাপ্ৰাপ্ত নহয় আৰু বৃহৎ পৰিমাণত আকাংক্ষিত DNA সংগ্ৰিহীত হয়। এই ৰিকম্বিনেণ্ট DNA বোৰ বেক্টেৰিয়াৰ কৰ্ষণ মাধ্যমৰ পৰা পৃথক কৰা হয়। ৰিকম্বিনেণ্ট DNA বোৰ ৰেষ্ট্ৰিক্‌চন উৎসেচকৰ দ্বাৰা কৰ্ত্তন কৰি ইলেকট্ৰ’ফৰেচিচ প্ৰক্ৰিয়াৰে পৃথক কৰা হয়। (b) পলিমেৰেজ শৃংখল বিক্ৰিয়া (Polymerase Chain Reaction): পলিমেৰেজ উৎসেচকৰ সহায়ত দুই ধৰণৰ অলিগ’নিউক্লিয়’টাইড প্ৰাইমাৰ (Oligonucleotide primers), ডিঅক্সিৰিব’নিউক্লিয়’টাইড ব্যৱহাৰ কৰি DNA দণ্ডৰ পৃথক্কৰণ আৰু বহুযোগীকৰণ (Polymerization) প্ৰক্ৰিয়াৰে আৰু জীৱকোষৰ বাহিৰত অৰ্থাৎ পৰীক্ষাগাৰত DNA ৰ বহুল ভিত্তিত বিবৰ্ধন কৰাকে পলিমেৰেজ শৃংখল বিক্ৰিয়া বোলা হয়। এই বিক্ৰিয়াত Tris-HCl ক বাফাৰ হিচাপে আৰু মেগ্‌নেচিয়াম ক্ল’ৰাইড আৰু পটাচিয়াম ক্ল’ৰাইডক মুখ্য উৎসেচকৰ সহায়কাৰী কাৰক (Co-factor) হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। প্ৰাইমাৰে DNA ৰ প্ৰত্যেকডাল দণ্ডৰে 3´- OH গ্ৰুপৰ লগত সংযুক্ত হৈ বহুযোগীকৰনত সহায় কৰে। প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত উক্ত দ্ৰব্যসমূহ এটা পৰীক্ষনলীত লৈ ইয়াৰ ওপৰত খনিজ তেলৰ এটা পাতল প্ৰলেপ দিয়া হয় যাতে মিশ্ৰণটো বাষ্পীভূত হ’ব নোৱাৰে। এতিয়া পৰীক্ষা নলীটো উষ্মীয় চুঙাৰ (Thermal cylinder) ভিতৰত ৰাখি ইয়াক ক্ৰমে 940C উষ্ণতাত 1 মিনিট, 550C উষ্ণতাত 1.5 মিনিট আৰু 720C উষ্ণতাত 1 মিনিট পূৰ্বনিৰ্দিষ্ট কাৰ্যসূচীত চক্ৰীয় ভাবে পৰিচালনা কৰা হয়। 940C উষ্ণতাত প্ৰথমে দ্বিসূত্ৰীয় DNA তন্তুডাল একসূত্ৰীয় তন্তুলৈ বিভক্ত হয়। 550C উষ্ণতাত দুয়োডাল একসূত্ৰীয় দণ্ডৰ 3´ মূৰৰ লগত প্ৰাইমাৰ সংযুক্ত হয় আৰু শেষৰ 720C উষ্ণতাত পলিমেৰেজ এনজাইমে একসূত্ৰীয় দণ্ডডালত নিউক্লিয়’টাইডবোৰ ইটোৰ পাছত সিটোকৈ সংযুক্তকৰণ কৰে। এনেদৰে সৃষ্টি হোৱা দ্বিসূত্ৰীয় দণ্ডদুডাল আকৌ দ্বিতীয় উষ্ণীয় চক্ৰত প্ৰৱেশ কৰি আকৌ ইয়াৰ পৰা চাৰিডাল দ্বিসূত্ৰীয় DNA দণ্ডৰ সৃষ্টি হয়। প্ৰত্যেক 5 মিনিটৰ মূৰে মূৰে একো একোটা চক্ৰ সম্পূৰ্ণ হয়। এনেদৰে 30 মিনিটৰ পাছত প্ৰায় 1 মিলিয়ন DNA অণু সৃষ্টি হয়। 4. বহিৰাগত জিনীয় উৎপাদিত সামগ্ৰী প্ৰাপ্তি (Obtaining the Foreign Gene Product): যেতিয়া বহিৰাগত জিন কোনো বেক্টেৰিয়া আৰু প্ৰাণীকোষ বা উদ্ভিদকোষত ৰিকম্‌বিনেণ্ট প্ৰযুক্তিৰ দ্বাৰা স্থানান্তৰ কৰা হয় তেতিয়া বহিৰাগত DNA বোৰ সংবৰ্ধন হয়। ৰিকম্‌বিনেণ্ট প্ৰযুক্তিৰ মূল লক্ষ্যটোৱে হ’ল আকাংক্ষিত প্ৰটিনৰ উৎপাদন। গতিকে ৰিকম্বিনেণ্ট DNA ৰ প্ৰকাশ ঘটোৱাৰ প্ৰয়োজন হয়। ৰিকম্‌বিনেণ্ট DNA ৰ প্ৰকাশৰ কাৰণে অনুকূল পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰি আমি বিচৰা প্ৰটিনবোৰৰ বহল ভিত্তিক উৎপাদন কৰিবলৈ বিচৰা হয়। এনেদৰে বিষমজাতীয় জীৱৰ দ্বাৰা বাণিজ্যিক ভিত্তিত উৎপাদন কৰা প্ৰটিনক ৰিকম্‌বিনেণ্ট প্ৰটিন বোলা হয়। পৰীক্ষাগাৰত এনেদৰে ক্লনযুক্ত কোষৰ পৰা লঘুপৰ্যায়ৰ ক্লন জিন উৎপাদন কৰা হয়। আকাংক্ষিত জিনৰ পৰা আমি বিচৰা প্ৰটিন সৃষ্টি কৰি এইবোৰ নিষ্কাশন, বিশুদ্ধিকৰণ আৰু সংবৰ্ধনৰ জৰিয়তে আমি আমাৰ চাহিদা পূৰণ কৰিব পাৰো। ৰিকম্‌বিনেণ্ট প্ৰটিন	চিকিৎসা বিজ্ঞানত প্ৰয়োগ 1. ইনচুলিন 2. DNase I 3. টিচু প্ৰাজম’জিন এক্‌টিভেটৰ (t-PA) 4. এণ্টি থ্ৰম্‌বিন III (Anti-thrombin III) 5. এচ্‌পাৰাজিনেজ (Asparaginase) 6. হেপাটাইটিচ B ৰ ছিটা 7. ৰক্ত আতঞ্চন কাৰক 8. ইন্‌টাৰফেৰণ আলফা (INF-alpha) 9. হিৰুদিন (Hirudin) 10. অনুচক্ৰিকা বৃদ্ধি কাৰক 	মধুমেহ (Diabetes mellitus)। চিষ্টিক ফাইব্ৰচিচ্‌ (Cystic fibrosis)। মাইক’কাৰডিয়েল (Mycocardial infection) সংক্ৰমণ। হৃদৰোগীৰ ৰক্ত আতঞ্চন ৰোধ কৰা। কিছুমান কৰ্কট ৰোগ। হেপাটাইটিচ B ৰোগক বাধা দিবলৈ। হিম’ফিলিয়া ৰোগ আৰোগ্য কৱিবলৈ। হেপাটাইটিচ C ৰোগৰ ছিটা হিচাপে। তেজ গোট মৰা বন্ধ কৰিবলৈ। জখম হোৱা ঘাঁ সোনকালে শুকাবলৈ