cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
পৰিৱেশ তন্ত্ৰ
মানৱসৃষ্ট পৰিৱেশ তন্ত্ৰ
D. সম্পূৰ্ণ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ (Complete ecosystem): যিবোৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰত পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ মৌলিক উপাদানবোৰ অৰ্থাৎ অজৈৱ কাৰক, উৎপাদক, উপভোক্তা, বিয়োজক আদি একেলগে একে সময়তে থাকে সেইবোৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰক সম্পূৰ্ণ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ বোলা হয়। যেনে- পুখুৰী, তৃণভূমি, অৰণ্য ইত্যাদি।
পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ গঠন
ওডামৰ (1971) মতে পৰিৱেশ তন্ত্ৰ দুই ধৰণৰ উপাংশৰে গঠিত – যেনে, জৈৱিক উপাংশ (Biotic components) আৰু অজৈৱিক উপাংশ (Abiotic components)।
A. জৈৱিক উপাংশ:
পৰিৱেশত উপলব্ধ জীৱসমষ্টিক একেলগে পৰিৱেশটোৰ জৈৱিক উপাংশ বোলা হয়। পুষ্টিজনিত সম্বন্ধৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ইহঁতক দুটা ভাগত ভগাব পাৰি –
(i) স্বপোষী উপাদান বা উৎপাদক (Autotrophic components or producer): যিবোৰ জীৱই নিজৰ আহাৰ নিজে প্ৰস্তুত কৰি লব পাৰে সেইবোৰ জীৱক স্বপোষী (Self nourishing) জীৱ বোলা হয়। সকলো প্ৰকাৰৰ সেউজীয়া উদ্ভিদ, কিছুমান সালোক সাংশ্লেষিক বেক্টেৰিয়া যেনে, নাইট্ৰ’ছ’মনাছ, এযট’বেক্টৰ, ক্ল’ছট্ৰিডিয়াম ইত্যাদিয়ে নিজৰ আহাৰ নিজে প্ৰস্তুত কৰি আত্মীকৰণ কৰি লব পাৰে। ইহঁতে পৰিৱেশৰ পৰা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড আৰু পানী শোষণ কৰি দেহত থকা পত্ৰহৰিৎৰ সহায়ত সৌৰ শক্তিক ৰাসায়নিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰি ইহঁতৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় জৈৱ যৌগ প্ৰস্তুত কৰি লব পাৰে। সেউজীয়া উদ্ভিদবোৰে তৈয়াৰ কৰা খাদ্য নিজে ব্যৱহাৰ কৰাৰ উপৰিও আন সকলো জীৱৰ বাবে সঞ্চয় কৰি ৰাখে। সেয়েহে সেউজীয়া উদ্ভিদ আৰু সালোক সাংশ্লেষিক বেক্টেৰিয়া আদিক উৎপাদক জীৱ বুলি কোৱা হয়।
ঋতুস্ৰাৱ আৰু হাস্যৰসৰ চিকিৎসা
আধুনিক যুগৰ আৰম্ভণিতে ঋতুস্ৰাৱৰ পৰিমাণ হাস্যৰসৰ সৈতে জড়িত আছিল, যিটো প্ৰাচীন গ্ৰীক আৰু ৰোমান চিকিৎসকে প্ৰৱৰ্তন কৰা চিকিৎসা ব্যৱস্থা বুলি পৰিগণিত। মানুহে বিশ্বাস কৰিছিল যে মানুহৰ শৰীৰত চাৰিটা হাস্যৰস থাকে: তেজ, কফ, হালধীয়া পিত্ত আৰু ক'লা পিত্ত। ৰোগ আৰু সমস্যাবোৰ ডিচক্ৰেছিয়া বা চাৰিটা হাস্যৰসৰ ভাৰসাম্যহীনতাৰ ফলত হোৱা বুলি বুজা গৈছিল। ৰোগৰ চিকিৎসাৰ লক্ষ্য আছিল ভাৰসাম্য ঘূৰাই অনা, ৰোগীক নিৰাময় কৰা। অষ্টাদশ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত নতুন চিকিৎসা তত্ত্বৰ উত্থান হ’বলৈ আৰম্ভ কৰাৰ পিছতো আধুনিক যুগৰ আৰম্ভণিতে হাস্যৰসৰ আৰ্হিটো ধাৰাবাহিকভাৱে বৰ্তি আছিল। কাৰণ নতুন ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন চিকিৎসা ব্যৱহাৰ কৰা এই নতুন ধাৰণাবোৰ ইমান বিশ্বাসযোগ্য নাছিল। কাৰণ সেইবোৰ সঠিকভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত বুলি বিবেচিত নহৈছিল।
পৰিৱেশ তন্ত্ৰ
পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ গঠন
a. স্থূল বা বৃহৎ উপভোক্তা (Macro consumers): স্থূল উপভোক্তাবোৰে আহাৰ গ্ৰহণ কৰি শৰীৰৰ ভিতৰতে পাচন ঘটায়। এইবোৰক আকৌ 3টা ভাগত ভগাব পাৰি। যেনে- প্ৰাথমিক উপভোক্তা (Primary consumers), দ্বিতীয় স্তৰৰ উপভোক্তা (Secondary consumers) আৰু তৃতীয় স্তৰৰ উপভোক্তা (Tertiary consumers)।
ঋতুস্ৰাৱ আৰু হাস্যৰসৰ চিকিৎসা
এইদৰে ঋতুস্ৰাৱৰ সমস্যা যেনেঃ অনিয়মিত ঋতুস্ৰাৱ, এমেন'ৰিয়া (উৰ্বৰ অৱস্থাত মাহেকীয়াৰ অনুপস্থিতি) বা ডিছমেন'ৰিয়া (বিষাক্ত মাহেকীয়া)ৰ বিষয়ে চিকিৎসা আৰু জনপ্ৰিয় বিশ্বাস চাৰিটা হাস্যৰসৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি চিন্তা কৰা হৈছিল। আধুনিক পশ্চিম ইউৰোপৰ আৰম্ভণিতে চিকিৎসকসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে গৰ্ভটো বেছি ঠাণ্ডা, গৰম, আৰ্দ্ৰ বা শুকান হ'ব নোৱাৰে আৰু ইয়াৰে যিকোনো এটাৰ অতিৰিক্ততাই মহিলাৰ প্ৰজনন ক্ষমতাত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। তাৎপৰ্যপূৰ্ণভাৱে মানুহে বিশ্বাস কৰিছিল যে উষ্ণতাই যৌন আনন্দক উৎসাহিত কৰে আৰু সন্তান গৰ্ভধাৰণৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি কৰে, অৰ্থাৎ যৌন সম্পৰ্কৰ সময়ত গৰ্ভটো উষ্ণ হ’ব লাগে। যদি কোনো মহিলাক ঋতুস্ৰাৱৰ সমস্যাত পৰা দেখা যায় যাৰ দ্বাৰা তেওঁলোকৰ প্ৰজনন ক্ষমতা প্ৰভাৱিত হ'ব, তেতিয়া শৰীৰৰ হাস্যৰসৰ অৱস্থা সলনি কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰতিকাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ঋতুস্ৰাৱৰ সমস্যা থকা মহিলাসকলক দিয়া এটা সাধাৰণ প্ৰতিকাৰ আছিল কামোদ্দীপক, কিয়নো ইয়াৰ আভ্যন্তৰীণ উত্তাপনৰ প্ৰভাৱ আছে বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল। ই অত্যধিক ঠাণ্ডা গৰ্ভৰ সাংবিধানিক ভাৰসাম্য পুনৰুদ্ধাৰ কৰি ঋতুস্ৰাৱক উদ্দীপিত কৰিছিল।
পৰিৱেশ তন্ত্ৰ
পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ গঠন
প্ৰাথমিক উপভোক্তা (Primary consumers): যিবোৰ প্ৰাণীয়ে প্ৰত্যক্ষ বাবে উৎপাদকক খাদ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰি জীয়াই থাকে সেইবোৰ প্ৰাণীক প্ৰাথমিক বা মুখ্য উপভোক্তা বোলে। সকলোবোৰ তৃণভোজী প্ৰাণী এই শ্ৰেণীৰ ভিতৰত পৰে। উদাহৰণ- ফৰিং, শহাপহু, হৰিণা, ছাগলী, গৰু, মহ ইত্যাদি।
ঋতুস্ৰাৱ আৰু হাস্যৰসৰ চিকিৎসা
ঋতুস্ৰাৱ আৰু গৰ্ভধাৰণৰ ওপৰত বিশ্বাস
আধুনিক যুগৰ আৰম্ভণিতে ঋতুস্ৰাৱৰ বিষয়ে বুজাৰ একমাত্ৰ উপায় নাছিল হাস্যৰসৰ আৰ্হি। চাৰিটা হাস্যৰসে চিকিৎসকসকলক ঋতুস্ৰাৱৰ সমস্যাৰ প্ৰতিকাৰ দিবলৈ সহায় কৰিছিল। অৱশ্যে ঋতুস্ৰাৱৰ কাৰণ সন্দৰ্ভত কোনো সুনিৰ্দিষ্টতা নাছিল। ঋতুস্ৰাৱক কেন্দ্ৰ কৰি থকা দুটা মূল বিশ্বাস আছিল। (ক)অতিৰিক্ত তেজ আঁতৰোৱাটো প্ৰয়োজনীয়,(খ) নতুবা তেজ বিশুদ্ধ কৰা। কিছুমানে বিশ্বাস কৰিছিল যে মহিলাৰ অতিৰিক্ত তেজ থাকে যাৰ পৰা শৰীৰে মাহেকীয়াৰ ৰূপত মুক্তি পাব লাগে। এই অতিৰিক্ততাৰ কাৰণ আছিল এটা বিশ্বাস যে, মহিলাৰ শৰীৰে পুৰুষৰ দৰে শৰীৰৰ সকলো তেজ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোক দুৰ্বল হৈ পৰে। আন কিছুমানে নাৰীৰ তেজ শুদ্ধ কৰা এৰিষ্ট’টেলীয় আৰ্হিত বিশ্বাস কৰিছিল। এই আৰ্হি অনুসৰি ঋতুস্ৰাৱৰ পিছত এটা বিশুদ্ধ পদাৰ্থ ৰৈ যায় যিয়ে মতা বীজৰ সৈতে এবাৰ মিহলি হৈ ভ্ৰুণৰ সৃষ্টি কৰে। ঋতুস্ৰাৱৰ তেজৰ আৰু এটা কাৰ্য্য গেলেন মডেলে প্ৰস্তাৱ কৰিছিল। এই বিশ্বাস আছিল যে গৰ্ভধাৰণৰ পিছত ভ্ৰুণটোক গৰ্ভত ঋতুস্ৰাৱৰ তেজৰ দ্বাৰা পুষ্টি দিয়া হয়। এইটোৱে দেখুৱাইছে যে আধুনিক যুগৰ আৰম্ভণিতে ঋতুস্ৰাৱৰ তেজ আৰু গৰ্ভধাৰণ একেলগে জড়িত আছিল।
পৰিৱেশ তন্ত্ৰ
পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ গঠন
দ্বিতীয় স্তৰৰ উপভোক্তা (Secondary consumers): যিবোৰ প্ৰাণীয়ে প্ৰথম স্তৰৰ উপভোক্তা বোৰক খাদ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰি জীয়াই থাকে সেইবোৰক দ্বিতীয় স্তৰৰ উপভোক্তা। সাধাৰণতে মাংসহাৰী প্ৰাণীবোৰ এই শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্ভুক্ত। এইবোৰৰ কিছুমান তৃণভোজীও হব পাৰে। উদাহৰণ – ভেকুলী, সাপ, শিয়াল, কেতবোৰ মাছ চিকাৰী চৰাই ইত্যাদি।
ঋতুস্ৰাৱ আৰু হাস্যৰসৰ চিকিৎসা
ঋতুস্ৰাৱৰ প্ৰৰোচনা আৰু গৰ্ভপাত
আধুনিক যুগৰ আৰম্ভণিতে প্ৰজনন ক্ষমতা আৰু হাস্যৰসজনিত চিকিৎসাৰ সৈতে জড়িত যৌন স্বাস্থ্য পদ্ধতিৰ এটা মূল অংশ আছিল ইমেনাগ’গ (ঋতুস্ৰাৱ বৃদ্ধিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা পদাৰ্থ)। গৰ্ভ গৰম কৰিবলৈ কামোদ্দীপক আৰু গৰম মছলা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত ঋতুস্ৰাৱৰ উদ্দীপনা পোৱা গৈছিল। ইয়াৰ ফলত গৰ্ভপাতৰ মাধ্যম হিচাপে ভ্ৰুণকে ধৰি গৰ্ভৰ সকলো বস্তু পৰিষ্কাৰ কৰা হয় বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল। গৰ্ভপাত ইমেনাগ’গৰ একমাত্ৰ কাম নাছিল। গৰ্ভধাৰণ আৰু প্ৰজননৰ সৈতে জড়িত ঋতুস্ৰাৱৰ উত্তেজনাও ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এইদৰে গৰ্ভটো পৰিষ্কাৰ কৰি ঋতুস্ৰাৱ হ’ব আৰু মানুহে বিশ্বাস কৰা আৰ্হিটোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ঋতুস্ৰাৱৰ তেজে ভ্ৰুণৰ গঠন আৰু ইয়াৰ সুস্থ বৃদ্ধিত সহায় কৰিছিল।
তথ্যসূত্ৰ
শ্ৰেণী:মহিলাৰ স্বাস্থ্যবিধি শ্ৰেণী:চিকিৎসা পদ্ধতি শ্ৰেণী:গৰ্ভপাত শ্ৰেণী:স্বাস্থ্য
পৰিৱেশ তন্ত্ৰ
পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ গঠন
তৃতীয় স্তৰৰ উপভোক্তা (Tertiary consumers): যিবোৰ প্ৰাণীয়ে দ্বিতীয় স্তৰৰ উপভোক্তাক খাদ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰে সেইবোৰক তৃতীয় স্তৰৰ উপভোক্তা বোলা হয়। এই প্ৰাণীবোৰ দ্বিতীয় স্তৰৰ মাংসভোজী নাইবা সৰ্বভক্ষীও হব পাৰে। যেনে – বাঘ, সিংহ, মানুহ ইত্যাদি।
b. ক্ষুদ্ৰ উপভোক্তা বা বিয়োজক (Micro consumers or decomposers): এই জীৱবোৰ ক্ষুদ্ৰ বা অনুজীৱ। এইবোৰে জীৱই অইন জীৱবোৰৰ মৃত্যুৰ পিছত পাচক ৰস ক্ষৰণ কৰি জীৱবোৰৰ দেহত থকা জটিল যৌগবোৰক সৰল অৱস্থালৈ ৰূপান্তৰ কৰি পাচিত পদাৰ্থবোৰ শোষণ কৰে। এইবোৱক পচনকাৰী জীৱ বুলিও কোৱা হয়। পচনকাৰী জীৱবোৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়। এইবোৰ মাটিত থাকে আৰু মৃত সকলো ধৰণৰ বস্তুৰ পচন ঘটাই এইবিলাকত আৱদ্ধ খনিজ লৱণ পৰিৱেশত মুক্ত কৰি দি পদাৰ্থৰ চক্ৰীভৱনত সহায় কৰে। অৰ্থাৎ বিয়োজকে মুক্ত কৰা অজৈৱ পদাৰ্থবোৰ খাদ্য উৎপাদনৰ বাবে উৎপাদকে পুনৰ গ্ৰহণ কৰে। এইবোৰ প্ৰধানতঃ পৰজীৱী আৰু মৃতজীৱী। বেক্টেৰিয়া, এক্টিন’মাইছেটিছ, বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ ভেকুঁৰ, মাটিত বাস কৰা কেতবোৰ কৃমি ইত্যাদি বোৰ ক্ষুদ্ৰ উপভোক্তা বা বিয়োজকৰ উদাহৰণ।
পৰিৱেশৰ অজৈৱিক উপাংশবোৰ হ’ল নিৰ্জীৱ বস্তু আৰু ভৌতিক কাৰক। তলত কিছুমান অজৈৱিক উপাংশৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হ’ল।
1. তাপ বা উষ্ণতা (Temperature): তাপ বা উষ্ণতা হ’ল পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক। বিষুবীয় অঞ্চলৰ পৰা মেৰু অঞ্চললৈ ই ক্ৰমশঃ হ্ৰাস পাই গৈ থাকে। তদুপৰি ঋতু অনুযায়ী তাপমানৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে। গ্ৰীষ্মকালত বিষুবীয় মৰুভূমি অঞ্চলৰ উষ্ণতা 500 চেলচিয়াচতকৈও অধিক হয় আৰু মেৰু অঞ্চলত বা পৰ্বতৰ উচ্চ শিখৰৰ উষ্ণতা 00 চেলচিয়াচৰ তললৈকে নামে। বিভিন্ন জীৱৰ উষ্ণতা সহ্য কৰিব পৰা ক্ষমতা বেলেগ বেলেগ। কিছুমান জীৱৰ উষ্ণতা সহনশীলতাৰ পৰিসৰ বহল। এইবোৰ জীৱক ইউৰিথাৰ্মেল (Eurythermal) জীৱ বুলি কোৱা হয়। কিছুমান জীৱই আকৌ কম পৰিসৰৰ উষ্ণতাহে সহ্য কৰিব পাৰে। এইবোৰক ষ্টেন’থাৰ্মেল (Stenothermal) জীৱ বুলি কোৱা হয়। চৰাই আৰু স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ নিজৰ শৰীৰৰ উষ্ণতা পৰিৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়। এইবোৰ প্ৰাণীয়ে নিজৰ শৰীৰৰ নিৰ্দিষ্ট এটা উষ্ণতা বজাই ৰাখে আৰু সেইবাবে ইহঁতক উষ্ণৰক্তী প্ৰাণী (Warm blooded animal) বোলা হয়। বাকীবোৰ প্ৰাণীৰ শৰীৰৰ উষ্ণতা পৰিৱেশৰ উষ্ণতাই নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। এইবোৰ প্ৰাণীক শীতল ৰক্তী প্ৰাণী (Cold blooded animal) বোলা হয়। উষ্ণৰক্তী প্ৰাণীবোৰক হ’মিঅ’থাৰ্মিক (Homeothermic) প্ৰাণী আৰু শীতল ৰক্তী প্ৰাণীবোৰক পইকিলোথাৰ্মিক (Pokilothermic) প্ৰাণী বুলিও কোৱা হয়। প্ৰকৃততে তাপে শৰীৰৰ বিপাকীয় কাৰ্যবোৰক প্ৰভাৱান্নিত কৰে। উষ্ণতাই বিপাকীয় কাৰ্যৰ লগত জড়িত উৎসেচকবোৰক সক্ৰিয় কৰি জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াসমূহ তৰান্বিত কৰে। উষ্ণতাৰ দ্বাৰা উদ্ভিদবোৰ বেছিকৈ প্ৰভাৱান্নিত হোৱা দেখা যায়। উষ্ণতাই জীৱৰ বৃদ্ধি, বিকাশ, প্ৰজনন, অংগসংস্থান আদি প্ৰায়বোৰ জৈৱিক ক্ৰিয়াতে সহায় কৰা দেখা যায়।
জীৱৰ ভৌগোলিক বিতৰণৰ ক্ষেত্ৰতো উষ্ণতাই বিশেষ ভাৱে প্ৰভাৱান্নিত কৰা দেখা য়ায়। উষ্ণৰক্তী প্ৰাণীবোৰৰ বিতৰণৰ ক্ষেত্ৰত উষ্ণতাই বিশেষ প্ৰভাৱান্নিত কৰিব নোৱাৰে। উদাহৰণ স্বৰূপে ভাৰতীয় হাতীবোৰ ঠাণ্ডা পাহাৰীয়া অঞ্চলতো থাকে আৰু গ্ৰীষ্ম অঞ্চলৰ বননি অঞ্চলতো বাস কৰে। আকৌ শীতলৰক্তী প্ৰাণীবোৰ উষ্ণতাৰ দ্বাৰা বেছিকৈ প্ৰভাৱিত হোৱা দেখা যায়। বিষুবীয় অঞ্চলত সৰীসৃপ আৰু উভচৰী প্ৰাণীবোৰৰ সংখ্যা বেছি। ক্ৰমান্বয়ে মেৰু অঞ্চলৰ পিনে ইহঁতৰ সংখ্যা সংখ্যা নিম্নগামী হোৱা পৰিলক্ষিত হয়। আকৌ ষ্টেন’থাৰ্মেল প্ৰাণীবোৰ কিছুমান বিশেষ ভৌগোলিক অঞ্চলতহে সীমিত হৈ থকা দেখা যায়।
3. বায়ু (Air): বায়ু অবিহনে কোনো জীৱ জীয়াই থাকিব নোৱাৰে। বায়ুত থকা অক্সিজেন, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, নাইট্ৰজেন আদি গেছবোৰ জীৱজগতৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। খাদ্য বস্তুৰ জাৰণৰ কাৰণে অক্সিজেনৰ প্ৰয়োজন হয়। খাদ্যৰ জাৰণৰ ফলত শক্তি উৎপন্ন হয়। এই শক্তিৰে জীৱই জীৱন নিৰ্বাহৰ লগত জড়িত কাম কাজ চলাই থাকে। জাৰণৰ ফলত বহ্য দ্ৰৱ্য হিচাপে কাৰ্বন-ডাই অক্সাইড গেছো উৎপন্ন হয়। উদ্ভিদে কাৰ্বন-ডাই অক্সাইড গ্ৰহণ কৰি সালোক সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াৰে সমগ্ৰ জীৱজগতৰ বাবে বুনিয়াদী খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে। প্ৰটিন হ’ল জীৱদেহ গঠনৰ প্ৰধান উপাদান। নাইট্ৰজেন অবিহনে প্ৰটিন সংশ্লেষণ সম্ভৱ নহয়। বায়ুমণ্ডলৰ অ’জন স্তৰেই সূৰ্যৰ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ প্ৰভাৱৰ পৰা জীৱ জগতক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰি আহিছে। বায়ুমণ্ডলৰ গেছবোৰৰ হ্ৰাস বৃদ্ধিয়ে জীৱজগতৰ ওপৰত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলায়। উদাহৰণ স্বৰূপে সেউজ গৃহ গেছ (যেনে, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, মিথেন, নাইট্ৰ’জেন অক্সাইড, চি.এফ. চি আদি) সমূহৰ বৃদ্ধিয়ে গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে। জলজ প্ৰাণীসমূহৰ বিতৰণ আৰু জীৱন নিৰ্বাহৰ অন্যান্য কাম কাজ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। 4. মাটি (Soil): মাটি হ’ল জীৱন ধাৰণৰ বাবে এবিধ অতি প্ৰয়োজনীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিস্থিতিক কাৰক। মাটি হ’ল বিভিন্ন প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ বাসস্থান। মাটিৰ গুণাগুণ যেনে – গঠন, pH, খনিজ পদাৰ্থ, আদিবোৰৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰি উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু বিস্তৃতি নিৰ্ভৰ কৰে। মাটি হ’ল জীৱজগতৰ বাবে অপৰিহাৰ্য ঝনিজ লৱণ সমূহৰ প্ৰধান ভাণ্ডাৰ। বিয়োজক জীৱবোৰে মৃত জৈৱ বস্তুবোৰৰ বিয়োজন ঘটাই অজৈৱ উপাদান সমূহ মুক্ত কৰে আৰু এইবোৰ পুনৰায় জীববোৰে আহৰণ কৰে। মাটিৰ গুণাগুণৰ ওপৰতে পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ উৎপাদন ক্ষমতা নিৰ্ভৰ কৰে। মানুহৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু কাৰ্যকলাপে মাটিৰ গুণাগুণ ওপৰত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলায়। জীৱজগত বৰ্তী থাকিবলৈ হ’লে মাটিৰ গুণাগুণ অক্ষুণ্ণ ৰখাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
5. আদ্ৰতা (Humidity): আদ্ৰতা হ’ল বায়ুত থকা জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ। কোনো এখন ঠাইৰ বায়ুত থকা জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ শতকৰা হাৰত প্ৰকাশ কৰা হয়। ইয়াকে আপেক্ষিক আদ্ৰতা বোলা (Relative humidity) হয়। আপেক্ষিক আদ্ৰতা হ’ল কোনো এখন ঠাইত নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত সংপৃক্ত অৱস্থাত যিমানখিনি জলীয় বাষ্প থাকিব পাৰে তাৰ লগত বৰ্তমান যিমানখিনি পৰিমাণৰ জলীয় বাষ্প আছে তাক শতকৰা হাৰত প্ৰকাশ কৰাটোৱে হ’ল আপেক্ষিক আদ্ৰতা। ধৰাহ’ল সংপৃক্ত অৱস্থাত কোনো নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত নিৰ্দষ্ট পৰিমাণৰ আয়তনৰ বায়ুত 10 গ্ৰাম জলীয় বাষ্প থাকিব পাৰে। কিন্তু হিচাপ কৰি দেখা গ’ল যে তাত বৰ্তমান 5 গ্ৰাম জলীয় বাষ্পহে আছে। গতিকে ঠাই ডোখৰৰ আপেক্ষিক আদ্ৰতা হ’ল (5/10×100) 50%। কোনো এখন অঞ্চলৰ মেঘৰ গঠন, নিয়ৰ, কুৱলী আদি আদ্ৰতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ দেহৰ পৰা ক্ৰমে পত্ৰমোচন আৰু ঘাম আকাৰে কিমানখিনি পানী দেহৰ পৰা বাষ্পীভূত হয় সেয়া নিৰ্ভৰ কৰে বায়ুমণ্ডলৰ আদ্ৰতাৰ ওপৰত। শুকান অঞ্চলৰ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীবোৰে পানীৰ নিৰ্গমণ ৰোধ কৰিবৰ বাবে নিজকে অভিযোজিত কৰি লোৱা দেখা যায়।
6. অধঃক্ষেপন (Precipitation): কোনো এটা অঞ্চলত জলীয় বাষ্প গোটা (Frozen), জুলীয়া (Liquid), নাইবা ভাপ হিচাপে পৰিক্ষেপিত হোৱাকে অধঃক্ষেপন বোলা হয়। সহজ অৰ্থত তুষাৰ পাত, হীমশিলা (Hail), নিয়ৰ আৰু প্ৰধানকৈ বৃষ্টিপাত হোৱাকে অধঃক্ষেপন বুলি কোৱা হয়। এইবোৰৰ আৱৰ্তন কাল (Periodicity) আৰু পৰিমাণে অৰণ্যৰ প্ৰকাৰ নিৰূপণ কৰে। জলবায়ু সম্বন্ধীয় এই কাৰকবোৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিয়েই বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ অৰণ্য যেনে, চিৰ সেউজীয়া অৰণ্য (Evergreen forest), পৰ্ণপাতী অৰণ্য (Deciduous forest), চেপাৰেল (Chapparel), আদি গঠন হয়।
7. ভূ-প্ৰকৃতি (Topography): ভূ-প্ৰকৃতিয়ে পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ কেতবোৰ কাৰক যেনে, উচ্চতা (Altitude), মাটিৰ ঢাল (Slope), পৰ্বতমালা (Mountains), উপত্যকা (Valleys), সমভূমি (Plains), অৱক্ষেপন, মাটিৰ গঠন আদিক অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। ভূ-প্ৰকৃতিয়ে পৰিৱেশৰ কাৰক যেনে – বায়ুমণ্ডৰীয় চাপ, বতাহ, বৃষ্টিপাত, পোহৰৰ তীব্ৰতা, পোহৰৰ স্থিতিকাল (Light duration), উষ্ণতা, পানীৰ সোঁত আদিক প্ৰভাৱিত কৰে। এই কাৰকবোৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰাৱিয়েই এখন পৰ্বতৰ দুয়োফালে উপবিষ্ট উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ গুণগত আৰু মাত্ৰাগত পাৰ্থকহ পৰিলক্ষিত হয়। উদাহৰণ স্বৰূপে হিমালয় পৰ্বতৰ উত্তৰৰ ঢাল অঞ্চলতকৈ দক্ষিণৰ ঢাল জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাত অধিক চহকী।
8. হাইড্ৰজেন আয়ন গাঢ়তা (pH): pH য়ে স্থলজ আৰু জলজ প্ৰাণীবোৰৰ বিস্তৃতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। হাইড্ৰজে আয়ন (H+) আৰু হাইড্ৰক্সিল আয়নৰ (OH+) পৰিমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি pH জোখা হয়। যেতিয়া হাইড্ৰজেন আয়ন আৰু হাইড্ৰক্সিল আয়নৰ পৰিমাণ সমান হয় যেতিয়া এই পানীক প্ৰশমিত পানী বোলা হয় আৰু ইয়াৰ pH ৰ মান হ’ল 7.0। এই মান 7.0 তকৈ যিমানে কমি যায় সিমানে অম্লতাৰ পৰিমাণ বাঢ়ি যায়। আকৌ এই মান 7.0 ৰ যিমান ওপৰলৈ যায় সিমানে ক্ষাৰকত বাঢ়ি যায়। কেচু, শামুক, আদি প্ৰাণীবোৰ আম্লিক মাটিত নেথাকে। আনহাতে আম্লিক pH মাধ্যমত ইউগ্লিনা আৰু কিছুমান ফ্লেজিলেট প্ৰৰ্য্যাপ্ত পৰিমাণে থাকে। চূণমিশ্ৰিত খোলাযুক্ত (Calcareous shell) প্ৰাণীবোৰ সাধাৰণতে প্ৰশমিত pH নাইবা ক্ষাৰকীয় pH ৰ মাধ্যমত বাস কৰে।
9. খনিজ লৱণ (Mineral salts): জীৱসমূহৰ সূষম বৃদ্ধিৰ বাবে বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ খনিজ লৱণ বা জীৱজনিত পুষ্টিদ্ৰব্যৰ (Biogenic nutrients) প্ৰয়োজন হয়। এইবোৰৰ অভাৱেজীৱৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশত অস্বাভাৱিকতাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। এইবোৰে জীৱৰ বিস্তাৰণতো প্ৰভাৱ পেলায়। পৰিৱেশ তন্ত্ৰ এটা সুস্থিৰ ভাবে চলিবলৈ হ’লে নিৱচ্ছিন্ন ভাবে এই পদাৰ্থ সমূহৰো চক্ৰীভৱন চলি থাকিব লাগিব।
উদাহৰণ হিচাপে পুখুৰীৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ
পুখুৰী এবিধ স্বয়ংক্ৰিয় আৰু সম্পূৰ্ণ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ উদাহৰণ। ইয়াত পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ যাৱতীয় আৰু প্ৰয়োজনীয় সকলোবোৰ উপাংশই থাকে। পুখুৰীৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ উপাদানবোৰ তলত আলোচনা কৰা হ’ল।
1. অজৈৱিক উপাদান: পুখুৰীত থকা মুখ্য অজৈৱিক উপাদানবোৰ হ’ল, পোহৰ, উষ্ণতা, pH, বিভিন্ন অজৈৱ আৰু জৈৱযৌগ যেনে, পানী, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, অক্সিজেন, কেলছিয়াম, নাইট্ৰজেন, ফছফেট, নাইট্ৰেট, ক্ল’ৰাইড ইত্যাদি। পুখুৰীত থকা পোষক দ্ৰব্যবোৰৰ বেছি ভাগেই পুখুৰীৰ তলত গেদ (Sediments) হিচাপে জমা হৈ থাকে আৰু বাকীবোৰ পানীত লগত মিহলি হৈ জলজ জীৱবোৰৰ বাবে উপলভ্য হয়। thumbnail
2. জৈৱিক উপাদান: পুখুৰীৰ পানীত থকা জীৱিত উপাদানবোৰক তলত দিয়া ধৰণে ভাগ কৰিব পাৰি। যেনে – উৎপাদক, উপভোক্তা আৰু বিয়োজক।
A. উৎপাদক: এইবোৰ স্বপোষী সেউজীয়া জলজ উদ্ভিদ আৰু কিছুমান সালোকসংশ্লেষী বেক্টেৰিয়া। জলজ উদ্ভিদবোৰে সৌৰ শক্তি গ্ৰহণ কৰি পুখুৰীৰ মাটি আৰু পানীৰ পৰা আহৰণ কৰা খনিজ লৱণবোৰৰ সহায়ত জটিল জৈৱযৌগ যেনে, কাৰ্বহাইড্ৰেট, প্ৰটিন, লিপিড আদি গঠন কৰে। উৎপাদকবোৰক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি।
(i) স্থূল উদ্ভিদ (Macrophytes): এইবোৰ হ’ল শিপাযুক্ত ডাঙৰ আকৃতিৰ জলজ উদ্ভিদ। এইবোৰ পানীত সম্পূৰ্ণ বা আংশিক ভাবে ডুব গৈ থকা বা ওপঙি থকা নাইবা পানীৰ ওপৰ ভাগত ওলাই থকা উদ্ভিদ হব পাৰে। পুখুৰীত সাধাৰণতে পোৱা উদ্ভিদবোৰ হ’ল – টাইফা (Typha), ট্ৰেপা (Trapa), ছেজিটেৰিয়া (Sagittaria), নিম্ফিয়া (Nymphaea), কাৰা (Chara), হাইড্ৰিলা (Hydrilla), ভেলিছ্‌নেৰিয়া (Vallisneria), ইউট্ৰিকুলাৰিয়া (Utricularia), মাৰ্ছিলিয়া (Marsilia), নিলুম্ব (Nilumbo) ইত্যাদি। এয’লা (Azolla), চেলভিনিয়া (Salvinia), উলফিয়া (Wolfia), লেম্‌না (Lemna) আদি কেতবোৰ পানীত ওপঙি থকা উদ্ভিদ।
(ii) উদ্ভিদ প্লাৱক (Phytoplanktons): এইবোৰ হ’ল পানীত ওপঙি থকা বা ডুবগৈ থকা ক্ষুদ্ৰ আকৃতিৰ উদ্ভিদ। এইবোৰ প্ৰধানতঃ শেলাই আৰু ফ্লেজিলেট। উদাহৰণ – ইউল’থ্ৰিস্ক (Ulothrix), স্পাইৰ’গাইৰা (Spirogyra), ক্লেড’ফৰা (Cladophora), ইড’গনিয়াম (Oedogonium), ক্লছ্‌ষ্টেৰিয়াম (Closterium), কছ্‌মেৰিয়াম (Cosmarium), ইউড’ৰিনা (Eudorina), পেন্‌ডৰিণা (Pandorina), ভলভক্স (Volvox), ডায়েটাম (Diatoms), ক্লেমাইড’ম’নাছ (Chlamydomonas) ইত্যাদি।
B. উপভোক্তা: এইবোৰ পৰপোষী আৰু পুষ্টি আহৰণৰ বাবে উৎপাদকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। পুখিৰীত তিনি ধৰণৰ উপভোক্তা পোৱা যায়।
a. বেন্থছ (Benthos): এইবোৰ প্ৰাণী পুখুৰীৰ তলিভাগত ভাগ কৰে আৰু পুখুৰীৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ নিয়নন্ত্ৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। উদাহৰণ – পতঙ্গ, পতঙ্গৰ পলু, মাছ, হামুক, ক্ৰাষ্টেছিয়া, জোক, কেঁচু ইত্যাদি।
b. প্ৰাণী প্লাৱক (Zooplanktons): এইবোৰ হ’ল পুখুৰীৰ পানীত বাস কৰা কেতবোৰ ক্ষুদ্ৰ আকৃতিৰ প্ৰাণী আৰু এইবোৰে উদ্ভিদ প্লাৱক ভক্ষণ কৰি জীয়াই থাকে। উদাহৰণ – ইউগ্লিনা (Euglena), কলিপ্‌ছ (Coleps), ডাইলেপটাছ (Dileptus),ইত্যাদি। কেতবোৰ ক্ৰাষ্টেছিয়া যেনো – ডাফণিয়া (Daphnia)), চাইক্ল’প্‌ছ (Cyclops), ষ্টেন’চাইপ্ৰিছ (Stenocypris) ইত্যাদিও প্ৰাণীপ্লাৱকৰ উদাহৰণ।
(ii) দ্বিতীয় স্তৰৰ উপভোক্তা (Secondary consumers): এইবোৰ হ’ল প্ৰাথমিক উপভোক্তা বা তৃণভোজী প্ৰাণীক খাদ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰা মাংসভোজী প্ৰাণী। উদাহৰণ – মাছ, পানীত বাস কৰা পতঙ্গ, ভেকুলী ইত্যাদি।
(iii) তৃতীয় স্তৰৰ উপভোক্তা (Tertiary consumers): এইবোৰ পৰভক্ষী মাংসভোজী প্ৰাণী। ডাঙৰ মাছ, সাপ আদি এই শ্ৰেণীৰ উপভোক্তা।
C. বিয়োজক (Decomposers):
পুখুৰীৰ পানীত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰ থাকে্ এইবোৰে মৃত জীৱবোৰৰ পচন ঘটাই তাৰ পৰা খাদ্য আহৰণ কৰে আৰু অধিকাংশ পোষক দ্ৰব্য পৰিৱেশ তন্ত্ৰত পুনৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে মুক্ত কৰে। পুখুৰীত থকা সাধাৰণ বিয়োজকবোৰ হ’ল – এছ্‌পাৰজিলাছ (Aspergillus), ছিফালোস্প’ৰিয়াম (Cephalosporium), ক্লেড’স্পৰিয়াম (Cladosporium), ৰাইয’পাছ (Rhizopous), পেনিছিলিয়াম (Penicillium), এণ্টাৰ’নেৰিয়া (Anteroneria), ট্ৰাইক’ডাৰমা (Trichoderma), চাৰ্ছিনেলা (Circinella), ফুচাৰিয়াম (Fusarium), কাৰভুলেৰিয়া (Carvularia) ইত্যাদি। পুখুৰী এটাক দুটা স্পষ্ট স্তৰত ভগাব পাৰি। ওপৰৰ উৎপাদক স্তৰ (Productive zone) আৰু ক্ষয়কাৰী বা অপৰদ স্তৰ (Detrtus zone)। সেয়েহে পুখুৰী এটা ভাৰসাম্য পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ উদাহৰণ।
পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ গঠনৰ বৈশিষ্ট্য
জৈৱিক আৰু অজৈৱিক উপাদান সমূহৰ আন্তঃক্ৰিয়াৰ বাবেই একোটা বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সৃষ্টি হয়। পৰিৱেশ তন্ত্ৰ গঠনৰ মূল বৈশিষ্ট্য সমূহ হ’ল –
1. প্ৰজাতিৰ গাঁথনি বা সংমিশ্ৰণ (Species composition): একোটা পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ জৈৱিক সম্প্ৰদায় সমূহ কিছুমান বিশেষ ধৰণৰ প্ৰজাতিৰে গঠিত হয়। উদাহৰণ স্বৰূপে অৰণ্যৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বৃক্ষ, গুল্ম, লতা আদি থাকে। অৰণ্যবোৰৰো গছৰ প্ৰকাৰ আৰু ঘনত্ব বেলেগ বেলেগ হোৱা দেখা যায়, যেনে – চিৰ সেউজীয়া অৰণ্য, পৰ্ণপাতী অৰণ্য, ইত্যাদি। প্ৰজাতিৰ গাঁথনি, ভৌগোলিক অৱস্থা, ভূ-প্ৰকৃতি, প্ৰাকৃতিক বাতাবৰণ আদিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাৰণ্য আৰু প্ৰৱাল দ্বীপ সমূহথ প্ৰজাতিৰ সংমিশ্ৰণ সৰ্বাধিক আৰু মৰুভূমি আৰু মেৰু অঞ্চলত সৰ্বনিম্ন হোৱা হোৱা দেখা যায়।
2. স্তৰীভৱন (Stratification): পৰিৱেশ তন্ত্ৰত উলম্ব স্তৰীভৱন বা স্তৰবিন্যাস (Vertical stratification) দেখা যায়। বিভিন্ন উচ্চতা আৰু পত্ৰাৱৰণৰ (Canopy) উদ্ভিদ সমূহে সৃষ্টি কৰা স্তৰীভৱণ বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ জীৱৰ সূক্ষ্ম বাসস্থান (Microhabitat) আৰু নিচি (Niche) হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়। উদাহৰণ স্বৰূপে ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাবন (Tropical rain forest) বোৰত সুস্পষ্ট স্তৰীভৱন আৰু তাত প্ৰজাতিৰ বৈচিত্ৰ্যতাও সৰ্বাধিক হয়। আনহাতে মৰুভূমি অঞ্চলত গছ-গছনিৰ সংখ্যা তেনেই তাকৰ হোৱা বাবেস্তৰীভৱন কম পৰিমাণে দেখা যায় বা নেথাকেই।
3. পুষ্টি সংগঠন (Trophic Structure): পুষ্টিৰ দিশৰ পৰা পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ জীৱ সম্প্ৰদায়বোৰত দুটা অংশ থাকে যেনে – স্বপোষী আৰু পৰপোষী। প্ৰথম বিধত প্ৰধানকৈ সৌৰ শক্তিৰ আহৰণ, সৰল জৈৱ পদাৰ্থৰ ব্যৱহাৰ আৰু জটিল যৌগ গঠন হয়। দ্বিতীয় বিধত জটিল পদাৰ্থৰ ব্যৱহাৰ, পুনৰ গঠন, ভাঙোন আদি পৰিঘটনাবোৰ সংঘটিত হয়।
4. স্থিৰ ফচল (Standing crop): স্থিৰ ফচল বা ষ্টেডিং ক্ৰপ হ’ল পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ বিভিন্ন খাদ্যস্তৰ সমূহত থকা জৈৱিক পদাৰ্থৰ আয়তন। ইয়াক জীৱ ভৰ, জৈৱ আয়তন বা বায়’মাছ (Biomass) হিচাপে প্ৰকাশ কৰা হয়। বায়’মাছক শুস্কভৰ, সিক্তভৰ, কাৰ্বনৰ ভৰ, কেলৰি আদি হিচাপেও নিৰ্ণয় কৰা হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা পৰিৱেশ তন্ত্ৰ এটাৰ উৎপাদনৰ পৰিমাণৰ বিষয়ে ধাৰণা কৰিব পাৰি।
5. স্থিৰাৱস্থা বা স্থিৰ মানদণ্ড (Standing state or standing quality): ই হ’ল পৰিৱেশ তন্ত্ৰ এটাত থকা অজৈৱ পোষক দ্ৰব্যৰপৰিমাণ। ইয়াৰ পৰিমাণ স্থিৰ নহয়। বিভিন্ন পৰিৱেশ তন্ত্ৰ আৰু ঋতুত ইয়াৰ পৰিমাণো বেলেগ বেলেগ হয়। উৎপাদকৰ বৃদ্ধি মাধ্যমত (Growth medium) অজৈৱ পোষক দ্ৰব্যবোৰ থাকে। উচ্ছমানৰ স্থিৰ অৱস্থাত (High standing state) উৎপাকৰ বৃদ্ধি আৰু উৎপাদন ক্ষমতা হ্ৰাস পায়।
পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ উৎপাদন ক্ষমতা
কোনো এটা পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ যিকোনো এটা পৌষ্টিক স্তৰে (Trophic level) যি হাৰত প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ব্যৱধানত বায়’মাছৰ পৰা যিমানখিনি শক্তি সংশ্লেষণ কৰে তাকে পৰিৱেশ তন্ত্ৰটোৰ উৎপাদন ক্ষমতা বুলি কোৱা হয়। ইয়াক ওজনৰ জোখত (g/m2/yr) নাইবা শক্তি হিচাপে (Kcal/m2/yr) প্ৰকাশ কৰা হয়। উৎপাদন ক্ষমতাক দুটা ভাগত ভগাব পাৰি যেনে – প্ৰাথমিক উৎপাদন ক্ষমতা (Primary productivity) আৰু গৌণ উৎপাদন ক্ষমতা (Secondary productivity)।
1. প্ৰাথমিক উৎপাদন ক্ষমতা: প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত থকা সেউজীয়া উদ্ভিদে নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ব্যৱধানত সালোক সংশ্লৈষণৰ সহায়ত যিখিনি শক্তি আহৰণ কৰে তাকে প্ৰাথমিক উৎপাদন ক্ষমতা বোলা হয়। ই আকৌ দুই প্ৰকাৰৰ যেনে – সামগ্ৰিক বা স্থূল প্ৰাথমিক উৎপাদন (Gross Primary Production, GPP or PG) আৰু ৰাহি প্ৰাথমিক উৎপাদন (Net Primary Production, NPP or PN)।
(i) সামগ্ৰিক বা স্থূল প্ৰাথমিক উৎপাদন (GPP or PG): সেউজীয়া উদ্ভিদে নিৰ্দিষ্ট সময়ত একক ক্ষেত্ৰফলত সামগ্ৰিক ভাবে যি পৰিমাণৰ শৰ্কৰা বা অন্যান্য জৈৱ যৌগ প্ৰস্তুত কৰে তাকে স্থূল প্ৰাথমিক উৎপাদন বোলা হয়।
2. গৌণ উৎপাদন ক্ষমতা: উপভোক্তা স্তৰত জৈৱ যৌগৰ পুনৰ সংশ্লেষণ হাৰকে গৌণ উৎপাদন বোলা হয়। ভক্ষণৰ জৰিয়তে উৎপাদকৰ পৰা প্ৰত্যক্ষ নাইবা পৰোক্ষ ভাবে উপভোক্তাবোৰে কিছু শক্তি আহৰণ কৰি দেহত সঞ্চিত কৰি ৰাকে। এনেদৰে উপভোক্তা স্তৰত সঞ্চিত শক্তিকেই গৌণ উৎপাদন বোলা হয়। সাধাৰণতে মুখ্য উৎপাদনৰ কেৱল শতকৰা 10 ৰ পৰা 20 শতাংশহে গৌণ উৎপাদনলৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু বাকীখিনি তাপ শক্তি হিচাপে নিৰ্গত হয়।
মুখ্য উৎপাদন ক্ষমতা প্ৰভাৱিত কৰা কাৰক সমূহ (Factor Affecting Primary Production):
কোনো এখন ঠাইৰ উৎপাদকতা নিৰ্ভৰ কৰে পৰিৱেশৰ বিভিন্ন কাৰকৰ ওপৰত। এইবোৰৰ তাৰতম্যৰ কাৰণতেই বিভিন্ন পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ প্ৰাথমিক উৎপাদকতা বিভিন্ন ধৰণৰ হয়। এই কাৰকবোৰ হ’ল, পোহৰ, উষ্ণতা, পানী, পোষক দ্ৰব্য, সালোক সংশ্লেষণৰ দক্ষতা, সৌৰ বিকিৰণ, অধঃক্ষেপন, মাটিৰ প্ৰকাৰ, আদ্ৰতা ইত্যাদি। মাটিত পৰ্য্যাপ্ত পৰিমাণৰ পানীৰ যোগান নিশ্বিত হলে ক্ৰান্তীয় অঞ্চলসমূহত গোটেই বছৰ ধৰি মুখ্য উৎপাদন অবিৰত ভাবে চলি থাকে। আনহাতে মেৰু অঞ্চলত অত্যধিক শীতৰ বাবে মুখ্য উৎপাদন সীমিত হৌৱা দেখা যায়। প্ৰাথমিক উৎপাদন ক্ষমতা (Primary Productivity) আৰু গৌণ উৎপাদন ক্ষমতা (Secondary Productivity) ৰ মাজত পাৰ্থক্য। প্ৰাথমিক উৎপাদন ক্ষমতা	গৌণ উৎপাদন ক্ষমতা 1. প্ৰাথমিক উৎপাদন ক্ষমতা হ’ল উৎপাদকে অজৈৱ বস্তুৰ পৰা জৈৱিক বস্তু সংশ্লেষণ কৰাৰ হাৰ। 	1. গৌণ উৎপাদন ক্ষমতা হ’ল উপভোক্তাই জৈৱিক বস্তুৰ পৰা জৈৱিক বস্তু সংশ্লেষণ কৰাৰ হাৰ।
2. এই হাৰৰ মাত্ৰা আপেক্ষিক ভাবে বহুত বেছি। 	2. এই হাৰৰ মাত্ৰা আপেক্ষিক ভাবে কম আৰু উৰ্দ্ধৰ পৌষ্টিক স্তৰৰ (Trophic level) ফালে ক্ৰমান্বয়ে কমি আহে। 3. ইয়াত অজৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা জৈৱিক পদাৰ্থৰ সংশ্লেষণ হয়। 	3. ইয়াত জৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা জৈৱিক পদাৰ্থৰ সংশ্লেষণ হয়।
উৎপাদনৰ পৰ্য্যায় (Productivity levels):
উৎপাদনৰ পৰ্য্যায় ঠাই এডোখৰৰ উদ্ভিদ প্ৰজাতি, সিহঁতৰ সালোক সংশ্লেষণৰ ক্ষমতা, পোষক দ্ৰব্যৰ প্ৰাচুৰ্য্যতা, সূৰ্যৰ বিকিৰণ, অধঃক্ষেপন, মাটিৰ প্ৰকাৰ আৰু অন্যান্য কিছুমান পৰিৱেশিক কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। উৎপাদনক্ষমতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ উৎপাদনৰ পৰ্য্যায়ক তিনিটা ভাগত ভগোৱা হৈছে যেনে – অধিক উৎপাদনশীল পৰেৱেশ তন্ত্ৰ (High productivity ecosystem), সাধাৰণ উৎপাদনশীল পৰিৱেশ তন্ত্ৰ (Average productivity ecosystem), কম উৎপাদনশীল পৰিৱেশ তন্ত্ৰ (Less productivity ecosystem) আৰু অতি কম উৎপাদনশীল পৰিৱেশ তন্ত্ৰ (Low productivity ecosystem)।
(i) অধিক উৎপাদনশীল পৰেৱেশ তন্ত্ৰ: যিবোৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ ৰাহি মুখ্য উপাদান) Net productivity) প্ৰায় 2-4kg/m2/yr বা 20-40 ton/hac/yr সেইবোৰকে অধিক উৎপাদনশীল পৰিৱেশ তন্ত্ৰ বোলা হয়। উৎপাদকৰ প্ৰকাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি এনেকুৱা পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ দৈনিক উৎপাদন প্ৰায় 6-20gm/m2। এনেকুৱা উৎপাদন ক্ষমতা সাধাৰণতে ক্ৰান্তীয় অৰণ্য (Tropical forest), প্লাৱন ভূমি (Flood plain), প্ৰৱাল দ্বীপ (Coral reef), কুঁহিয়াৰৰ খেতিৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰত দেখিবলৈ পোৱা যায়।
(ii) সাধাৰণ উৎপাদনশীল পৰিৱেশ তন্ত্ৰ: এনেকুৱা পৰিৱেশ তন্ত্ৰবোৰত উৎপাদনৰ হাৰ 1-2kg/m2/yr বা 10-20ton/hac/yr আৰু দৈনিক হিচাবত উৎপাদন 3-5gm/m2। সাধাৰণ খেতিপথাৰ আৰু নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চলৰ (Temperate) অৰণ্য সমূহ এই প্ৰকাৰৰ। (iii) কম উৎপাদনশীল পৰিৱেশ তন্ত্ৰ: এইবোৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ বাৰ্ষিক উৎপাদন 200-1000gm/m2 বা 2-10ton/hac আৰু দৈনিক হিচাবত0.5-3.0gm/m2। উদাহৰণ – তৃণভূমি।
বিয়োজন পদ্ধতি (Decomposition processes):
বিয়োজনৰ ফলত মৰা পছা বস্তুবোৰ সম্পূৰ্ণৰূপে বিয়োজিত হৈ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ লগত পুনৰায় মিলি যায় আৰু নতুন নতুন জীৱ প্ৰজন্মৰ শৰীৰত প্ৰৱেশ কৰে। বিয়োজন প্ৰক্ৰিয়াৰ স্তৰ সমূহ হ’ল – খণ্ডন (Fragmentation), নিক্ষালন (Leaching), অপচয় (Catabolism), হিউমিফিকেচন (Humification) আৰু খনিজীভৱণ (Mineralisation)।
(i) খণ্ডন (Fragmentation): অপৰদভোজী প্ৰাণীবোৰ (Detrivores) যেনে – উই পৰুৱা (Termites), গুৱৰুৱা পোক (Beetles), কেঁচু আদিয়ে মৰা পছা বস্তুবোৰক সৰু সৰু কণালৈ ভাঙি দিয়ে। ইয়াকে খণ্ডন প্ৰক্ৰিয়া বোলা হয়।
(ii) নিক্ষালন (Leaching): অজৈৱ পোষক দ্ৰব্যৰ কণাবোৰ পানীত দ্ৰবীভূত হৈ মাটিৰ তললৈ গৈ অপ্ৰাপ্তব্য লৱণ হিচাপে অৱক্ষেপিত হোৱাকে নিক্ষালন বোলা হয়।
(iii) অপচয় (Catabolism): বিয়োজক জীৱ যেনে – বেক্টেৰিয়া, ভেঁকুৰ আদিয়ে উৎসেচকৰ সহায়ত অদ্ৰবনীয় জটিল জৈৱ যৌগবোৰক সৰল আৰু দ্ৰবনীয় জৈৱ যৌগলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে। ইয়াকে অপচয় বোলা হয়।
(iv) হিউমিফিকেচন (Humification): অপৰদ আৰু অৱশিষ্ট জৈৱ যৌগবোৰৰ পৰা কলা ৰঙৰ অনিয়তাকাৰ পদাৰ্থ সৃষ্টি হোৱাকে হিউমিফিকেচন বোলা হয়। এই পদাৰ্থবোৰকে হিউমাছ বোলা হয়। এইবোৰৰ ওপৰত অনুজীৱবোৰে সহজে ক্ৰিয়া কৰিব নোৱাৰে আৰু এইবোৰ লাহে ধীৰে বিয়োজিত হয়। হিউমাছবোৰ কলয়ড্ প্ৰকৃতিৰ আৰু এইবোৰে পোষক দ্ৰব্যৰ ভড়াল হিচাপে কাম কৰে।
(v) খনিজীভৱণ (Mineralisation): জৈৱ যৌগৰ পৰা অজৈৱ লৱণ আৰু অজৈৱ যৌগবোৰক মুক্তকৰণ কৰা প্ৰক্ৰিয়াকে খনিজীভৱণ বোলা হয়।
অপৰদভোজী আৰু বিয়োজক জীৱৰ মাজত প্ৰৰ্থক্য:
অপৰদভোজী (Detrivores) বিয়োজক জীৱৰ (Decomposers) 1. অপৰদভোজীবোৰ হ’ল প্ৰাণী। এইবোৰে অপৰদ ভক্ষণ কৰি জীয়াই থাকে। 1. এইবোৰ হ’ল অনুজীৱ। এইবোৰে অৱশিষ্ট জৈৱ পদাৰ্থবোৰৰ পৰা পুষ্টি আহৰণ কৰে। 2. অপৰদভোজীবোৰে মৰা পছা জৈৱ বস্তুবোৰ ভক্ষণ কৰে। 2. ইহঁতে উৎসেচক ক্ষৰণ কৰি জৈৱ পদাৰ্থবোৰৰ বিয়োজন ঘটায়। 3. পৰিৱেশ তান্ত্ৰিক দিশৰ পৰা এইবোৰে মৰা পছা জৈৱ বস্তুবোৰক 3. পৰিৱেশ তান্ত্ৰিক দিশৰ পৰা এইবোৰে জৈৱিক বস্তুবোৰক হিউমিফিকেচন আৰু (অপৰদ) খণ্ড বিখণ্ড কৰে (Fragmentation)। অপৰদভোজী খনিজীভৱণ কৰি পৰিৱেশ তন্ত্ৰত মুক্ত কৰি দিয়ে। বিয়োজক জীৱৰ উদাহৰণ হ’ল – চুড’মোনাছ প্ৰাণীৰ উদাহৰণ হ’ল – কেঁচু, গুৱৰুৱা পোক। Pseudomonas)।
বিয়োজন নিয়ন্ত্ৰণকাৰী কাৰক (Factors controll the Decomposition)
অপৰদবোৰৰ বিয়োজনৰ হাৰ এইবোৰৰ ৰাসায়নিক প্ৰকৃতি, পৰিৱেশৰ উষ্ণতা, মাটিৰ আদ্ৰতা আৰু pH ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ইয়াৰে শেষৰ তিনিটাই অপৰদভোজী আৰু বিয়োজক জীৱৰ কাৰ্যৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়।
(i) উষ্ণতা: উচ্ছ উষ্ণতাই বিয়োজনৰ হাৰ বৃদ্ধি কৰে। বিশেষকৈ 300 চে. ৰ উষ্ণতাৰ পৰা ক্ৰমাগত উষ্ণতা বৃদ্ধিয়ে বিয়োজনৰ মাত্ৰা বঢ়ায়। এনেকুৱা উষ্ণতাত কেইসপ্তাহ মানৰ পৰা কেইমাহমান সময়ৰ ভিতৰতে অপৰদবোৰৰ বিয়োজন ঘটায়। আনহাতে কম উষ্ণতাত বিশেষকৈ 100 চে. উষ্ণতাৰ তলৰ ফালে বিয়োজনৰ হাৰ নিম্নগামী হোৱা পৰিলক্ষিত হোৱা দেখা যায়।
(ii) মাটিত আদ্ৰতা: বিয়োজনৰ বাবে মাটিত জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণো অতি প্ৰয়োজনীয়। মৰুভূমিবোৰত জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ কম আৰু সেয়েহে উষ্ণতা অধিক হোৱা স্বত্বেও ইয়াত বিয়োজনৰ হাৰ অতি কম। আকৌ অত্যধিক জলীয় বাষ্পৰ মাত্ৰাও বিয়োজনক বাধা দিয়া দেখা যায় কিয়নো এনেকুৱা অৱস্থাত বিয়োজনৰ কাৰণে প্ৰয়োজনীয় অক্সিজেন আহৰণ বাধাপ্ৰাপ্ত হয়।
(iii) pH: প্ৰশমিত আৰু সামান্য ক্ষাৰকীয় মাটিত অনুজীৱ আৰু বিয়োজকবোৰৰ বাবে উপযোগী। আম্লিকতা বাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে অপৰদভোজী আৰু বিয়োজক জীৱবোৰৰ সংখ্যাও কমি আহে। ইয়াৰ উপৰিও বিয়োজন প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে অক্সিজেনৰ প্ৰয়োজন হয়। আকৌ কোনোবা মাটিৰ অপৰদত যদি লিগ্‌নিন আৰু কাইটিন থাকে তেতিয়াও বিয়োজনৰ গতি মন্থৰ হয় আৰু অপৰদত যদি অধিক পৰিমাণে নাইট্ৰজেন তথা পানীত দ্ৰবণীয় শৰ্কৰা থাকে তেতিয়া বিয়োজনৰ মাত্ৰা তীব্ৰতৰ হয়।
তথ্যসূত্ৰ
শ্ৰেণী:পৰিৱেশ বিজ্ঞান
নাথান ব্ৰাউন
নাথান ব্ৰাউন (Nathan Brown, ২২ জুন ১৮০৭ – ১ জানুৱাৰী ১৮৮৬) এগৰাকী আমেৰিকান বেপ্তিষ্ট মিছনেৰী, আমেৰিকাৰ দাসপ্ৰথা বিৰোধক আৰু অনুবাদক আছিল। তেখেতৰ কৰ্মক্ষেত্ৰ আছিল অসম আৰু জাপান। তেখেতে অসমীয়া ভাষা, অসমীয়া ব্যাকৰণ আৰু অসমীয়া লিপিৰ উন্নয়ন আৰু বিকাশৰ বাবে নেতৃস্থানীয় অৱদান দি গৈছে। ১৮৩৬ চনত অসমলৈ আহি পৰৱৰ্তী সময়ত শিৱসাগৰত অৱস্থান কৰি তেখেতে 'খ্ৰীষ্টৰ বিৱৰণ আৰু শুভ বাৰ্তা', খ্ৰীষ্টিয়ান প্ৰাৰ্থনা আদিও প্ৰকাশ কৰিছিল। তেখেতে আমেৰিকান বেপ্টিষ্ট মিশ্যনাৰীসকলৰ তৰফৰ পৰা 'Grammatical Notes of Assamese Language' বুলি প্ৰথম অসমীয়া ব্যাকৰণ পুথিখন লিখিছিল আৰ প্ৰকাশ কৰিছিল। অসমীয়া প্ৰথম সংবাদ আলোচনী 'অৰুণোদই' প্ৰকাশত তেখেতে আগভাগ লৈছিল, আৰু কিছুদিন সম্পাদক হিচাবেও কাম কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও তেখেতে শিৱসাৰৰ মিশ্যন প্ৰেছৰ পৰা বিভিন্ন অসমীয়া লিখকৰ কেইবাখনো মূল্যবান গ্ৰন্থ প্ৰকাশ কৰিছিল। তাৰে ভিতৰত কাশীনাথ ফুকনৰ 'অসম বুৰঞ্জী', দুই খণ্ডত প্ৰকাশিত বকুল কায়স্থৰ 'Mathematics', 'চুতিয়া বুৰঞ্জী' আদি অন্যতম। সেই সময়ত ভুল ধাৰণাৰ বশবৰ্তী হৈ ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনে অসমীয়া ভাষাক বঙালী ভাষাৰ এক উপভাষা বুলি গণ্য কৰি বঙালীক চৰকাৰী ভাষা কৰি লৈছিল। এই ধাৰণা দূৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ব্ৰাউনৰ কৰ্মৰাজিৰ ভূমিকা অসামান্য আছিল।
তেখেতৰ সহযোগী সকলৰ ভিতৰত অলিভাৰ কট্টৰ, মাইলছ ব্ৰন্সন আদি অন্যতম। <!-- অনুবাদ কৰক
Abolitionism
in 1850 Brown returned to America to join his brother William in the growing abolitionist movement. In his satirical work Magnus Maharba and the Dragon, an account of the battle against slavery, Rev. Brown used the pen name Kristofer Kadmus. This shows that he truly identified with the character in Greek Mythology that his life so paralleled. Cadmus was best known as a traveller and vector of culture and ideas. His journey in search of his lost sister Europa led to importation of the idea of alphabet into Greece. In myth, Cadmus killed a dragon that prevented mortals from reaching a sacred spring. He planted the dragon's teeth on the spot; they sprouted into armies that fought nearly to death, with the survivors building the city of learning.
The "haystack missionaries", including Nathan Brown, associated the account of the introduction of the Greek alphabet with the New Testament creation, and the idea of creating local alphabets for every language was an important first step towards the goal of a Bible translation for every language. The printing presses and schools of these missions also became a vehicle for empowerment of local language and culture.
Following his return from Assam to New England in 1848, Nathan Brown joined the abolitionist movement, delivering anti-slavery sermons in Boston. This struggle eventually resulted in the American Civil War. Many proponents of the anti-slavery movement had to deal with the bloody results of their efforts in a personal struggle of conscience. Rev. Brown dealt with the question of violent means in Magnus Maharba.
Missionary to the Japanese
After the war, in 1868, Brown turned his attention to the newly accessible Japan, at first by interacting with the students that Japan was sending to the Bridgeport Academy and Princeton University for education in Western world culture and technology. This cultural exchange was a two way process. Rev. Brown published another satire showing America as seen through the eyes of one of these Japanese students, which was sharply critical of New England's materialism, in place of spirituality. One exchange student, for whom Nathan Brown wrote a letter of reference to the Bridgeport Academy, eventually became an admiral in the Imperial Japanese Navy.
Brown's first wife died in 1871, and in 1872, having married again, he returned to overseas missionary work, this time traveling to Japan to join Jonathan Scobie, the first Baptist missionary to that country. The two collaborated to construct the first Japanese Baptist church (First Baptist Church of Yokohama) in 1873. Brown also worked with Japanese scholar T. Kawakatsu to produce a Japanese-language Bible based on what were then the oldest known Greek manuscripts; he would go on to print thousands of Hiragana copies for distribution print versions (with the goal of access to the Bible by less educated persons who might not understand Kanji). Brown died in Yokohama in 1886. -->
বাহ্যিক সাংযোগ
শ্ৰেণী:আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ব্যক্তি শ্ৰেণী:মৃত ব্যক্তি শ্ৰেণী:আমেৰিকান বেপ্তিষ্ট মিছনেৰী‎
১৯৮৩ৰ অসম বিধানসভা নিৰ্বাচন
১৯৮৩ৰ অসম বিধানসভা নিৰ্বাচন স্বাধীনোত্তৰ অসমৰ ৮ম বিধানসভা নিৰ্বাচন। অবৈধ অনুপ্ৰবেশৰ বিৰুদ্ধে ১৯৭৯ত আৰম্ভ হোৱা অসম আন্দোলন প্ৰবল ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল। ইতিমধ্যে ৭ম বিধানসভাৰ কাৰ্যকাল শেষ হবলৈ হোৱাত চৰকাৰে নতুনকৈ বিধানসভাৰ নিৰ্বাচনৰ নিৰ্বাচন ঘোষণা কৰিলে। কিন্তু আন্দোলনকাৰী পক্ষই এই নিৰ্বাচন বৰ্জন কৰাৰ আহ্বান দিয়াত ১২৬টা সমষ্টিৰ সলনি ১০৯টা সমষ্টিতহে নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হয়। ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ ১৬টা সমষ্টিত চৰকাৰে নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰিব নোৱাৰিলে। ৭৬-বিশ্বনাথ বিধানসভা সমষ্টিৰ এজন প্ৰাৰ্থীৰ মৃত্যু হোৱাত তাতো নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত নহ’ল।
প্ৰেক্ষাপট
৭ম বিধানসভাৰ কাৰ্যকালচোৱাত অসমৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাসত যথেষ্ঠ উত্থান-পতন দেখা যায়। জনতা পাৰ্টিৰ ৬০খন আসন তথা অন্য দলৰ সমৰ্থনত গোলাপ বৰবৰাই মুখ্যমন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছতে অসম আন্দোলন আৰম্ভ হয়। এইখন বিধানসভাৰ পৰা চাৰিজনকৈ মুখ্যমন্ত্ৰী অসমে লাভ কৰে। তাৰোপৰি এই সময়চোৱাত ৰাজ্যখন তিনিবাৰকৈ মুঠ ৯০১ দিন ৰাষ্ট্ৰপতি শাসনৰ অধীনত থাকে। দলত বিসম্বাদ আৰম্ভ হোৱাত ১৯৭৯ৰ ৪ ছেপ্তেম্বৰত বৰবৰা চৰকাৰৰ পতন ঘটে আৰু যোগেন্দ্ৰনাথ হাজৰিকা মুখ্যমন্ত্ৰী হয়। কিন্তু হাজৰিকায়ো মাত্ৰ ৯৪ দিনহে মুখ্যমন্ত্ৰী হৈ থাকিবলৈ পায়। তাৰপিছত একে বছৰৰে ১২ ডিচেম্বৰৰ পৰা আৰম্ভ হয় ৰাষ্ট্ৰপতিৰ শাসন।
ইতিমধ্যে কেন্দ্ৰত জনতা চৰকাৰৰ পতন হয় আৰু ১৯৮০ৰ ১৪ জানুৱাৰীত ইন্দিৰা গান্ধীয়ে প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰূপে দায়িত্বভাৰ গ্ৰহণ কৰে। সেই বছৰৰ ৬ ডিচেম্বৰত চৈয়দা আনোৱাৰা টাইমূৰৰ মুখ্যমন্ত্ৰিত্বত এখন ইন্দিৰা কংগ্ৰেছৰ চৰকাৰ গঠিত হয়। ইন্দিৰা কংগ্ৰেছৰ যদিও মাত্ৰ ৮জনহে বিধায়ক আছিল, বিভিন্ন প্ৰলোভনেৰে আন দলৰ ৪৩জন বিধায়কক ইন্দিৰা কংগ্ৰেছলৈ আনি লয়। ইয়াৰ ভিতৰত শৰৎ চন্দ্ৰ সিংহ নেতৃত্বাধিন কংগ্ৰেছৰ হিতেশ্বৰ শইকীয়াও আছিল। টাইমূৰৰ চৰকাৰৰো  পতন ঘটাত ১৯৮১ৰ ৩০ জুনৰ পৰা দ্বিতীয়বাৰৰ বাবে অসম ৰাষ্ট্ৰপতি শাসনৰ অধীনলৈ আহে। ১৯৮২ৰ ১৩ জানুৱাৰীত কেশৱ চন্দ্ৰ গগৈ মুখ্যমন্ত্ৰীৰ আসন অধিষ্ঠিত হয় যদিও প্ৰয়োজনীয় সংখ্যক বিধায়কৰ সমৰ্থন গোটাব নোৱাৰাত ৬৬ দিন পিছতে গগৈ মন্ত্ৰীসভাৰ পতন ঘটে। পুনৰ অসমত ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন প্ৰবৰ্তন হয় আৰু ই পৰৱৰ্তী নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হোৱালৈ চলি থাকে।
১৯৮৩ চনৰ ৫ জানুৱাৰীত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ১৪, ১৭ আৰু ২০ ফেব্ৰুৱাৰীত নিৰ্বাচন পাতিব বুলি ঘোষণা কৰে। ভোটাৰ তালিকা সংশোধন নকৰাকৈ নিৰ্বাচন নাপাতিবলৈ আন্দোলনৰ নেতৃবৃন্দই দাবী জনায় আৰু এই নিৰ্বাচন বৰ্জন আৰু প্ৰতৰোধ কৰিবলৈ ৰাইজক আহ্বান জনায়। বিভিন্ন হিংসাত্মক ঘটনাৰ মাজত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হয় যদিও ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ অসমীয়া অধ্যুষিত অঞ্চলত ভোটদানৰ হাৰ কম হয়।
তথ্য উৎস
শ্ৰেণী:অসমৰ বিধানসভা নিৰ্বাচন
শিৱসাগৰ জিলাৰ দৌল দেৱালয় সমূহ
thumb|right|200px|ঘনশ্যাম দ’ল, শিৱসাগৰ শিৱসাগৰ জিলাত আহোম স্বৰ্গদেউ সকলৰ দিনত খন্দা ডাঙৰ ডাঙৰ পুখুৰী আৰু তাৰ কাষত নিৰ্মান কৰা দ’ল দেৱালয়ৰে ভৰপূৰ এখন ঐতিহাসিক চহৰ। ইংৰাজী ১৭৩৪ চনত ৰানী অম্বিকাই কলুঞ্চপাৰ (পুৰনি শিৱসাগৰ জিলাৰ নাম) শিৱদেৱতাৰ নামত উৎসৰ্গা কৰি এটা পুখুৰী খন্দাইছিল। শিৱদেৱতাৰ নামত উৎৰ্সগা কৰাৰ বাবে পুখুৰীটোৰ নাম ৰাখে শিৱসাগৰ। শিৱসাগৰ পুখুৰীটোৰ দক্ষিন পাৰে তিনিটা পুখুৰী আছে। তাৰ ভিতৰত শিৱদৌলটোয়েই সৰ্ববৃহত। শিবদ’লৰ পূৱে বিষ্ণু দ’ল আৰু পশ্চিমে দেবী দ’ল। শিবদ’লত শিৱৰাত্ৰিৰ দিনা ডাঙৰ মেলা হয়। শিবদ’লত এইটোয়েই ডাঙৰ উৎসৱ। দেৱীদ’লত দুৰ্গাপুজাৰ দিনা প্ৰতিমা সজাই পুজা পতা হয়। আনহাতে বিষ্ণুদ’লত ফাললৈ গ’লে ৪ কিলোমিটাৰ মান গলে পথৰ সোফালে এটা দেউঘৰ পোৱা যায়। ইয়াক বৰ্তমান হৰগৌৰী মন্দিৰ বুলি জনা যায়। শিৱসাগৰ নগৰৰ পৰা দুই কি;মি দক্ষিণে পুৰনি ৰংপুৰ নগৰৰ অস্তিত্ব বিৰাজমান। আহোম ৰাজ্যৰ একালৰ ৰাজধানী আৰু ইতিহাস প্ৰসিদ্ধ তলাতল ঘৰো ইয়াতেই আছিল। আহোম ৰজা ৰাজেশ্বৰ সিংহৰ দিনতেই তলাতল ঘৰতো নিৰ্মান কৰা হৈছিল(১৬৯৮-১৭১৪)। ইয়াক মাটিৰ তলৰ দুৰ্গ ও বোলা হৈছিল। উল্লেখযোগ্য যে তলাতল ঘৰৰ যি সাতোটা মহল আছিল তাৰ মাটিৰ তলৰমহলাৰ পৰা দিখৌ নদী আৰু গড়গাঁওৰ কাৰেং ঘৰলৈ দুটা সুৰংগ আছিল। প্ৰাকৃতিক দূযোৰ্গৰবাবে এই পথ টো বন্ধ হৈ যায়। তলাতল ঘৰৰ পৰা পশ্চিমে কিছু কিঃমিঃ গলেই ৰংঘৰতো ৩৭ নং ৰাষ্টীয় ঘাইপথৰ ওপৰতে অৱস্থিত। ই এটা আঠকোনীয়া দুমহলীয়া ঘৰ। স্বৰ্গদেউ প্ৰমত্তসিংহই ১৭৪৪-৫১ পশুযুঁজ চাবৰ বাবে নিৰ্মান কৰিছিল। তলাতল ঘৰৰ পৰা কিছুদুৰত দক্ষিনে আছে ৰংগনাথ দ’ল। স্বৰ্গদেও ৰুদ্ৰসিংহই ১৭০৩ চনত এই দ’ল সজাইছিল। এই দ’লত স্বৰ্গদেউৱে শিৱপূজা কৰিছিল। ৰংগনাথ দ’লৰ কাষতে দক্ষিন পশ্চিমে থকা কেইবাটাও খটখটিৰে মৈদাম আকৃতিৰ যি ধ্বংসাৱশেষ আছে সেইয়া হল “ফাকুৱাদ’ল”। কথিত আছে যে ৰুদ্ৰসিংহই তেঁওৰ মাক সতী জয়মতীৰ এখনি সোনৰ প্ৰতিমা সাজি দিয়ে। ফাকুৱা দ’লৰ পৰা পৰা অলপ আতঁৰত অৱস্থিত (উত্তৰে) হৰগৌৰী দেৱালয়। এই দ’লটি ৰাজেশ্বৰ সিংহৰ দিনত সজোৱা হয়। কীৰ্তিচন্দ্ৰ ৰবৰুৱাই ৰহাৰ পৰা মনিপুৰি আৰু কছাৰী ৰজাক লৈ উভতি আহি থাকোঁতে পৰ্বতত হৰ গৌৰীৰ মূৰ্ত্তি এজনা পায়, মূৰ্ত্তিজনা স্থাপন কৰিবলৈ এই দ’ল সজাই। ৰংগনাথ দ’লৰ পূবে আছে গৰুদ’ল।ইয়াৰ আন এটা নাম “ন গোঁসাই দ’ল। ন গোঁসাইদ’ল দক্ষিন ফালে অৱস্থিত জয়সাগৰ পুখুৰী আৰু জয়দৌল। লাই ৰুদ্ৰসিংহ স্বৰ্গদেৱে মাক জয়মতীৰ স্মৃতি ৰক্ষাৰ্থে জেৰেঙা পথাৰত ১৬১৯ শকৰ আঘোন মাহৰ তিনিদিন যোৱাত জয়সাগৰ পুখুৰী খান্দিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ১৭৯৮ চনত জয়সাগৰৰ পাৰত পঞ্চদেৱতাৰ পাচোঁটা মন্দিৰ নিৰ্মান কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত জয়দৌল শ্ৰেষ্ঠ। জয়দৌলৰ আন এটা নাম শ্ৰীকেশৱৰায় বিষ্ণু দৌল। জয়দৌলৰ দক্ষিনৰ পঁকী ঘৰটো ভোগ ঘৰ। জয়সাগৰৰ উত্তৰ পশ্চিম চুকত দেৱীদ’ল অৱস্থিত। জয়সাগৰ পুখুৰীৰ পশ্ছিমপাৰত এটি দ’ল আছে ঘনশ্যাম দ’ল।কাৰেংঘৰৰ নিৰ্মান কৰোতা বঙালী মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ ঘনশ্যামউদিনৰ ঘৰ। পিছলৈ তেঁও হিন্দু ধৰ্মত দীক্ষা গ্ৰহন কৰিছিল। শিৱসাগৰ চহৰৰ পৰা বাৰ কিঃ মিঃপশ্চিমত নামডাং নৈৰ ওপৰত থকা এই শিলৰ সাঁকো ১৭০৩ চনত স্বৰ্গদেউ ৰুদ্ৰসিংহৰ ৰাজত্বকালত নিৰ্মান কৰিছিল। নগা পাহাৰৰ পৰা শিল সংগ্ৰহ কৰি আনি কাটিবৰ বাবে আহোমযুগত "শিলাকুটি" নামৰ খেলৰ সৃষ্টি হৈছিল। শিৱসাগৰ জিলাত থকা শিলাকুটি মৌজাই এতিয়াও তাৰ স্বাক্ষৰ বহন কৰিছে। এই সাঁকো খনৰ দৈৰ্ঘ্যতা প্ৰায় ২০০ ফুট। শিলৰ সাঁকো নিৰ্মানত থলুৱা কৃষিজাত সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। নিৰ্দিষ্ট অনুপাতত মিঠাতেল, শন, ধূনা, গুৰ, চূন, মাটিমাহ, বৰাচাউল, হাঁহকনী আদি মিহলাই কৰাল বনাই সাঁকো তৈয়াৰ কৰিছিল।
জয়সাগৰৰ পৰা চাৰি কিঃমিঃ পূবে বগীদ'ল অৱস্থিত। স্বৰ্গদেউ লক্ষ্মীসিংহৰ মাকে এই পুখুৰী খন্দাই পাৰত দ'ল নিৰ্মান কৰিছিল। এই গৰাকী ৰাজমাওৰ নাম আছিল বগী। তেখেতৰ নামৰেই এই দ'লটিৰ নাম বগীদ'ল ৰখা হয়। জয়সাগৰৰ পূৱফালে খৰিকটীয়া আলিয়েদি দুই কিঃমিঃ আতঁৰত লখিমীসাগৰ পুখুৰী আৰু তাৰ পাৰত দুটা দ'ল পোৱা যায়। এইদুটা দ'লক বৰপাত্ৰ দ'ল বুলি কোৱা হয়। নাচনী ছোৱালী ফুলমতীক শিৱসিংহই ৰাণী আৰু বৰৰজা পতাৰ পিচত তেঁও নিজ প্ৰভাৱেৰে বহুতো কাম কৰিছিল। ৰানী ফুলেশ্বৰীয়ে ভায়েক হৰিনাৰায়নক বৰপাত্ৰগোহাঁই পাতিলে। তেৱেই লখিমীসাগৰ খন্দাই আৰু দুটা দ'ল বন্ধাইছিল। ইয়াৰে এটা জগদ্ধাত্ৰী দ'ল আনটো বৰপাত্ৰ দ'ল নামে জনা যায়।
বাহ্যিক সংযোগ
শ্ৰেণী:শিৱসাগৰ জিলা শ্ৰেণী:অসমৰ পৰ্যটনস্থলী শ্ৰেণী:আহোম ৰাজ্য
আচাৰ্য শেখৰ চক্ৰৱৰ্তী
আচাৰ্য শেখৰ চক্ৰৱৰ্তী (১৭ শতিকা) কোচ ৰজা প্ৰাণনাৰায়ণৰ সভাপণ্ডিত আছিল। কামৰূপৰ এই পণ্ডিতগৰাকীৰ প্ৰকৃত নাম জয়কৃষ্ণ। বিদ্যাধৰ এখেতৰ পিতৃৰ নাম। ৰজা প্ৰাণনাৰায়ণৰ নিৰ্দেশ অনুসৰি প্ৰসিদ্ধ সংস্কৃত ব্যাকৰণ 'প্ৰয়োগ ৰত্নমালা'ৰ টীকা গ্ৰন্থ 'প্ৰভা প্ৰকাশিকা' ৰচনা কৰে। 'সাৰ মঞ্জৰী' নামে আন এখন ব্যাকৰণ ৰচনা কৰে।
তথ্য সমল
শ্ৰেণী:সংক্ষিপ্ত জীৱনী
এন. বিৰেন সিং
নংথমবাম বিৰেন সিং (ইংৰাজী: Nongthombam Biren Singh;জন্ম ১ জানুৱাৰী, ১৯৬১ ) হ'ল এজন ভাৰতীয় ৰাজনীতিবিদ, প্ৰাক্তন ফুটবল খেলুৱৈ আৰু সাংবাদিক। বিৰেন সিং বৰ্তমান মণিপুৰৰ মুখ্যমন্ত্ৰী। বিৰেন সিঙে ফুটবল খেলুৱৈ হিচাপে নিজৰ কৰ্মজীৱনৰ পাতনি মেলিছিল আৰু ঘৰুৱা প্ৰতিযোগিতাসমূহত বিএছএফ দলৰ হকে খেলিবলৈ তেওঁ বিএচএফত ভৰ্তি হৈছিল। পাছলৈ তেওঁ বিএচএফৰ পৰা পদত্যাগ কৰি সাংবাদিকতা কৰিবলৈ লৈছিল। কোনো আনুষ্ঠানিক প্ৰশিক্ষণ তথা অভিজ্ঞতা নথকা সত্বেও তেখেতে ১৯৯২ চনত Naharolgi Thoudang নামৰ এখন স্বদেশী দৈনিক আৰম্ভ কৰিছিল আৰু ২০০১ চন পৰ্যন্ত সম্পাদক হিচাপে দায়িত্ব পালন কৰিছিল। ২০০২ চনত ৰাজনীতিত অংশগ্ৰহণ কৰিয়েই বিৰেন সিঙে ডেম'ক্ৰেটিক ৰিভ'লিউচনাৰী পিপিলচ্ পাৰ্টিত যোগ দিয়ে আৰু হেইগংৰ পৰা বিধানসভা নিৰ্বাচনত জয়ী হয়। ২০০৩ চনত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছত যোগদান কৰাৰ পাছত তেখেতে কংগ্ৰেছ দলৰ টিকটেৰে নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰি ২০০৭ চনত নিজৰ আসন বজায় ৰাখে। যুৱ কল্যাণ তথা ক্ৰীড়া মন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি, ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টিত যোগদান কৰাৰ আগতে তেখেতে ২০১৬ চনত কংগ্ৰেছ দল ত্যাগ কৰে। ২০১৭ চনত তেখেত মণিপুৰৰ মুখ্যমন্ত্ৰী হয়।
বাংলাদেশৰ মুক্তিযুদ্ধ
বাংলাদেশৰ মুক্তিযুদ্ধ(i) (বাংলাদেশের মুক্তিযুদ্ধ, Bangladesh Liberation War) হৈছে ১৯৭১ চনত তৎকালীন পূব পাকিস্তান আৰু (পশ্চিম) পাকিস্তানৰ মাজত প্ৰায় ৯ মাহ ধৰি চলা এক সশস্ত্ৰ সংগ্ৰাম। পূব পাকিস্তানৰ হৈ এই যুদ্ধত ১৯৭১ চনৰ ৩ ডিচেম্বৰৰ পৰা ভাৰতেও অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। ১৬ ডিচেম্বৰ তাৰিখে সশস্ত্ৰ সংগ্ৰামৰ অৱসান ঘটে আৰে ইয়াৰ পাছৰ পৰা পূব পাকিস্তান পশ্চিম পাকিস্তানৰ পৰা বিছিন্ন হৈ বাংলাদেশ ৰাষ্ট্ৰ গঠন কৰে।
১৯৭০ চনত তৎকালীন পাকিস্তানৰ সাধাৰণ নিৰ্বাচনত পূ্ব পাকিস্তানৰ ৰাজনৈতিক শক্তিয়ে সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাভ কৰে যদিও পশ্চিম পাকিস্তানে এই ফলাফল মানি ল'বলৈ অস্বীকাৰ কৰে। ইয়াৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত পূব পাকিস্তানৰ জনতা, ছাত্ৰশক্তি, বুদ্ধিজীৱী আৰু সশস্ত্ৰ বাহিনীসমূহে কৰা আন্দোলনৰ প্ৰত্যুত্তৰত পাকিস্তানৰ শাসকপক্ষই অপাৰেশ্যন চাৰ্চলাইট  নামেৰে এক ৰক্তক্ষয়ী সেনা অভিযান আৰম্ভ কৰে। তেতিয়া পূ্ব পাকিস্তানৰ জনতাই ১৯৭১ চনৰ ৯ তাৰিখে মুক্তি বাহিনী (মুক্তি বাহিনী, Liberation Army) নামেৰে এক মঞ্চ গঠন কৰি গেৰিলা যুদ্ধত প্ৰবৃত্ত হয়। ভাৰতে মুক্তি বাহিনীক অৰ্থনৈতিক, সামৰিক আৰু কূটনৈতিক সাহায্য প্ৰদান কৰে। ফলত পাকিস্তানেও ভাৰতৰ পশ্চিম সীমাত অপাৰেশ্যন জেংগিজ খান নামেৰে ভাৰতৰ বিৰুদ্ধে ১৯৭১ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধ নামেৰে জনাজাত এক যুদ্ধ অভিযান আৰম্ভ কৰে।
১৯৭১চনৰ ১৬ ডিচেম্বৰ তাৰিখে ভাৰতীয় সেনা আৰু মুক্তি বাহিনীৰ যুটীয়া শক্তিয়ে পশ্চিম পাকিস্তানৰ সেনাক পৰাভূত কৰি আত্মসমৰ্পণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। দ্ধিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পাচত ইয়েই আজিলৈকে যিকোনো যুদ্ধত সৰ্বাধিক যুদ্ধবন্দী আটক কৰাৰ একমাত্ৰ ঘটনা।
পশ্চাদপট
১৯৪৭ চনত হোৱা ভাৰতৰ দেশবিভাজনৰ ফলত ভাৰতীয় উপমহাদেশক মুছলমানসকলৰ বাবে পাকিস্তান আৰু হিন্দুসকলৰ বাবে ভাৰত বুলি দুখন দেশত বিভক্ত হয়। পাকিস্তানত ভাৰতৰ পূব আৰু পশ্চিমত যথাক্ৰমে পূ্ব পাকিস্তান বা পূৰ্ববংগ আৰু পশ্চিম পাকিস্তান বুলি দুটা ভৌগোলিক আৰু সাংস্কৃতিকভাৱে পৃথক অঞ্চলৰ সৃষ্টি হ'ল। দুই ভাগৰে জনসংখ্যা প্ৰায় সমান আছিল যদিও ৰাজনৈতিক ক্ষমতা পশ্চিম পাকিস্তানত কেন্দ্ৰীভূত আছিল আৰু পূব পাকিস্তানত পশ্চিম পাকিস্তানে শোষণ কৰা বুলি অসন্তোষ আছিল। তদুপৰি এই দুই অসংযুক্ত অঞ্চলৰ শাসন চলোৱাও কঠিন আছিল।
১৯৭১ চনৰ ২৫ মাৰ্চ তাৰিখে পূব পাকিস্তানত বৰ্ধিত ৰাজনৈতিক ক্ষোভ আৰু সাংস্কৃতিক জাতীয়তাবাদ দমন কৰিবলৈ পাকিস্তানৰ শাসকবৰ্গই অপাৰেশ্যন চাৰ্চলাইট নামেৰে এক হিংসুক আৰু দমনকাৰী সেনা অভিযান আৰম্ভ কৰে।
পাক সেনাৰ এই নিৰ্মম দমনে পূব পাকিস্তানৰ আৱামী লীগ দলৰ নেতা শ্বেখ মুজিবুৰ ৰহমানক ১৯৭১ চনৰ ২৬ মাৰ্চ তাৰিখে পূ্ব পাকিস্তানক বাংলাদেশ নামেৰে এক স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ হিচাবে ঘোষণাকৰিবলৈ বাধ্য কৰায়। পাকিস্তানী ৰাষ্ট্ৰপতি য়াহায়া খানে পাক সেনাক পূ্ব পাকিস্তানৰ কৰ্তৃত্ব বাহাল কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু তাৰ ফলত পূ্ব আৰু পশ্চিম পাকিস্তানৰ মাজত গৃহযুদ্ধৰ সূচনা হয়। পৰিণতি স্বৰূপে পূব পাকিস্তানৰ পৰা ভাৰতৰ পূব অংশলৈ অগণন (প্ৰায় ১০ হাজাৰ বুলি অনুমান কৰা যায়) ভগনীয়া শৰণাৰ্থীৰ প্ৰব্ৰজন হ'বলৈ আৰম্ভ কৰে।  এই মানৱীয় আৰু অৰ্থনৈতিক সংকটৰ সন্মুখীন হৈ ভাৰতে মুক্তি বাহিনী নামেৰে জনাজাত বাংলাদেশৰ বিদ্ৰোহী বাহিনীক সক্ৰিয়ভাৱে সহায়-সহযোগ দিয়া আৰম্ভ কৰে।
ভাষা বিবাদ
১৯৪৮ চনত পাকিস্তানৰ প্ৰথম গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল মহম্মদ আলি জিন্নাই ঢাকাত (তেতিয়া ইংৰাজীত Dacca) ঘোষণা কৰে কেৱল মাত্ৰ উৰ্দুহে সমগ্ৰ পাকিস্তানৰ বাবে সাধাৰণ ভাষা হ'ব। বিষয়টো বিবদমান হৈ পৰে। উৰ্দু ভাষা পশ্চিমত কেৱল মুহাজিৰসকলে আৰু পূবত বিহাৰীসকলেহে কয় যদিও চাৰ খাজা চালিমুল্লাহ, চাৰ চৈয়দ আহমদ খান, নৱাব ভিকাৰ-উল-মলিক আৰু মৌলবী আব্দুল হক আদিৰ দৰে ধৰ্মীয় আৰু ৰাজনৈতিক নেতাসকলে ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ লিংগা ফ্ৰাংকা হিচাবে পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ বাবে উৰ্দুৰ বিশেষ তাৎপৰ্য্য আছিল যিহেতু হিন্দী আৰু দেৱনাগৰী লিপি ভাৰতীয় হিন্দু সংস্কৃতিৰ মূল (fundamental) আধাৰ বুলি ভবা হৈছিল। ১৯৫৬ ত পশ্চিম পাকিস্তানৰ বেচিভাগ অংশতে পঞ্জাবী ভাষা কোৱা হৈছিল আৰু পূববংগত মুখ্যতঃ বঙালী ভাষা কোৱা হৈছিল। পশ্চিমৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ পঞ্জাবী ভাষীসকলে এই কথা মানি ল'লে যদিও পূব পাকিস্তানত ইয়াৰ বিৰোধিতা হ'ল আৰু ক্ৰমে এই বিবাদে আন্দোলনৰ ৰূপ ল'লে। বাংলাদেশত ছহীদ দিৱস বুলি পৰিগণিত হোৱা ১৯৫২ চনৰ ২১ ফেব্ৰুৱাৰীত পুলিচৰ হাতত কেইবাজননো ছাত্ৰ আৰু নাগৰিকে প্ৰাণ হেৰুৱালে। ১৯৯৯ চনত ইউনেস্ক'ই এই দিনটোক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মাতৃভাষা দিৱস হিচাবে মান্যতা দিয়ে।
পশ্চিম পাকিস্তানত এই আন্দোলনক পাকিস্তানৰ জাতীয় স্বাৰ্থৰ পৰিপন্থী বিচ্ছিন্নতাবাদী বিদ্ৰোহ বুলি গণ্য কৰা হ'ল। and the founding ideology of Pakistan, the Two-Nation Theory. পশ্চিম পাকিস্তানৰ ৰাজনৈতিক নেতাসকলে উৰ্দুক ভাৰতীয় মুছলমান পৰম্পৰাৰ অংগ হিচাবে মানিছিল, ফিল্ড মাৰ্শ্বাল আয়ুব খানে ১৯৬৭ চনত ক'বৰ দৰে, "পূব পাকিস্তানীসকল... এতিয়াও অনেকখিনি হিন্দু সংস্কৃতিৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱান্বিত হৈ আছে। " সকলোখিনি মিলাই পূব পাকিস্তানত ক্ষোভ বৃদ্ধি পালে আৰু ইও মুক্তি সংগ্ৰামৰ বাবে তেওঁলোকক উদগালে।
বৈষম্য
পূ্ব পাকিস্তানৰ জনসংখ্যা পশ্চিম পাকিস্তানকৈ অধিক আছিল যদিও পশ্চিম পাকিস্তানৰ ৰাজনৈতিক শক্তি বেছি আছিল আৰু সাধাৰণ বাজেটত বেছিকৈ আৰ্থিক প্ৰাধান্য পাইছিল।
পাকিস্তানৰ সেনা বাহিনীত নিযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰতো বাংলাদেশৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্য পৰিলক্ষিত হৈছিল। ১৯৬৫ চনৰ তথ্যমতে সেনাৰ বিভিন্ন বিভাগত বাংলাদেশৰ বিষয়া পৰ্য্যায়ৰ চাকৰিয়াল মাত্ৰ ৪% হে আছিল, তাৰো বেছিভাগেই কাৰিকৰী বা প্ৰশাসনিক হে আছিল। পশ্চিম পাকিস্তানত ধাৰণা আছিল যে বাঙালীসকল পাকিস্তানী পষ্টুন বা পঞ্জাবীসকলৰ দৰে সামৰিকভাবে উপযুক্ত নাছিল। অন্যান্য ক্ষেত্ৰতো, যেনে সামৰিক বাহিনীৰ ঠিকা, ক্ৰয় আদিতো বাঙালীসকলক বঞ্চিত কৰা হৈছিল। ১৯৬৫ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তানৰ যুদ্ধৰ সময়তো বাঙালীসকলে ভাৰতৰ দ্ধাৰা আক্ৰমণৰ আশংকাত ভুগিছিল, কাৰণ সেই সময়ত পূব পাকিস্তানত এটা দুৰ্বল পদাতিক ডিভিজন আৰু ১৫খন যুঁজাৰু বিমানৰ বাহিৰে অন্যান্য প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা, যেনে টেংক বাহিনী আদি মকৰল কৰা হোৱা নাছিল।
ৰাজনৈতিক বৈষম্য
পূব পাকিস্তানৰ জনসংখ্যা পশ্চিমতকৈ সামান্য বেছি আছিল যদিও পশ্চিম পাকিস্তানেহে ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ সিংহভাগ উপভোগ কৰিছিল। তেওঁলোকে পূ্ব পাকিস্তানৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ প্ৰভাৱ লাঘব কৰিবলৈ "একক গোট" (one unit) নীতিৰ আধাৰত পশ্চিম পাকিস্তানক এখন ৰাজ্যৰ দৰে গণ্য কৰিছিল।
১৯৫১ চনত পাকিস্তানৰ প্ৰথম প্ৰধান মন্ত্ৰী লিয়াকৎ আলি খানৰ হত্যাৰ পাচত প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ ক্ষমতা ধীৰে ধীৰে ৰাষ্ট্ৰপতিলৈ আৰু তাৰপাছত সেনালৈ হস্তান্তৰিত হ'বলৈ আৰম্ভ কৰিলে। ৰাষ্ট্ৰপতিৰ জৰিয়তে পাকিস্তানৰ শাসক সত্তাই (establishment) নিয়মতান্ত্ৰিক শাসক প্ৰধানমন্ত্ৰীক সততে পদচ্যুত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
পূব পাকিস্তানে লক্ষ্য কৰিলে যে যিকোনো পূৰ্ব পাকিস্তানী নিৰ্বাচিত প্ৰধানমন্ত্ৰী, যেনে খাজা নাজিমুদ্দিন, মহম্মদ আলি বগ্ৰা, হুছেইন শাহীদ সুহৰাৱৰ্দী আদিক তৎকালে পদচ্যুত কৰা হৈছে। লগতে আয়ুব খান (২৭ অক্টোবৰ ১৯৫৮ - ২৫ মাৰ্চ ১৯৬৯) আৰু য়াহায়া খান- (২৫ মাৰ্চ ১৯৬৯ - ২০ ডিচেম্বৰ ১৯৭১) এই দুজনকৈ পশ্চিম পাকিস্তানী সৈনিক একনায়কৰ শাসন দেখি তেওঁলোকৰ সন্দেহ আৰু ঘনীভূত হ'বলৈ আৰম্ভ কৰিলে। ১৯৭০ চনত পৰিস্থিতি তুংগত উঠিল, যেতিয়া শ্বেখ মুজিবুৰ ৰহমানৰ নেতৃত্বাধীন পূব পাকিস্তানৰ সৰ্ববৃহৎ ৰাজনৈতিক দল আৱামী লীগে সাধাৰণ নিৰ্বাচনত বিপুলভাৱে জয়যুক্ত হ'ল। তেওঁলোকে পূব পাকিস্তানৰ বাবে সংৰক্ষিত ১৬৯খন আসনৰ ভিতৰত ১৬৭ খনত জয়যুক্ত হৈ মুঠ ৩১৩খন আসনেৰে পাকিস্তানী সংসদত সংখ্যাগৰিষ্ঠ দল হিচাবে প্ৰতীয়মান হ'ল। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকে সংসদত চৰকাৰ গঠনৰ অধিকাৰ লাভ কৰিলে। কিন্তু প্ৰাক্তন অধ্যাপক, সিন্ধী জাতিৰ ৰাজনেতা জুলফিকৰ আলি ভুট্টোৱে ৰহমানক প্ৰধানমন্ত্ৰিত্ব দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে। ইয়াৰ পৰিবৰ্তে তেওঁ দুজন প্ৰধানমন্ত্ৰী থাকিব লাগে বুলি প্ৰস্তাব কৰিলে, এজন পূব আৰু অন্যজন পশ্চিম পাকিস্তানৰ বাবে। আগৰেপৰা "একক গোট" নামৰ সাংবিধানিক অপমূল্যায়নাত্মক নীতিৰ (constitutional innovation) বিৰুদ্ধে বিক্ষুব্ধ পূব পাকিস্তানত ইয়াৰ ফলত আৰু ক্ষোভৰ সৃষ্টি হ'ল। তেওঁ ৰহমানৰ ছয় সূত্ৰ মানি ল'বলৈও অমান্তি হ'ল। ১৯৭১ চনৰ ৩ মাৰ্চ তাৰিখে দুইপক্ষৰ দুইজন নেতা জেনেৰেল য়াহায়া খানৰ উপস্থিতিত ঢাকাত আলোচনাৰ বাবে মিলিত হ'ল। আলোচনাৰ বিফলতাৰ পাছত ৰহমানে দেশজোৰা আন্দোলন ঘোষণা কৰিলে। গৃহযুদ্ধ হোৱাৰ আশংকাত ভুট্টোৱে তেওঁৰ বিশ্বাসী ড॰ মুবাশীৰ হুছেইনক ৰহমানক লগ কৰিবলৈ পঠায়। A message was convened and Mujib decided to meet Bhutto. ৰহমানে ভুট্টোক দেখা কৰিবলৈ থিৰাং কৰিলে। অৱশ্যে সেনাবাহিনী এইবিষয়ে অৱগত নাছিল। ভুট্টোৱে কোনো সিদ্ধান্তলৈ আহিবলৈ ৰহমানক চাপ দিলে।
৭ মাৰ্চত অচিৰেই প্ৰধানমন্ত্ৰী হ'বলগা ৰহমানে ৰেচক'ৰ্চ গ্ৰাউণ্ডত (বৰ্তমান সুহাৰাৱৰ্দী উদ্যান) এক ভাষণ দিয়ে। ভাষণত ২৫ মাৰ্চত হ'বলগা জাতীয় সংসদৰ সভাত বিবেচনা কৰিবলৈ আৰু চাৰিটা দাবীৰ কথা উল্লেখ কৰে:
তেওঁ জনতাক প্ৰত্যেক ঘৰকে একোটা প্ৰতিৰোধৰ (resistance) দুৰ্গলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিবলৈ আহ্বান জনায়। ভাষণৰ শেষত তেওঁ কয়, "আমাৰ সংঘৰ্ষ আমাৰ মুক্তিৰ কাৰণে। আমাৰ সংঘৰ্ষ আমাৰ স্বাধীনতাৰ কাৰণে। "এই ভাষণেই জাতিটোক স্বাধীনতাৰ বাবে যুঁজিবলৈ উদ্বুদ্ধ কৰিলে বুলি গণ্য কৰা হয়। জেনেৰেল টিক্কা খানক পূব পাকিস্তানৰ গৱৰ্ণৰ হ'বৰ বাবে ঢাকালৈ লৈ অহা হ'ল। জাষ্টিচ ছিদ্দিকিকে ধৰি পূব পাকিস্তানী বিচাৰপতিসকলে তেওঁক শপত গ্ৰহণ কৰোৱাবলৈ অমান্তি হয়।