cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
জৈৱ প্ৰযুক্তি
এইবোৰৰ উপৰিও আধুনিক জৈৱ প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ জৰিয়তে কৃত্ৰিম ভাবে উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীকোষৰ জিনীয় সজ্জা সলনি কৰি লোৱা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াত একপ্ৰকাৰ কোষৰ DNAৰ পৰা পৰা নিৰ্বাচিত আৰু উপযোগী অংশ কাটি উলিওৱা হয়। ইয়াৰ পিছত কাটি উলিওৱা DNAৰ অংশখিনি উপযোগী বুলি বিবেচিত কিছুমান বাহক জীৱৰ (Vector) বিশেষকৈ অণুজীৱৰ প্লাজমিড বা ফাজৰ DNA ৰ লগত জোৰা দি নতুন সংকৰ DNA ৰ সৃষ্টি কৰা হয় আৰু ইয়াক ৰিকম্বিনেণ্ট DNA (Recombinant DNA/rDNA) বোলা হয়। অৰ্থাৎ কোনো বহিৰাগত DNA আৰু বাহক DNA সংযুক্ত হৈ যি নতুন সংকৰ DNA ৰ সৃষ্টি হয় তাকে ৰিকম্বিনেণ্ট DNA বোলা হয়। জিনীয় অভিযন্ত্ৰণো এক প্ৰকাৰৰ জৈৱ প্ৰযুক্তি য’ত মানুহে জিনীয় পদাৰ্থবোৰৰ কটা-চিগা, প্ৰত্যাৰোপণ আৰু সংবৰ্ধন কৰে। ৰিকম্বিনেণ্ট DNA বোৰ DNA পুনৰ্গঠন কাৰিকৰী কৌশল পদ্ধতিৰ (Recombinant DNA Technology) দ্বাৰা বহিৰাগত জিন প্ৰাণী বা উদ্ভিদৰ কোষৰ জিনমত সুমুৱাই দি বংশান্তৰিতকৰণ কৰা হয়। DNA অণুবোৰৰ আনৱিক আকাৰ উৎসেচকৰ আনৱিক আকাৰতকৈ ডাঙৰ কিয়নো উৎসেচকবোৰ সাধাৰণতে প্ৰটিন আৰু DNA ৰ সৰু অংশৰ পৰাহে প্ৰটিন সংশ্লেষণ হয়।
জৈৱ প্ৰযুক্তিবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা
ইউৰোপিয়ান ফেডাৰেচন অফ বায়’টেক্‌নলজিয়ে (European Federation of Biotechnology) আগবঢ়োৱা জৈৱ প্ৰযুক্তিবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞাটো হ’ল “জৈৱ-ৰাসায়নিক বিজ্ঞান, জীৱাণু বিজ্ঞান আৰু জিনীয় অভিযন্ত্ৰণৰ সংহতি প্ৰণয়নৰ দ্বাৰা সূক্ষ্ম জীৱৰ বা সংবৰ্ধিত কলাৰ নাইবা জীৱৰ কোনো অংশৰ সক্ষমতাক প্ৰযুক্তিবিদ্যা ব্যৱহাৰ কৰি সাফল্য লাভ কৰাকে জৈৱ প্ৰযুক্তিবিজ্ঞান বোলা হয়। জৈৱ প্ৰযুক্তিবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞাটোৰ লগত দুটা কাৰক জড়িত হৈ আছে। ইয়াৰে প্ৰথমটো হ’ল জৈৱিক অভিকৰ্ত্তাৰ (Biological agent) প্ৰয়োগ আৰু দ্বিতীয়টো হ’ল মানৱ কল্যাণৰ বাবে ব্যৱহৃত উৎপাদিত সামগ্ৰী নাইবা পৰিচৰ্যা।
জৈৱ প্ৰযুক্তিবিজ্ঞানৰ মূলনীতি
জীৱ প্ৰযুক্তিবিজ্ঞানৰ মূলত দুটা কাৰ্যকৰী দিশ আছে যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইয়াৰ প্ৰসাৰণ আৰু কৃতকাৰ্যতা বৃদ্ধি পাইছে। এই দিশ দুটা হ’ল – 1. জিনীয় অভিযন্ত্ৰণ (Genetic Engineering): কৃত্ৰিম ভাবে নতুন জিন সংশ্লেষণ নাইবা কোনো ক্ৰ’ম’জমৰ পৰা প্ৰয়োজনীয় জিন পৃথক কৰি অন্য কোনো জীৱৰ জিনমত স্থানান্তৰণ, অথবা ক্ৰূটিপূৰ্ণ জিনক আণৱিক স্তৰত সংশোধন কৰা প্ৰক্ৰিয়াকে জিনীয় অভিযন্ত্ৰণ বোলা হয়। সংক্ষিপ্তকৈ কবলৈ গ’লে নতুন জিনৰ সমন্বয়ত পুনৰগঠিত DNA (Recombinant DNA or rDNA) সৃষ্টি কৰি অন্য জীৱত কাৰ্যকৰী ভাবে স্থানান্তৰ কৰাকে জিনীয় অভিযন্ত্ৰণ বোলা হয়। Lisa Yount, 1967 ৰ মতে কৃত্ৰিম ভাবে জিনৰ সংশ্লেষণ, জিনৰ বিশুদ্ধিকৰণ, জীৱ কোষত স্থানান্তৰণ, জিনমত অন্তৰ্ভুক্তি আৰু কৃতকাৰ্যতাৰ সতে অন্তৰ্ভুক্ত জিনৰ প্ৰতিলিপিকৰণৰ পৰ্যবেক্ষণ আদি কামবোৰ জিনীয় অভিযন্ত্ৰণৰ অন্তৰ্ভুক্ত। জিনীয় অভিযন্ত্ৰণৰ জৰিয়তে জীৱৰ জিনমত নতুন জিন সংযোজন কৰা হয় বা কোনো অপ্ৰয়োজনীয় জিনক আতঁৰোৱা হয় বা মেৰামতি কৰি অধিক উপযোগীবিশিষ্ট নতুন জীৱ সৃষ্টি কৰা হয়। মানুহৰ DNA ৰ নিউক্লিয়’টাইডৰ গড় আনৱিক ভৰ হ’ল 136.86। মানৱ জিনম প্ৰকল্পৰ জৰীপ অনুসৰি মানুহৰ জিনমত 6×109টা নিউক্লিয়’টাইড থাকে। গতিকে মানুহৰ জিনমৰ DNA ৰ আনৱিক ভৰ হ’ল 6×109×130=784.56×109 গ্ৰাম/মল। 2. ৰাসায়নিক অভিযন্ত্ৰণ (Chemical Engineering): প্ৰয়োজনীয় সূক্ষ্ম জীৱাণু বা প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ, যিবোৰৰ পৰা প্ৰতিজৈৱিক, চিটা, উৎসেচক, ঔষধ, হৰমন আদি বহুল ভিত্তিত উৎপাদন কৰা হয় সেইবোৰ সংবৰ্ধন কৰোঁতে যাতে অশুদ্ধি হব নোৱাৰে তাৰ বাবে যি ৰাসায়নিক সংসাধনৰ ব্যৱস্থা কৰা হয় তাকে ৰাসায়নিক অভিযন্ত্ৰণ বোলা হয়।
11.3. জিনীয় অভিযন্ত্ৰণৰ মূলনীতিৰ ধাৰণাত্মক বিকাশ (Conceptual Development of the Principles of Genetic Engineering): জিনীয় অভিযন্ত্ৰণৰ সূত্ৰ বেক্টেৰিয়াৰ দুটা বস্তুৰ আৱিষ্কাৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰতিষ্ঠিত হৈছে। যেনে - 1. বেক্টেৰিয়াৰ ক্ৰম’জমত থকা DNA ৰ অনুকৃত্যায়নৰ উপৰিও ইয়াত থকা প্লাজমিডৰো একেলগে অনুকৃত্যায়ন হয়। 2. ৰেষ্ট্ৰিকচন এনজাইমবোৰে (Restriction Enzymes) যি বেক্টেৰিয়াৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হয় সেই বেক্টেৰিয়াটোৰ নামৰ লগত সংগতি ৰাখি ইয়াৰ নামকৰণ কৰা হয়। যেনে – EcoR I, EcoR II, Hind II ইত্যাদি। এই এন্‌জাইম দুই প্ৰকাৰৰ যেনে – এণ্ডনিউক্লিয়েজ (Endonuclease) আৰু এক্স’নিউয়েজ (Exonuclease)। এণ্ডনিউক্লিয়েজে DNA ৰ অংশবিশেষত বিচ্ছেদ ঘটাব পাৰে। সেয়েহে এইবোৰক আণৱিক কেচি নাইবা জৈৱিক কেচি (Molecular scissor or Biological scissor) বুলি কোৱা হয়। আনহাতে এক্স’নিউক্লিয়েজে DNA ৰ মূৰৰ পৰা নিউক্লিয়’টাইডৰ একোটা ক্ৰমক বিচ্ছিন্ন কৰে। 1972 চনতে পল বাৰ্গে (Paul Berg) জিনীয় অভিযন্ত্ৰণৰ কাম আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁ SV-40 ভাইৰাছৰ এটা জিন লেম্‌ডা ফাজ বেক্টেৰিয়াৰ দেহত প্ৰতিষ্ঠাপন কৰিছিল। এওঁক এই কামৰ বাবে 1980 চনত নবেল বটা প্ৰদান কৰা হৈছিল আৰু এওঁকেই জিনীয় অভিযন্ত্ৰণৰ জনক (Father of Genetic Engineering)। 11.4. প্ৰথম ৰিকম্বিনেণ্ট DNA ৰ সৃষ্টি আৰু আৱিষ্কাৰ (Formation of First Recombinant DNA): কোহেন আৰু ব’য়েৰে (Cohen and Boyer) 1972 চনত প্ৰথমতে ৰিকম্‌বিনেণ্ট DNA প্ৰস্তুত কৰি উলিয়াইছিল। তেওঁলোকে প্ৰতিজৈৱিক ৰোধী (antibiotic resistance) এটুকুৰা বহিৰাগত জিন বা DNA ৰ অংশ চালম’নেলা টাইফিমুৰিয়াম (Salmonella typhimurium) নামৰ বেক্টেৰিয়াৰ প্লাজমিডত সুমুৱাই দিছিল। এইদৰে ৰূপান্তৰিত প্লাজমিডবোৰ পিছত E. coli বেক্টেৰিয়াৰ দেহত সুমুৱাই দি ৰিকম্‌বিনেণ্ট DNA ৰ ক্ল’ন (Clone) কৰা হৈছিল। 11.5. জিনীয় অভিযন্ত্ৰণৰ কৌশল (Technique of Genetic Engineering): জিনীয় অভিযন্ত্ৰণৰ কৌশলক তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি যেনে – (A) ৰিকম্‌বিনেণ্ট DNA ৰ সৃষ্টি (Formation of Recombinant DNA or rDNA), (B) জিন ক্লনিংৰ ব্যৱহাৰ (Use of Gene Cloning) আৰু (C) জিনৰ স্থানান্তৰণ (Gene Transfer)। (A) ৰিকম্‌বিনেণ্ট DNA ৰ সৃষ্টি (Formation of Recombinant DNA or rDNA): যদি DNA ৰ এটা টুকুৰা অন্য এটা বহিৰাগত জীৱত সংস্থাপন কৰা হয় তেন্তে এই টুকুৰাটোৱে অনুকৃত্যায়ন হবলৈ সুবিধা নেপাব। কিন্তু টুকুৰাটো যদি আনুবংশিক পদাৰ্থৰ লগত অন্তৰ্ভুক্তি কৰি দিয়া হয় তেন্তে পোষক DNAৰ অনুকৃত্যায়নৰ লগে লগে অন্তৰ্ভুক্তি কৰি দিয়া DNA ৰ টুকুৰাটোৰো সংখ্যাবৃদ্ধি হ’ব যিহেতু অন্তৰ্ভুক্তি হোৱা DNAখিনি বহিৰাগত পোষক জীৱটোৰ ক্ৰম’জমৰ সৈতে অনুকৃত্যায়িত হ’ব। ৰিকম্‌বিনেণ্ট DNA হ’ল প্ৰকৃততে সংকৰ DNA; য’ত দুটা পৃথক জীৱৰ জিনক সংযুক্তকৰণ কৰা হয়। ৰিকম্‌বিনেণ্ট DNA প্ৰস্তুত কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক ৰিকম্‌বিনেণ্ট DNA প্ৰযুক্তিবিদ্যা (Recombinant DNA technology) বোলা হয়। এইখিনি কাম পৰীক্ষানলীৰ ভিতৰত কৰা হয়। ৰিকম্‌বিনেণ্ট DNA প্ৰযুক্তিবিদ্যাত আকাংক্ষিত জিনটো, উদাহৰণ স্বৰূপে ইনচুলিন জিনটো E. coli বেক্টেৰিয়াৰ প্লাজমিডৰ লগত সংযুক্ত কৰি দিয়া হয়। এতিয়া এই বেক্টেৰিয়াটোক কোৱা হ’ব ৰিকম্‌বিনেণ্ট বেক্টেৰিয়া। তাৰ পাছত বেক্টেৰিয়াবোৰক সংবৰ্ধন হবলৈ দিয়া হয়। বেক্টেৰিয়াৰ সংবৰ্ধনৰ লগে লগে ইনচুলিন জিনৰ সংখ্যাও অনুকৃত্যায়নৰ দ্বাৰা বৃদ্ধি পাব। ইয়াকে জিন ক্লনিং বোলা হয়। এনেদৰে প্ৰস্তুত কৰা ৰিকম্‌বিনেণ্ট বেক্টেৰিয়াক সংবৰ্ধন কৰি ইহতে সংশ্লেষণ কৰা ইনচুলিন হৰমন মানুহৰ শৰীৰত ব্যৱহাৰৰ কৰা হয়।
ৰেষ্ট্ৰিকচন এণ্ডনিউক্লিয়েজৰ নামকৰণ
যিটো বেক্টেৰিয়াৰ পৰা ৰেষ্ট্ৰিকচন এণ্ডনিউক্লিয়েজ আহৰণ কৰা হয় সেই বেক্টেৰিয়াৰ নামটোৰ লগত সংগতি ৰাখি উৎসেচকটোৰ নামকৰণ কৰা হয়। নামটোত বেক্টেৰিয়াটোৰ গ’ণৰ নামৰ প্ৰথম আখৰটো বৰফলাৰে লিখি পাছত প্ৰজাতিৰ নামটোৰ প্ৰথম আখৰ দুটা সৰু হৰফেত পকোৱা আখৰেৰে (Italics) লিখা হয়। উৎসেচকটোৰ চতুৰ্থ আখৰটোৱে বেক্টেৰিয়াটোৰ প্ৰকাৰটো বুজায়। উদাহৰণ স্বৰূপে Escherichia coli RY13 পৰা আহৰণ কৰা ৰেষ্ট্ৰিকচন এণ্ডনিউক্লিয়েজ বিধৰ নাম হ’ল Eco RI। ইয়াত E আখৰটো আহিছে ‘Escherichia’ গ’ণৰ পৰা, co আখৰ দুটা আহিছে ‘coli’ প্ৰজাতিৰ পৰা আৰু R আখৰটো আহিছে RY 13 জাতটোৰ (Strain) পৰা। প্ৰথম প্ৰথম আৱিষ্কাৰ কৰা ৰেষ্ট্ৰিকচন উৎসেচকটো আছিল Hin d II (হিন ডি টু) আৰু ইয়াক Haemophilus influenza Rd পৰা সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। ই DNA ক দুটা খণ্ডত খণ্ডিতকৰণ কৰোঁতে দুটা ভোটা মূৰৰ (Blunt end) সৃষ্টি হয়। আনহাতে Eco R I (ইক’ আৰ ওৱান) নামৰ ৰেষ্ট্ৰকচন উৎসেচকটোৱে DNA ক খণ্ডিতকৰণ কৰোঁতে দুটা ষ্টিকি মূৰৰ (Sticky end) সৃষ্টি হয়। বৰ্ত্তমানলৈকে প্ৰায় 230টা ভিভিন্ন জাতৰ বেক্টেৰিয়াৰ পৰা 900 তকৈও অধিক ৰেষ্ট্ৰিক্‌চন এনজাইম পৃথক্কৰণ কৰা হৈছে। (vii) প্ৰান্তীয় নিউক্লিয়’টাইডেল ট্ৰেনচ্‌ফাৰেজ (Terminal nucleotidyl transferase): প্ৰান্তীয় নিউক্লিয়’টাইডেল ট্ৰেনচ্‌ফাৰেজ এনজাইমে DNA ৰ খণ্ডৰ 3´-OH মূৰত মন’ নিউক্লিঅ’টাইড ট্ৰাইফছফেট সংযোগ কৰে। (viii) ক্ষাৰীয় ফছফেটেজ (Alkaline phosphatase): ৰিকম্‌বিনেণ্ট DNA প্ৰস্তুতকৰণৰ সময়ত বাহক DNA ৰ ভঙ্গুৰতা ৰোধ কৰিবলৈ ৰৈখিক বাহক DNA ৰ 5´- ফছফেট গ্ৰুপ আতৰাবলৈ ক্ষাৰীয় ফছফেটেজ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তদুপৰি DNA আৰু RNA ক তেজষ্ক্ৰিয় p32 ৰে চিহ্নিত কৰিবলৈকেও এই উৎসেচকৰ প্ৰয়োজন হয়। যদি 5´ প্ৰান্তত ফছফেট গ্ৰুপটো থাকি যায় তেন্তে ইয়াত তেজষ্ক্ৰিয় p32 য়ে চিহ্নক হিচাপে কাম কৰিব নোৱাৰে। (ix) পলিনিউক্লিয়’টাইড কাইনেজ (Polynucleotide kinase): পলিনিউক্লিয়’টাইড কাইনেজে ATP অণুৰ পৰা এটা ফছফেট DNA নাইবা RNA ৰ 5´-OH ফছফেটৰহিত (Dephosphorylated) গ্ৰুপটোলৈ কঢ়িয়াই আনে। ইয়াৰ পাছতহে লাইগেজ এনজাইমে বাহক DNA আৰু আকাক্ষিত DNA ৰ খণ্ড দুটাৰ ফাকটো জোৰা লগাব পাৰে। (x) DNA লাইগেজ (DNA ligase): দুডাল দ্বিসূত্ৰীয় DNA ক যোৰা লগোৱা কাৰ্যত এই এনজাইমে সহায় কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াটোক বান্ধনী দিয়া কাৰ্য (Ligation) বোলে। যোৰা লগোৱা ফাকটোত কোনো নতুন নিউক্লিঅ’টাইড যোগ নহয় আৰু ইয়াত 5´-ফছফেট গ্ৰুপৰ লগত 3´- OH গ্ৰুপৰ মাজত সংযোজী বান্ধনী (Covalent bond) ৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াক ফছফ’ডায়েষ্টাৰ বান্ধনী (Phosphodiester bond) বোলা হয়। ই. কলি বেক্টেৰিয়াৰ পৰা আহৰণ কৰা DNA লাইগেজ এনজাইমৰ সক্ৰিয়কৰণৰ বাবে ATP অণু আৰু NAD+ প্ৰয়োজন হয় আকৌ লেম্ব্‌ডা T4 ফাজৰ DNA লাইগেজে অকল ATP অণুৰ দ্বাৰাই সক্ৰিয়কৰণ হয়। এই উৎসেচকটোক কোৱা হয় T4 DNA ligase। 11.8. DNA খণ্ডৰ পৃথকীকৰন আৰু বিচ্ছিন্নকৰণ (Separation and Isolation of DNA fragments):
বায়’ৰিয়েক্টৰ
বায়’ৰিয়েক্টৰবোৰ হৈছে কিছুমান পাত্ৰ (Vessel) য’ত কিছুমান সূক্ষ্ম জীৱাণুৰ দ্বাৰা নাইবা উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীকোষৰ দ্বাৰা নাইবা এইবোৰে সৃষ্টি কৰা উৎসেচকৰ দ্বাৰা কেঁচা সামগ্ৰীক জৈৱিক ভাবে ৰূপান্তৰণ ঘটাই নিৰ্দিষ্ট আকাংক্ষিত দ্ৰব্য প্ৰস্তুত কৰা হয়। উদাহৰণ স্বৰূপে কৰ্ষণ দ্ৰব্যত ৰিকম্‌বিনেণ্ট DNA যুক্ত বেক্টেৰিয়া কৰ্ষণ কৰিবলৈ হ’লে পাত্ৰবোৰ বৃহৎ হোৱাটো বাঞ্ছনীয় যিহেতু বাণিজ্যিক ভাবে লাভবান হবলৈ হ’লে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ পৰিমাণ অত্যধিক হ’ব লাগিব। আমি বিচৰা উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বৃদ্ধি সৰ্বাধিক কৰিবলৈ হ’লে বায়’ৰিয়েক্টৰটোৰ পৰিৱেশ অনুকূল কৰি ল’ব লাগিব। বায়’ৰিয়েক্টৰটোৰ অনুকূল পৰিৱেশ বুলিলে উষ্ণতা, pH, কাৰ্যদ্ৰব্য, ভিটামিন, অক্সিজেন আৰু লৱণ আদিৰ পৰিমাণ অনুকূল অৱস্থাত থকাকে বুজায়। বায়’ৰিয়েক্টৰৰ পৰা উৎপাদিত সামগ্ৰীবোৰ যেনে বেক্টেৰিয়াৰ কোষ নিষ্কাশন কৰি তাত আকৌ কৰ্ষণ দ্ৰব্য বাকি দিয়া হয়। সৰ্বসাধাৰতে ব্যৱহৃত হোৱা বায়’ৰিয়েক্তৰবোৰ হ’ল ঘোটনি প্ৰকাৰৰ (Stirring type)। ই আকৌ দুই প্ৰকাৰৰ যেনে সৰল ঘোটনি প্ৰকাৰৰ টেঙ্ক জৈৱবিকাৰক (Stirred-tank bioreactor) আৰু ছিটিকণি পেলোৱা ঘোটনি প্ৰকাৰৰ বায়’ৰিয়েক্টৰ (Sparged stirred-tank reactor)। বায়’ৰিয়েক্টৰবোৰত থকা ঘোটনিৰ দ্বাৰা বিকাৰকৰ (Reactor) দ্ৰব্যবোৰ ভালদৰে সংমিশ্ৰণ কৰা হয়। বায়’ৰিয়েক্তৰবোৰত অহৰহ অক্সিজেন প্ৰৱাহৰ ব্যৱস্থা, আলোড়ক ব্যৱস্থা, তাপ নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা, pH নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা, ফেন (Foam) নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা আৰু উৎপাদিত দ্ৰব্য নিষ্কাশন ব্যৱস্থা থাকে। 11.16. উৎপন্নাভিমুখী সংসাধন (Down-stream Processing):
বায়’ৰিয়েক্ট-ৰত উৎপাদিত জৈৱসাংশ্লেষণিক সামগ্ৰীবোৰ বজাৰত মুকলি কৰি দিয়াৰ আগতে সংসাধন কৰি লোৱা হয়। জৈৱসাংশ্লেষণিক সামগ্ৰীবোৰক অন্যান্য অশুদ্ধিবোৰৰ পৰা পৃথক কৰা হয় আৰু পাছত ইয়াক আকাংক্ষিত দ্ৰব্যটো বিশুদ্ধকৰণ কৰি লৈ ব্যৱহাৰৰ বাবে উপযোগী কৰি লোৱা হয়। ইয়াৰ পাছত ইয়াক উপযুক্ত সংৰক্ষক ব্যৱহাৰ কৰি সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। তদুপৰি উৎপাদিত দ্ৰব্যৰ গুণগত মান নিয়ন্ত্ৰণকাৰী পৰীক্ষা কৰা অতি প্ৰয়োজন।
বাহ্যিক সংযোগ
শ্ৰেণী: বিজ্ঞান  শ্ৰেণী:জীৱবিজ্ঞান শ্ৰেণী:জীৱবিজ্ঞান সম্পৰ্কীয় তালিকা আৰু প্ৰবন্ধ
কুমাৰ ভাস্কৰ বৰ্মা
কুমাৰ ভাস্কৰ বৰ্মাৰ দিনতেই চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাঙ অসমলৈ আহিছিল। তেওঁ লিখি থৈ গৈছে যে, কামৰূপ ৰাজ্যৰ বিস্তৃতি ১৬৭৫ মাইল আছিল, ৰাজধানী প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ বিস্তৃতি ৬ মাইল আছিল। ৰজা হিন্দু যদিও, তেওঁ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ লোককো শ্ৰদ্ধা কৰিছিল।
ৰজা হৰ্ষবৰ্দ্ধনেও ৰজা ভাস্কৰ বৰ্মনক যথেষ্ট সন্মান কৰিছিল। এবাৰ চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাঙৰ সন্মানৰ অৰ্থে হৰ্ষবৰ্দ্ধনে প্ৰয়াগত এখন ডাঙৰ সভাৰ আয়োজন কৰিছিল। তালৈ ভাৰতৰ বিখ্যাত ৰজাসকলক নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল। সেই উপলক্ষে তেওঁলোকে এটা ডাঙৰ শোভাযাত্ৰা কৰি দুভাগ হৈ গঙ্গাৰ দুই পাৰেদি যাত্ৰা কৰিছিল। সেই শোভাযাত্ৰাৰ এভাগৰ আগত হৰ্ষবৰ্দ্ধন আৰু আনটো ভাগত ভাস্কৰ বৰ্মা গৈছিল।
বাহ্যিক সংযোগ
শ্ৰেণী:অসমৰ ইতিহাস শ্ৰেণী:পুৰণি আৰু মধ্যযুগীয় অসম শ্ৰেণী:বৰ্মণ ৰাজবংশ
ছিলঠীয়া ভাষা
ছিলঠীয়া (, সিলেটি) বা ছিলঠীয়া নাগৰী ভাষা  বাংলাদেশৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত অৱস্থিত ছিলঠ বিভাগ; অসমৰ হোজাই জিলা আৰু বৰাক উপত্যকা; আৰু ত্ৰিপুৰাৰ কিছু অংশত প্ৰচলিত ভাষা। লগতে, যিহেতু বাংলাদেশৰ চিলেট বিভাগৰ চিলেট পূব অঞ্চলত আৰু বাংলা ভাষাৰ মানক ৰূপটো পশ্চিম আঞ্চলিক বাংলা নাদিয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠিছে, সেয়েহে বাংলা ভাষাৰ মূল ৰূপৰ পৰা ই ভাষা যথেষ্ট পৃথক। যি ১১.৮ মিলিয়ন ভাষাভাষীৰে বিশ্বৰ ৯৭ নম্বৰ বৃহত্তম ভাষা হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰিছে।
তথ্যসূত্ৰ
শ্ৰেণী:ভাষা
তেলীয়া সাৰেং
তেলীয়া সাৰেংৰ ইংৰাজী নাম: Black-necked Stork আৰু বৈজ্ঞানিক নাম: Ephippiorhynechus asiaticusasiaticus। ইয়াৰ ঠেং দীঘল, ডিঙি দীঘল আৰু গোটেই গাটোৰ আকাৰ প্ৰায় ১৪০-১৫০ ছেণ্টিমিটাৰ। ওখ প্ৰায় ২৩০ ছেণ্টিমিটাৰ। ঠোঁট ক’লা আৰু দীঘল। ঠেং উজ্জ্বল ৰঙা, মূৰ ডিঙি ডেউকাৰ মাজৰ পাখি ক’লা (অলপ চিকচিকিয়া ডাঠ নীলা)। পিঠি, পেট আৰু ডেউকা বগা ক’লাৰ মিশ্ৰিত বৰণৰ। ইহঁত প্ৰায় ৪,১০০ গ্ৰাম গধুৰ হয়। দেখাত মতা মাইকী একেই যদিও মাইকী সাৰেং চৰাইজনীৰ চকুৰ মণি হালধীয়া আৰু মতাটোৰ ক’লা। উৰন্ত অৱস্থাত ভৰি দুখন পাছলৈ আৰু ডিঙিটো আগলৈ দি একে সমতাত ৰাখি উৰে।
নামকৰণ তথা শ্ৰেণীবিভাজন
পোনপ্ৰথমে জন লাথামে (John Latham) এই চৰাইবিধক Mycteria asiatica হিচাপে নামকৰণ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী কালত ইয়াক দৈহিক গঠনৰ ভিত্তিত Xenorhynchus নামৰ গোত্ৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয় । আচৰণৰ ভিত্তিত, কাহলে (Kahl) Ephippiorhynchus গোত্ৰত অন্তৰ্ভুক্তিৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়। পৰৱৰ্তী কালত কৰা বিভিন্ন বৈজ্ঞানিক অধ্যয়নে এই প্ৰস্তাৱৰ সপক্ষে যথেষ্ট তথ্য আগবঢ়াবলৈ সক্ষম হয় এই প্ৰজাতি বিধৰ দুবিধ উপ-প্ৰজাতি পোৱা যায়-
•Ephippiorhynchus asiaticus asiaticus
•	Ephippiorhynchus asiaticus australis –মূলত: নিউগিনি আৰু অষ্ট্ৰেলীয়াত পোৱা যায়
অৱস্থিতি
প্ৰধানকৈ দঃ এচিয়া, নিউগিনি আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াত সাৰেং চৰাইৰ অৱস্থিতি দেখা যায়। বিশেষকৈ অষ্ট্ৰেলিয়াত ইহঁতৰ সংখ্যা আটাইতকৈ বেছি। ভাৰতত বিশেষকৈ গংগা নদী অৱবাহিকা আৰু অসমত তেলীয়া সাৰেঙৰ অৱস্থিতি দেখা যায়। উত্তৰ প্ৰদেশৰ কেয়'লেডো ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্দ্যানত ২৯ বৰ্গ কিলোমিটাৰত প্ৰায় ছয় যোৰাকৈ সাৰেং পক্ষী দেখা গৈছে। শ্ৰীলংকাৰ ৰোহুনা (Ruhuna) ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানত মাত্ৰ ৪-৫ যোৰা সাৰেং চৰাই দেখা গৈছে। বাংলাদেশ আৰু থাইলেণ্ডত ই লুপ্তপ্ৰায় হিচাবে চিহ্নিত হৈছে।
বাসস্থান
সাধাৰণতে চেপ্তেম্বৰ-জানুৱাৰী মাহৰ ভিতৰত ইহঁতে বাঁহ সাজে। বিল, জলাশয়, দ পথাৰ আদিৰ কাষত বা অকণমান আঁতৰতে থকা ওখ পুৰণি ফেৰেঙণি থকা গছত গছৰ ডাল-পাত ,ঘাঁহ-বন আদি গোটাই ইহঁতে বাঁহ সাজে। বাঁহ সাজোতে বাঁহটোত বোকা মাটিৰ লেপন একোটাও দিয়া দেখা যায়। একেটা বাঁহকে কেইবাবাৰু ব্যৱহাৰ কৰে। প্ৰতিবাৰে ৪টাকৈ কণী পাৰে যদিও কেতিয়াবা ১-৫ টাও হ'ব পাৰে। কণীৰপৰা পোৱালি ওলাবৰ বাবে প্ৰায় ৩০ দিন লাগে। প্ৰথমে পোৱালিবোৰৰ পাখিৰ ৰং বগা থাকে যদিও পাছলৈ ক্ৰমে উজ্জ্বল ধোঁৱা বৰণীয়া হৈ গৈ থাকে। পোৱালিক সলনা-সলনিকৈ মতা মাইকী দুয়োটা চৰায়ে খাদ্য যোগায়। কেতিয়াবা ঠোঁটত পানী কঢ়িয়াই অনাও দেখা যায়। পোৱালিকেইটাৰ ৪ মাহমানৰ পাছত উৰিব পৰা হ'লে খাদ্য যোগান বন্ধ কৰে। প্ৰায় এবছৰ কাল পোৱালিবোৰ পৰিয়ালৰ লগতে থকে। পৰিয়ালটোৰ লগতে এইবিধ চৰাইৰ সম্পৰ্ক সীমাবদ্ধ। ইহঁতে জাক পাতি নুফুৰে। জলাশয় বিলাকত দূৰে দূৰে দুই চাৰিটাকৈ চৰি ফুৰা দেখা যায়। দিনৰ ভাগত কেতিয়াবা ভৰি দুটা বেকা কৰি জিৰণি লয়।
খাদ্য
তেলীয়া সাৰেং চৰাইবিধ মাংসহাৰী (carnivor)ৰ অন্তৰ্ভুক্ত বুলিব পাৰি। পানী বা মাটিৰ সৰু জীৱ প্ৰজাতি ইহঁতৰ খাদ্য। ভেকুলী, সৰু সৰীসৃপ জাতীয় প্ৰাণী ,পানীত চৰা সৰু চৰাই,, মাছ, পোক, পৰুৱা, গছৰ গুটি আদি ইহঁতৰ খাদ্য।
বাহ্যিক সংযোগ
শ্ৰেণী:সাৰেং শ্ৰেণী:জীৱবিজ্ঞান
ইলাচী
ইলাচী (বৈজ্ঞানিক নাম: Elettaria cardamomum) মছলাৰূপে ব্যৱহাৰ কৰা সুগন্ধি বীজ ধাৰণ কৰা এবিধ বহুবৰ্ষজীৱী তৃণজাতীয় উদ্ভিদ আৰু ইয়াৰ বীজ। ইয়াক সৰু ইলাচী বা সেউজীয়া ইলাচী বুলিও কোৱা হয়। আদা গোত্ৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত ইলাচীৰ আদি বাসস্থান হৈছে ভাৰতৰ দক্ষিণ অঞ্চল। বিশ্বৰ ক্ৰান্তীয় জলবায়ুৰ অঞ্চল যেনে ৰিইউনিয়ন দ্বীপ, ভাৰত-চীন অঞ্চল আৰু কষ্টা ৰিকাত ইলাচী খেতি কৰা হয়।  ইয়াৰ পাত আৰু অন্যান্য অংশৰ এক সুকীয়া গোন্ধ আছে। ইলাচী ঘাইকৈ খাদ্য সুগন্ধিকৰণত ব্যৱহাৰ কৰা হয় যদিও ইয়াৰ ঔষধি গুণো আছে। অতীজৰে পৰা বিভিন্ন পাৰম্পৰিক ঔষধত ইলাচী ব্যৱহাৰৰ উল্লেখ পোৱা যায়। ই ভাৰতীয় খাদ্যৰ অন্যতম অপৰিহাৰ্য মছলা।
বিৱৰণ
ইলাচী এবিধ তৃণজাতীয় উদ্ভিদ। আদা গোত্ৰৰ এই উদ্ভিদ বহুবৰ্ষজীৱী। ই সৰ্বোচ্চ ২-৪ মিটাৰ পৰ্যন্ত ওখ হয়। পাতসমূহ সমান্তৰাল সিৰাবিন্যাসৰ আৰু ৪০-৬০ ছেণ্টিমিটাৰ পৰ্যন্ত দীঘল হয়। পাতৰ আগসমূহ জোঙা। ফল সমূহ হালধীয়া-সেউজীয়া বৰণৰ ১-২ ছেণ্টিমিটাৰ দীঘল তিনিটা চেঁইত বিভক্ত। চেঁই সমূহত ১৫-২০টা ক'লা-মটীয়া গুটি থাকে। গুটি সমূহ ছাঁত শুকুৱাই মছলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ইয়াৰ প্ৰাকৃতিক বিতৰণৰ বাহিৰেও নেপাল, ভিয়েটনাম, কম্বোডিয়া, থাইলেণ্ড, শ্ৰীলংকা আৰু মধ্য আমেৰিকাতো ইলাচীৰ খেতি কৰা হয়। ভাৰতৰ কেৰালা আৰু ছিক্কিম ৰাজ্য ইলাচীৰ মুখ্য উৎপাদনকাৰী। দুয়ো অঞ্চল ইলাচী খেতিৰ মাটিকালি আৰু উৎপাদনত দেশৰ ভিতৰতে শীৰ্ষস্থান দখল কৰিছে। আনুমানিক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৩০০ মনত ইউৰোপলৈ ইলাচী ৰপ্তানি কৰা হৈছিল।
ইলাচী গছৰ পাত Endoclita hosei নামৰ মথৰ পলুয়ে খাদ্য হিচাপে খায়।
প্ৰকাৰ
ইলাচীৰ তিনিটা প্ৰাকৃতিক প্ৰকাৰ পোৱা যায়। সেই কেইটা হ'ল:
বৰ্তমান কৃষক আৰু বিজ্ঞানী সকলে কিছুমান উচ্চ উৎপাদনক্ষম ইলাচীৰ জাত বিচাৰি উলিয়াইছে। তেনে এবিধ উচ্চ উৎপাদনক্ষম জাত হৈছে 'ঞ্জাল্লানী' (Njallani)।
খাদ্য হিচাপে
ইলাচীৰ সুগন্ধি গুণৰ বাবে ৰন্ধন প্ৰক্ৰিয়াত ইয়াক ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ভাৰতীয় আৰু এছিয়ান খাদ্যত ইলাচী বহুল পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বিশেষকৈ মাংসৰ আঞ্জা, পোলাও, তৰকাৰী ইত্যাদি আমিষ-নিৰামিষ দুয়ো প্ৰকাৰৰ খাদ্যত লং ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সেইদৰে বিভিন্ন মিষ্টান্ন যেনে মিঠাই, পায়স, বিস্কুট, কেক, কাষ্টাৰ্ড ইত্যাদিত ইলাচী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তামোল-পাণ-চুপাৰীৰ সৈতে মুখশুদ্ধিৰ বাবে ইলাচী ব্যৱহৃত হয়। ইলাচী মছলা চাহ আৰু গৰম মছলাৰ অন্যতম উপাদান।
ঔষধ হিচাপে
অতীজৰে পৰা পাৰম্পৰিক ঔষধ আৰু আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসাত ইলাচী ব্যৱহাৰ কৰা হৈ আহিছে। শালমইনা সমস্যাৰ পৰা উপশম পাবলৈ ইলাচী খাব লাগে। গেছ, এচিডিটি, কৌষ্ঠকাঠিন্য, পেটৰ সমস্যা আদি সমস্যা, হিকটি মৰা আদিয়ো ইলাচীয়ে দূৰ কৰে। ইলাচী খালে মানুহৰ শ্বাসযন্ত্ৰৰ তেজৰ চলাচল সঠিকভাৱে চলি থাকে। ইলাচী খালে হাপানি, কাঁহ আদিৰ পৰাও পৰিত্ৰাণ পাব পাৰি। ইলাচীয়ে মুখৰ দুৰ্গন্ধ নাশ কৰে। ইলাচীৰ সুগন্ধি এৰমাথেৰাপিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ সুগন্ধয়ে মানসিক চাপ কমাই প্ৰশান্তি আনে।
বাহ্যিক সংযোগ
শ্ৰেণী:তৃণ শ্ৰেণী:মছলা শ্ৰেণী:ঔষধি উদ্ভিদ
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট মাৰ্চ, ১৯৭১ চনত তৎকালীন পূব পাকিস্তানত বঙালী জাতীয়তাবাদী আন্দোলন দমন কৰিবলৈ পাকিস্তানী সেনাই চলোৱা এক পৰিপল্পিত অভিযান আছিল। পশ্চিম পাকিস্তানত অৱস্থিত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ আদেশত পৰিচালিত এই অপাৰেচনক নৱেম্বৰ ১৯৭০ চনৰ অপাৰেচন ব্লিট্‌জৰ অংশ হিচাবে ধৰা হৈছিল। প্ৰথম আঁচনীমতে ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল মাৰ্চ ২৬ পৰ্য্যন্ত পূব পাকিস্তানৰ সকলো মুখ্য চহৰ অধিকাৰ কৰা আৰু তাৰ পাচত এক মাহৰ ভিতৰতে সকলো সামৰিক আৰু ৰাজনৈতীক বিৰোধিতা নিৰ্মূল কৰা। পাক পৰিকল্পনাকাৰীসকলে দীৰ্ঘকালীন বঙালী প্ৰতিৰোধ আশা কৰা নাছিল। মে' মাহৰ মাজভাগত বঙালীসকলৰ ডাঙৰ ডাঙৰ চহৰখিনিৰ পতনৰ লগে লগে অপাৰেচন চাৰ্চলাইটৰ অন্ত পৰে। এই অপাৰেচনৰ লগে লগে ১৯৭১ চনৰ বাংলাদেশ আতিশয্যৰ আৰম্ভণি হয় আৰু প্ৰায় ১০ মিলিয়ন শৰণাৰ্থীক ভাৰতলৈ পলাই যাবলৈ বাধ্য কৰে। বঙালীসকলৰ প্ৰণালীবদ্ধ হত্যাই তেওঁলোকক পাকিস্তানৰ পৰা স্বাধীনতা ঘোষণা কৰিবলৈ উদগায় আৰু স্বাধীন বাংলাদেশ ৰাষ্ট্ৰৰ স্থাপনা কৰে।
পাকিস্তানে ভাৰতৰ বিপক্ষেও এই সময়তে অপাৰেচন জেংগিজ খান চলায় আৰু বিফল হয়। ইয়াৰ পাচত ভাৰতে বাংলাদেশৰ মুক্তি বাহিনীৰ লগত যোগ হৈ পূব পাকিস্তানত সামৰিক হস্তক্ষেপ কৰে আৰু তথাক্ৰমে ৰণত হাৰি পাকিস্তানে ১৬ ডিচেম্বৰ ১৯৭০ ত নিঃস্বৰ্ত আত্মসমৰ্পণ কৰে।
পশ্চাদপট
১৯৭০ চনৰ পাকিস্তানৰ সাধাৰণ নিৰ্বাচনত আৱামী লীগৰ বিপুল জয়লাভৰ (৩০০ ৰ ভিতৰত ১৬৭ খন আসন পাই) পাচত বঙালী জনতাই আশা কৰিছিল যে ছয়দফীয়া কাৰ্য্যসূচীৰ আধাৰত আৱামী লীগৰ চৰকাৰ গঠন হ'ব। ১৯৭১ চনৰ ২৮ ফেব্ৰুৱাৰীত পাকিস্তানৰ ৰাষ্ট্ৰপতি য়াহায়া খানে পাকিস্তান পিপল্‌চ পাৰ্টীৰ জুলফিকৰ আলি ভুট্টোৰ হেঁচাত জাতীয় সংসদৰ মাৰ্চত হ'বলগা বৈঠক ৰদ কৰে। পাকিস্তান পিপল্‌চ পাৰ্টীয়ে ইতিমধ্যে শ্বেখ মুজিবৰ স্থান দুৰ্বল কৰিবৰ বাবে লবী কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে, ভুট্টোৱে এইবুলিও কোৱা শুনা গ'ল যে তেওঁ বঙালীসকলক দুৰত ৰাখিবলৈ বিচাৰে। প্ৰতিবাদত আৱামী লীগে এক অসহযোগ আন্দোলন (বিশেষকৈ ৭ নৱেম্বৰৰ ৰেলীত ভালদৰে পৰিস্ফুট) আৰম্ভ কৰিলে। ই ইমানেই সফল আছিল যে পূব পাকিস্তানত পাকিস্তান চৰকাৰৰ দখল কেৱল কেন্টনমেন্ট আৰু চৰকাৰী সংগঠন সমূহত হে অটুত আছিল। সাধাৰণ নাগৰিক আৰু পাক সেনা আৰু বিহাৰী সম্প্ৰদায়ৰ মাজত প্ৰায় নিয়মীয়া সংঘৰ্ষ হ'বলৈ ধৰিলে। মাৰ্চত মুজিবৰ লগত আলোচনা কৰিবৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰপতি য়াহায়া খান ঢাকালৈ যায়। পাচত জুলফিকৰ আলি ভুট্টোৱেও এই আলোচনাত যোগ দিয়ে। আৱামী লীগে দাবী কৰাৰ মতে পূব পাকিস্তানলৈ ক্ষমতা হস্তান্তৰ পাকিস্তান দুৰ্বল হ'ব বা ভাগি যাব পাৰে বুলি বা আন্দোলনৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত পিচ হুহকিলে লাজ পাব বুলি গুল হাচান খানকে আদি কৰি পাকিস্তানী সেনা জেনেৰেলসকলে অৱশেষত সামৰিক দমনৰ সপক্ষে মত পোষণ কৰিলে।
অপাৰেচন আৰম্ভ কৰাৰ আগে আগে জেনেৰেল হেডকোৱাৰ্টাৰত এক বৈঠক অনুষ্ঠিত হয়। পূব পাকিস্তানৰ সামৰিক শাসন প্ৰশাসক আৰু পাকিস্তানৰ ইষ্টাৰ্ণ মিলিটেৰী হাই কমাণ্ডৰ ইউনিফাইড কমাণ্ডাৰ ভাইচ এডমিৰেল চৈয়দ মহম্মদ আহচানে ইয়াৰ বিৰোধিতা কৰিলে। এয়াৰ কম'ডৰ মিট্টী মাচুদেও পূব পাকিস্তানত সামৰিক হিংসাৰ প্ৰয়োগে অধিক হিংসাৰ সৃষ্টি কৰিব বুলি আশংকা কৰি ইয়াৰ বিৰোধিতা কৰে। কিন্তু বৈঠকত পাকিস্তান আৰ্মী আৰু এয়াৰ ফ'ৰ্চৰ জেনেৰেলসকলৰ হেচাত পৰি য়াহায়া খানে তেওঁৰ আৰ্মী আৰু এয়াৰ ফ'ৰ্চৰ কমাণ্ডাৰ সকল নাৰু নূবাহিনীক অপাৰেচন আৰম্ভ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। হতাশ আৰু অকলশৰীয়া হৈ পৰা এডমিৰেল আহচানে প্ৰতিবাদত পদত্যাগ কৰিলে। পাচত মিট্টী মাচুদেও পদত্যাগ কৰে।
কেনেকৈ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল
২২ ফেব্ৰুৱাৰীত পাকিস্তান সেনাৰ বৰমুৰীয়া সকলৰ এখন বৈঠকত লোৱা সিদ্ধান্তমৰ্মে ১৪শ ডিভিজনৰ জেনেৰেল অফিচাৰ কমাণ্ডিং মেজৰ জেনেৰেল খাদিম হুছেইন ৰাজা আৰু মেজৰ জেনেৰেল ৰাও ফাৰমান আলিয়ে ১৯৭১ চনৰ মাৰ্চ মাহত অপাৰেচন চাৰ্চলাইটৰ আঁচনি প্ৰস্তুত কৰে। পশ্চিম পাকিস্তানৰ কুৱেটাৰ ১৬শ ইনফেন্ট্ৰি আৰু খাৰিয়ানৰ ৯ম ডিভিজনক ফেব্ৰুৱাৰীৰ মাজভাগত পূব পাকিস্তানলৈ ৰাওনা হ'বৰ বাবে সাজু হ'বলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হ'ল।
আঁচনি ৰূপায়নৰ আগে আগে পূব পাকিস্তানত থকা এই আক্ৰমণ সমৰ্থন নকৰা বৰিষ্ঠ পাকিস্তানী বিষয়া লেঃ জেনেৰেল চাহাবজাদা য়াকুব খান, জি অ' চি ইষ্ট পাকিস্তান আৰু পূব পাকিস্তানৰ গৱৰ্ণৰ ভাইচ এডমিৰেল চৈয়দ মহম্মদ আহচানক আঁতৰাই দিয়া হ'ল। লেঃ জেনেৰেল টিক্কা খানক পূব পাকিস্তানৰ গৱৰ্ণৰ আৰু জি অ' চি নিয়োগ কৰা হ'ল। ১৭ মাৰ্চত জেনেৰেল ৰাজাক টেলিফোনযোগে পাকিস্তানী সেনাৰ চীফ অব ষ্টাফ (COS) জেনেৰেল হামিদে অপাৰেচনৰ বাবে পৰিকল্পনা কৰিবলৈ ক্ষমতা দিয়া হ'ল। ১৮ মাৰ্চৰ ৰাতিপুৱা জেঃ ৰাজা আৰু মেজৰ জেঃ ৰাও ফাৰমান আলিয়ে ঢাকা কেন্টনমেন্টত জি অ' চিৰ কাৰ্যালয়ত আঁচনীৰ লিখিত ৰূপ দিয়ে। পাতল নীলা ৰঙৰ অফিচ পেডত কাঠ পেঞ্চিলেৰে জেঃ ফাৰমানে লিখা এই আঁচনীখনত চাৰি বা পাঁচ পৃষ্ঠাত ১৬ টা পেৰাগ্ৰাফ আছিল।
অপাৰেচন ২৫ মাৰ্চ ১৯৭১ ত ঢাকাত আৰম্ভ হ'ব আৰু অন্যান্য গেৰিচনসমূহক তেওঁলোকৰ কাৰ্য্য আৰম্ভ কৰিবলৈ ঠিক আগমুহুৰ্তত ফোনদ্বাৰা সংকেট দিয়া হ'ব। জেঃ ফাৰমান আলিয়ে ঢাকাৰ ফৌজক পৰিচালিত কৰিব আৰু পূব পাকিস্তানৰ বাকী অংশৰ দায়িত্বত জেঃ খাদিম থাকিব। লেঃ জেঃ টিক্কা খান আৰু তেওঁৰ কৰ্মচাৰীবৃন্দ ৩১শ ফিল্ড কমাণ্ড চেন্টাৰত থাকিব আৰু ১৪শ বেটেলিয়নক পৰিচালনা কৰিব।
অপাৰেচনৰ আধাৰ
পাকিস্তানী পৰিকল্পনাকাৰ সকলৰ মতে এই অপাৰেচনে আৱামী লীগ আৰু ইয়াৰ অংগসমূহ আৰু সামৰিক শাসনক বিৰোধিতা কৰা ইয়াৰ আন্দোলনৰ সমৰ্থক যিকোনো অসামৰিক আৰু সামৰিক শক্তিক নিৰ্মূল কৰা। অপাৰেচনৰ সফলতাৰ বাবে ক্ৰুৰতা, আকস্মিকতা, চলনা আৰু বেগক প্ৰাধান্য দিয়া হৈছিল। শক্তিৰ মুক্ত আৰু প্ৰচণ্ড প্ৰয়োগৰো অনুমতি আছিল। অসামৰিক আৰু হিন্দু এলেকাসমূহৰ তালাচী লোৱা আৰু আক্ৰমণ কৰাৰো অনুমতি আছিল।
সফলতাৰ পূৰ্বস্বৰ্তসমূহ
অপাৰেচনৰ সফলতাৰ বাবে স্বৰ্তসমূহ আছিল:
অপাৰেচনৰ নিৰ্ধাৰিত কেন্দ্ৰসমূহ আছিল খুলনা, চিতাগং, কোমিল্লা, জেচোৰ, ৰাজশ্বাহী, ৰংপুৰ, চৈদপুৰ আৰু চিলেট, য'ত পশ্চিম পাকিস্তানী সেনাৰ আধিক্য আছিল। অপাৰেচনৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত পূব পাকিস্তানৰ অন্যান্য অংশৰ পাকিস্তানী সামৰিক আৰু অৰ্ধসামৰিক বাহিনীৰ গোটসমূহে নিয়ন্ত্ৰণ বজাই ৰাখি সেনা আপুৰ্তিৰ বাবে অপেক্ষা কৰিব। ঢাকা অধিকাৰ কৰাৰ পাচত পাকিস্তানৰ পৰা ৯ম আৰু ১৬শ ডিভিজনক বিমানযোগে পূব পাকিস্তানলৈ অনা হ'ব। বিমানকোঁঠ থকা নগৰ সমূহত (চিতাগং, চিলেট, জেচোৰ, ৰংপুৰ, কোমিল্লা) ঢাকাৰপৰা বিমান আৰু হেলিকপ্তাৰযোগে সেনা আপুৰ্তি কৰা হ'ব।
যদিও আঁচনীত পূব পাকিস্তানৰ দমনৰ বাবে সময়সীমা বান্ধি দিয়া হোৱা নাছিল, ৰাজনৈতীক নেতা সকলৰ এৰেষ্ট আৰু বঙালী সামৰিক-অৰ্ধসামৰিক গোটসমূহৰ নিৰস্ত্ৰীকৰণৰ পাচত আতংকৰ সৃষ্টি কৰি এসপ্তাহৰ ভিতৰতে সাধাৰণ মানুহক সামৰিক শাসন মানি লবলৈ বাধ্য কৰোৱা যাব বুলি ধৰি লোৱা হৈছিল। লেঃ জেঃ টিক্কা খানে ভাবিছিল যে ১০ এপ্ৰিললৈ কোনো বিৰোধিতা বাকী নাথাকিবগৈ।
পূব পাকিস্তানৰ পাকিস্তানী সশস্ত্ৰ বলৰ গাঁঠনী (Composition)
320px|right|thumb|Operation Searchlight: Location of Pakistani and Bengali units on 25th March 1971. Some unit locations are not shown. মাৰ্চ ১৯৭১ত পূব পাকিস্তানত পাক সেনাৰ কেৱল ১৪শ ডিভিজনহে মোতায়েন আছিল। ইয়াৰ লগত সাধাৰণতে থকাৰ দৰে তিনিটাৰ বিপৰীতে চাৰিটা ইনফেন্ট্ৰি ব্ৰিগেড আছিল। পশ্চিম পাকিস্তানৰ ব্ৰিগেডিয়াৰ জাহানজাব আৰবাবৰ অধীনস্থ ৫৭ম ইনফেন্ট্ৰি ব্ৰিগেড ঢাকাত, ৫৩ম ইনফেন্ট্ৰি ব্ৰিগেড (ব্ৰিঃ ইকবাল চাফী - পঃ পাকিস্তান) কোমিল্লাত, ২৩শ ব্ৰিগেড (ব্ৰিঃ আব্দুল্লা খান মালিক - পাকিস্তান) আৰু ১০৭ম ব্ৰিগেড (ব্ৰিঃ এ আৰ ডুৰাণী - পঃ পাকিস্তান) জেচোৰত মোতায়েন আছিল। ব্ৰিঃ এম এইচ্‌ মজুমদাৰ, বঙালী, চিতাগং এলেকাৰ কমাণ্ডত আছিল। সাধাৰণতে প্ৰত্যেক ব্ৰিগেডতে ৩-৪ টা ইনফেন্ট্ৰী বেটেলিয়ন আৰু এটা ফিল্ড আৰ্টিলাৰী ৰেজিমেন্ট আৰু অন্যান্য সহযোগী অংগ থাকে।
এই চাৰিটা ব্ৰিগেডৰ মুঠ ১২টা ইনফেন্ট্ৰি বেটেলি্য়ন আছিল - ৰেজিমেন্ট বিলাকত সাধাৰণতে ৯১৫ জনকৈ সৈন্য থাকে। ২৫ মাৰ্চ ১৯৭১ত এওঁলোকৰ সৈন্যসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে পশ্চিম পাকিস্তানী আছিল - মুখ্যতঃ পঞ্জাবী, বেলুচ, পষ্টুন বা পাঠান আৰু সিন্ধী মূলৰ। ডিভিজনটোত বিভিন্ন পূব পাকিস্তানী বেচত ৫টা ফিল্ড আৰ্টিলাৰী ৰেজিমেন্ট, এটা লাইট এন্টি এয়াৰক্ৰাফ্‌ট ৰেজিমেন্ট আৰু এটা কমাণ্ডো বেটেলিয়ন আছিল, প্ৰায় সকলো পশ্চিম পাকিস্তানী। ২৯শ কেভালৰি, ৰংপুৰত নিয়োজিত পূব পাকিস্তানত থকা একমাত্ৰ আৰ্মাৰ্ড ৰেজিমেন্ট মিশ্ৰিত আছিল। ইষ্ট পাকিস্তান ৰাইফলচৰ (EPR) ২০% আছিল পশ্চিম পাকিস্তানৰ। বিভিন্ন কেন্টনমেন্টত থকা বিভিন্ন গোটবোৰৰ সহযোগী অংগবোৰৰ সৈনিকসকলো মিশ্ৰিত জাতীয়তাৰ আছিল। বেছিভাগ গাইগুটীয়া গোটৰ কমাণ্ডাৰসকল পশ্চিম পাকিস্তানী বিষয়া আছিল। ঢাকাৰ ষ্টেশ্যন হেডকোৱাৰ্টাৰ (HQ), গাজীপুৰৰ পাকিস্তান অৰ্ডনেন্স ফেক্টৰী, ঢাকাৰ চেন্ট্ৰেল অৰ্ডনেন্স ডিপো, ৰাজেন্দ্ৰপুৰৰ এমুনিশ্যন ডিপো, চিতাগঙৰ এম্‌বাৰ্কেশ্যন ইউনিট আৰু কিছুমান ফিল্ড ইন্টেলিজেন্স ইউনিটৰো সামৰিক কৰ্মীসকলৰো বেছিসংখ্যক পশ্চিম পাকিস্তানী আছিল।
ঢাকা এয়াৰবেচত পাকিস্তান এয়াৰ ফৰ্চৰ ২০ খন F-86 চেবৰ জেট আৰু তিনিখন T-33 শ্বুটিং ষ্টাৰ ট্ৰেইনাৰ আছিল। মেজৰ লিয়াকৎ বুখাৰীৰ কমাণ্ডত পূব পাকিস্তানত আৰ্মী এভিয়েশ্যন উইঙৰ ২ খন Mil Mi-8 আৰু ২ খন এলুয়েৎ III হেলিকপ্তাৰ আছিল। ২৫ মাৰ্চ ১৯৭১ৰ পাচত গোটেই স্কোৱাড্ৰনটোকে ঢাকালৈ লৈ যোৱা হয়। পশ্চিম পাকিস্তানৰপৰা ঢাকালৈ C-30 হাৰকিউলিচ বিমানো অনা হয়।
ৰিয়েৰ এডমিৰেল (পাচলৈ 4-ষ্টাৰ এডমিৰেল) মহম্মদ শ্বৰীফক পূব পাকিস্তানত পাকিস্তান নৌসেনাৰ ইষ্টাৰ্ণ কমাণ্ডৰ কমাণ্ড দিয়া হ'ল। পাকিস্তান নৌসেনাৰ ৪ খন গানব'ট ৰাজশ্বাহী, জেচোৰ, কোমিল্লা আৰু চিলেট, এখন পেট্ৰল ব'ট বালঘাট আৰু ডেষ্ট্ৰয়াৰ পি এন এচ জাহাংগীৰ অপাৰেচন আৰম্ভ হোৱাৰ পাচত পাক নৌসেনাৰ ফ্লেগশ্বিপ পি এন এচ বাবৰক পূব পাকিস্তানলৈ অনা হ'ব। মুখ্য নৌ আড্ডা সমূহ আছিল ঢাকা, চিতাগং আৰু মংলা।
পূব পাকিস্তানৰ পাকিস্তান সেনাবাহিনীৰ গোটসমূহ
মাৰ্চ ১৯৭১ত পূব পাকিস্তানত ৬ টা নিয়মীয়া বঙালী ইনফেন্ট্ৰী ৰেজিমেন্ট আছিল। জেচোৰত ১০৭ম ব্ৰিগেডৰ লগত ১ম ইষ্ট বেংগল ৰেজিমেন্ট (EBR) আছিল। ২য় EBR ৫৭ম ব্ৰিগেডৰ লগত ঢাকাৰ উত্তৰে জয়দেৱপুৰত আছিল। ৩য় EBR ২৩শ ব্ৰিগেডৰ লগত চইদপুৰত আছিল আৰু ৪ৰ্থ EBR কোমিল্লাংত ৫৩ম ব্ৰিগেডৰ লগত আছিল। চিতাগঙৰ ৮ম EBR পশ্চিম পাকিস্তানলৈ যাবলৈ তৈয়াৰীত আছিল আৰু ৭৫% হে আছিল। চিতাগঙৰ ইষ্ট বেংগল ৰেজিমেন্টেল চেন্টাৰত নৱগঠিত ৯ম EBR -অকে ধৰি ২০০০ বঙালী সৈনিক আছিল। প্ৰশিক্ষণৰত ১০ম EBR ১৪শ ডিভিজনৰ লগত ঢাকা কেন্টনমেন্টত আছিল। ১ম, ২য় আৰু ১০ম EBR বঙালী সেনা বিষয়াই পৰিচালনা কৰিছিল, বাকীখিনি পাকিস্তানী বিষয়াৰ অধীনত আছিল।
অন্যান্য বঙালী বাহিনীসমূহ
প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে বঙালী ইষ্ট পাকিস্তান পুলিচৰ মুঠ ৩৩,৯৯৫ জনৰ ভিতৰত ২৩,৬০৬ জন অস্ত্ৰসজ্জিত আৰু বাকীখিনিৰ অস্ত্ৰচালনাৰ প্ৰশিক্ষণ আছিল। .303 ৰাইফল চলোৱাত প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত আনচাৰ আৰু মুজাহিদ সদস্য দেশৰ বিভিন্ন স্থানত সিঁচৰিত হৈ আছিল। EPR অৰ ১৫,০০০ জোৱানৰ এক অৰ্ধসামৰিক বাহিনী (৮০% বঙালী) paramilitary ১৭ টা কৰ্মক্ষম বিভাগত (প্ৰত্যেক বিভাগতে ১৫০ জনকৈ জোৱানৰ ৩ ৰ পৰা ৬ টাকৈ কম্পেনীৰে) ৭ টা চেক্টৰত (ঢাকা, মৈমনসিং, জেচোৰ, ৰাজশ্বাহী, দিনাজপুৰ, চিলেট আৰু চিতাগঙৰ হেডকোৱাৰ্টাৰত) দেশৰ বিভিন্ন স্থানত মোতায়েন আছিল। EPR কম্পেনীবিলাক প্ৰায়েই ১৫-২০ জনীয়া চেকশ্যন আৰু ২০-৩৫ জনীয়া প্লেটুনত সীমা বা সীমান্ত চকীসমূহত নিয়োজিত কৰা হৈছিল। নিয়মীয়া সেনা গোটসমূহৰ বিপৰীতে EPR কম্পেনীবিলাক JCO/NCO সকলে পৰিচালনা কৰিছিল (সেনা কম্পেনীসমূহ সাধাৰণতে কেপ্তেইন বা মেজৰ পৰ্যায়ৰ বিষয়াই পৰিচালনা কৰে। ) এই EPR বিভাগসমূহত লঘু এন্টি টেংক অস্ত্ৰ আৰু আৰ্টিলাৰী হিচাবে ৬ টা ম'ৰ্টাৰৰ একোটা প্লেটুন থাকে। EPR-অৰ বেচিভাগ বিষয়াই ২-৩ বছৰৰ বাবে ডেপুটেশ্যনত অহা পশ্চিম পাকিস্তানী নিয়মীয়া সেনাৰ বিষয়া আছিল।
পৰিকল্পনাৰ পূৰ্ব-পদক্ষেপসমূহৰ ৰূপায়ণ
সকলো পাকিস্তানী ইউনিট কমাণ্ডাৰে সম্পূৰ্ণ গোপনীয়তাৰ মাজত যাতে অপাৰেচন আৰম্ভ কৰাৰ আগতে নিজৰ নিজৰ ভূমিকাৰ বিষয়ে জানিব পাৰে তাৰ বাবে পৰিকল্পনাকাৰীসকল সচেতন আছিল। সেনা কেন্দ্ৰীভূত কৰা, যোগান বিতৰণ কৰা, পশ্চিম পাকিস্তানৰ পৰা আৰু সেনা মগোৱা, এৰিয়া কমাণ্ডাৰসমূহক দিহা দিয়া আদি কাৰ্য্য সন্দেহ উদ্ৰেক নকৰাকৈ কৰা প্ৰয়োজন আছিল। ২৪ আৰু ২৫ মাৰ্চত জেঃ হামিদ, জেঃ মিট্ট্‌থা, কোৱাৰ্টাৰমাষ্টাৰ জেনেৰেল আৰু প্ৰিন্সিপাল ষ্টাফ অফিচাৰৰ লগত পাকিস্তানী সেনাৰ জেনেৰেলৰ এটা দলে হেলিকপ্তাৰ যোগে মুখ্য গেৰিচনসমূহ ভ্ৰমণ কৰে আৰু ব্যক্তিগত ভাৱে গেৰিচন কমাণ্ডাৰসমূহ আৰু বৰিষ্ঠ পাকিস্তানী বিষয়াসকলক দিহা দিয়ে। জেঃ ফাৰমানক জেচোৰলৈ পঠোৱা হ'ল। কোমিল্লা আৰু চিটাগঙৰ গেৰিচন কমাণ্ডাৰসকলক জেঃ খাদিমে নিজে অপাৰেচনৰ দিহা দিলে। ব্ৰিগেডিয়াৰ এল-এৰডুচ আৰু কৰ্ণেল চাদুল্লাই ৰংপুৰত দিহা দিলে।
গোপনীয়তা কঠোৰভাবে পালন কৰা হৈছিল। জনাৰ প্ৰয়োজনৰ খাতিৰতহে দুই এক লেঃ কৰ্ণেলে এই পৰিকল্পনাৰ ভু পালে। যদিও কোনো কোনো বঙালী বিষয়া পশ্চিম পাকিস্তানৰ বিষয়াসকলৰ এই দিহা-পৰামৰ্শসমূহৰ বিষয়ে সন্দেহপৰায়ণ আছিল, ব্ৰিফিঙত থকাসকলৰ বাহিৰে কোনেও এই বিষয়ে একো নাজানিলে।
যোগানতন্ত্ৰ (logistics) ব্যৱস্থাপন
যোগানৰ ব্যৱস্থা চোৱা চিতা কৰিবৰ বাবে মেজৰ জেনেৰেল কমৰ আলি মিৰ্জা আৰু ব্ৰিগেডিয়াৰ হেৰিচন মাৰ্চৰ দ্বিতীয় সপ্তাহত পশ্চিম পাকিস্তানৰ পৰা পূব পাকিস্তান পায়হি। ইয়াৰ মূল কাৰণ আছিল অসহযোগ আন্দোলনৰ ফলত কেন্টনমেন্ট সমূহলৈ খাদ্য সামগ্ৰীৰ যোগান বাধাপ্ৰাপ্ত হৈছিল। মুখ্য এম্যুনিশ্যন ডিপোবোৰ ঢাকাৰ ওচৰৰ ৰাজেন্দ্ৰপুৰত আছিল। ৯০০০ টন অস্ত্ৰ শস্ত্ৰ লৈ চিতাগঙত ৰৈ থকা এম ভি স্বাত নামৰ জাহাজখনৰ পৰা এইখিনি নমোৱাৰ গতিবেগ বঢ়াবলৈ থিৰাং কৰা হ'ল। ইতিমধ্যেই আহি পোৱা ১৩ FF আৰু ২২ বেলুচ সৈন্যদলৰ উপৰিও পাকিস্তানৰ পৰা ঢাকালৈ PIA উড়ানসমূহত আৰু বিশেষ যাত্ৰী আহিবলৈ ধৰিলে। Pakistanis planned to send a brigade to East Pakistan to enhance the chance of success prior to March 25, and the new arrivals were part of that processes. পূব কমাণ্ডত এওঁলোকৰ থকা-খোৱাৰ যা যোগাৰ বঙালী বিষয়াসমূহৰ চকুত পৰিছিল যদিও তেওঁলোকে বিশেষ সন্দেহ নকৰিলে। পাচত জেঃ মিৰ্জা পশ্চিম পাকিস্তানৰ কাম চোৱা চিতা কৰিবলৈ পশ্চিম পাকিস্তানলৈ যায়গৈ আৰু ব্ৰিঃ হেৰিচন ঢাকাত থাকে।
সেনাত ৰদ-বদল
সেনাত থকা বঙালী বিষয়াসকলক স্পৰ্শকাতৰ এলেকা সমূহৰ পৰা আঁতৰাই পঠোৱা হ'ল। নগৰসমূহত পশ্চিম পাকিস্তানী জোৱান নিয়োগ কৰা হ'ল। ২৫শ পঞ্জাব আৰু ২০শ বেলুচ সেনা গোট দুটাৰ যাত্ৰা বিলম্বিত কৰা হ'ল। ২৫ মাৰ্চৰ আগে আগে পশ্চিম পাকিস্তানৰপৰা ১৩শ ফ্ৰন্টিয়াৰ ফ'ৰ্চ আৰু ২২শ বেলুচ ফৌজক বিমানযোগে ঢাকালৈ অনা হ'ল। গোপনীয়তা বৰ্তাই ৰাখিবৰ বাবে প্ৰাথমিক অৱস্থাত কোনো ডাঙৰ ৰেজিমেন্ট ননাটো নিৰ্ণয় কৰা হ'ল।
২৫ মাৰ্চৰ আগে আগে বঙালী ইউনিট বিলাক বিভাজিত কৰা হ'ল
জেঃ মেজৰ হামিদে বঙালী ইউনিটসমূহৰ সমূহীয়া নিৰস্ত্ৰীকৰণৰ অনুমতি নিদিয়াৰ বাবে তেওঁলোকৰ শক্তি কমাবৰ বাবে অন্য ব্যৱস্থা ল'ব লগা হ'ল। তেওঁলোকক হয় কেন্টনমেন্টসমূহৰ বাহিৰলৈ পঠোৱা হ'ল, বা সৰু সৰু টুকুৰীত ভগাই পেলোৱা হ'ল আৰু মুখ্য ৱায়াৰলেচ বা ৰেডিঅ' যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ পৰা দুৰত ৰখা হ'ল। কিছুমান বঙালী অফিচাৰ আৰু জোৱানক চুটি দিয়া হ'ল আৰু কিছুমানক সাৱধানতাৰে নিৰস্ত্ৰ কৰা হ'ল যাতে কোনেও একো সন্দেহ নকৰে।
১ম EBRঅক (৫০%) জেচোৰত প্ৰশিক্ষণৰ বাবে পঠোৱা ্'ল আৰু তাত ২৯ মাৰ্চ পৰ্য্যন্ত ৰখা হ'ল। ২য় EBR অক নিৰস্ত্ৰ কৰি ঢাকাৰ বাহিৰৰ বিভিন্ন স্থানত ডিউটি দিয়া হ'ল আৰু তেওঁলোকৰ বেতাৰ যোগাযোগ বিচ্ছিন্ন কৰি দিয়া হ'ল। ৩য় EBR ক চইদপুৰ কেন্টনমেন্টৰ বাহিৰৰ ঘোৰাঘাট আৰু পাৰ্বতীপুৰত ডিউটি কৰিবলৈ পঠোৱা হ'ল। ৪ৰ্থ EBR ক ব্ৰাহ্মণবৰিয়া আৰু চমচেৰনগৰত নিয়োজিত কৰা হ'ল। কেৱল চিতাগঙতহে নিয়মীয়া বঙালী সেনাৰ ইউনিট বাকী থাকিল। পশ্চিম পাকিস্তানী EBR ট্ৰুপসমূহ নগৰসমূহত মোতায়েন কৰা হ'ল।
অপাৰেচন চাৰ্চলাইট: মাৰ্চ ২৭/২৬ - এপ্ৰিল ১০
Also See: Pakistani order of battle for Operation Searchlight in 1971
ইয়াত ২৫ মাৰ্চৰপৰা ১০ এপ্ৰিললৈকে অপাৰেচন চাৰ্চলাইট চলা কালত নিয়োজিত পাকিস্তানী ইউনিটসমূহৰ বিৱৰণ আৰু সামৰিক ক্ৰিয়াকলাপৰ বৰ্ণনা দিয়া হৈছে। ইয়াত মাত্ৰ অপাৰেচন চাৰ্চলাইটৰ প্ৰমুখ লক্ষ্যসমূহৰ ঘটনাৱলীৰ বিবৰণহে সামৰি লোৱা হৈছে, পূব পাকিস্তানৰ বঙালী বিৰোধৰ (resistance movement) সম্পূৰ্ণ ঘটনাৱলীৰ বিবৰণ ইয়াত নাই। কোনো কোনো স্থানত ২৫ মাৰ্চৰ দিনা পশ্চিম পাকিস্তানী আক্ৰমণ আৰু হত্যালীলাৰ সময়ত বঙালী শক্তিৰ লগত সংঘৰ্ষ হয় যদিও অন্য স্থান সমূহত ৩০ মাৰ্চ পৰ্য্যন্ত কোনোধৰণৰ সংঘৰ্ষ হোৱা নাছিল।
ঢাকা
250px|right|thumb|Operation Searchlight: Location of Pakistani targets in Dhaka on 25th March 1971. Map is not to exact scale. ঢাকাত মেজৰ জেনেৰেল ফৰমানৰ কমাণ্ডত থকা পাক ট্ৰুপৰ লক্ষ্য আছিল:
পাকিস্তানী শক্তি:
ইষ্টান কমাণ্ড হেডকোৱাৰ্টাৰৰ উপৰিও ১৪শ ডিভিজন আৰু ৫৭ম ব্ৰিগেডৰ হেডকোৱাৰ্টাৰো ঢাকা কেন্টনমেন্টত আছিল। তাত থকা নিয়মীয়া সেনা ইউনিটসমূহ আছিল:
পাকিস্তানী এয়াৰ ফৰ্চৰ কৰ্মীসকল তেজগাওঁ এয়াৰপৰ্টত নিয়োজিত আছিল। ৬টা PT-76 টেংকেৰে সজ্জিত ২টা টেংক ট্ৰুপৰ সৈতে ২৯শ কেভালৰি ৰেজিমেন্টৰ অন্ততঃ ১৪ টা টেংকৰ এটা স্কোৱাড্ৰনো ঢাকাত মজুত আছিল। এইখিনিৰ উপৰিও ৫৭ম ব্ৰিগেড, ১৪শ ডিভিজন আৰু ইষ্টান কমাণ্ড হেডকোৱাৰ্টাৰৰ ইঞ্জিনিয়াৰিং, চাপ্লাই, মেডিকেল ইউনিট আদি অন্যান্য সহযোগী অংগসমূহো ঢাকাত অৱস্থিত আছিল।
বঙালী শক্তি:
"নেশ্যনেল চাৰ্ভিচ বেটেলিয়ন" নামেৰে জনাজাত ১০ম EBR অৰ কেইজনমান ট্ৰেইনাৰ বঙালী অফিচাৰ লেঃ কৰ্ণেল মইদুদ্দিন আহমেদৰ কমাণ্ডত আছিল। পিলখানাত ২৫০০ EBR ট্ৰুপ (13শ, ১৫শ আৰু ১৬শ উইং, EBR HQ উইং আৰু চিগনেল উইং) আছিল। প্ৰত্যেক EBR উইঙতে ৩টাকৈ কম্পেনী আছিল। যদিও বেছিভাগ ট্ৰুপেই পিলখানাত আছিল, ২টা কম্পেনী মীৰপুৰত, এটা ৰাষ্ট্ৰপতি ভৱনত আৰু এটা গৱৰ্ণৰৰ আৱাসত আছিল। সমগ্ৰ EPR অৰ ডাইৰেক্টৰ জেনেৰেল আছিল ব্ৰিঃ নিচাৰ আহমেদ (পঃ পাকিস্তান) আৰু লেঃ কৰ্ণেল আনোৱাৰ ওচেইন চাহে (পঃ পাকিস্তান) EPR ঢাকা চেক্টৰ কমাণ্ড কৰিছিল। ৰাজৰবাগ পুলিচ লাইনত অন্ততঃ ২,০০০ সশস্ত্ৰ পুলিচ আছিল। ২য় EBR (C O লেঃ কৰ্ণেল ৰেকিব - বঙালী) ঢাকাৰ উত্তৰে জয়দেৱপুৰত আছিল। ইয়াৰ এটা কম্পেনী টাংগাইল, এটা মৈমনসিং আৰু এটা সৰু টুকুৰী গাজীপুৰত আছিল। EBR ২য় উইং HQ (CO কেপ্তেইন কমৰ আব্বাচ - পঃ পাকিস্তানী)-ও মৈমনসিঙত আছিল, ইয়াত কোনো বঙালী অফিচাৰ নাছিল।
ঘটনাক্ৰম:
মেজৰ জেনেৰেল ফাৰমানৰ পৰিকল্পনা মতে ঢাকাত পাকিস্তানী সেনাৰ কাৰ্য্যবিধি এনে আছিল:
বঙালী EPR অফিচাৰসকলক পিলখানাত আৱদ্ধ কৰি ৰখা হ'ল আৰু সৈন্যসকলক নিষ্ক্ৰান্ত হৈ জিৰণি ল'বলৈ কোৱা হ'ল। ২৫ মাৰ্চৰ পুৱা ২২ নং বেলুচ ফৌজে পিলখানাৰ নিৰাপত্তাৰ দায়িত্ব ল'লে। য়াহায়া খান গুচি যোৱা বুলি উৰাবাতৰি বিয়পি পৰিল। আৱামী লীগৰ স্বেচ্ছাসেৱকসকলে ঢাকাৰ ৰাজপথসমূহৰ ঠায়ে ঠায়ে অৱৰোধ কৰিলে যদিও এইসমূহে পাক সেনাৰ চলাচলত বিশেষ বাধা দিব নোৱাৰিলে। অপাৰেচন ঢাকা কেন্টনমেন্টৰপৰা ০১০০ বজাত আৰম্ভ কৰাৰ কথা আছিল যদিও বঙালীসকলক প্ৰতিক্ৰিয়া কৰিবলৈ বেছি সময় নিদিবৰ বাবে পাক ফিল্ড কমাণ্ডাৰে ৰাতি ১১:৩০ বজাতে সেনা নিয়োগৰ কাম আৰম্ভ কৰি দিলে। ঢাকাত পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত লক্ষ্য হাচিল কৰিবলৈ সেনাক ৬ ঘণ্টা সময় দিয়া হ'ল। সেনাই অনতিপলমে অপাৰেচন আৰম্ভ হোৱাৰ আগে আগে ঢাকাৰ সকলো সংযোগ ব্যৱস্থা বন্ধ কৰি দিলে।
১০ নং বেংগলক সহজেই নিৰস্ত্ৰ কৰা হ'ল, আৰু পাচত এলিমিনেট কৰা হ'ল। ৩১ নং ফিল্ড ফৌজক ঢাকাত মকৰল কৰা হ'ল, লগতে নগৰখনৰ উত্তৰাঞ্চল অধিকাৰ কৰা হ'ল। মেঃ বেলাল আৰু লেঃ কৰ্ণেল জেড এ খানৰ নেতৃত্বত কমাণ্ডো বাহিনীয়ে অনায়াসে মুজিবক কৰায়ত্ব কৰিলে যদিও ২৯ মাৰ্চ পৰ্য্যন্ত এজনৰ বাদে আৱামী লীগৰ সকলো নেতা পলাই সাৰিবলৈ সক্ষম হয়। মুজিবৰ এৰেষ্টৰ ঘটনাৱলী ঢাকাৰ খালিগাওঁ এলেকাত থকা তেওঁৰ বংশৰ লোকসকলে অ'ডিয়' ৰেকৰ্ডিং কৰি ৰাখিলে। বেলালৰ ফৌজক "বেলাল বয়জ" বুলি সম্বোধন কৰা হৈছিল। মুজিবৰ আটক কৰাৰ কথা "দ্য বিগ বাৰ্ড হেজ বিন কেপচাৰ্ড" (ডাঙৰ চৰাইটোক ধৰা হ'ল) বুলি (সম্ভবতঃ) সকলো ইউনিটকে জনাই দিয়া হ'ল। কম'ডৰ মোৱাজিম হুচেইনৰ মৃত্যুৰ খবৰ উৰ্দুত প্ৰচাৰ কৰা হ'ল। সেনাই তেজুদ্দিন আৰু ভুঞাঁকো বিচাৰি ওলাল। ঘোষণা কৰি দিয়া হ'ল যে বাংলাদেশ বা ক'লা পতাকা উত্তোলন কৰি ৰখা যিকোনো ঘৰ দেখিলেই ভাঙি পেলোৱা হ'ব। বঙালী ভাষাৰ কথা "স্থানীয় ভাষা" বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল। এই টেপৰ এটা নকল মুক্তিযুদ্ধ যাদুঘৰত দান কৰা হয়, মূল নকলটো মুজিবৰ ভাতৃ ড॰ মোজাম্মেল হুচেইনৰ ওচৰত থাকিল।
২২ নং বেলুচ বাহিনীয়ে EPR হেডকোৱাৰ্টাৰ আক্ৰমণ কৰি EBR বাহিনীক নিষ্ক্ৰান্ত কৰি ছেদেলি-ভেদেলি কৰি দিলে। মীৰপুৰ, ৰাষ্ট্ৰপতিৰ আৱাস আৰু গৱৰ্ণৰৰ আৱাসত কৰ্তব্যৰত EBR সৈন্যসকলক প্ৰায় বিনাযুদ্ধে আটক কৰিলে। কোনো কোনো ফৌজী পলাই সাৰিল আৰু কিছুমানক হত্যা কৰা হ'ল। ১৮ আৰু ৩২ পঞ্জাব বাহিনীয়ে ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয় এলেকাত আক্ৰমণ কৰে। আৱামী লীগ স্বেচ্ছাসেৱীসকলৰ যৎসামান্য বাধা অতিক্ৰমি আৱাসিক হলবোৰত থকা নিৰস্ত্ৰ বিদ্যাৰ্থীসকলক হত্যা কৰাৰ লগতে কেইজনমান অধ্যাপককো হত্যা কৰে আৰু তৎপশ্চাত ২৬ মাৰ্চৰ পুৱা পুৰণি ঢাকাৰ হিন্দু এলেকাত আক্ৰমণ আৰম্ভ কৰে। আৱামী লীগৰ স্বেচ্ছাসেৱীসকলৰ সহায়ত ৰাজৰবাগৰ পুলিচে শক্তিশালী প্ৰতিৰোধ গঠন কৰিলেও এসময়ত ভাগি পৰে আৰু বেচিভাগ জীৱিত ধৰা পৰে অথবা ছত্ৰভংগ দিয়ে। এই অপাৰেচনৰ সময়ছোৱাত পাকিস্তানী সৈন্যই সাধাৰণ নাগৰিকৰ সুৰক্ষাক আওকাণ কৰি নিৰ্বিচাৰে কামান ব্যৱহাৰ কৰে। পৰিস্থিতি নিয়ন্ত্ৰণৰ বাহিৰলৈ যোৱাত ঢাকা চহৰত ৰাতিৰ ভাগত কাৰ্ফিউ বলবৎ কৰা হয়। কিছুসংখ্যক EPR আৰু পুলিচে চহৰৰ পৰা পলায়ন কৰিবলৈ বাধ্য হয়। মাৰ্চৰ ২২ তাৰিখৰ পৰা ৫ এপ্ৰিললৈকে ছেগা-চোৰোকাকৈ সৈন্যবাহিনীৰ ওপৰত আক্ৰমণ চলি থাকিল। পাকিস্তানী সৈন্যই শ্বাহিদ মিনাৰ (Shaheed Minar)ৰ লগতে 'ডেইলি ইত্তাফাক' (Daily Ittafaq)আৰু 'ডেইলি পিপল' (Daily People) ৰ কাৰ্য্যলয় তথা ৰমনাৰ কালি মন্দিৰ ধ্বংস কৰে।
ধৰা পৰা বঙালী সৈন্য, EPR আৰু পুলিচসকলক কোনো ধৰণৰ বিচাৰ নোহোৱাকৈয়ে কাৰাদণ্ড অথবা মৃত্যুদণ্ড প্ৰদান কৰা হ'ল। ২৬ মাৰ্চৰ পৰা ৬ এপ্ৰিললৈকে 'গ্ৰেট ফ্লাই-ইন' (GREAT FLY-IN) নামেৰে এক অপাৰেচন আৰম্ভ হয়। <!-- PIA Boeings and C 130 Transports would fly the 9th (made of the 27th, 313ed and 117th Brigades)and 16th (34th and 205th bdes) divisions (a total of 5 Brigade HQs, containing 16 infantry battalions) to Dacca, and elements of these formations would be flown to various locations in East Pakistan to reinforce Pakistani garrisons. 2 Mortar batteries and 2 wings each of EPCAF and West Pakistan Rangers, accompanied by a considerable number of Tochi and Thal Scouts were also deployed. PAF No. 6 Squadron had 9 C-130B/E Hercules Aircraft available in March 1971. 5 C-130B and 1 C-130E were employed to transfer troops from West to East Pakistan under Operation Great Fly-In. After March 25, two C-130B planes were stationed in Dhaka. PIA fleet had 7 Boeing 707 and 4 Boeing 720 planes, 75% of PIA transport capacity was also used to ferry troops from West Pakistan.
Pakistan army lifted the curfew for 2 hours on 27 March, when thousands of civilians left Dacca for the countryside. Pakistani troops began to move out of the city after March 26, taking up positions at Demra to the east, Tongi to the north and Narayangaung to the south to block road access to the city. By April 10, Pakistani Army had taken over the area between the Padma River to the south and Tangail-Narshindi to the north.
মৈমনসিং-জয়দেবপুৰ
EPR 2nd wing (4 companies, one in Mymenshing, while other were posted to the north at Naqshi, Karaitoli and Lengura) was HQed at Mymenshing, along with a company of 2 EBR and a mixed company of W. Pakistani soldiers. The Pakistani unit attacked the EPR company on March 27 but was wiped out on March 28, while other 2nd Wing companies neutralised Pakistani soldiers (either arrested them and sent them across the border or killed them) and deployed in towns to the east and west of Mymensingh by March 29. The 2nd EBR, under Major Shafiullah, revolted on 27 March, partially looted the Gazipur armory and regrouped at Mymensingh on 30 March. Shafiullah took command of 2nd EBR and 7 EPR companies (4 from 2nd wing and 3 made out of EPR, police, Mujahid and Answer personnel), and deployed his forces at Tangail, Bahadurabad, Sirajgaung, and Gaffargaon by March 30. 3 EPR companies were sent to Dacca to conduct sneak attacks, while the 2nd EBR moved via Kishorgaung and Narshindi to attack Dacca. Maj. Shafiullah canceled this plan on 31 March and joined the forces of Khaled Mosharraf north of Comilla with the 2nd EBR troops. Major Shafiullah deployed his forces as follows: 1 Company each at Narshindi, Ashuganj, Azabpur, Brahmanbaria, Sarail, Taliapara, 2 EBR HQ at Teliapara, and 1 company sent to Shadipur in Sylhet, and 1 to Chittagong to help Major Zia.
Pakistani forces (27th Brigade) moved north from Dacca on April 1, one column headed for Tangail while the other for Narshindi. EPR forces ambushed them near Tangail, but Pakistanis broke through despite heavy casualties and Tangail fell on April 9. Two columns headed north from Tangail, one towards Jamalpur and the other towards Mymensingh. Despite being repeatedly ambushed by Bengali forces, Jamalpur fell on April 14 and Mymensingh by April 22.
PAF bombed Narshindi on April 6, dispursing the EPR forces, and the army column (31st Baluch) attacked EPR positions near Narshindi on 8 April. This was repulsed, but the next attack, aided by artillery and Saber jets, broke through on April 9 and Narshindi fell on April 12. Mopping up action was conducted by the 27th Brigade, which secured Mymensingh, Sylhet and part of Comilla division by June.
Chittagong
Chittagong housed the only oil refienry in East Pakistan, had a large fuel depot, was the largest seaport and MV Swat, with 9000 tons of arms and ammunition was in port. Bengali units substantially outnumbered the West Pakistani Chittagong garrison, which was a cause of concern for Pakistani planners. Bengali officers of EPR and EBR had discussed a preemptive strike on Pakistan forces, but the senior Bengali officers (Lt. Col M.R. Choudhury -Chief Instructor, EBRC) and Major Ziaur Rahman (2IC, 8 EBR), dissuaded Captain Rafiq (Sector Adjutant, EPR) from rebelling in the belief that the Pakistani army would not take action against civilians, but confirmed that they will revolt in case of any Pakistani attack. Attempts to unload arms and ammunition from MV Swat were a partial failure during March 20-25th, as civilian protestors blocked any attempt to take the arms to the cantonment and many were shot by the army. Brig. Mazumdar was relieved of his post because of this failure.
Pakistani units were given the following objectives in Chittagong:
The Chittagong garrison was to be reinforced by the bulk of 53rd Brigade troops from Comilla on March 26.
Pakistani forces: The Chittagong cantonment is located to the north of the city, while the Naval base was near the airport on the south end of the city. The port facilities are positioned between the airport and the naval base. The 20th Baluch regiment (CO: Lt. Col. Fatami-Pakistani), minus its advance party, was the only army unit present in the cantonment besides a company from the 31st Punjab and elements from the 3rd Commando battalion. These were supported by a section of 6 M24 Chaffee tanks from the 29 Cavalry. 20 Baluch had 400 troops, 29th Cavalry had 100 soldiers, while another 100 troops were attached with various service units. Some plain cloths Commandos were in the city The Pakistani Navy (under Commodore Mumtaz) had 300 troops and the PAF had an unknown number of personnel at the naval base and at the airport respectively. Also, some commandos were operating in civilian clothing in the city. EPR had about 300 Pakistani troops in Chittagong EPR HQ. PNS Jahangir, a destroyer, and the gunboat PNS Rajshahi and PNS Balaghat was also present in Chittagong. Brig. Ansari took command of the port area, while Lt. Col Fatami looked after the cantonment.
Bengali forces: The East Bengal Regimental Center (EBRC - Commanded by Lt. Col. Shaigri- Pakistani), located in the cantonment housed 2,000 Bengali troops, including the newly raised 9th EBR. The 8th EBR (CO: Lt. Col. Rashid Janjua, Pakistani) was at 50% strength and stationed outside the cantonment. EPR Sector #6 was HQed in Chittagong (CO: Lt. Col. Abdul Aziz Sheikh - W. Pakistani) contained the 11th (5 companies, CO Major Md. Iqbal, W. Pakistani), 14th (4 companies, CO Major Shamsuddin Ahmed, Bengali) and the 17th wings(4 companies, CO Major Peer Mohammad, W. Pakistani). Sector HQ was at Halishahar south of the cantonment, where a company from each wing in addition to HQ company, nearly 600 Bengali and 300 Pakistani troops were billeted. Other 14th Wing companies were deployed at Ramgarh, Taindong and Sajek, to the north and east of Chittagong. 17th wing had 2 companies at Kaptai and 1 at Rangamati. 11th Wing had a company each at Cox's Bazar, Teknaf, Barkal and Maislong areas. The Dampara police line housed a substantial police contingent. A company of Bengali troops were deployed to unload munitions from the MV Swat at the port, while an EPR platoon guarded the airport.
ঘটনাক্ৰম:
২৫ মাৰ্চ
The daytime witnessed nothing unusual, Pakistani and Bengali troops continued normal activities, while civilians barricaded streets to impede army movements. 1 Company of Bengali soldiers unloaded the MV Swat, all day and night, which would be finished by March 26 midday. Pakistani navy secured the airport just after dusk, capturing all EPR personnel stationed there. Commodore Mumtaj prevented any massacre of Bengali Naval personnel at the naval base but also ensured they cause no mischief. The port facility was secured by a Pakistani infantry company by 9:00 PM. Communication networks were partially shutdown.
20 Baluch, under Lt. Col Fatami, sent 6 truck loaded with troops to secure EBRC around 11:30 PM. They achieved total surprise and killed over 1000+ Bengali troops and their families and secured the area by 3:30 PM. (Islam pp. 105–106) Lt Col. M.R. Choudhury was among those killed, while surviving Bengali personnel were scattered. Pakistani forces had partially achieved their objectives by securing the cantonment, the port and the airport, and they awaited reinforcements from Comilla before taking further steps.
8 EBR troops at Sholoshahar were unaware of the attack on EBRC. Major Ziaur Rahman was away, making his way to port to unload ammunition from MV Swat around 11:45 PM while Major Mir Shawkat Ali had been ordered to take a company to the port. When some of the EBRC survivors reached 8 EBR lines begging for help, Captain Khalekuzzaman raced to find Zia while Captain Oli Ahmad began recalling EBR troops to Sholoshahar and arrested all Pakistani soldiers and officers of the unit. Captain Khalek managed to find Maj. Zia and get his escort of Pakistani troops back to 8 EBR lines, where Zia managed to arrest his escort and order Bengali troops to move out. Bengali officers were divided in their opinion, some wanted to take on the 20 Baluch at EBRC to save Bengali lives, but ultimately it was decided that such a move would be suicidal. 8 EBR left the city and took position across the Kalurghat bridge around 1:15 AM. Bengali troops killed all Pakistani prisoners including the CO, Lt. Col. Janjua prior to moving out.
Pakistani troops from the Naval base launched an unsuccessful attack on the EPR HQ in the early hours (2:00AM – 4:00 AM) of March 26. Around 4:00 March 26, Major Bahar (CO 53rd Brigade Signal Company -Bengali), warned Captain Rafiq of 80 to 100 vehicles bearing the bulk of 53rd Brigade troops under Brig. Iqbal Shaffi was moving towards Chittagomg. Captain Rafiq sent a EPR Machine gun platoon under Subadar Musa, with a mortar and rocket launcher to delay the Pakistani column near Kumira, 12 miles north of Chittagong.
M.R Siddiqui (Awami League leader) had phoned Captain Haroon (2IC 17th EPR Wing) in Kaptai around 9:40 PM about the situation in Chittagong. By 11:30 PM Captain Haroon had taken control of the wing, put Pakistani personnel in jail, and had signaled EPR troops in border areas to move to Chittagong by 3:30 AM. Captain Haroon with his troops reached Kalurghat Bridge by 26 March morning, where Major Zia ordered him to stay with the 8 EBR troops, along with 2 EPR companies coming from Teknaf Rangamati EPR Company imprisoned their Pakistani members and took position to the north east of cantonment by the early hours of March 26. Bengali plan of resistance had fallen apart, EPR troops were to remain without the expected reinforcements throughout the battle.
২৬ মাৰ্চ
53rd Brigade detachment had moved out around 3:00 AM from Comilla, but was repeatedly faced delays on the way because of barricades, damaged culverts and other obstacles thrown up by civilians during their 100 mile journey to Chittagong, forcing them to stop and make makeshift repairs and diversion roads before moving on. They captured the partially damaged Suvapor Bridge intact around 10:00 AM then stopped to make repairs. Brig. Shaffi was ordered to make for Chittagong, so he resumed his advance with the infantry, commando troops and some mortars after midday, when his engineers put up a path across the ravine, leaving his engineers and mortar battery at Shuvopur. By 7 PM, March 26, this group had reached Kumira (Comeera), by which time Captain S.A. Bhuyan (after talking with Captain Rafiq over phone) of EBRC had reinforced the EPR Platoon at Kumira with 70 soldiers, and had divided his forces in 3 platoons to set up an ambush.