জৈৱ_প্ৰযুক্তি
ৰেষ্ট্ৰিকচন এণ্ডনিউক্লিয়েজৰ নামকৰণ
1952 চনত প্ৰথমতে বেক্টেৰিয়াৰ পৰা প্লাজমিডবোৰ Willium Hays আৰু Joshua Lederberg য়ে পৃথক্কৰণ কৰিছিল। বেক্টেৰিয়াত মুখ্য ক্ৰম’জমডাল থকাৰ উপৰিও এডাল বৃত্তাকাৰ আকৃতিৰ দ্বিসূত্ৰীয় আৰু অনুকৃত্যায়িত (Replicate) হ’ব পৰা DNA অণু থাকে। ইয়াকে প্লাজমিড বোলা হয়। বেক্টেৰিয়াটোৰ বৃদ্ধি নাইবা কোষবিভাজনৰ কাৰণে ই প্ৰয়োজনীয় নহয় যদিও বেক্টেৰিয়াটোক কিছুমান গুণ প্ৰদান কৰে যাৰ কাৰণে ই পোষক জীৱটোৰ কিছুমান এণ্টিবডিৰ বিৰুদ্ধে কাম কৰিব পাৰে। প্ৰাকৃতিক ভাবে আহৰণ কৰা এইবোৰ প্লাজমিডে পোষক প্ৰাণীটোৰ ভিতৰত সীমিত সংখ্যাক অনুকৃত্যায়িত DNA ৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। বৰ্ত্তমান এই প্ৰাকৃতিক প্লাজমিড বোৰক বিকশিত কৰি পৰীক্ষাগাৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বৰ্ত্তমান pBR 323 ভেক্টৰটো আদৰ্শ প্লাজমিড হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। 1977 চনত বলিভাৰ (Boliver) ৰড্ৰিগেজে (Rodrguez) ইয়াক প্ৰস্তুত কৰি উলিয়াইছিল। pBR 323ৰ নামকৰণৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ ‘p’ আখৰটোৱে প্লাজমিডক (Plasmid) সূচাইছে, ‘BR’ টোৱে আৱিষ্কাৰক বিজ্ঞানী বলিভাৰ (Boliver) ৰড্ৰিগেজক (Rodrguez) সূচাইছে আৰু 323 য়ে পৰীক্ষাগাৰত প্লাজমিডটোৰ অনুক্ৰমক সূচাইছে। 11.10. পৰিবাহক ক্লনিং কৰোঁতে প্ৰয়োজনীয় চৰ্ত্তসমূহ (Important Features to Fascilitate Cloning into a Vector): (i) অনুকৃত্যায়নৰ সৃষ্টি (Origin of Replication): অনুকৃত্যায়নৰ প্ৰাৰম্ভিক স্থানটো (Ori) DNA ক্ষাৰকীয় মূলকৰ ক্ৰমৰ এটা নিৰ্দিষ্ট স্থান আৰু এই স্থানৰ পৰাহে অনুকৃত্যায়ন আৰম্ভ হয়। প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত এটা মাত্ৰ প্ৰাৰম্ভিক স্থান থাকে। আনহাতে সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত এটাতকৈ অধিক প্ৰাৰম্ভিক স্থান থাকে। (ii) নিৰ্বাচিত চিহ্ন (Selectable Marker): কিছুমান জিনক নিৰ্বাচিত চিহ্ন বুলি কোৱা হয় কিয়নো ইহঁতে কোনটো পোষক কোষত বাহক বা ৰূপান্তৰক আছে সেয়া চিনাক্ত কৰিব পাৰে। ৰূপান্তৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা বেক্টেৰিয়াৰ দেহত বহিৰাগত জিন প্ৰতিষ্ঠাপন কৰিব পাৰি। সাৰাৰণতে এণ্টিবডিক প্ৰতিৰোধ কৰিব পৰা এণ্টিবায়’টিক সংশ্লেষণকাৰী জিন যেনে – টেট্ৰাচাইক্লিন (Tetracycline), এম্পিচিলিন (Ampicillin), কেনামাইচিন (Kanamycin), আদিক নিৰ্বাচিত চিহ্ন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সাধাৰণ ই.কলি কোষবোৰৰ এই এণ্টিবায়’টিকবোৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা নাই। প্লাজমিড pBR322 ৰ দুটা এণ্টিবায়টিক প্ৰতিৰোধী জিন আছে যেনে – এম্পিচিলিন প্ৰতিৰোধী জিন (Amp r ) আৰু টেট্ৰাচাইক্লিন প্ৰতিৰোধী জিন (tet r) আৰু ইহঁতক নিবাৰ্চিত চিহ্ন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। 11.11. ক্লনিংৰ স্থান (Cloning Site or Recognition Site): ৰিকম্‌বিনেণ্ট DNA বেক্টেৰিয়া, উদ্ভিদ কোষ নাইবা প্ৰাণী কোষত সুমুৱাই দিব পাৰি। যিতো কোষে বহিৰাগত জিন গ্ৰহণ কৰে তাক ৰূপান্তৰিত কোষ (Transformed Cell) বোলা হয় আৰু যি পদ্ধতিৰে অন্য এটা কোষৰ DNA ৰ অংশবিশেষ (বহিৰাগত বা আকাংক্ষিত জিন) আন এটা কোষত প্ৰৱেশ কৰোৱাই কোষটোৰ DNA ৰ লগত একত্ৰীকৰণ কৰা পদ্ধতিটোকে ৰূপান্তৰণ (Transformation) বোলা হয়। অন্য DNA ৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা অংশবিশেষ বাহকৰ প্লাজমিডৰ নিউক্লিয়’টাইডৰ এটা বিশেষ স্থানত লগ লাগে। এই স্থানটোক স্বীকৃত স্থান (Recognition Site) বোলা হয়। উদাহৰণ স্বৰূপে প্লাজমিড pBR 322 ত ৰেষ্ট্ৰিকচনএনজাইমৰ কাৰণে বেলেগ বেলেগ ধৰণৰ স্বীকৃত স্থান থাকে। ইয়াৰে দুটা একক স্বীকৃত স্থান হ’ল Pst I আৰু Pvu I আৰু ইহঁত pBR 322 প্লাজমিড amp r জিনত (এম্পিচিলিন প্ৰতিৰোধী জিন) থাকে। ঠিক তেনেদৰে Bam H I, Sal I, আদি স্বীকৃত স্থান (Recgnition Site) tet r জিনত (টেট্ৰাচাইক্লিন প্ৰতিৰোধী জিন) থাকে। ইয়াৰ উপৰিও প্লাজমিডডটোত কিছুমান একক স্বীকৃত স্থান যেনে – Eco R I, Cla I, Hind III, আদি প্লাজমিডৰ অনুকৃত্যায়নৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰটিন সংশ্লেষণৰ লগত জড়িত। প্লাজমিডত প্ৰৱেশ কৰিবলগীয়া Pst I বা Pvu I ৰেষ্ট্ৰকচন এনজাইমবোৰে প্লাজমিডৰ এম্পিচিলিন জিনটোক নিষ্ক্ৰিয় কৰি তোলে। ৰিকম্‌বিনেণ্ট pBR 322 যুক্ত বেক্টেৰিয়াটোৱে ইতিমধ্য এম্পিচিলিনৰোধী গুণটো হেৰোৱা বাবে এম্পিচিলিনৰ উপস্থিতিত ইয়াৰ বৃদ্ধি হব নোৱাৰে, কিন্তু টেট্ৰাচাইক্লিনৰ উপস্থিতিত ইয়াৰ বৃদ্ধি বাধাপ্ৰাপ্ত নহয়। ঠিক তেনেদৰে টেট্ৰাচাইক্লিন জিনত থকা স্বীকৃত স্থান (Recognition Site) দুটাত Bam HI বা Sal I নামৰ ৰেষ্ট্ৰিকচন এনজাইমে টেট্ৰাচাইক্লিন প্ৰতিৰোধী জিনটো নিষ্ক্ৰিয় কৰি তোলে। এনজাইম প্ৰতিৰোধী জিনবোৰে বেক্টেৰিয়াত প্ৰতিস্থিত হৈছে নে নাই তাক প্ৰমাণ কৰিবলৈ ৰঞ্জক দ্ৰব্য ব্যৱহাৰ কৰি ৰিকমবিনেণ্ট DNA বিটা গেলেক্ট’চাইডেজ (β-Galactosidase) নামৰ উসেচকৰ কোডিং অংশত সুমুৱাই দিয়া হয়। ইয়াৰ ফলত উৎসেচকটো নিষ্ক্ৰিয় হ’ব আৰু ইয়াকে কোৱা হয় অন্তৰ্ভুক্তিৰে নিষ্ক্ৰিয়কৰণ (Insertional inactivation) প্ৰক্ৰিয়া। যদি প্লাজমিডটো পুনৰগঠিত (Recombinant) হোৱা নাই তেন্তে ক্ৰম’জমীয় ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ উপস্থিতিৰ কাৰণে আবাদ মাধ্যমটোৰ ৰং নীলা হ’ব। আনহাতে যদি প্লাজমিডটো পুনৰগঠিত হৈছে তেন্তে বিটা গেলেক্ট’চাইডেজ এনজাইমটো নিষ্ক্ৰিয় হ’ব আৰু আবাদ মাধ্যমত কোনো ৰঙৰ সৃষ্টি নহব। 11.12. উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ ক্লনিং-ৰ বাহক (Vectors for Cloning of Plants and Animals):