cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Santa Maria de Palautordera
Mugas
O termin municipal de Santa Maria de Palautordera muga a o norte con Sant Esteve de Palautordera; a o nord-este con Fogars de Montclús; a l'este con Sant Celoni; a o sudeste con Vallgorguina; a o sud con Vilalba Sasserra; a o sudueste con Llinars del Vallès; y a l'este con Sant Pere de Vilamajor.
Northrop F-5
Northrop F-5 ye un avión de caza desembolicau por Northrop Corporation. O suyo primer vuelo estió en 1959. Tien dos motors General Electric J85-GE-21 y una velocidat maxima de Mach 1.63. Se'n han construyíu 3800 unidaz.
Unzué
Unzué (Untzue en basco y cooficial) ye un municipio de Navarra situato a 21 km de Pamplona. A población ye de 137 habitants en una superficie de 18,5 km² y una densidat de 7,41 hab/km².
Alfarb
Mugas
O termin municipal d'Alfarb muga a lo norte con los municipios de Llombai y Picassent; a l'este con Alginet y Benifaió; a l'ueste con Catadau; y a lo sud con Carlet.
S
Historia
A letra italica tamién fue presa en l'alfabeto runico antigo como Sowilō (ᛊ), y apareixio con entre 4 y 8 trazos en as inscripcions runicas mes antigas, reducindo-se a tres trazos (ᛋ) dende o sieglo V tardano, quedando regularment con tres trazos en l'alfabeto runico escandinavo.
En aragonés
En idioma aragonés o grafema representa en todas as posicions a o fonema alveolar fricativo sordo /s/: saso ([’saso]), senera ([se’neɾa]), basa ([’basa]), cusirar ([kusi’ɾar]), simios ([’simjos]), ansa ([’ansa]), molsa ([’molsa]), ensopinar ([ensopi’naɾ]), escusar ([esku’saɾ]), esbarzar ([esβaɾ’θaɾ]).
Conchugación incoativa de verbos acabaus en -eixer en aragonés
Lo verbo obedeixer se conoixe de l'aragonés medieval, en benasqués, que ye la parla altoaragonesa actual que conserva millor la forma orichinal d'estas formas se presenta como obedecer /obedesé/.
Beluns d'estos verbos han teniu dobletz en -ir en aragonés medieval (esmortir, finir), u encara en tienen en aragonés benasqués (fllorir, marrir).
Loma de la Paja
En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.
Mach
án:
Cantabrana
Cantabrana ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Burgos, situau en a comarca de La Bureba y partiu chudicial de Briviesca, en a val de Cadarechas.
Almika
En o barrio bi ha dos construccions relichiosas: a ilesia d'a Nuestra Sinyora d'Almika (Almikako Andra Mari eliza en basco) y l'armita de l'Ánchel d'a Guarda (Aingeru Guardearen ermita en basco). Seguntes os datos d'o censo de 2007 i heban 79 habitants.
Basarán (municipio)
Basarán yera un municipio historico d'Aragón que perteneceba a la comarca tradicional de Sobrepuerto, en o interfluvio d'os ríos Galligo y Ara, en as sierras interiors pirenencas. Actualment os nuclios y os territorios que feban parte d'o suyo termin se troban incorporatos en o termin municipal de Broto, comarca de Sobrarbe, Uesca.
Se'n puede documentar a existencia dende os primers censos dimpués d'a constitución d'os municipios modernos, en 1834, dica la decada de 1920, momento en o qual se fusionó con o vecino municipio de Bergua dando Bergua-Basarán.
Carlet
Carlet ye un municipio de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Ribera Alta, capital de lo partiu chudicial de lo suyo nombre.
Lockheed F-104 Starfighter
Dimpués d'una serie d'entrevistas con pilotos de combate d'a Guerra de Corea en 1951, o disenyador prencipal Kelly Johnson optó por revertir a tendencia de os cazas cada vegada mas grans y complexos y producir un avión simple y liuchero con maxima altitut y rendimiento de puyada. O 4 de marzo de 1954, o Lockheed XF-104 se lanzó a os ciels por primera vegada, y o 26 de febrero de 1958 a USAF activó o caza de producción. Solament uns meses dimpués, se metió en acción entre a Segunda Crisi d'o Estreito de Taiwán, quan se desplegó como elemento disuasorio d'os MiG-15 y MiG-17 chins. Os problemas con o motor Cheneral Electric J79 y a preferencia por os cazas con rangos mas largos y cargas utils mas pesadas significoron que o suyo servicio con a USAF estió de curta duración, encara que se reactivó pa o servicio entre a Crisi de Berlín de 1961 y a Guerra de Vietnam, quan voló mas de 5,000 salidas de combate.
Falco eleonorae
Reproducción
Cría en colonias. A puesta la fan en faixas en os cinglos. Ponen 2-4 uegos, rosaus con tacas marrons.
Primo
Os posesivos que s'emplega con os graus de parentesco son os posesivos atonos: mi primo, tu prima, sus primas y no pas os posesivos tonicos chenerals de l'aragonés, que anque tamién existe y se fa servir bella vez, ye muito menos común: o suyo primo, a suya prima , sacando os casos an que o posesivo se clava dezaga d'o parentesco: o primo mío, as primas nuestras. Iste fenomeno gramatical que nomás afecta a os parentescos ye bien descrito en ansotano, en benasqués, en baixorribagorzano, en cheso y en as parlas de Sobrarbe.
Castellserà
Castellserà ye un municipio catalán situato en la provincia de Leida y en la comarca d'Urchel. La suya población ye de 1.123 habitants (2008), en una superficie de 15,8 km² con una densidat de población de 71,08 hab/km².
Caltheddu
Cheografía
A localidat de Casteddu Sardu ye situata a 114 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Wunsiedel
Wunsiedel ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Wunsiedel.
Teresa Perales
Ye casada con o periodista aragonés Mariano Menor. A voda se celebró lo 8 de chinero de 2005 en a Basilica d'o Pilar de Zaragoza.
Distincions individuals
O 23 d'abril de 2009, fue condecorada por os reis d'Espanya con a Reyal Orden d'o Merito Esportivo y li entregoron a medalla d'oro.
Zortzi orduko ekaitza
Zortzi orduko ekaitza ("A tronada de ueito horas") ye una canción d'o grupo basco de musica celta Sorotan Bele, fue publicada en 1991 aintro d'o disco Sorotan Bele.
Benimodo
Benimodo ye un municipio de la provincia de Valencia, situato en la comarca de la Ribera Alta. La suya población ye de 2.141 habitants (2007), en una superficie de 12,5 km² con una densidat de población de 171,28 hab/km².
Carcedo de Bureba
Cheografía
A localidat de Carcedo de Bureba ye situada a 780 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 29 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Puyalón
Eleccions europeas de 2014
A suya siguient partecipación estió en as eleccions europeas de 2014 fendo parti d'a coalición Los Pueblos Deciden chunto a Euskal Herria Bildu, el BNG, Andecha Astur, Alternativa Nacionalista Canaria y Unidad del Pueblo.
Eleccions municipals de 2015
En as eleccions municipals de 2015 Puyalón se presentó fendo parte de Zaragoza en Común, do participó en o suyo programa electoral, posterior coordinadera y collas sectorials en o suyo gubierno. Zaragoza en Común consiguió l'alcaldía de Zaragoza a traviés de Pedro Santiesteve con os votos de PSOE y CHA.
Carrias
Cheografía
A localidat de Carrias ye situada a 838 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 12 km de Briviesca, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial, y a 50 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Cheremule
Cheremule (Cheremule en sardo; Cheremule, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
Boarnsterhim
Boalsert (en neerlandés Boornsterhem) ye un municipio neerlandés situato en a provincia de Frisia.
Daniel Zueras
Operación Triunfo
Dende o prencipio d'o concurso, Daniel se caracterizó en l'Academia por a suya dulce voz, con a que interpretó temas Pop y Baladas, como "Otra vez" tema de Coti con Paulina Rubio, "Unchained Melody" d'os Righteous Brothers, "Last Christmas" de George Michael, "Blue Velvet" de Bobby Vinton, u "Me & Mrs Jones" de Billy Paul, entre atros.
Antimás, amostraba dentro de l'Academia, o suyo orgüello de estar aragonés; mesmo gosaba decir a os suyos companyers, palabras en aragonés, con expresions como En Aragón al que le gusta el dulce se le llama laminero, En Aragón, al cubo de agua se le llama pozal...
Huerta Norte
Antigament a comarca d'a Huerta de Valencia incluyiba as actuals comarcas d'a Huerta Norte, a Huerta Ueste, a Huerta Sud y a ciudat de Valencia. En 1989 debito a lo creiximiento de totas istas comarcas se dividió en as cuatro actuals.
Muga a lo norte con o Campo de Murviedro, a l'este con a Mar Mediterrania, a lo sud con a ciudat de Valencia y a l'ueste con o Campo de Turia.
Nummulites
A denominación de "Nummulites" ye o diminutivo d'o latín NUMMULUS, que significa "moneda chicota", referindo-se a la suya forma. En aragonés encara lis dicen "dineretz d'as piedras", y son muito comuns en o Prepireneu, definindo a formación calsineras de Guara, d'o Eoceno meyo
Hannah Arendt
Johanna "Hannah" Arendt, naixita de Hannover (Imperio Alemán) o 14 d'octubre de 1906 y muerta en Nueva York (Nueva York, Estaus Unius) o 4 d'aviento 1976 estió un filosofa alemán. Hannah Arendt tenió una muit gran influencia en a filosofía politica d'o XX sieglo
Zaragoza Hurricanes
O Zaragoza Hurricanes ye un club de fútbol americano aragonés, con seu en a ciudat de Zaragoza, encara que chuga os suyos partius como local en Lo Burgo d'Ebro. En a temporata 2012/13 fa parti d'a LNFA serie B a segunda división espanyola dimpués d'a LNFA Serie A.
Miercols
Ye situato entre o martes y o chueves. O nombre «miercols» proviene d'o latín Mercuri díes, u «día de Mercurio». Mercurio yera o dios d'o comercio y d'os viachers, por ixo os suyos templos s'edificaban a la dentrata d'os lugars.
Gaibiel
Toponimia
En 1256 s'escribiba Gayvuel: .
Habitat
Habitat suboptimo
Un caso d'ocupación d'habitat suboptimo ye l'habitat que ocupa o fardacho d'El Hierro Gallotia simonyi, u as cuevas on cría a foca monche Monachus monachus. S'ha sinyalato que o Parque Nacional d'Ordesa representaba pa o bucardo Capra pyrenaica pyrenaica un habitat suboptimo por a dureza d'as condicions climaticas y que si estió o zaguer puesto on sobrevivió ye porque yera més difícil de cazar. En a extinción de l'Hombre de Neanderthal as tierras altas d'a Peninsula Iberica y os Balcans talment representasen un habitat suboptimo en relación a l'ampla aria que ocupaban enantes d'entrar l'hombre moderno en Orient Meyo y Europa.
Alboka
Albokaris de hue en día
Un d'os mas destacatos albokaris hue ye Mariano Barrenetxea (Galdakao, 1938-), encara que sobresalen tamién o gran y polifacetico musico navarro Juan Mari Beltran (Etxarri Aranatz, 1947-) y o mayestro albokari bizcaíno y revolucionario d'iste instrumento musical Ibon Koteron (Bilbo, 1967-), d'a escuela de Kepa Junkera.
Vallbona de les Monges
Mugas
Lo suyo termin muga con Els Omells de na Gaia, con Maldà, con Sant Martí de Riucorb, con Nalec, con Ciutadilla y con Els Omells de na Gaia.
Noals
Parla
Lo lexico d'intrés etnografico de Noals se conoix relativament bien por figurar esta localidat en l'ALEANR, con la sigla Hu 205. Gunther Haensch en "Las hablas de la Alta Ribagorza" i documenta l'uso de l'articlo lo.
Alastuei
Toponimia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, os nombres documentatos d'o lugar son Alastuey, Alastue (1090) y Alastus, y a suya primera cita ye en 987, en o Cartulario de Sant Chuan d'a Penya. En o Libro del Reparo del General de 1489-1491 s'escribe Alastue.
Seguntes Manuel Benito Moliner, miembro de l'Instituto d'Estudios Altoaragoneses, tien o suyo orichen en un antrotoponimo latino, Alastarius, con un sufixo celta -uey, etimolochía comun con o toponimo Alastrué.
Premio literario Villa de Sietemo
Ganadors d'o Premio cheneral de narratiba
(1) En a lista no feguran os ganadors d'accésiz y premios especials.
Ca Mau
Ca Mau ye una ciudat y municipio situato en província de Cà Mau de Vietnam. Ye a 2.050 km de distancia a o sud d'a capital d'o país Hanoi, y a 360 km a o norte d'a Ciudat Ho Chi Minh.
Hāngi
Evolución d'os metodos hāngi
Antis d'a colonización y introducción d'o metal, a comida se meteba en palos limpios, crostas, fuellas grans y atros vechetals ta minimizar o contacto dreito con as rocas calients y mirar d'evitar en o posible que se cremasen. Tamién s'emplegaban recipients tallaus y rocas planas con ista finalidat. Se feban servir fuellas, brancas y vechetación ta cubrir a comida y evitar que s'escachase con o peso d'a tierra dencima.
Actualment existen muitos metodos hāngi en uso. Os cestos d'alambre se emplegoron amplament en primerías d'o sieglo XIX, reemplazando a las fuellas y crostas con sacos y telas.
Sasamón
Cheografía
A localidat de Sasamín se troba situada a 828 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 30 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia y d'o suyo partiu chudicial.
Aurea Lucinda Javierre
Trayectoria
Se graduó en Machisterio en Uesca y estudió a corrida de Filosofía y Letras en a Universidat de Zaragoza, an se licenció en l'anyo 1918. En 1927, esfendió a suya tesi doctoral Matha de Armanyach, Duquesa de Gerona en a Universidat Central de Madrit, por a quala obtenió a calificación de sobrexient. En 1930, se convirtió en a primera muller aragonesa en aconseguir o grau de doctora.
Cul de Morca
Entre l'Alto del Corralejo (2.274 m) y penya Lobera (2.226 m), o suyo orichen se troba en o proceso d'erosión feito por a nieu d'un glaciar que bi heba mientres a zaguera glaciación, en o Pleistoceno superior (periodo Quaternario).
Suovetaurilia
thumb|right|300px|Una suovetaurilia a [[Marte (dios)|Marte, en un lateral d'un sarcofago en mármol d'o Museu d'o Louvre.]] right|thumb|300px|Una suovetaurilia.
Y
Historia
A y proviene d'a letra griega ipsilon (ὒψιλόν) —«y simple» (pa distinguir d'a grafía «oi» (οι), que representaba o mesmo soniu que a ipsilon en griego antigo tardano), — que se pronunciaba /u/, mes tarde /y/ (como a u francesa u a ü alemana) y actualment /i/. Inicialment os romanos la transcribioron con o grafema 'V', d'o mesmo orichen (a wau fenicia, '𐤅‏‏'); dica mitat d'o sieglo I a. C. os romanos introducioron a letra 'Y' pa transcribir palabras d'orichen griego en as que se trobaba present. Por ixo, se corresponde con a letra Y de l'alfabeto latino u romano moderno.
Suovetaurilia
A ceremonia
En iste momento se feba o sacrificio y se feba ista oración ta Marte:
Y
En aragonés
A conchunción copulativa (< ET) s'escribe "y", representando as suyas realización como vocal [i], semivocal [i̯], semiconsonant [j] u consonant [ʝ]: blanco y negro.
Suovetaurilia
A ceremonia
Si a divinidat no s'apaciguaba, o propietario tornaba a fer o sacrificio, en dicindo:
Clamosa (municipio)
Clamosa ye un municipio historico d'Aragón en a provincia de Uesca y territorio d'a que huei ye a comarca de Sobrarbe. Se o puede documentar dende os primers censos mudernos de 1842 dica la suya absorción en o municipio de a Fueva en a decada de 1960.
X
En aragonés
O grafema <x> representa tamién o grupo fonico [ks] (que puet realizar-se como [s] en dicción rapida) en todas as posicions: xenofobo ([kseno’foβo]), xilofaga ([ksilo’faɣa]), taxi ([’taksi]), sexo ([’sekso]), axial ([ak’sjal]), examen ([ek’samen]), afixo ([a’fikso]), ortodoxas ([orto’ðoksas]), excretor ([ekskɾe’toɾ]), explicar ([ekspli’kar]), externo ([eks’teɾno]), ápex ([’apeks]), clímax ([’klimaks]), burofax ([buɾo’faks]).
Kamov Ka-50
Kamov Ka-50 ye un helicoptero desembolicau por Kamov. O suyo primer vuelo estió en 1982. Tien dos motors Klimov VK-2500, una velocidat maxima de 315 km/h y un alcanz de 545 km. Se'n han construyíu 132 unidaz.
Vallbona d'Anoia
Vallbona d'Anoia ye un municipio catalán situato en a provincia de Barcelona, comarca de l'Anoya y partiu chudicial d'Igualada. A suya población ye de 1.337 habitants (2007), en una superficie de 6,48 km² con una densidat de población de 206,33 hab/km².
Salem (Oregón)
Cheografía
A localidat de Salem se troba situata a 46,70 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, a o canto d'o río Willamette.
Veciana
Veciana ye un municipio catalán situato en a provincia de Barcelona, comarca de l'Anoya y partiu chudicial d'Igualada. A suya población ye de 171 habitants (2007), en una superficie de 38,89 km² con una densidat de población de 4,40 hab/km².
Pozo de Guadalajara
Pozo de Guadalajara ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 993 habitants (2006), en una superficie de 11,43 km² y una densidat de población de 86,87 hab/km².
Esdolomada
Cheografía
Ye situato en a costera nord-este d'a sierra d'Esdolomada.
Andesita
Chacimientos
En os Pireneus bi habió erupcions volcanicas de magmas andesiticos en o Permico, y os pocos restos que en quedan son as andesitas d'o Pico Anayet y de Midi d'Osal.
Cubo de Bureba
Cheografía
A localidat de Cubo de Bureba ye situada a 684 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 55 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Juanjo Triguero
Juan José Triguero Estruch (23 d'aviento de 1983 de Gandia, Espanya) ye un chugador profesional espanyol de baloncesto. Tien una altaria de 2,12 metros y ocupa a posición de pivot. En l'actualidat chuga en o Tecnyconta Zaragoza d'a liga ACB d'Espanya.
Fiolinas
Fiolinas (Fiolinas en sardo; Florinas, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
Henry Barrett
Henry Barrett, naixito o 30 d'aviento de 1879 y muerto o 17 d'aviento de 1927 fue un corredor de larga distancia britanico que tenió o récord d'o mundo en a preba d'a maratón, conseguito o 26 de mayo de 1909 con un tiempo de 2:42:31 en a Polytechnic Marathon. Tenió o récord mientres tres meses dica que Thure Johansson consiguió baixar a suya marca.
Tafelspitz
O plato
Ta a suya elaboración, o Tafelspitz, se fa bullir en caldo con diferents tuberclos y especias. Por un regular se sirve con trunfas rustitas y una mezcla de manzanas esmicazadas con rabano u crema agra mezclata con rabano picant.
Giave
A suya población ye de 613 habitants (2008) en una superficie de 46,92 km², con una densidat de población de 13,06 hab/km².
David Spade
David Wayne Spade, naixito de Michigan o 1964, ye un actor, comediant y productor cinematografico estausunidense.
Aujan e Morneda
A suya población ye de 97 habitants (2006) en una superficie de 8,46 km², con una densidat de población d'11,47 hab/km².
Dejan Lovren
Dejan Lovren, naixiu de Zenica (Republica Federal Socialista de Yugoslavia, hue Bosnia y Herzegovina) o 5 de chulio de 1989, ye un futbolista croata que chuga en a posición de esfensa en o Liverpool FC d'a Premier League anglesa y en a selección nacional de Croacia.
Ibón de Llena Cantal
L'ibón de Llena Cantal ye un ibón d'o Pireneu aragonés situau en a comarca de l'Alto Galligo en o municipio de Sallent de Galligo (provincia de Uesca).
Puebla de Beleña
Puebla de Beleña ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 49 habitants (2006), en una superficie de 29,15 km² y una densidat de población de 1,68 hab/km².
Jean-Joseph Saroïhandy
Jean-Joseph Saroïhandy (Saint-Maurice-sur-Moselle, Vosgos, 13 de setiembre de 1867 - París, 24 de chunio de 1932), filologo y hispanista francés d'orichen basco.
A suya obra
Jean-Joseph Saroïhandy encomenzó os suyos viaches pa fer investigacions lingüisticas sobre as parlas pirenencas locals d'as dos versants pirenencas en 1896, y continó fendo-las por 30 anyadas, y mesmo aproveitaba as suyas vacanzas.
Forcallo (Campo de Daroca)
Mugas
O termin municipal de Forcallo muga con Daroca, Val Conchán, Fuset, Cubel, Atea y Manchons.
Toponimia
En un texto de 1397 d'ixe mesmo libro, un inventario de biens de la ilesia de Santa María
Cultura celtiberica
Entre os elementos ibers d'esta cultura tenemos a organización en ciudaz-estato, influencias ceramicas, y l'alfabeto iberico (encara que puede estar que a difusión d'este alfabeto ye d'epoca romana).
Lista de municipios d'as Islas Balears
right|thumb|350px|Mapa municipal d'as Islas Balears
Oracions comparativas en aragonés
Las oracions comparativas en aragonés expresan relacions entre la proposición principal y la subordinada d'igualdat u desigualdat u de mesura de l'accion de l'auna respecto a l'atra.
Igualdat u desigualdat
S'indica a igualdat, superioridat u inferioridat d'una qualidat:
Frecuentativo
Frecuentativo en aragonés
Muitos de los verbos freqüentativos en aragonés presentan la terminación en -iar u en -eyar. En aragonés tamién bi ha verbos freqüentativos remataus en -car u -gar y en -tar y -lar.
Oracions comparativas en aragonés
Igualdat u desigualdat
Las oracions comparativas elipticas no levan expresau lo verbo.
Frecuentativo
Freqüentativo en francés
La derivación de los freqüentativos s'observa tamién en francés, encara que ye menos corrient, y s'acompanya a sobén d'un sentiu diminutivo:
Raso
Toponimia
Raso ye un formant d'oronimos:
Grau comparativo en aragonés
Formas analiticas
La estructura que indica inferioridat se fa con menos + adchectivo + que, con un posible emplego d'un no expletivo:
La estructura que indica superioridat se fa con més/més + adchectivo + que:
Millirahmstrudel
Historia
Una leyenda vienesa diz que Franz Stelzer (1842–1913), propietario d'una chicota posada en Breitenfurt, amán de Vienna, estió o inventor d'o Millirahmstrudel. En a historia se convierte en un hombre prou famoso y rico por iste feito.
Vadorrei
Vadorrei ye un barrio aragonés d'a ciudat de Zaragoza situau en o districto d'o Rabal. Se troba en a marguin ezquierda de l'Ebro amán d'a muga que o río Galligo marca a la ciudat por l'Este.
Mollón Blanco (sierra de Molina)
Mollón Blanco (en castellano Mojón Blanco) ye un pueyo de 1.794 metros d'altaria d'a sierra de Molina situau en a muga entre as provincias de Teruel y Guadalachara.
Monesterio de Sant Pelai de Gavín
Actualment o conchunto arqueolochico ye acubilato por una estructura con teito d'uralita ta protecher-lo de l'orache, amás ye encletato y l'acceso ye viedato ta personas sin d'autorización.
D'estilo romanico, teneba dos naus comunicatas entre ellas y con l'exterior por un pasadizo abovedato con una escala de caragol. thumb|200px|Escala d'acceso a la cripta A cabecera d'o monesterio tien tres absides, podendo veyer-se encara en l'abside sud un friso d'arquiellos ciegos d'estilo lombardo, tamién se i puet veyer una chicota finestra. En a nau central d'o monesterio se veye un altar, asinas como grupos de tres columnas celindricas, muit tipicas de l'arte romanico en l'Alto Galligo.
Tudela
A ciudat tien un important patrimonio arquitectonico, encara que en destacan a seu de Santa María, d'estilo romanico y gotico, y a ilesia de Santa Malena, d'estilo romanico.
Luenga
A luenga predominant actual en Tudela ye un castellano con caracters rechionals propios d'a Ribera Navarra y Aragón y que se remontan a l'antigo romanz navarro-aragonés que se i parlaba. Bi ha neoparlants d'o basco u conoixedors d'esta luenga pero en un numero muito chicot.
En a Baixa Edat Meya yera oficial o romanz navarro-aragonés, que se feba servir pa escribir textos oficials como o mesmo Fuero de Tudela. Una d'as primeras muestras claras de romanz navarro como elementos romances en textos latinos se troba en Tudela:
Tudela atrayeba una inmigración basca, gascona y chodiga que s'asimilaba lingüisticament a los parlants d'o romance autoctono. Sobre a parla medieval navarro-aragonesa de Tudela se puet interpretar como una supervivencia d'o mozarabe local d'a Val de l'Ebro que se charraba en Tudela, Tarazona, Borcha, Zaragoza, ecetra, diferent d'atras parlas mozarabes peninsulars pero no guaire diferent d'o romanz navarro-aragonés d'os conquiridors cristianos navarros y aragoneses, que lo farían cambear un poquet.
Larrés
Demografía
Teneba a la fin d'o sieglo XV 25 fuegos y a meyatos d'o sieglo XIX 68 habitants d'os que en 1981 i quedaban 62.
Danielle Harris
Danielle Andrea Harris, naixida de Plainview (Nueva York, Estaus Unius) l'1 de chunio de 1977, ye una actriz de cine y televisión estausunidense.
Rebollosa de Jadraque
Rebollosa de Jadraque ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 33 habitants (2007), en una superficie de 7,67 km² y una densidat de población de 4,30 hab/km².
Districto d'Abbeville
O districto d'Abbeville (en francés arrondissement d'Abbeville) ye un districto d'o departamento francés de Somme y rechión d'Altos de Francia.
Belianes
Cheografía
La localidat de Belianes se troba situada a 373 metros d'altaria sobre o livel de la mar, a una distancia de 32 km de la ciudat de Cervera, la capital de la suya comarca y de lo suyo partiu chudicial, y de 46 km de la ciudat de Leida, la capital de la suya provincia.
Bervedel
Bervedel (Berbedel en castellano) ye un lugar de lo municipio de Lucena de Xalón, comarca de la Val de Xalón y provincia de Zaragoza. La suya población ye de 9 habitants (2007).
Palomo (pelache)
thumb|right|250px|Un [[corder palomo.]] En ganadería, palomo ye a parola que describe a l'animal de color totalment blanca, sin mallas ni piquetas de garra atra color. O termin se fa servir especialment con os ungulaus menors, como as uellas y as crabas, anque no ye extranyo que s'aplique tamién a os caballos. Rafael Andolz tamién documenta iste termino pa describir o pelache blanco en os cans domesticos.
Muro de Roda (municipio)
Muro de Roda ye un municipio historico d'Aragón en a comarca de Sobrarbe y a subcomarca natural que ye a Fueva. Se o puede documentar dende os primers censos mudernos de 1842 dica a suya absorción en o municipio de a Fueva en a decada de 1960.
Muro de Roda prene o suyo nombre d'o lugar fortificau de Muro de Roda, en l'altura d'o tozal de Muro, que ye una población medieval documentada dende o reinau de Sancho lo Mayor (sieglo XI). Anque en os primers documentos i suele amaneixer o nombre de «Muro Mayor», diz que l'apelativo «de Roda» se l'apegó a radiz d'a suya transmisión a o bispau de Roda en tiempos de Remiro lo Monche, bellos 100 anyos dimpués. Muro de Roda va estar a cabecera d'o municipio homonimo dica que, en dir-se despoblando, se a gosó tresladar ta o Lumo de Muro que ye a capital que se conserva en l'alcordanza popular en a redolada.
Punta d'as Puertas
Ye situada en o macizo d'as Sestrals, deseparando a val de Puértolas d'o canyón d'Anyisclo. Ye en a muga d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols.
Daniel Auteuil
Daniel Auteuil, naixito d'Alcher (Alcheria) o 24 de chinero de 1950, ye un actor, francés, activo en o cine francés y dimpués en o cine internacional dende primerías d'os anyos 1970, con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.
Richmond (Virchinia)
Cheografía
A localidat de Richmond se troba situata a 45 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Medians
Mencions en fuents aragonesas
Tamién son mencionaus en o Libro d'as Marabillas d'o Mundo, y en a versión tradueita a l'aragonés podemos leyer medans y medianos:
Llaguarres
Toponimia
Curiosament o nombre d'o lugar, d'orichen basco (con a radiz gorri), podría tener fonetica aragonesa, ya que tien una diftongación en -ua-, producto d'a metafonía, como en bergotés y aragonés de Vallivió: thumb|250px|Sierra del castiello de Llaguarres
Citrín
Citrín puet estar:
Cosuenda
Historia
A zaguers d'o sieglo XVI l'infanzón Lamberto Landis, veedor d'o virrey d'Aragón, formó sociedat con o labrador Pedro Esparvero para extrayer mineral d'una mina de plomo y alcohol en Cosuenda.
Ilesia d'a nuestra Sinyora d'os Anchels
Tiene tres naves, a central pero ampla que as laterals, componida por arcos de meyo punto y arcos apuntaus, tiene cupula central y tres lanternas; disposaus sobre pilars cruciformes a os cuals s'adosan pilastras con codigo_postaliteles con decoración vechetal.
Peirones
Se troba ubicau en o camín que comunica Cosuenda con Almonacid d'a Sierra, a uns 300 metros a o norte d'o lugar.
Castillo y Torre d'a Lisalta
Se desamortizó en 1836 por 9500 reals y actualment ye en mans privadas.
Blanquetas
As blanquetas son unas fadas d'a Val de Barouse. Besitan as casas en a nueit de Cabo d'anyo. I plegan en companyía de dos ninos, lo un leva una corona de laurelero y l'altro fa mullinos y plora.
Districto de Péronne
O districto de Péronne (en francés arrondissement de Péronne) ye un districto d'o departamento francés de Somme y rechión d'Altos de Francia.
Ilesia de Nuestra Sinyora d'os Ánchels de Burbaguena
A ilesia de Nuestra Sinyora d'os Ánchels ye una ilesia d'estilo barroco construyida en o sieglo XVIII que se troba en Burbaguena (Xiloca, Aragón). .
Rebibbia (metro de Roma)
A gara de Rebibbia (en italiano, stazione Rebibbia) ye uno d'os cabos d'a linia B d'o Metro de Roma, y estió debantada o 7 d'aviento de 1990 como una gara soterrania.
Baselga
Baselga ye una aldeya de la Comunidat de Daroca actualment despoblata.
Biel (cantaire)
Gabriel Araújo Marins Rodrigues, conoixiu artisticament como Biel y naixiu de Lorena, São Paulo o 20 de marzo de 1996 ye un cantaire brasilero de pop y R&B. Dimpués de conseguir muito exito online en abril de 2015 ficha por Warner Music y consigue cualques premios por as suyas cancions.
Telescopio espacial Hubble
O sucesor scientifico d'o telescopio Hubble será lo telescopio espacial James Webb (JWST) que lo suyo lanzamiento ye previsto pa lo 2020.
Tungsteno
A forma sin aleyar se fa servir prencipalment ta aplicacions electricas. Muitas d'as aleyacions d'o tungsteno tienen a-saber-las aplicacions, mas notablement en filamentos de bombetas incandescents, tubos de rayos X, y superaleyacions. A dureza d'o tungsteno y a suya alta densidat le dan aplicacions militars, ya que ye útil en prochectils de penetración. Os compuestos de tungsteno s'emplegan prou a sobén industrialment como catalizadors.
Abundancia y obtención
Bi ha tungsteno mas que mas en Bolivia, Estaus Unius (en California y Colorado), China, Portugal, Rusia y Corea d'o Sud. Manimenos, en l'anyo 2002 o 75% d'o tungsteno procedeba de China.
Caudiel
Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Villanueva de la Reina, con Pina y con Sant Agostín.
Castarllenas
Toponimia
En 1078 s'escribe Caster Lenas, en 1161 Casterlenas, en 1318 Casterllenes, en 1396 Castrellenes, en 1445 Casterneles, en 1450 Castarllens, en lo Fogache de 1495 Casterlinas, en 1538 Castarllenes, en 1543 Castarllenas, en 1607 Casterlienas, en 1608 Castar Llenas y en 1684 Castarlenas.
Ilesia de Santa María la Mayor d'Alcorisa
A ilesia de Santa María la Mayor ye una ilesia d'estilo barroco construyida en os sieglo XIV-sieglo XVII que se troba en Alcorisa (Baixo Aragón, Aragón). .
Roine (departamento)
Historia
O departamento fue creyato en 1793, mientres d'a Revolución francesa, quan se dividió l'antigo departamento de Roine y Loira. Alto u baixo, ocupa o territorio d'as antigas provincias francesas de Leonés y a Sinyoría de Beaujeu.
Antonio Longás
Mientres chugaba en o CF Sabadell chunto a uns amigos d'o colechio y una moceta de Mallorca enchega ÖLEND, una interpresa de fabricación de mochilas con un buen resultau estando una popular marca en Barcelona, Alemanya y Suecia.
Viernes Santo
Celebracions en Aragón
En Calanda se celebra a "Rompida de la Hora", declarata Fiesta d'Intrés Turistico Nacional, a las 12 d'o meyodía d'o Viernes Santo, a on participan mils de personas, tambors y bombos, que creban o silencio con o estrandalo d'istos instrumentos.
Lo Cuervo
Cheografía
Ye situato chunto a lo río Ebrón, a mán de la muga con lo Rincón d'Ademuz.
Torrelara
Cheografía
A localidat de Torrelara se troba situada a 1.028 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 28 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
Lista d'alcaldes de Zaragoza
Ista ye una lista d'alcaldes de Zaragoza, a capital d'a provincia de Zaragoza y d'Aragón:
Cheto
Cheto ye un lugar d'o municipio aragonés en o municipio de Biarche, en a comarca d'o Semontano de Balbastro, provincia de Uesca y partiu chudicial de Balbastro.
Somero royo
Ye posible que en l'orichen d'este animal mitico sigan bells cultos orientals, por eixemplo o somero royo yera l'aparición més funesta pa as almas que feban o suyo viache en a relichión echipcia.
Grau superlativo en aragonés
Muito + adchetivo
Ye talment la forma mes común de fer lo superlativo en las parlas altoaragonesas actuals, y presenta las lochicas variants dialectals como muto (zonas de Sobrarbe, bien documentau en belsetán) y molt (benasqués).
En variants como lo tellán, a on que la forma orichinal s'ha castellanizau foneticament como mucho, la forma apocopada ye la sola que se troba:
Las Rochas (sierra d'Orich)
Toponimia
L'oronimo Las Rochas corresponde a toda la vertient sudoccidental de la sierra d'Orich, vertient caracterizada por unas garras de calsinera cretacia, ixemenando-se tamién lo nombre a un de los cabaltos de la sierra correspondient a l'altaria de 1.383 m.
Puntal del Corzo
Toponimia
Un puntal ye una prominencia aguda de lo terreno. L'apelativo d'el corzo podría fer referencia a lo cervido Capreolus capreolus, pero puede estar una interpretación popular d'un atro toponimo anterior, porque este puntal ye cerca de lo naixedero de lo río Cabriuel y de Val de Cabriuel, que tienen se pueden remontar a lo latín CAPREǑLUS.
Femalla
thumb|right|250px|Estau d'o suelo en una femalla quan o ganau ha plegau de pasturar-la. Una femalla (de «fiemo») ye una finca u campo que se fiema periodicament deixando que o ganau domestico se i paixente de forma intensiva en os periodos de reposo d'a tierra.
Ciudat viella (Praga)
Ista zona estió o puesto orichinal d'a primitiva ciudat dica o sieglo XIV quan o rei Carlos IV creyó un nuevo barrio con o nombre de Ciudat nueva.
Puntos d'intrés en a redolada
Antimás, altros molimentos importants son:
Kitesurf
Prencipios
Por un regular, o primer trango d'o kitesurfing ye volar a milorcha en una posición neutral, en a cual a milorcha ye dreitament sobre o tozuelo, de traza que a milorcha no tira mas que o peso d'o cuerpo d'uno mesmo.
Danny Jacobs
Daniel Charles "Danny" Jacobs, Jr. (7 de chulio de 1968) ye un actor, actor de voz, y comediant estausunidense, conoixito por a suya interpretación d'a voz de King Julien en as películas de Madagascar entre atras.
Miltenberg
Miltenberg ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Miltenberg.
Leiva
Cheografía
A localidat de Leiva ye situada a 587 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 58 km de Logronyo, a capital d'a Riocha.
Eiji Yoshikawa
Eiji Yoshikawa (吉川 英治, Yoshikawa Eiji en chaponés), naixito de Yokohama (prefectura de Kanagawa) l'11 d'agosto de 1892 y muerto en Tokio o 7 de setiembre de 1962, estió un escritor chaponés de novela historica, considerato como uno d'os millors escritors chaponeses d'ixe chenero literario, y que recibió cuantos premios mientres a suya carrera por a suya obra literaria. A suya obra no ha estato traducita a l'aragonés, y en Aragón nomás puet trobar-se bella traducción de una u dos d'as suyas novelas enta o castellano.
Bukhara
Como ciudat important en a rota d'a seda, Bukhara ha estato un centro comercial, cultural y relichioso. En o centro de Bukhara bi ha muitas mezquitas y madrasas y fa part d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.
Sima de Sant Per
La presencia de sedimentos detriticos sueltos en la parte externa que se prolongan enta la ribera de lo Martín y la suya ubicación en un barranco ye evidencia que enantes i heba un empleno karstico que dimpués se sulsió por esboldregar-se dencima d'as esplugas, que se feban més grans por la circulación d'augua y disolución karstica.
Romanones
Cheografía
Romanones ye situato a 755 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 25 km de Guadalachara, a capital d'os suyos partiu chudicial y provincia.
Aeropuerto Internacional de Phu Quoc
Destins
L'aeropuerto de Ca Mau tiene conexions con as siguients ciudaz:
Abríos
S'aplica especialment a os equins, como someros, mulas y mastos, pero en bells puestos s'ha documentau aplicando-se tamién a os bueis.
Brecha (cheolochía)
Las brechas pueden tener orichens muito diferents unas d'atras, como indican las denominacions d'os tipos: brecha sedimentaria, brecha tectonica, brecha piroclastica, brecha ignia, brecha d'impacto, brecha hidrotermal, ecetra.
Pelophylax
Distribución
O suyo mapa de distribución abarca dende o norte d'Africa, Eritrea y Europa temperata dica Orient Meyo, Rusia y Afganistán dica o sud de o extremo oriental ruso. De China a Corea, Chapón, Taiwán, Cambocha, Laos, Vietnam, oeste y norte de Tailandia, norte de Birmania y nord-este d'a India. Bi ha poblacions anisolatas en o Alto Asir y en oasi en o este d'Arabia Saudita y Bahrein. Ye introducito en as Canarias.
Bonansa
Bonansa ye un municipio de la provincia de Uesca situato en la comarca de Ribagorza. La suya población ye de habitants en una superficie de 37,3 km² y una densidat de 0 hab/km².
Sacedón
Sacedón ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 1605 habitants (2015), en una superficie de 113,28 km² y una densidat de población de 15,15 hab/km².
Cheografía
Sacedón se troba en un baixant d'a Sierra d'Altomira.
Villaespasa
Cheografía
A localidat de Villaespasa se troba situada a 962 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 40 km d'a ciudat de Burgos, a capital d'a suya provincia.
A flauta machica
Composición
Como en todas as suyas creyacions anteriors, Mozart se preocupó de dar a os suyos personaches a musica que corresponde a la suya psicolochía personal. A furia y a maldat d'a Reina d'a Nueit, con toques machicos, s'exprisan clarismament en as suyas dos arias de notas picatas, sobreagudas y feroces; tot o contrario, o gran mosen Sarastro, emblema d'a masonería humana y comprensiva, canta con una voz de baixo de gran aplomo y serenidat. Tamino, prencipe noble, canta con a voz que Mozart reservaba siempre as enamoratos d'o suyo repertorio, y Pamina ye una princesa que canta os suyos sentimientos con dulzura y con un tinte malinconico cuan teme no estar quiesta.
Aiguamúrcia
Aiguamúrcia (Aiguamúrcia en catalán y oficialment; Aiguamurcia en castellano) ye un municipio catalán situato en a provincia de Tarragona, comarca d'Alto Campo y partiu chudicial de Valls.
Félix María Samaniego
Félix María Serafín Sánchez de Samaniego Zabala (conoixito como Félix María Samaniego), naixito de Laguardia (Alaba, País Basco) o 12 d'octubre de 1745 y muerto en ixa mesma localidat l'11 d'agosto de 1801, estió un escritor y poeta basco en castellano, que gosa estar conoixito por as suyas falordias, ditas Fábulas en verso castellano para el uso del Real Seminario Bascongado y que son hue a sola obra que li conoixemos. Ye considerau como uno d'os millors escritor de fabulas d'a historia chunto a Esopo y La Fontaine.
Benissa
A suya población ye de 13.369 habitants (2010) en una superficie de 69,71 km², con una densidat de población de 191,78 hab/km².
Rahotu
Escalada
O Rahotu ye dificil d'escalar y no muita chent lo fa. O primer intento de puyada se fació en 1883, encara que fue abortau debiu a o mal orache. A siguient vegada estió o 13 de marzo de 1911 quan J R Dennistoun miró de puyar dende Peel Forest. A chent no creyió a Dennistoun, qui dició que heba construyiu un cairn en o pico a on heba penchau o suyo mocador. Istos feitos estioron confirmaus por a siguient expedición con exito en l'anyo 1914. Bi ha seis rotas ta puyar a o Rahotu y a mayoría de escaladors prencipian plegando dica Sinbad Bay con barco.
Cerro Gavilán
O cerro Gavilán ye un pueyo de 1.472 m d'altaria situau en a muga entre os termins municipals d'Arcos de las Salinas (Teruel) y La Puebla de Sant Miguel (Valencia).
Stuart Rosenberg
Stuart Rosenberg, naixito de Nueva York (Nueva York) l'11 d'agosto de 1927 y muerto en Beverly Hills (California) o 15 de marzo de 2007, estió un director cinematografico estausunidense, activo en o cine estausunidense dende primerías d'os anyos 1960 y con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.
Monasterio de Rodilla
Cheografía
D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Santa Marina.
Europa d'o Sud
Seguntes a definición d'a ONU, a rechión ye composada por deciséis países: Albania, Andorra, Bosnia y Herzegovina, Croacia, Grecia, Eslovenia, Italia, Macedonya d'o Norte, Malta, Montenegro, Portugal, San Marino, Serbia, Espanya, Ciudat d'o Vaticano y Mónegue.
Asturianos
Antropolochía biolochica
En Asturias bi ha dos focos de braquicefalia centratos en a costa.
Historia
A invasión musulmana fació que a monarquía visigoda cristiana mirase posicions de resistencia en a cordelera Cantabrica. Consiguioron asegurar a suya resistencia dimpués d'a batalla de Covadonga. Se creyó un estato cristiano, o Reino d'Asturias.
Alcover
Cheografía
Alcover ye situato a 243 metros d'altaria sobre o ran d'o mar y a una distancia de 7 km de Valls, a capital d'a comarca d'Alto Campo y d'o suyo partiu chudicial.
Occitán aranés
O 90% d'os araneses la entienden y un 65% la pueden parlar, anque se troba en una clara situación de minorización en relación a lo castellano.
Reino de Khotcho
Mencions en fuents aragonesas
Tamién parlan d'este reino en o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo" porque Chuan de Mandevilla prene como fuent "La Flor de las Ystorias d'Orient".
Canales de la Sierra
Canales de la Sierra ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial d'a Riocha, en a comarca d'Anguiano.
Neustadt an der Aisch
Neustadt an der Aisch (en bavaro Neistodt an da Aisch) ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Neustadt an der Aisch-Bad Windsheim.
Collata Ratón
Toponimia
Prene o suyo nombre d'o tozal de Ratón por o pareixiu suyo con iste animal.
Auckland Domain
L'Auckland Domain ye o parque mas viello d'Auckland y con as suyas 75 hectarias de superficie un d'os mas grans d'a ciudat. Situau en o centrico barrio de Grafton, o parque contiene o crater y parti d'as faldas d'o vulcán Pukekawa.
Cheoesquema d'as Nacions Unidas
O cheoesquema d'as Nacions Unidas ye a división d'os países d'o mundo en grupos rechionals y sobrerechionals. Estió disenyato por a División Estatisticas d'as Nacions Unidas (UNSD, por as suyas siglas en anglés) a partir de l'estandar de codigos d'aria cheografica M.49.
Sanós
Sanós (en francés Sanous) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de Vic de Bigòrra y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
Salmerón (Guadalachara)
Chegrafía
Salmerón ye situato a 825 metros d'altaria dencima d'o rn d'a mar, a una distancia de 94 km de Guadalachara, a capital d'a suya provincia.
Navas de Bureba
A suya población ye de 47 habitants (2007) en una superficie de 8,79 km², con una densidat de población de 5,35 hab/km².
Francesc Ribera i Toneu
Entre a suya ampla y reconoixida trachectoria musical ha estau cantaire de collas como Brams u Mesclat. Amas, tamien en estio d'atras como Dijous Paella u, dica a suya fin en 2009, d'Aramateix.
Tobía
Cheografía
A localidat de Tobía se troba situada a 681 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 43 km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comarca.
Tozal d'a Sant Vicienda
Ye situau adintro d'as mugas d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols.
Puerto de Petralba
Actualment ye perforato por debaixo por o conchunto d'o túnel de Petralba y o túnel de Berroy, que fan parte de la dita variant Yebra-Fiscal de la carretera nacional N-260, que s'inauguró en 2012. Por ixa razón, a expresión «puerto de Petralba» ha pasato a designar tamién o puerto carretero que pasa chusto por debaixo d'o puerto de ferradura tradicional.
Val Ancha
A val Ancha ye un sector d'a depresión meya pirenenca que tien como mugas a val de l'Aragón por l'ueste, a val d'o río Galligo por l'este, a sierra de Baraguás por o norte y a penya Uruel por o sud.
Roth
Roth (en franco oriental Roud) ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Roth.
Sincopa en aragonés
La sincopa en aragonés s'ha produeito en la evolución dende lo latín vulgar enta esta luenga romance en palabras patrimonials y tamién la la creyación de semicultismos d'una manera paralela a como lo ha feito en la evolución d'atras luengas romances occidentals. La sincopa en la evolución entre lo latín y l'aragonés ha feito que se pierdan vocals breus Ĭ, Ŭ latinas atonas situadas entre consonants.
Era
thumb|right|250px|Una era en [[Ascaso (valle de Boltanya, Sobrarbe).]] Una era (d'o latín <AREA, por vía patrimonial) ye una extensión de terreno plana y exposada a las corrients d'aire, adintro u en os arredols d'un nuclio de población, que sirve ta trillar o cerial culliu en a siega y deseparar o grano contra la palla, en o proceso que se diz «aventar».
Sincopa en aragonés
Sufixos con sincopa
Lo sufixo -ezno deriva de lo latín -ICINU tamién amuestra sincopa de I:
Sienes
Sienes ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 82 habitants (2006), en una superficie de 29,5 km² y una densidat de población de 2,77 hab/km².
Talasac
Talasac (en francés Talazac) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de Vic de Bigòrra y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
Gata de Gorgos
Gata de Gorgos (Gata de Gorgos en catalán y oficialment; Gata de Gorgos en castellano) ye un municipio valenciano, situato en a comarca d'a Marina Alta, provincia d'Alicant y partiu chudicial de Denya.
Lavallo
En aragonés, ha produciu toponimia asociada, no solo que por nombrar campos u partidas que historicament han sufriu l'aparición d'istas canals en o suelo, sino tamién ta fer referencia a faixas u belatras expleitacions que lindan con o cauz d'un barranco u torrent.
Terra de Lemos
Terra de Lemos ye una comarca de Galicia, que fa parte d'a provincia de Lugo. A suya capital ye Monforte de Lemos.
Bafalui
Historia
Lo lugar fue vendito a la papelera de Balaguer.
Toponimia
En la documentación d'Obarra s'escribe como Baffalulli u Bafalulli. Agustín Ubieto Arteta documenta tamién las variants graficas Baffalul y Baffalulii.
Villasandino
Cheografía
O suyo termin municipal ye trescruzau por o río Odra.
Punta d'os Cavez
A punta d'os Cavetz (prenunciau sin articlo /punta os'kabeθ/) ye un mont pirenenco de 2.483 metros d'altaria. Se troba administrativament en a muga entre os municipios sobrarbencos de Puértolas y Bielsa.
Ye situada en a sierra d'as Zucas, fendo parti d'a muga d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols.
Neumarkt in der Oberpfalz
Neumarkt in der Oberpfalz (en bavaro Naimakk in da Owerpfolz) ye una gran ciudat de districto de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Neumarkt in der Oberpfalz.
Antonio Gamero
Antonio Gamero Aguirre, naixiu de Madrit (Madrit, Espanya) o 2 de marzo de 1934 y muerto en Madrit (Comunidat de Madrit, Espanya) o 26 de chulio de 2010, estió un actor espanyol, activo en o cine espanyol dende finals d'os anyos 1960 con mas d'un centenar de cintas, siempre en papels segundarios.
Meandro
thumb|250px|Meandros de lo [[río Nowitna en Alaska, se i puet veyer bels galachos u meandros abandonaus.]] 250px|thumb|Esquema d'evolución d'un meandro. Un meandro ye una curva en un cauz sinuoso d'un río u un curso d'augua a on se produce erosión en la part externa, y sedimentación en la part interna, por lo que la curva irá fendo-se mes gran y lo meandro irá migrando auguas enta baixo. Los meandros se forman en arias de pendients minimas, a sobén en lo curso baixo y curso meyo de los ríos, y ixamplan las planas aluvials por erosión lateral.
Quan un río s'encaixa en lo substrato rocoso por qualsiquier causa y los cauces de los meandros ya no circulan por materials tovos d'una plana aluvial, plegan a erosionar lo substrato por erosión linial en lo mesmo cauz y dica fan foces con forma de meandro vistas en planta. Alavez estos meandros ya no pueden evolucionar con la rapideza de los meandros de las planas aluvials tovas y queda fosilizada la forma curva por muito tiempo, esdevenindo recolons.
Variant Yebra-Fiscal
O 10 de noviembre de 2018 un estorroco sepultó buena cosa d'a calzada d'ista variant y o transito se desvió por o trazau antigo (N-260a), por Cotefablo.
100 metros lisos
Campions olimpicos
200px|thumb|Estatua de Fanny Blankeers-Koen, conoixita como The Flying Housewife, campiona olimpica en Londres 1948.