cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট
২৬ মাৰ্চ
20 Baluch with some tanks had secured the area immediately around the cantonment in the morning. During the day Pakistani troops from naval base and EPR soldiers had several clashes inside the city, especially around the Agrabad area and the Railway hill resulting in Pakistani soldiers being bottled up in the naval base. Bengali positions in the city came under shellfire from Pakistani Naval ships and artillery, while Bengali troops at the port facility were disarmed around midday and shot before dusk. Around 2:30 PM local Awami League leader M. A. Hannan made a declaration of Independence on behalf of Sheikh Mujibur Rahman from the Kalurghat Radio station, which was not picked up by many people.
Around 7 PM, Brig. Shaffi’s troops were ambushed near Kumira, losing 10 killed, and suffering almost 100 casualties, including Lt. Col. Shahpur Khan (CO 24 FF). Brig. Shaffi himself had to flee for the hills, and 2 truck full of arms were recovered by the Bengalis. Half the convoy was outside the ambush firing range and Pakistanis, commanded by Major Amzad Hussain (Bengali -2IC 24 FF) fought back, and a 2 hour long battle ensued. The mortars were handled by Captain Fazlur Rahman Bhuyan (Bengali), who ironically was a Kakul Academy batch mate of Captain S.A. Bhuyan, leading the Bengali ambush. The Pakistani column lost all contact with Comilla and the GHQ at Dhaka, raising fears that it had been wiped out, which, if true, might have crippled the Pakistani effort.
The EPR HQ and Railway hill came under intense bombardment by Pakistani naval ships (PNS Jahangir and 2 gunboats) and artillery during the day. Pakistani troops launched two attacks on the Railway hill and EPR HQ after a 2 hour barrage around 8:30 PM, but both attacks were repulsed. Pakistanis continued to shell both areas throughout the night.
At the end of March 26, both Pakistani and Bengali troops had been denied land based reinforcements. Pakistani troops were stuck at Kumira, while Major Zia was keeping any EPR troops heading to the city at Kalurghat. Pakistani troops were in control of the northern and southern part of the city, and they were getting reinforcements through the air. The 2nd SSG (CO: Lt. Col Sulayman) was flown to Chittagong, while ammunition was flown out to replenish Pakistani forces around the province. Bengali troops were stuck in the middle (literally and figuratively) so the lack of communication and coordination between Maj. Zia and Captain Rafiq meant Bengali positions would come under intense pressure. Maj Zia had decided not to enter the city until his forces were all organized, so 1000+ Bengali soldiers remained at Kalurghat. EPR troops from Ramgarh could not reach the city as Pakistanis stuck at Kumira barred their way, and the troops from Rangamati were stuck outside the cantonment. The Bengali soldiers in the city were in dire need of supplies and reinforcements.
২৭ মাৰ্চ
Captain Rafiq and EPR troops withdrew from the Railway Hill position, and planning to join the EPR troops on the north of the cantonment before sunrise. Captain Rafiq planned to attack the cantonment and take over the supply dumps, but his troops moving towards the cantonment were taken to Kalurghat by Maj Zia enroute, scuttling this risky plan. Pakistani troops from the naval base moved through Agrabad towards the EPR HQ, but EPR troops managed to beat back the attack.
General Khadim, GOC East Pakistan flew to Chittagong cantonment in the morning and conferred with Col. Fatami, then tried to locate Brig. Shaffi’s troops flying along the Comilla-Chittagong highway by Helicopter. The helicopter was hit by small arms fire near Kumira, and returned to Dacca without making contact. Gen Khadim moved his HQ from Dhaka to Chittagong cantonment next, and sent a column of 20 Baluch to locate the 53rd Brigade troops, but this column clashed with the EPR troops north of the city and got bogged down. General Mitha arrived in Chittagong around midday via Helicopter and planned to send a commando platoon from 2 SSG under Lt. Col Sulayman to link up with 20 Baluch before going on to locate Brig. Shaffi. The platoon raced north from the naval base in 2 jeeps and 3 pickup trucks, but were ambushed near Double Mooring, losing 13 members including the CO.
Meanwhile Brig. Shaffi had regrouped his forces at Kumira, and the Pakistani soldiers from Shuvopur had joined him after leaving a rearguard on the bridge. He sent a column east to bypass the Bengali position and linkup with the 20 Baluch, but it was ambushed and forced to withdraw. Another column moving along the seashore was also ambushed, and some Pakistani soldiers lost their way and were killed by Bengali mobs. Bengali civilians had provided warnings which were crucial for setting up the ambushes. The EPR troops at Kumira were almost out of ammunition and fell back 5 miles south to Bhatiari. Captain Bhuyan left for the city to get supplies, but could not return to Kumira. Captain Rafiq finally managed to re-supply the troops, but it took 7 long hours. Later that day Capt. Rafiq left for Ramgarh to seek Indian assistance. In the meantime, EPR troops took control of Feni, thus cutting off the road link between Comilla and Brig. Shaffi. EPR troops at Ramgarh split in two groups, one moved to join the Bengali soldiers near the Chittagong cantonment, while the others made for Shuvopur.
Major Zia kept his troops at Kalurghat bridge, but after being requested by several people found time to broadcast a declaration of independence with himself as the provisional head of state in the evening. He later amended the message and declared independence on behalf of Sheikh Mujibur Rahman after consulting with Awami League leaders, and arranged to broadcast the message hourly. The impact of this broadcast, which were picked up by the civilians and isolated Bengali units fighting the Pakistanis, was significant. Gen. Mitha planned to send another commando platoon to blow up the station, but the fate of the first platoon convinced him to send this in speedboats instead of overland.
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন বুলিলে দক্ষিণ এছিয়াৰ একাংশত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু পাচৰচোৱাত ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ শাসনৰ প্ৰতিবাদ কৰি তেওঁলোকক শাসনভাৰ এৰি গুচি যাবলৈ দাবীৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত তৎকালীন ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰোধিতাত উদ্ভুত বিভিন্ন ৰাজনৈতীক সংৰচন, দৰ্শন আৰু আন্দোলনকে বুজা যায়।
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট
২৭ মাৰ্চ
EPR troops attempted to capture the Shuvopur bridge without success. Pakistani troops had failed to take control of Chittagong as planned, but they had access to airborne reinforcements and no lack of supplies, while Bengali troops were running out of supplies, needed reinforcements and the lack of coordination between Maj. Zia and Captain Rafiq meant their effort were not fully effective. By 27 March, most Bengali troops outside Chittagong city had assembled near the Kalurghat bridge, away from the battle in the city, where Major Zia had set up command.
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন
১৯ শতিকাৰ প্ৰথম চতু্ৰ্থাশত বেহা বেপাৰৰ কাৰণে অহা ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে পাচলৈ সমগ্ৰ ভাৰত অধিকাৰ কৰে। পাচলৈ ভাৰতৰ শাসনৰ দায়িত্ব ব্ৰিটিছ ৰাজে গ্ৰহণ কৰে।
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট
২৮ মাৰ্চ
Pakistani forces at Kumira launched a 3 pronged attack on Bengali forces in the morning, supported by mortars and PNS Rajshahi and Balaghat from the sea. The attack broke through and surviving EPR troops retreated to Fauzdarhut, were they were joined by an EPR platoon. Brig. Shaffi soon began attacking the area around 8 AM. After a clash of 3 hours, Bengali troops fell back to a position near the Haji Camp, which soon came under attack from Brig. Shaffi’s troops.
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন
প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধ
প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ দ্বিতীয় ভাগত ভাৰতৰ ভাইচৰয় ফ্ৰেডেৰিক থেছীগাৰে দিল্লীত অনুষ্ঠিত যুদ্ধৰ এক বৈঠকলৈ গান্ধীক নিমন্ত্ৰণ কৰে যুদ্ধৰ প্ৰতি গান্ধীৰ সমৰ্থন আদায় আৰু ভাৰতৰ স্বাধীনতা সম্বন্ধে আলোচনা কৰিবলৈ। এই যুদ্ধত গান্ধীয়ে ভাৰতীয় সকলক নিয়োজন কৰাত সন্মতি আগবঢ়ায়। গান্ধীয়ে ১৯০৬ চনত জুলু সকলৰ লগত যুদ্ধ আৰু প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ আৰম্ভণিতে (১৯১৪) যুদ্ধত সৈনিকৰ পৰিৱৰ্তে সেৱা বিভাগত যোগ দিয়াৰহে পোষকতা কৰিছিল। ১৯১৮ চনৰ আলোচনাত গান্ধীয়ে সৈনিক হিচাপে ভাৰতীয় লোকক যোগ দিয়াৰ কথাটোত মান্তি হৈছিল। ১৯১৮ চনৰ জুন মাহত প্ৰকাশিত 'যুদ্ধত যোগদানৰ বাবে আবেদন' শীৰ্ষক এক প্ৰচাৰপুস্তিকাত গান্ধীয়ে লিখিছিল, "এনে এটা অৱস্থা পাবলৈ আমি নিজকে প্ৰতিৰক্ষা দিয়াৰ ক্ষমতা লাভ কৰিব লাগিব। এই ক্ষমতাৰ বাবে অস্ত্ৰ তুলি লোৱাৰ আৰু ব্যৱহাৰ কৰাৰ সামৰ্থ প্ৰয়োজনীয়... অস্ত্ৰ ব্যৱহাৰৰ পূৰ্ণ সামৰ্থ্য পাবলৈ সৈনিক হিচাপে যোগদান কৰাৰ গত্যন্তৰ নাই। " ("To bring about such a state of things we should have the ability to defend ourselves, that is, the ability to bear arms and to use them...If we want to learn the use of arms with the greatest possible despatch, it is our duty to enlist ourselves in the army.") অৱশ্যে ভাইচৰয়ৰ ব্যক্তিগত সচিবলৈ লিখা এক পত্ৰত অৱশ্যে গান্ধীয়ে নিশ্চিত কৰি দিছিল যে "ব্যক্তিগত পৰ্যায়ত তেওঁ বন্ধু বা শত্ৰু কাকোৱেই হত্যা বা আঘাত কৰিব নোৱাৰে। " ("personally will not kill or injure anybody, friend or foe.")
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট
২৮ মাৰ্চ
The Pakistani commando platoon sent to blow up Kalurghat Radio station was cornered in the Agri Building near the river and wiped out. Gen. Khadim then ordered the 20 Baluch to attack the station, which was repulsed. 20 Baluch also unsuccessfully attempted to dislodge the EPR troops positioned to the north of the cantonment around midday. Pakistani troops managed to push south from the cantonment and take control of the Circuit house (this became the HQ for Gen. Khadim). Pakistani ships and artillery continued pummel Bengali positions, but Pakistani attempts from the naval base to drive the EPR from Agrabad and link up with the 20 Baluch failed, although 20 Baluch and Brig. Shaffi’s group made contact with each other later in the day.
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন
প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধ
যুদ্ধত যোগদানৰ বাবে গান্ধীয়ে জনোৱা সঁহাৰি দেখি তেখেতৰ অহিংস নীতিৰ প্ৰতি কিছু প্ৰশ্ন উঠিছিল। গান্ধীৰ বন্ধু 'চাৰ্লছ এণ্ড্ৰুজ'-এ লিখিছে, "ব্যক্তিগত ভাৱে গান্ধীৰ এই সিদ্ধান্ত আৰু সাধাৰণভাৱে তেখেতৰ নীতিৰ মাজৰ বিৰোধিতা মই কেতিয়াও মানি ল'ব নোৱাৰিলোঁ। এই একেটা কথাকে মই তেখেতৰ লগত মান্তি হ'ব পৰা নাই। " ("Personally I have never been able to reconcile this with his own conduct in other respects, and it is one of the points where I have found myself in painful disagreement.") মহাত্মা গান্ধীৰ ব্যক্তিগত সচিব মহাদেৱ দেশায়ে লিখিছে, 'গান্ধীজীৰ অহিংস নীতি আৰু যুদ্ধৰ যোগদানৰ আহবান এই দুটাৰ মাজত থকা পাৰ্থক্যৰ প্ৰশ্ন অকল সমসাময়িক সময়তে নহয়, আজিও আলোচিত হৈ আছে। ' ("The question of the consistency between his creed of 'Ahimsa' (non-violence) and his recruiting campaign was raised not only then but has been discussed ever since.")
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট
২৮ মাৰ্চ
Captain Bhuyan, who was posted at Kalurghat Radio station by Major Zia, made two Radio announcements. The first one was to observe a blackout, the second was for all Bengali armed forces personnel to gather at Laldighi Moydan. Realizing the danger from the PAF in an open air gathering, the second announcement was cancelled, which was mainly given to gather scattered Bengali troops in the city. Major Zia had not finished his reorganization so 1000+ Bengali troops still sat at Khalurghat. At night, nervous Bengali soldiers at Kalurghat radio station opened up twice at thin air, wasting much of their ammunition. EPR troops from Ramgarh, now commanded by Maj. Shamsuddin (CO 14th EPR Wing) attacked the Pakistani guard on Shuvopur bridge in the evening, wiping out the Pakistani contingent and capturing the bridge.
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন
গান্ধীৰ প্ৰত্যাৱৰ্তন (১৯১৫-১৯৪৭)
১৯১৫ চনত মোহনদাস গান্ধী স্থায়ী ভাৱে ভাৰতলৈ উভতি আহে। এগৰাকী আন্তৰ্জাতিক পৰ্যায়ৰ ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদী, সংগঠক আৰু সূত্ৰকাৰ (theorist) হিচাপে বিপুল সন্মানেৰে তেখেতক আদৰণি জনোৱা হয়। তেখেতে আহি ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছত যোগদান কৰে আৰু ভাৰতৰ সমস্যাসমূহ আৰু প্ৰচলিত ৰাজনীতিৰ বিষয়ে জানিবলৈ পায়। সেইসময়ত কংগ্ৰেছ দলৰ নেতা গোপাল কৃষ্ণ গোখ্‌লে আদিয়ে নৰম পন্থাৰ সমৰ্থন কৰিছিল আৰু ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত থাকিয়েই ভাৰতীয়সকলৰ সমস্যাৰ সমাধান আশা কৰিছিল। গান্ধীয়ে গোখ্‌লেৰ উদাৰনীতিৰ পোষকতা কৰে আৰু ইয়াৰ ভিত্তিতে নতুন আৰু সম্পূৰ্ণ ভাৰতীয় স্বৰূপৰ আন্দোলনৰ ভেঁটি গঢ়ি তোলে।
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট
২৯ মাৰ্চ
Brig. Ansari sent a Pakistani detachment from the naval base bypassing EPR positions at Agrabad and captured New market and DC hill in the morning, but they were repulsed at Court Hill. Brig. Shaffi, who had taken control of the Haji camp and linked up with the 20 Baluch, now pushed south to the edge of Agrabad and made contact with Brig. Ansari’s detachment around evening, much to the relief of Pakistani HQ in Dhaka then captured the Medical college and Pravartak hill as well. Bengali troops fell back to Halishahar, while small groups continued to make hit and run attacks around the city. Bengali forces now held EPR HQ, Dampara, Kalurghat Radio station, Chawkbazar and Court hill, but were isolated from each other and had almost exhausted their ammunition. Major Zia kept bulk of his forces at Kalurghat, while small groups were sent to the city to make hit and run attacks. The initiative now fully rested with the Pakistan forces after 4 days of bitter fighting.
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন
গান্ধীৰ প্ৰত্যাৱৰ্তন (১৯১৫-১৯৪৭)
১৯২০ চনত গান্ধী কংগ্ৰেছ দলৰ নেতা নিৰ্বাচিত হয় আৰু ১৯৩০ চনলৈ বিভিন্ন দাবীৰে স্বাধীনতা আন্দোলন আগবঢ়াই নিয়ে। এই সময়ছোৱাত গান্ধীয়ে দাবী সমৰ্থনৰ লগতে কেতিয়াবা আপোচকামী আৰু কেতিয়াবা নীৰৱতাৰ পন্থাও মানি চলিছিল। ১৯৩০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰী তাৰিখে ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছে পূৰ্ণ স্বাধীনতাৰ দাবী তোলে। বিভিন্ন দাবীৰ সন্মতিৰে ভাৰতৰ কেবাখনো ৰাজ্যত ইতিমধ্যে কংগ্ৰেছে চৰকাৰ গঠনত ভাগ লৈছিল। ভাৰতীয় সকলৰ সন্মতি নোলোৱাকৈ ভাৰতৰ ভাইচৰয়ে জাৰ্মানীৰ লগত যুদ্ধ ঘোষণা (১৯৩৯) কৰাত গান্ধী আৰু অন্যান্য কংগ্ৰেছ নেতাই সমৰ্থন প্ৰত্যহাৰ কৰে। ১৯৪২ চনত গান্ধীয়ে স্বাধীনতাৰ দাবী তোলাৰ লগে লগে ৰাজনৈতিক প্ৰেক্ষাপটত সংকটৰ সূচনা হয় আৰু গান্ধী প্ৰমুখ্যে বহুতো নেতাক কাৰাবাস দিয়া হয়। আনহাতে মুছলিম লীগে ইংৰাজ চৰকাৰক সহযোগিতাৰ আশ্বাস দিয়ে আৰু বিনিময়ত পৃথক মুছলিম ৰাষ্ট্ৰৰ দাবী জনায়। মহাত্মা গান্ধীয়ে এই দাবীৰ তুমূল বিৰোধিতা কৰিছিল। অৱশেষত ১৯৪৭ চনৰ আগষ্ট মাহত ভাৰতৰ ভূ-খণ্ডক দ্বিখণ্ডিত কৰি ভাৰত আৰু পাকিস্তান নামেৰে দুখন পৃথক স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰৰ গঠন হয়। দ্বিখণ্ডিত এই ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি গান্ধীৰ সন্মতি নাছিল।
চম্পাৰন আৰু খেড়া
ক্ৰমে বিহাৰ আৰু গুজৰাটৰ অন্তৰ্গত চম্পাৰন আৰু খেড়াত হোৱা সত্যাগ্ৰহ আন্দোলনতে গান্ধীয়ে প্ৰথম উল্লেখনীয় সফলতা লাভ কৰিছিল। চম্পাৰনত স্থানীয় কৃষকে সেই ঠাইৰ ঘাইকৈ ইংৰাজ জমিদাৰ আৰু প্ৰশাসনৰ বিৰূদ্ধে আন্দোলন গঢ়ি তুলিছিল। কৃষকসকলক নীলৰ খেতি কৰিবলৈ বাধ্য কৰোৱা হৈছিল। প্ৰথম অৱস্থাত খেতিয়কসকলে লাভৰ মুখ দেখিছিল যদিও দুটা দশকৰ পাছতো কৃষকসকলে একেটা মূল্যতে নীলৰ ফচল জামিদাৰক বিক্ৰী কৰিব লাগিছিল। চম্পাৰনৰ খেতিয়কসকলে মহাত্মা গান্ধীক এই বিষয়ে অৱগত কৰে। অহিংসাৰ ভিত্তিত গান্ধীয়ে এই আন্দোলন আগবঢ়ায় নিয়ে আৰু প্ৰশাসকৰ ফালক আগৰ অৱস্থা সলনি কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট
৩০ মাৰ্চ
Brig. Ansari began organizing a task force to clear the city, while Brig. Shaffi took overall command with the task of taking out the Radio station, EPR HQ and the Dampara police line immediately. While Pakistan Navy and army shelled Bengali positions, Gen. Mitha again sent a commando platoon to attack Kalurghat Radio Station, which failed. 20 Baluch next attacked towards the station but was repulsed after heavy fighting. Finally the PAF bombed the station, and the transmitters were removed to another location by Bengali personnel. Sporadic clashed took place around the EPR HQ, while Major Zia left Maj. Shawkat in command at Kalurghat Bridge (1000+ Bengali troops were still positioned there) and left for Ramgarh around 7:30 PM to seek Indian assistance.
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন
চম্পাৰন আৰু খেড়া
১৯১৮ চনত গুজৰাটৰ খেড়াত হোৱা বানপানীয়ে খেতিয়কসকলক জুৰুলা কৰিছিল আৰু তেওঁলোকে কৰৰ বোজা কম কৰিবলৈ আবেদন কৰিছিল। গান্ধীয়ে এই আন্দোলনৰ নেতৃত্ব দিবলৈ 'নদিয়াদ' নামে ঠাইত বাহৰ পাতে। গান্ধীয়ে আন্দোলনৰ বাবে সমৰ্থক আৰু স্বেচ্ছাসেৱক সংগঠিত কৰিছিল। চৰ্দাৰ বল্লভ ভাই পেটেল ইয়াতেই গান্ধীৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিছিল। অসহযোগকে মুখ্য অস্ত্ৰ হিচাপে লৈ গান্ধীয়ে কৃষকসকলৰপৰা স্বাক্ষৰ সংগ্ৰহ অভিযানত নামে, য'ত খেতিয়কসকলে ভূমি কাঢ়ি লোৱাৰ ভয় দেখুৱালেই কৰ দিয়া নহ'ব বুলি স্বাক্ষৰ কৰিছিল। লগতে স্থানীয় ৰাজহ বিষয়া 'মমলতদাৰ' আৰু 'তলতদাৰ' সকলকো সামাজিক ভাৱে এঘৰীয়া কৰাৰ নীতি গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। এই আন্দোলনৰ প্ৰতি সমগ্ৰ দেশৰ নাগৰিকৰ সমৰ্থন আদায়ৰ প্ৰতিও গান্ধীয়ে লক্ষ্য ৰাখিছিল। পাঁচ মাহ জুৰি আন্দোলন চলাৰ পাছত ১৯১৮ চনৰ মে' মাহৰ শেষৰ ফালে চৰকাৰে কৰদানৰ ক্ষেত্ৰত ভালেমান সংস্কাৰ সাধন কৰে। খেড়া আন্দোলনৰ চৰকাৰৰ সৈতে হোৱা বৈঠকত বল্লভ ভাই পেটেলে অংশ লৈছিল। ইংৰাজ চৰকাৰে কৰ সংগ্ৰহত শিথিলতা দিয়াৰ উপৰিও সকলো বন্দীকে মুক্ত কৰি দিছিল।
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট
৩১ মাৰ্চ
Brig. Ansari launched a battalion sized attack on the EPR HQ at Halishahar (a strongly fortified area), supported by another battalion and 2 tanks, with PNS Babur and Jahangir and 2 gunboats, plus a mortar battery lending fire support. The buildings at the HQ were leveled by shellfire - inadvertently leading to the death of Pakistani POWs. The battle raged from 7 am to 2 PM, and when the attack stalled around midday, PAF jets bombed the area, and another 3 hours were needed before the base was secured. Bengali survivors fled north through by lanes and left the city altogether.
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন
খিলাফত আন্দোলন
১৯১৯ চনত গান্ধীয়ে নিজৰ স্থিতি সৱল কৰিবলৈ ইছলাম ধৰ্মী লোকসকলৰ খিলাফত আন্দোলনত যোগ দিয়ে। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধত অট্টোমান সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছত ইছলাম ধৰ্মৰ নেতা 'খালিফ' (Caliph)-ৰ স্থিতি দুৰ্বল হৈ আহে আৰু ইয়াৰ লগতে গোটেই পৃথিৱীৰ মুছলমান সকলে নিজৰ পৱিত্ৰ স্থানসমূহৰ নিৰাপত্তা আশা কৰি [খিলাফত আন্দোলন]] গঢ়ি তুলিছিল। ভাৰতত এই আন্দোলনৰ নেতৃত্ব বহন কৰিছিল 'সদৌ ভাৰত মুছলিম সমাৱৰ্তনে' (All-India Muslim Conference)। মোহনদাস গান্ধী এই সমাৱৰ্তনৰ স্থাপনৰ লগত জড়িত নাছিল যদিও তেওঁ সোনকালেই ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য মুখপাত্ৰ ৰূপে স্বীকৃতি লাভ কৰে আৰু সমগ্ৰ দেশৰে মুছলমান লোকৰ সমৰ্থন লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। এই সফলতাৰ বাবেই গান্ধীয়ে ভিন্ন ধৰ্ম আৰু স্থানৰ লোকৰ সমৰ্থন লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। ভিন্ন সংস্কৃতিৰ লোকৰ মাজত জনপ্ৰিয় হোৱা মোহনদাস গান্ধীয়েই আছিল প্ৰথম গৰাকী ভাৰতীয় নেতা। ইয়াৰ লগতে কংগ্ৰেছেও ইছলাম ধৰ্মী লোকৰ সমৰ্থন লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। ১৯২০ চনত মহাত্মা গান্ধী কংগ্ৰেছৰ নেতা মনোনীত হয়। ১৯২২ চনলৈ খিলাফত আন্দোলনৰ অন্ত পৰে।
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট
পৰৱৰ্ত্তীকালৰ ঘটনাক্ৰম
Brig. Ansari next attacked the Dampara police line on March 31 with his task force which fell after a sharp firefight. On April 1 the Pakistani attack on Court hill was repulsed with the loss of a tank. Brig. Ansari launched an attack with 2 companies on April 2, which got stalled. He then sent 4 companies from two directions at Court hill, and captured the place, leaving Bengali troops with control of Chawlkbazar only in Chittagong city. For his services the superseded Brig. Ansari was awarded the ‘‘Hilal-i-Jurat’’ and the rank of Major General.
Between April 3 –April 6, Pakistani troops carried out mop up operations and fought several sharp street battles in and around Chawlkbazar, and by April 10 they had secured the city. Captain Rafiq and Maj. Zia had secured aid from BSF by April 6, and were busy organizing Bengali forces around Ramgarh. Bengali troops had captured 18 Pakistani officers near Ramgarh including Lt. Col Sheikh and Major Iqbal, all of whom Maj. Zia surrendered to the Indian authorities. Major Shafiullah and Major Khaled Musharraf sent 1 company each to Ramgarh, while Maj. Zia was busy attending the meetings at Teliapara and was absent from Chitagong front. All Bengali troops had left the city to regroup in 2 areas, at Kalurghat (1,000+ Bengali troops of the EPR and EBR), and at Kumira to the north of the city. By the 10th of April, Pakistani troops were poised to launch a three pronged coordinated attack to drive the Bengali troops from their positions.
Comilla
Comilla is on the strategically important Dhaka-Chittagong highway and a crucial road link. Pakistani objectives were:
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন
অসহযোগ আন্দোলন
১৯২০ চনত কংগ্ৰেছৰ সভাপতি নিৰ্বাচিত হোৱাৰ পাছত গান্ধীয়ে 'ব্ৰিটিছ ৰাজ'ৰ বিৰূদ্ধে সংগ্ৰাম আৰম্ভ কৰে। এই সংগ্ৰামত তেখেতে 'অস্ত্ৰ' হিচাপে লৈছিল অসহযোগ, অহিংসা আৰু শান্তিপূৰ্ণ প্ৰতিবাদক। হিন্দু আৰু মুছলমান উভয় সম্প্ৰদায়তে থকা তেখেতৰ জনপ্ৰিয়তাই তেখেতৰ নেতৃত্বক ফলপ্ৰসূ কৰি তুলিছিল। এনে সময়তে ব্ৰিটিছ সেনাৰ দ্বাৰা পঞ্জাবৰ 'জালিয়ানৱালা বাগত হোৱা গণহত্যাৰ' দেশজুৰি তীব্ৰ প্ৰতিবাদ হয়। বহু ব্ৰিটিছ বিষয়াই এই কাণ্ডক ১৮৫৭-ৰ দৰে আন এটা বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ উত্তম পন্থা বুলি সমৰ্থন দিছিল। কিন্তু ব্ৰিটিছৰ এই কাৰ্যই ভাৰতীয় নেতাসকলক ব্ৰিটিছ ৰাজ ভাৰতৰ শত্ৰু বুলি ভাবিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল। মহাত্মা গান্ধীয়ে ব্ৰিটিছ সকলৰ এই কাৰ্যৰ বিৰোধ কৰাৰ উপৰিও জালিয়ানৱালা বাগৰ ফলশ্ৰুতিত ভাৰতীয়সকলে হাতত লোৱা উগ্ৰ পন্থাৰো বিৰোধিতা কৰিছিল। গান্ধীয়ে সংঘৰ্ষত নিহত ইংৰাজ অসামৰিক লোকসকলৰ প্ৰতিও শোকবাৰ্তা প্ৰকাশ কৰিছিল। তেখেতৰ এই কাৰ্যত প্ৰথমে দলে আপত্তি কৰিছিল। কিন্তু গান্ধীয়ে এই শোকবাৰ্তাৰ সমৰ্থনত আগবঢ়োৱা বক্তৃতাৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত কংগ্ৰেছ দলে এই শোকবাণী প্ৰকাশ কৰিবলৈ মান্তি হৈছিল। বক্তৃতাত গান্ধীয়ে কৈছিল যে যিকোনো হিংসাই ক্ষতিকাৰক আৰু কোনো পৰিস্থিতিতে হিংসাক সমৰ্থন কৰা উচিত নহয়।
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট
Comilla
Pakistani forces: 53rd brigade (CO: Brig. Iqbal Shaffi-W. Pakistani) was situated at Mainamati cantonment 5 miles from Comilla city. The 24th Frontier Force (CO Lt Col. Shahpur Khan – W. Pakistani), 3rd Commando Battalion (CO: Lt. Col. Z.A. Khan – W. Pakistani) and the 53rd Field Regiment (CO – Lt. Col. Yakub Malik), along with the 88th and 171st mortar (120mm) batteries, the brigade signal company (CO Major Bahar – Bengali), 40th Field Ambulance (CO: Lt. Col. A.N.M Jahangir – Bengali), Brigade workshop and Field intelligence unit was situated in the base. 31st Punjab was in Sylhet while the Chittagong area troops (20 Baluch, 8 EBR) were detached from the brigade and placed under the command of Brig. Mozumdar in mid March.
Bengali forces: EPR Wing No. 1 (4 companis, CO Major Karab Ali-West Pakistani), part of EPR Sylhet sector was HQed at Courtbari near Comilla city with its companies deployed at the HQ, at Akhaura, Nayanpur in Comilla district and at Parshuran near Belonia in Noakhali District. There were no Bengali officers attached to this wing.
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন
অসহযোগ আন্দোলন
জালিয়ানৱালা বাগ আৰু ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত হোৱা সংঘৰ্যলৈ চাই গান্ধীয়ে গান্ধীয়ে পূৰ্ণ স্বায়ত্ত্ব-শাসন আৰু সকলো চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানৰ পূৰ্ন নিয়ন্ত্ৰণৰ প্ৰতি মনোনিবেশ কৰে। কালক্ৰমত ইয়েই 'স্বৰাজ'ৰ দাবীত পৰিণত হয়। স্বৰাজৰ দ্বাৰা গান্ধীয়ে 'সম্পূৰ্ণ ব্যক্তিগত, আধ্যত্মিক আৰু ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা'ৰ (complete individual, spiritual, political independence) দাবী তুলিছিল। এই সময়তে গান্ধীয়ে নিজকে 'গোঁড়া পন্থী হিন্দু' বুলি উল্লেখ কৰিছিল আৰু ১৯২১ চনত বৰতালৰ স্বামীনাৰায়ণ মন্দিৰত দিয়া এক ভাষণত কৈছিল হিন্দু ধৰ্মত অসহযোগিতা এক প্ৰাসংগিক ধাৰণা বুলি উল্লেখ কৰিছিল। তেখেতে কৈছিল: "এই পৱিত্ৰ স্থানত মই কওঁ যে যদি আপুনি 'হিন্দু ধৰ্ম'ক ৰক্ষা কৰিব বিচাৰিছে, তেন্তে অসহযোগেই হৈছে আপুনি আয়ত্ত কৰিবলগীয়া প্ৰথম আৰু অন্তিম পন্থা। ' ('At this holy place, I declare, if you want to protect your 'Hindu Dharma', non-cooperation is first as well as the last lesson you must learn up.'."
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট
Comilla
2 companies of the 4th EBR (Lt. Col. Khijir Hayat - Pakistani) was at Brahmanbaria, 50 miles north of Comilla, one under the command of Major Shafat Jamil. Another company under Major Khaled Mosharraf was sent to Shamshernagar in Sylhet on March 25. Col. Hayat left the EBR rear party at Comilla and joined the rest of his troops at Brahmanbaria on March 25, and ordered Shaffat Jamil to move to Shahbazpur with his company, where he remained until being recalled on March 26 evening back to Brahmanbaria.
Course of Events: Pakistani plan was to have one 31 Punjab company ambush Maj. Khaled’s detachment as it moved to Shamshernagar while another company neutralized the remainder of the 4 EBR at Brahmanbaria. The plan was foiled because Maj. Khaled took an alternative rout to Shamshernagar, thus avoiding the ambush, and the other company was delayed because of barricades on the road. Major Shafat learned of the Pakistani crackdown on March 26 morning from people fleeing Dhaka and managed to warn Major Khaled, who ordered Jamil to remain vigilant until Khaled arrived in Brahmanbari to lead the revolt. An unknown person warned Majoe Jamil of the approach of the 31st Punjab detachment on March 27 early hours, and Major Jamil managed to arrest all Pakistani personnel prior to the scheduled 10:00 PM meeting. Major Khaled arrived later that day and deployed his troops to the north and east of Comilla.
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন
অসহযোগ আন্দোলন
১৯২১ চনত মোহনদাস গান্ধী ভাৰতীয় কংগ্ৰেছ দলৰ কাৰ্যবাহী সম্পাদক নিযুক্ত হয় আৰু তেখেতৰ নেতৃত্বত কংগ্ৰেছৰ সংবিধান সলনি কৰি 'স্বৰাজ' দলৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। এক প্ৰতিকী মূল্যৰ বিনিময়ত দলৰ সদস্যপদ সকলোৰে বাবে মুক্ত কৰা হয়। লগতে দলৰ শৃঙ্খলা বজাই ৰখাৰ বাবে নতুন শাখা প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ উপৰিও এই দলক এই বিশেষ শ্ৰেণীৰ লোকৰ সলনি সৰ্বসাধাৰণৰ দল হিচাপে গঠিত কৰাৰ প্ৰয়াস কৰা হয়। স্বদেশী আন্দোলনৰ বাবে গান্ধীয়ে অহিংস নীতিৰ পোষকতা কৰে আৰু বিদেশত নিৰ্মিত বস্তু বৰ্জনৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়। বিদেশী বস্তু বৰ্জন কৰাৰ লগতে গান্ধীয়ে ব্ৰিটেইনত নিৰ্মিত কাপোৰৰ সলনি ঘৰুৱা ভাৱে নৰ্মিত 'খাদী'ৰ প্ৰচলনৰ বাবে ওকালতি কৰে। ধনী-দুখীয়া নিৰ্বিশেষে সকলোকে দিনটোৰ কিছু সময় যঁতৰত সূতা কাটি 'খাদী' কাপোৰ তৈয়াৰ কৰি স্বাধীনতা আন্দোলনত ভাগ ল'বলৈ গান্ধীয়ে আহ্বান কৰিছিল।
মোহনদাস গান্ধীয়ে কঢ়িয়াই লৈ ফুৰিব পৰা এটা সৰু যঁতৰ উদ্ভাৱন কৰিছিল। সকলোৰে মাজত শৃঙ্খলাবোধ জগাই তোলা, অতি উচ্চাকাংখাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু মহিলাসকলকো এই আন্দোলনৰ প্ৰতি উদ্বুদ্ধ কৰা ইয়াৰ ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল। বিদেশী ব্সতু বৰজন কৰাৰ উপৰিও গান্ধীয়ে ইংৰাজ শিক্ষানুষ্ঠান, আদালত বৰ্জন কৰাৰ বাবেও আহ্বান কৰিছিল। চৰকাৰী চাকৰী ত্যাগ কৰাৰ লগতে ব্ৰিটিছে দিয়া সন্মান আদিও ঘূৰাই দিবলৈ গান্ধীয়ে কৈছিল।
'অসহযোগ আন্দোলনে' জনসাধাৰণক আকৰ্ষণ কৰিছিল আৰু সফল হৈছিল। কিন্তু ১৯২২ চনত উত্তৰ প্ৰদেশৰ 'চৌৰি চৌৰা'ত সংঘটিত এক হিংসাত্মক কাণ্ডৰ পাছত অসহযোগ আন্দোলন বন্ধ কৰি দিয়া হয়। গান্ধীয়ে বিশ্বাস কৰিছিল আন্দোলন লোৱা এই হিংসাত্মক মোৰে গান্ধীয়ে আৰম্ভ কৰা অহিংস কাৰ্যাৱলীক দুৰ্বল কৰি তুলিব। এনেদৰে গান্ধীয়ে তৃত্বীয় বাৰৰ বাবে হাতত লোৱা কাৰ্যসূচী বন্ধ কৰি দিছিল। এনেতে ১৯২২ চনৰ ১০ মাৰ্চ তাৰিখে ৰাজদ্ৰোহৰ অপৰাধত মহাত্মা গান্ধীক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হয় আৰু ৬ বছৰৰ বাবে কাৰদণ্ড দিয়া হয়। ১৮ মাৰ্চ তাৰিখে তেখেতৰ কাৰাবাসৰ আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ২ বছৰ পাছত ১৯২৪ চনত 'এপেণ্ডিচাইটিছ' অপাৰেছনৰ বাবে গান্ধীক কাৰাবাসৰপৰা ৰেহাই দিয়া হয়।
মহাত্মা গান্ধী কাৰাগাৰত থকা সময়চোৱাত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ ভেঁটি দুৰ্বল হ'বলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু দুটা ভাগত বিভক্ত হৈ পৰে। চিত্তৰঞ্জন দাস আৰু মতিলাল নেহৰুৰ নেতৃত্বাধীন এটা অংশই বিধায়িনী দলত অংশ লোৱাৰ পোষকতা কৰিছিল, আনহাতে চক্ৰৱৰ্তী ৰাজাগোপালাচাৰী আৰু চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেলৰ নেতৃত্বাধীন আনটো গোটে ইয়াৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। এই আচিলাতে কংগ্ৰেছ দল দুটা ভাগত বিভক্ত হৈ পৰে। আনহাতে অহিংস আন্দোলনৰ আৰম্ভণিতে গঢ়ি উঠা হিন্দু-মুছলমানৰ সম্প্ৰীতিৰ মাজতো ফাঁত মেলিবলৈ আৰম্ভ কৰে। মহাত্মা গান্ধীয়ে এই বিভাজন ৰোধ কৰিবলৈ ১৯২৪ চনত তিনি সপ্তাহ জোৰা অনশন কৰে, কিন্তু তেওঁ সম্পূৰ্ণ সফল হোৱা নাছিল। ১৯২৪ চনতে গান্ধীয়ে বেলগাঁৱত হোৱা কংগ্ৰেছ মহাসভাৰ সভাপতি হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে। কিন্তু গান্ধীয়ে চৰ্ত আৰোপ কৰিছিল যে তেখেতৰ সভাপতিত্বত হোৱা মহাসভাত সকলো কংগ্ৰেছ পন্থীয়ে খাদী পৰিধান কৰিব লাগিব। মহাত্মা গান্ধীৰ দীৰ্ঘ ৰাজনৈতিক কালত এই এবাৰেই কংগ্ৰেছৰ সভাৰ সভাপতি হৈছিল।
লোণ সত্যাগ্ৰহ (দাণ্ডী যাত্ৰা)
ব্ৰিটিছ চৰকাৰে এই দাবীৰ প্ৰতি কোনো মন্তব্য কৰা নাছীল ১৯২৯ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহৰ ১৩ তাৰিখে লাহোৰত ভাৰতৰ পতাকা উন্মোচন কৰা হয়। ১৯৩০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰী তাৰিখে লাহোৰত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছে ভাৰতৰ স্বাধীনতা দিৱস পালন কৰে। প্ৰায় প্ৰতিটো ভাৰতীয় দলেই এই দিনটোক বিভিন্ন ধৰণে উদ্‌যাপন কৰে। ইয়াৰ পাছতে গান্ধীয়ে নিমখৰ (লোণ) ওপৰত আৰোপ কৰা কৰৰ বিৰূদ্ধে এক নতুন সত্যাগ্ৰহ গঢ়ি তোলে। এই সত্যাগ্ৰহৰ অংশ হিচাপে গান্ধীয়ে ১২ মাৰ্চৰপৰা ৬ এপ্ৰিললৈ দাণ্ডী যাত্ৰা কৰে। এই যাত্ৰাত গান্ধীয়ে পদব্ৰজে ৩৮৮ কি.মি. (388 km) ভ্ৰমণ কৰি আহমেদাবাদৰপৰা দাণ্ডীৰ সাগৰতীৰত উপস্থিত হয়, আৰু নিজহাতে নিমখ তৈয়াৰ কৰি যাত্ৰাৰ সমাপ্তি কৰে। কেবাহাজাৰ ভাৰতীয়ই গান্ধীৰ এই যাত্ৰাত অংশ লৈছিল। ভাৰতত ব্ৰিটিছৰ খোপনি দুৰ্বল কৰি জনসাধাৰণক উদ্বুদ্ধ কৰাত এই যাত্ৰাই বিশেষ ভূমিকা লৈছিল। চৰকাৰে ৬০,০০০-ৰো অধিক ব্যক্তিক এই যাত্ৰাৰ বাবে গ্ৰেপ্তাৰ কৰে।
নাৰীৰ অংশগ্ৰহণ
ঘৰুৱা ব্যৱহাৰত নিমখৰ দৈনন্দিন প্ৰয়োজনীয়তাৰ বাবে স্ত্ৰীসকলো এই সত্যাগ্ৰহৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হৈছিল। গান্ধীয়ে নাৰীসকলৰ অংশগ্ৰহণ পোষকতা কৰিছিল; তেখেতে কৈছিল: "মহিলাসকলে মোকো তেওঁলোকৰ মাজৰে এজন বুলি ভাবিব পাৰিছে। "("the women have come to look upon me as one of themselves.") গান্ধীয়ে নাৰীৰ বিৰূদ্ধে প্ৰচলিত সংস্কাৰ পৰ্দা প্ৰথা, বাল্য বিবাহ, অস্পৃশ্যতা আৰু সতীদাহৰ বিৰোধ কৰিছিল। লোণ সত্যাগ্ৰহ আৰু বিদেশী দ্ৰৱ্য বৰ্জন আন্দোলনৰ বাবে তেওঁ মহিলা কৰ্মী নিয়োগ কৰিছিল। মহাত্মা গান্ধীৰ এই মতবাদে ভাৰতীয় নাৰীসকলৰ মনত আত্মসন্মানবোধ জগাই তোলাৰ লগতে ভাৰতীয় সমাজৰ মুখ্য ধাৰাত নাৰীক সন্মানীয় স্থান দিছিল।
আলোচনা
অৱশেষত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে মহাত্মা গান্ধীৰ লগত আলোচনাত মিলিত হ'বলৈ মান্তি হয়। এই আলোচনাৰ মৰ্মে লৰ্ড এডৱাৰ্ড আৰউইন আৰু মহাত্মা গান্ধীৰ মাজত মাৰ্চ, ১৯৩১-ত গান্ধী-আৰউইন চুক্তি সম্পাদিত হয়। এই চুক্তি মৰ্মে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে আইন অমান্য আন্দোলন বন্ধ কৰাৰ বিনিময়ৰ সকলো ৰাজনৈতিক বন্দীকে মুকলি কৰি দিবলৈ সন্মত হয়। এই চুক্তিৰ আধাৰতে মহাত্মা গান্ধীক লণ্ডনত অনুষ্ঠিত ঘূৰণীয়া মেজমেললৈ আমন্ত্ৰণ কৰা হয়। এই মেলত মহাত্মা গান্ধী ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ একমাত্ৰ প্ৰতিনিধি আছিল। অৱশ্যে এই ঘূৰণীয়া মেজমেলৰপৰা গান্ধী আৰু জাতীয়তাবাদী নেতাসকলে হতাশ হৈ উভতিব লগীয়া হয়। এই মেলত ক্ষমতাৰ সালসনিৰ কোনো আলোচনা হোৱাৰ সলনি ভাৰতত থকা ৰাজ্যসমূহৰ ৰাজপুত্ৰ আৰু সংখ্যালঘুসকলৰ বিষয়েহে আলোচনা কৰা হৈছিল। লৰ্ড ৱেলিংটনে ভাৰতৰ জাতীয়তাবাদী নেতাসকলৰ প্ৰতি উগ্ৰ মোনোভাৱ প্ৰদৰ্শন কৰে আৰু জাতীয়তাবাদী আন্দোলন মষিমূৰ কৰাৰ বাবে নতুন পন্থা গ্ৰহণ কৰ। মহাত্মা গান্ধীক আকৌ গ্ৰেপ্তাৰ কৰি অনুগামীসকলৰপৰা আঁতৰত ৰখাৰ প্ৰয়াস কৰে। কিন্তু চৰকাৰৰ এই চেষ্টা সফল নহ'ল।
কংগ্ৰেছ ৰাজনীতি
১৯৩৪ চনত গান্ধীয়ে কংগ্ৰেছৰ সদস্যপদ ইস্তাফা দিয়ে। মোহনদাস গান্ধী কংগ্ৰেছৰ দলীয় নীতিৰ বিৰোধী হৈ এই ইস্তাফা দিয়া নাছিল। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে তেখেতে অৱসৰ ল'লে কংগ্ৰেছৰ সদস্যৰ সংখ্যা বাঢ়িব, কাৰণ তেখেতৰ নীতিয়ে বহুতকে কংগ্ৰেছৰপৰা আঁতৰত ৰাখিছিল। এইসকলৰ ভিতৰত কমিউনিষ্ট, সমাজবাদী (socialist), ট্ৰেড-ইউনিয়ন, ধৰ্মীয় গোড়া সংস্থান, আৰু ব্যৱসায়ীসকল আছিল। তেখেতে এইসকল আহি নিজৰ বক্তব্য কংগ্ৰেছৰ মঞ্চতে দাঙি ধৰাটো বিচাৰিছিল। 'ৰাজ' ব্যৱস্থাত অংশ লোৱাৰ বাবে সাময়িক অনুমোদন জনোৱা কংগ্ৰেছ দলে 'ৰাজ'ৰ অনুমোদনৰ বাবে তেখেতকো হেঁচা দিয়াটো গান্ধীয়ে বিচৰা নাছিল।
জৱাহৰলাল নেহৰুৰ সভাপতিত্বত ১৯৩৬ চনত লক্ষ্ণৌত অনুষ্ঠিত কংগ্ৰেছ অধিবেশনত গান্ধীয়ে আকৌ সক্ৰিয় ৰাজনীতিত অংশ গ্ৰহণ কৰে। ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক ভৱিষ্যতৰ বাবে গুণা-গঁথা কৰি থকাৰ সলনি গান্ধীয়ে পূৰ্ণ স্বাধীনতাৰ বাবে কাৰ্য্যসূচী লোৱাৰ পোষকতা কৰিছিল, কিন্তু তেখেতে কংগ্ৰেছে সমাজবাদক নিজৰ লক্ষ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰাত আপত্তি কৰা নাছিল। ১৯৩৮ চনত কংগ্ৰেছৰ সভাপতিৰ পদত অধিষ্ঠিত হোৱা সুভাষ চন্দ্ৰ বসু]ৰ লগত গান্ধীৰ মতানৈক্য ঘটিছিল। সুভাষ বসুৱে অহিংস প্ৰতিবাদৰ নীতিত বিশ্বাস ৰখা নাছিল। মহাত্মা গান্ধীয়ে সমৰ্থন নকৰিলেও সুভাষ চন্দ্ৰ বসু দ্বিতীয় বাৰৰ বাবেও কংগ্ৰেছৰ সভাপতি নিৰ্বাচিত হয়। মহাত্মা গান্ধীৰ সমৰ্থিত প্ৰাৰ্থী [[ডা. পট্টভি সীতাৰামায়া সুভাষ বসুৰ হাতত পৰাজিত হয়। কিন্তু গান্ধীৰ নীতি অমান্য কৰাৰ বাবে কংগ্ৰেছ দলৰ নেতাসকলে সুভাষ বসুৰ বিৰোধিতা কৰি সদস্য পদৰপৰা ইস্তাফা দিয়ে। এই প্ৰতিবাদৰ ফলস্বৰূপে সুভাষ চন্দ্ৰ বসুৱে পদত্যাগ কৰে। পট্টভি সীতাৰামায়াৰ পৰাজয় গান্ধীয়ে নিজৰ পৰাজয় বুলি উল্লেখ কৰে।
দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ আৰু "ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন"
১৯৩৯ চনত আৰম্ভ হোৱা দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধত মহাত্মা গান্ধীয়ে ব্ৰিটিছৰ প্ৰতি প্ৰথমে "অহিংস নৈতিক সমৰ্থন" আগবঢ়াইছিল। কিন্তু কংগ্ৰেছৰ অন্যান্য নেতাসকলে ব্ৰিটিছসকলে নিজাববীয়াকৈ ভাৰতকো বিশ্বযুদ্ধৰ অংশীদাৰ কৰাত আপত্তি কৰিছিল। কাৰণ ব্ৰিটিছে ভাৰতৰ প্ৰতিনিধিৰ মতামত অবিহনেই ভাৰতক বিশ্বযুদ্ধৰ অংশীদাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ প্ৰতিবাদত সকলো কংগ্ৰেছ নেতাই বিধায়িনী সদস্য পদৰপৰা ইস্তাফা দিয়ে। দীঘলীয়া মন্থনৰ পাছত গান্ধীয়ে ঘোষণা কৰে যে ভাৰত এই যুদ্ধৰ অংশীদাৰ হ'ব নোৱাৰে, কাৰণ জাতীয় স্বাধীনতা অক্ষুণ্ণ ৰখাৰ বাবে হোৱা এই বিশ্বযুদ্ধত লিপ্ত ইংলেণ্ডে ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ দাবী মানি লোৱা নাই। যুদ্ধ আগবঢ়াৰ লগে লগে গান্ধীয়ে স্বাধীনতাৰ দাবীও প্ৰবল কৰি তোলে আৰু ব্ৰিটিছে 'ভাৰত ত্যাগ' কৰিব লাগিব বুলি 'গোৱালিয়া পুখুৰী মৈদান'ত অনুষ্ঠিত এখন সভাত ঘোষণা কৰে। 'ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন' কংগ্ৰেছ দল আৰু মহাত্মা গান্ধীৰ চূড়ান্ত আন্দোলন আছিল য'ত ভাৰতৰপৰা ব্ৰিটিছক সম্পূৰ্ণৰূপে খেদি পঠিওৱাৰ আহ্বান জনোৱা হৈছিল।
কংগ্ৰেছ দলৰ বাহিৰত আৰু ভিতৰতো গান্ধীয়ে যুদ্ধৰ প্ৰতি লোৱা স্থিতিক বহুতে সমালোচনা কৰিছিল। কিছু সংখ্যকে বিশ্বাস কৰিছিল যে নাজী জাৰ্মানীৰ বিৰূদ্ধে ব্ৰিটিছক সমৰ্থন নিদিয়াটো নৈতিক ভাৱে উচিত নাছিল। আন কিছুমানে আকৌ বিশ্বযুদ্ধত ব্ৰিটিছক সমৰ্থন নিদিয়াৰ ক্ষেত্ৰত গান্ধীয়ে শক্তিশালী আৰু নিৰ্দিষ্ট মনোভাৱ প্ৰকাশ কৰা নাছিল বুলি আপত্তি কৰিছিল। আনফালে ইংলেণ্ডে এই নাজীবাদৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত অৱতীৰ্ণ হোৱাৰ সময়তে ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ দাবী প্ৰত্যাখান কৰিছিল। এনে অৱস্থাতে 'ভাৰত ত্যাগ' আন্দোলন তীব্ৰ হৈ উঠে, বহুতো লোকক গ্ৰপ্তাৰ কৰা হয় আৰু ঠায়ে ঠায়ে হিংসাত্মক কাৰ্যকলাপ সংঘটিত হয়।
১৯৪২ চনত গান্ধীয়ে অহিংস আন্দোলনৰ পোষকতা কৰিও মন্তব্য দিয়ে যে টুকুৰা-টুকুৰ ভাৱে সংঘটিত হিংসাত্মক কাৰ্যকলাপে আন্দোলনটোক স্থবিৰ কৰি নোতোলে, প্ৰকৃত অৰাজকতাতকৈ ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনে সৃষ্টি কৰা 'নিয়মাধীন অৰাজকতা' (ordered anarchy) বেছি ভয়াবহ। ("ordered anarchy" of "the present system of administration" was "worse than real anarchy.") ইয়াৰ পাছতেই গান্ধীয়ে সকলো কংগ্ৰছকৰ্মী আৰু ভাৰতীয়ক পূৰ্ণ স্বাধীনতাৰ দাবীত অহিংস পন্থা অৱলম্বন কৰি 'কৰো য়া মৰোঁ' নীতিৰে আগবাঢ়িবলৈ আহ্বান জনায়। ১৯৪২ চনৰ ৯ আগষ্টত গান্ধী সমন্বিতে কংগ্ৰছৰ কৰ্মী সংস্থাৰ (Congress Working Committee) সকলো সদস্যকে গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হয়। পুনাৰ আগা খান মহল গান্ধীক ২ বছৰৰ বাবে বন্দী কৰি ৰখা হয়। এই বন্দী কালতেই গান্ধীৰ ৫০ বছৰৰ সচিব মহাদেৱ দেশাইৰ মৃত্যু হয়। বন্দী দশাৰ ১৮ মাহ পাছত ১৯৪৪ চনৰ ২২ ফেব্ৰুৱাৰীত মহাত্মা গান্ধীৰ পত্নী কস্তুৰ বাৰো মৃত্যু হয়। ইয়াৰ ছমাহ পাছত গান্ধীয়ে মেলেৰিয়া জ্বৰত ভোগে। বিশ্বযুদ্ধ শেষ হোৱাৰ আগেয়েই ১৯৪৪ চনৰ ৬ মেত স্বাস্থ্যজনিত কাৰণত তেখেতক মুক্ত কৰি দিয়া হয়। ব্ৰিটিছ ৰাজে কাৰাবন্দী হৈ থকা কালতে গান্ধীৰ মৃত্যু হোৱাটো বিচৰা নাছিল। জেলৰপৰা ওলাই গান্ধীয়ে ভাৰতৰ ৰাজনীতিত এক ডাঙৰ পৰিৱৰ্তন দেখিবলৈ পায়--কিছু বছৰৰ আগলৈ প্ৰভাৱহীন হৈ থকা সদৌ ভাৰত মুছলীম লীগ এক শক্তিশালী ৰাজনৈতিক হিচাপে পৰিগণিত হয় ; লগতে মুছলীয় লীগৰ নেতা মহম্মদ আলি জিন্নাই তোলা 'পাকিস্তানৰ দাবী' ভাৰতৰ ৰাজনীতিৰ এক কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰে। ১৯৪৪ চনত মুম্বাইত গান্ধীয়ে জিন্নাৰ সৈতে আলোচনা কৰে, কিন্তু জিন্নাই গান্ধীয়ে জনোৱা আহ্বান আওকাণ কৰে কাৰণ আলোচনাত স্বাধীন পাকিস্তানৰ দাবী আলোচনা কৰা হোৱা নাছিল। মুছলিম সংখ্যাগৰিষ্ঠ প্ৰদেশ সমূহে গঠিত হ'বলৈ যোৱা ভাৰতৰ অংশ হোৱাৰ পৰা আঁতৰি থকাৰ অধিকাৰ পোৱাটো জিন্নাই বিচাৰিছিল।
কংগ্ৰেছৰ নেতাসকল জেলত বন্দী হৈ থকাৰ সময়ত অন্যান্য দলসমূহে বিশ্বযুদ্ধৰ প্ৰতি সমৰ্থন আগবঢ়ায় আৰু অধিক সংগঠিত হয়। ক্ষুদ্ৰ ৰাজনৈতিক নেতাসকলে কংগ্ৰেছ নেতাসকলৰ অনুপস্থিতিত মুখ্য ভূমিকা লৈছিল যদিও সমগ্ৰ পৰিস্থিতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ ক্ষমতা তেওঁলোকৰ নাছিল। বিশ্বযুদ্ধৰ পাছতেই ইংৰাজে চৰকাৰে ভাৰতৰ শাসনভাৰ ভাৰতীয়লৈ হস্তান্তৰিত কৰাৰ সপক্ষে মত দিয়ে। ইয়াৰ ভিত্তিত গান্ধীয়ে সংগ্ৰাম সমাপ্ত হোৱাৰ কথা ঘোষণা কৰে। কংগ্ৰেছৰ নেতা সমন্বিতে প্ৰায় ১০০,০০০ ৰাজনৈতিক বন্দীক মুকলি কৰি দিয়া হয়।
দেশ বিভাজন আৰু স্বাধীনতা, ১৯৪৭
দেশ বিভাজনৰ নীতিৰ প্ৰতি মহাত্মা গান্ধীয়ে বিৰোধিতা কৰিছিল কাৰণ ই তেখেতে বিচৰা ধৰ্মীয় অখণ্ডতাৰ দৰ্শনৰ বিপৰীত আছিল। মহাত্মা গান্ধী আৰু ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছে ব্ৰিটিছৰ ভাৰত ত্যাগৰ বাবে দাবী তুলি আন্দোলন কৰা কালতে মুছলীম লীগে ১৯৪৩ চনত ভাৰতবৰ্ষক দ্বিখণ্ডিত কৰি ভাৰত ত্যাগ কৰাৰ বাবে দাবী তোলে। মহাত্মা গান্ধীয়ে মধ্যৱৰ্তী পথ এটা সৃষ্টি কৰি কংগ্ৰেছ আৰু মুছলীম লীগ-ক সংঘবদ্ধ হৈ এখন সাময়িক চৰকাৰ গঠন কৰাৰ বাবে প্ৰস্তাৱ দিয়ে। চৰকাৰখনে পাছত মুছলীম সংখ্যাগৰিষ্ঠ জিলাসমূহত গণভোটৰ দ্বাৰা বিভাজন সম্পৰ্কে চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত ল'ব। জিন্নাই ১৬ আগষ্ট ১৯৪৬ চনত 'প্ৰত্যক্ষ সংগ্ৰাম দিৱস' (Direct Action Day) আহ্বান কৰি সৃষ্টি কৰা সাম্পৰ্দায়িক সংঘৰ্ষ দেখি গান্ধী বিমৰ্ষ হৈ পৰে আৰু সংঘৰ্ষ ৰোধ কৰিবলৈ ব্যক্তিগত ভাৱে সংঘৰ্ষপীড়িত অঞ্চলসমূ্হ ভ্ৰমণ কৰে। ভাৰতীয় হিন্দু, মুছলমান আৰু খ্ৰীষ্টিয়ান সকলৰ মাজত সম্প্ৰীতি অনাৰ বাবে লগতে 'অস্পৃশ্য'সকলক হিন্দু সমাজৰ অন্তৰ্গত কৰিবলৈ গান্ধীয়ে অহোপুৰুষাৰ্থ কৰিছিল।
ষ্টেন্‌লী ৱলপৰ্ট-ৰ (Stanley Wolport) মতে:"“মহাত্মা গান্ধীয়ে কেতিয়াও ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰতবৰ্ষৰ বিভাজন সমৰ্থন বা গ্ৰহণ কৰা নাছিল ... কিন্তু তেওঁ বেছ পলমকৈহে ধৰিব পাৰিছিল যে তেওঁৰ নিকটতম সহকৰ্মী আৰু অনুগামীসকল আদৰ্শতকৈ ক্ষমতাৰ প্ৰতিহে বেছি লালায়িত আছিল, আৰু তেখেতৰ নিজস্ব দৰ্শনো এই ধাৰণাৰ দ্বাৰা ভ্ৰমিত আছিল যে তেখেতে নেতৃত্ব দিয়া ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰাম অহিংস আছিল।”"
"“..plan to carve up British India was never approved of or accepted by Gandhi...who realised too late that his closest comrades and disciples were more interested in power than principle, and that his own vision had long been clouded by the illusion that the struggle he led for India's freedom was a nonviolent one.”"
বাহ্যিক সংয়োগ
*
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট
Comilla
The Pakistanis easily arrested and imprisoned or executed Bengali troops in Comilla cantonment, then wiped out the police in Comilla city on 26 March. The EPR HQ wing was warned of the attack and most EPR personnel managed to escape. A convoy of 80 to 100 vehicles bearing the 24th Frontier Force, the mortar batteries, commando troops and the engineers started for Chittagong after Comilla was secured. An engineering company had been sent to Feni on March 25 to secure the road. This column was ambushed by the EPR 12 miles from Chittagong on 26 March evening. The 3rd Commando battalion attacked and eliminated the 4th EBR rear party in the cantonment on 29 March.
Nearly 1000+ Bengali soldiers and their families, including doctors posted at the CMH, were killed on the orders of Lt. Col. Malik by 30 March in Comilla. Pakistanis maintained control of the city and the airfield throughout the operation. By April 10, Bengali troops still controlled major cities in Comilla, Noakhali and Syhlet. Pakistani 27th, 313th, and 117th Brigades were attacking these positions. Comilla was reinforced by helibourne troops from April 2, but their efforts to breakout from the city were foiled by Bengali fighters. The first major success of the Pakistani Comilla contingent came on April 19, when Akhaura fell to them.[Unknown]
Sylhet
Pakistani objectives were:
Pakistani forces: 31st Punjab battalion (CO: Lt Col. Yakub-Pakistani) posted in Sylhet was attached to the 53rd Brigade in Comilla. EPR Sector #2 was HQed in Sylhet (CO: Lt. Col. Sekendar Khan – W. Pakistani) and contained some W. Pakistani personnel. 2 companies from 31 Punjab had been sent to neutralize the 4 EBR, one company was at Shamshernagar, presumably to ambush the 4th Bengal company under Khaled Mosharraf, and another was at Maulavibazar, presumably moving to Brahmanbaria to subdue the rest of 4th Bengal. These companies were delayed enroute by barricades thrown up on the roads by Bengalies. The remnant of 31st Punjab was in Sylhet.
Bengali forces EPR Sector #2 in Sylhet (CO: Sekendar Khan –W. Pakistani) contained 3 wings, the 1st, 3rd and 12th and only 1 Bengali officer. The 1st wing (4 companies) was HQed at Courtbari near Comilla. EPR 3rd wing (4 companies, CO Maj. Javad Barkat Chowdhury - W. Pakistani) was HQed in Sylhet city, and it’s companies were deployed in Sylhet and along the border to the north of the city. 12th Wing (3 companies, CO Maj. Shawkat Hayat Khan - W. Pakistani) was HQed in Khadimnagar (north of Sylhet city and between the city and Salitukar airfield) and it’s companies were deployed to the east of Sylhet.
Course of events: Pakistani troops took over Sylhet city on March 26 without resistance, while Bengali EPR troops from 3rd wing and EPR Sector HQ managed to escape capture because Major Javed Barkat aided them. 31st Punjab companies sent to neutralize 4 EBR took up platoon size defensive position at Sherpur, Sadipur and Shamshernagar after being foiled by the 4 EBR revolt in Brahmanbaria. EPR 12th wing troops began to gather at Sunamganj while 3rd wing troops began taking over the BOPs after learning of the Pakistani crackdown from March 27 onward.
Initial clashes
An EPR company attacked Samshernagar on March 27 and drove back the Pakistani platoon towards Sylhet. Another EPR company attacked 2 Pakistani platoons at Maulvi Bazar on March 27 and occupied the town. EPR troops also repulsed a Pakistani platoon sized attacked on Sunamganj on March 29, while remaining 12th wing companies imprisoned W. Pakistani personnel of the wing and joined the resistance, some joining Major CR Dutta in Habiganj while others joined Maj. Khaled Musharraf near Comilla. A 31st Punjab company attacked and captured Shamshernagar on March 31 early morning with PAF assistance from the EPR forces. Some EPR troops took up position at Khadimnagar by March 31.
Bengali resistance solidifies
Major C.R Dutta (Frontier Force – on leave) was at Habiganj on March 25 and with the aid of Lt. Col. (ret) M.A. Rab (M.N.A 70 and future COS Bangladesh Army) had gathered a mixed force of EPR, police and volunteers totaling 2 companies by March 27. This force moved to Maulvi Bazar on April 1. On April 4 EPR troops from Sunamganj attacked Pakistanis in Sylhet with inconclusive results. While the Pakistanis began to reinforce Salutikar airfield, Major Dutta advanced on Sherpur on April 4, crossed the river at night with civilian assistance, and launched a 3 pronged attack on Pakistani forces on 5 April around 5 AM. After a 7 hour firefight surviving Pakistanis fell back to Sadipur.
Major Shafiullah had sent a 2nd EBR company (CO Captain Aziz) to aid Major Dutta. While Major Dutta advanced north along the Sylhet-Comilla highway, Capt. Aziz took an easterly route towards Sylhet. On April 6, he arrived within 3 miles of Sylhet, and after a sharp fight with some Pakistani troops, managed to take control of the south side of Surma river. By this time Major Dutta had driven the Pakistanis from Sadipur to Sylhet and joined Capt. Aziz on April 7, augmenting his forces to 4 infantry companies. Captain Aziz took position on the Southern end of Keans Bridge in Sylhet city, cutting off road access to areas south of the Surman river. Pakistani planes carried on strikes at EPR on Khadimnagar on April 6, doing considerable damage. Pakistanis evacuated Sylhet city on April 7 and took up defense around Salutikar Airfield. EPR companies from Sunamgaj entered Sylhet on the same day, while 2 platoons occupied Khadimnagar. An attack on the airport by 2 platoon EPR troops from Khadimnagar on April 8 was unsuccessful, after which 1 EPR company reinforced the troops there. Bengali forces had by this time gathered 4 companies of regular troops and EPR and 2 mixed companies around Sylhet.
Reinforced through air by 2 infantry battalions and a mortar battery (possibly the 22 Baluch, 30 Frontier Force and the 81st Ind. Mortar Battery) of the 313st brigade, a Pakistani column attacked Khadimnagar on April 9 night, and drove out Bengali troops by 3:00 AM after a hand to hand battle, who retreated to Haripur. Another detachment attacked Sylhet city and occupied the area after a 4 hour struggle. Pakistani planes bombed Keans bridge around 2:00 PM April 10, then launched a 3 prong attack on the bridge, outflanked the position by crossing the river both upstream and downstream, and by dusk Captain Aziz retreated south to Sadipur. Aside from sporadic fighting, no major clashes took place near Sylhet until April 18.
Jessore
Pakistani army Jessore contingent were given the following objectives:
Pakistani forces: The 107th Brigade HQ was in Jessore. It had the 26th Baluch regiment, the 27th Baluch regiment minus a company, elements of the 22nd Frontier Force, the 55th Field Artillery Regiment and elements of the 24th Field Artillery Regiment and various support and supply formations attached to the brigade.
Bengali forces: The 1st EBR (Lt. Col. Rezaul Jalil - Bengali) was in winter training away from the cantonment. The unit was at 50% strength, as it was preparing to move to West Pakistan. Other than support and supply troops in the cantonment, there were armed police in the city. EPR sector HQ was located nearby. 7th Field ambulance was in the cantonment. EPR sector HQ troops and a platoon from EPR 5th wing was in the city.
Course of events: Pakistani soldiers entered Jessore city around 11:30 PM on March 25, took up positions on several locations and began patrolling the city. A few shots were exchanged near the EPR HQ but no major clash took place that night. ERP Bengali troops took up arms and began patrolling inside the HQ. Sector CO Lt. Col Aslam requested Bengali troops to stand down on March 26, assuring them that he would stand with them in case of an army attack, and Bengali troops reluctantly surrendered some of their weapons around midday. Major Osman (CO EPR 4 Wing at Chuadanga) tried to contact Bengali officers of the wing on March 26 but the officers refused to talk to him. The situation in Jessore remained calm until March 30.
From January 1971 1st EBR was training at Chaugacha (13 miles west of Jessore) near the Indian border and was unaware of the events taking place around the country. This unit was scheduled to relocate to West Pakistan and 50% of its troops were on pre-embarkation leave. On March 27 and 28 Major Osman had requested Col. Jalil to join the resistance but he had refused and warned Major Osman not to bother him further. On March 28 1 EBR was ordered to Jessore and they reached the cantonment on March 29 4:00 PM. 7th Field Ambulance soldiers requested 1 EBR troops not to deposit their arms to the armory, but this request was disregarded. Around 8:00 AM on March 30 Brig. Durrani himself came to 1 EBR barracks and ordered all arms to be surrendered and took away the keys of the armory. Bengali soldiers then revolted, broke arms out of the kotes and began firing at the nearby Baluch barracks around 9:00 AM. The EBR line immediately came under mortar and automatic weapons fire from entrenched Pakistani soldiers from 3 sides.
Lt. Col Jalil refused to join his soldiers, and on his request the Pakistani soldiers and officers attached to 1 EBR was spared, while 50 Bengali soldiers surrendered to the Pakistanis and were shot as traitors. Lt. Hafiz and Lt. Anwar took command of the Bengali troops and led the firefight until 4:30 PM, when Bengali soldiers began an orderly retreat from the cantonment in small groups after losing nearly half the unit present strength and leaving their families behind. Lt. Hafiz managed to regroup his surviving troops 11 miles west of the cantonment around 8:30 PM. The retreat was carried out through heavy interdiction fire and majority of the surviving troops made it, except Lt. Anwar, who was shot while leading a group out, and 40 soldiers. 7th Field Ambulance troops also revolted and were wiped out. Pakistanis killed several Bengali soldiers and their family members, including doctors at the CMH (including Lt. Col. S.A. Hai), and the surviving Bengali families were interned for their safety.
EPR troops received news of the cantonment clash and readied their defenses by 9:30 AM on March 30. All Pakistani personnel were imprisoned, but the Bengali officers left the HQ after the revolt started, leaving command to the JCOs. The city police also joined the revolt and began attacking army positions all around the city, while arms kept in government installations were distributed among civilian volunteers. EPR troops ambushed a Pakistani convoy coming from Khulna on March 30 evening, despite suffering heavy losses, surviving Pakistani troops managed to reach Jessore cantonment.
A confused battle erupted around the city, and on March 31 3 companies from the EPR 5th Wing cut off the Jessore – Khulna highway link. Pakistani troops abandoned the city and withdrew to the cantonment on March 31, to the anger of Pakistan Army Eastern HQ. 2 EPR companies coming from Chuadanga got stuck just east of the city and failed to arrive. However, Bengali fighters managed to take up positions with 6 miles of the cantonment and began shelling Pakistani outposts with 3 inch mortars.