cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Buciegas
Cheografía
A localidat de Buciegas se troba situata a 817 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
As Espenyetas
Se troba administrativament en o municipio de Villanuga (Chacetania).
Glaciar Occidental de Marmorés
Historia
Asinas, os glaciars norte y central han perdiu a suya dinamica de movimiento en a decada de 2000, y actualment nomás o segmento más meridional exhibe encara qualques crepazas. En 2020, l'aparato norte yera una chelera de 0,02 km² por 300 metros de largaria. L'aparato central yera una chelera de 0,01 km² por 200 metros de largaria. L'aparato sud yera un glaciar de 0,02 km² por 150 metros de largaria.
Orante
Orante ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye en 1063 (en o treballo de licenciatura d'o curso 1959-1960 en a Facultat de Filosofía y Letras d'a Universidat de Valencia de María Ascensión Lluch Adelantado Documentación pinatense del siglo XII), y se documentan as formas Orante, Oranto, Orant y Sancti Iacobi de Orant.
Canalejas del Arroyo
Canalejas del Arroyo ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 349 habitants (2007), en una superficie de 60,95 km² y una densidat de población de 5,73 hab/km².
Río Tacho
Toponimia
Cosa que no ye estrania porque lo contrario s'ha desvenito: en arabe echipciano a chim arabe se pronuncia como una G.
Bastarás
A suya población yera de 4 habitants en o 2010.
Alexandra Jiménez
Alexandra Jiménez Arrechea ye una actriz aragonesa naixita de Zaragoza o 4 de chinero de 1980.
Tamién ha feito de modelo ta las colecions Kangaroos (primavera-verano de 2005) y Bossini (agüerro-hibierno 2004-2005), en ista chunto con Alejo Sauras.
Bentayuelo
Toponimia
Podía derivar de venta, con o significau d ' "hospedería" y sufixo diminutivo -elo. Tamién se rechistran as formas Bendalluelo y Bendayuelo.
Bergua
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 1035, recullita en a obra d'Ángel Canellas López Colección diplomática de San Andrés de Fanlo, (Institución Fernando el Católico, Zaragoza, 1964), y documenta as variants Bergua, Berua, Berga, Bergoa, Uergua y Vergua.
Bentayuelo
Historia
Seguntes os estatutos de l'abat Ferrando de Rada a suya ilesia perteneixeba a l'abadiato de Sant Chuan d'a Penya en 1210. Bells anyos dimpués, en 1246, a ilesia y dreitos de Bentaiuelo yeran propiedat d'o clavero d'o monesterio pinatense. Atra vegada o 26 de marzo de 1391, apareixe a pardina de Bentayuelo como propiedat d'iste mesmo oficio. Por categorizar-se ya como pardina por ixas envueltas podemos suponer que heba prencipiau o declive d'a suya población en o sieglo XIV.
Andhra Pradesh
Andhra Pradesh ye un estato d'o sud d'a India. Muga a o norte con Maharashtra, Chhattisgarh y Orissa, a l'este con a Badía de Bengala, a o sud con Tamil Nadu y a l'ueste con Karnataka.
Suabia (Bavera)
Suabia (en alemán Schwaben, en suabio Schwaabe) ye una d'as siet rechions administrativas en que ye dividiu o estau alemán de Bavera. Fa parti d'a rechión historica de Suabia.
Canta
Ye feita pa estar cantada por un regular como ixota, presentando una alternancia de quatre compases de tonica y quatre de dominant. Se gosaban cantar en o treballo, en lifaras u en rondas.
Rubielos
Rubielos u Rubigüelos puet estar:
Kortezubi
Cheografía
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Basondo, Elorriaga-Santa Ana, Enderika y Oma.
Lista de comunidaz autonomas espanyolas por superficie
Lista de comunidaz autonomas espanyolas ordenadas por superficie.
Cynthia Stone
Cynthia Stone estió una actriz estausunidense, naxita o 26 de febrero de 1926 en Peoria (Illinois) y muerta o 26 d'aviento de 1988 en Miami Beach (Florida).
L'Ametlla de Mar
Historia
Os anyos trenta estioron malos ta os habitants d'o lugar. Se producioron importants movimientos migratorios enta Palamós y, en menor meda, enta Roses. Istos movimientos se concentroron dende a postguerra civil dica o decenio d'os sisanta, en a cual corrients d'immigrants y turistas transformoron os nuclios de población d'o lugar.
Situación
Por os 14 km de costa que s'estendilla o termin municipal de l'Ametlla de Mar bi ha diferents nuclios dispersos de población (de norte ta sud, por a costa):
Andrés Pajares
Premios
L'actor Andrés Pajares recibió en 1990 en a 5ena edición d'os Premios Goya un Premio Goya a o Millor Actor por a suya interpretación de Paulino en a cinta ¡Ay, Carmela!, dirichita por Carlos Saura.
Ulle
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primer cita d'o lugar ye en 1063, recullita en a obra de Dámaso Sangorrín Libro de la Cadena del Concejo de Jaca, en Colección de documentos para el estudio de la Historia de Aragón, XII (Zaragoza, 1931), y documenta as formas Ulle, Ull, Ul, Ulli y Uli.
Alytes
Alytes obstetricans (Laurenti, 1768).
Sioux Falls
A suya población ye de 153.888 habitants (2010) en una superficie de 145,90 km², con una densidat de población de 1.062,30 hab/km².
Ottaviano (metro de Roma)
Servicios
A gara apresta os siguient servicios:
Túnel de Somport
Historia
thumb|left|Interior d'o túnel de Somport. thumb|Vidio d'a dentrada a o túnel de Somport dende Aragón. O puerto de Somport ye un paso natural emplegau dende l'antigüedat. De feito, Somport proviene de "Somus Porta" u "Somos a Puerta" (entre Hispania y Galia), encara se tamién podria estar o suyo orichen etimolochico a expresión "summus portus" (o puerto mas alto).
20 d'octubre
Sieglo XXI
right|thumb|250px|L'actriz estausunidense [[Jane Wyatt, qui morió o 20 d'octubre de 2006.]]
Vellisca
Mugas
O suyo termin municipal muga a lo sud con Alcázar del Rey.
Orera
Toponimia
Seguntes la tradición la rambla que i heba amán de lo casco urbán yera aurifera, Orera vendría de "puesto con muito oro".
Birolla
Expresions comuns
Bi ha muitas expresions relacionadas con a birolla:
Sufixo -acho
Terminación -acho como derivada d'o latín -ACEU
O sufixo latino -ACEU da en aragonés o sufixo -az(o) d'acuerdo con a fonetica aragonesa.
David Pharies fa notar que o sufixo latino -ACEU no pareix haber contribuito guaire a lo desembolic semantico d'o sufixo -acho en castellano y que os mozarabismos ampraus por o castellano capacho (común con l'aragonés) u hornacho ("pedrera de roca calsinera") son simples sustantivos sin matiz afectivo.
Villar d'el Cobo
Cheografía
En la part sud de lo termin, entre Guadalaviar y Fridas d'Albarracín bi ha un sistema de poljes karsticos que s'extendilla tamién por los termins municipals d'estas localidaz, son las navas de Villar d'el Cobo, destacando la Nava Seca. Actualment estos poljes u navas desauguan enta lo Tacho u enta lo Guadalaviar. La vía pecuaria Canyada d'el Saz ye en una nava que desaugua en lo río Guadalaviar a traviés de l'arroyo d'el Rollo.
Historia
Villar d'el Cobo estió una aldeya de la Sexma de Villar d'el Cobo adintro de la Comunidat d'aldeyas d'Albarracín. Fació part tamién de la Sobrecollida d'Albarracín por lo menos dende 1446 dica 1495, de la Vereda de Mont Albán en lo sieglo XVII y de lo Correchimiento d'Albarracín. En 1785 prenió la categoría de "lugar".
Semicultismos en castellano
Os semicultismos en o castellano a sobén se troban asociatos a lo lexico eclesiastico.
Hyoscyamus niger
A hierba loca (Hyoscyamus niger (Linnaeus, 1753) ) ye una planta d'a orden d'os Solanales y familia Solanaceae que ye nativa d'a Europa atemperada y de Siberia. Ye verenoso en grans cantidatz. A hierba loca ye toxica pa lo bestiar, os animals salvaches, os peixes y as aus tamién. Manimenos, no toz os animals son susceptibles; per eixemplo, os cochins son immunes a la toxicidat d'a hierba loca y s'informa que desfrutan d'os efectos d'a planta.
Mamujada
Mamujada (Mamujada en sardo; Mamoiada, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.
Sorihuela
Sorihuela ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 351 habitants (2007), en una superficie de 20,50 km² y una densidat de población de 17,12 hab/km².
Uigurs
Historia
Cuan o Khanato Uigur fue destruito por os Kirguizes de l'alto Yenisei muitos uigurs y turquicos no uigurs vasallos emigroron enta o sud arribando enta os oasis d'o sud de Tien Shan, on se mezcloron con os nativos agnocuchens indoeuropeus y los asimiloron lingüisticament. Os uigurs d'o norte d'a Cuenca de Tarim organizoron un reino con capital en Khotcho (a man de Turfán). O reino de Khotcho yera un estato budista, patrocinaba tanto o budismo como maniqueísmo y resistió a presión d'os Kara Khanidas musulmans. Mantenió a independencia dica que fue conquiesto por os mongols, perdurando como estato vasallo de l'Imperio Mongol.
Mont Blanc
Primera puyada
A primera puyada rechistrada a la tuca fue realizada lo 8 d'agosto de 1786 por un equipo formau por Jacques Balmat y Michel Paccard. A primera muller en arribar ta la punta estió Marie Paradis en 1808.
Aconcagua
L'Aconcagua ye, con 6.960,8 metros,​ a montanya mas alta d'a cordelera d'os Andes y d'America. Se troba en Archentina.
Baraguás
Baraguás ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. Fa parte d'a diocesi de Chaca.
Huerta de Murcia
A Huerta de Murcia ye una comarca d'a Rechión de Murcia con 477.134 habitants y capital en Murcia. Se troba entre a Segura Meya y a Baixa Segura, ista zaguera ya en o País Valenciano. S'adedica a los servicios, l'administración, a industria conservera y l'agricultura de regano arredol d'as huertas d'o río Segura. A población ye dispersa en numerosas poblacions y o nuclio prencipal de Murcia tien bels 175.000 habitants, encara que o suyo municipio tien mas de 400.000 y a suya aria urbana mas de 550.000 habitants. Os suyos productos agricolas son muit conoixitos y tienen reputación internacional. Siempre s'ha dito que nomás bi ha dos huerta: la de Valencia y la de Murcia.
Vallejera de Riofrío
Vallejera de Riofrío ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 60 habitants (2007), en una superficie de 7,26 km² y una densidat de población de 8,26 hab/km².
Baza (Granada)
Baza ye un municipio espanyol d'a comunidat autonoma d'Andalucía que se troba en a provincia de Granada. A suya población ye de 20.412 habitants (2019), en una superficie de 545,39 km² y una densidat de población de 37 hab/km².
Fridas d'Albarracín
Cheografía
O lugar ye situato a lo sud d'a Muela de Fridas en contacto con una depresión plana. Ixa depresión plana costituye con atras depresions a lo norte d'a Muela a Val de Fridas, val que ye a parte alta d'a cuenca d'o río de la Fuent del Berro. En tota a Val de Fridas bi ha uns barrancos que circulan a lo norte y sud d'a Muela de Fridas y no tienen prou capacidat erosiva como pa haber formato ixa val, evidenciando que a Val de Fridas ye un polje d'orichen karstico.
Dur Hòrt e Baishen
A suya población ye de 619 habitants (2007) en una superficie de 34,17 km², con una densidat de población de 18,12 hab/km².
Occitanismos en aragonés
Occitanismos a traviés de la historia
Los occitanismos han estau presents en aragonés dende la baixa Edat Meya, cuan bi habió una entrada de muitos termins relacionaus con lo feudalismo, lo comercio, la vida cortesana y lo cristianimo. La entrada de pelegrins a traviés de lo Camín de Sant Chaime y la presencia de las ordens relichiosas de Clunyego y Cistels son responsables de la entrada en Navarra y Aragón d'una terminolochía cristiana ultrapirenenca.
Toscar
Toponimia
Entre Torres y Chuseu trobamos lo toponimo La Tosquiella, cognato de lo microtoponimo Tosquiasa en Bonansa, y de La Tosquilla actualment en La Iglesuela. Estos toponimos pueden amagar un orichen a partir de La Tosqueta por cambio de sufixos que se confunden con diminutivos, que ye un fenomeno freqüent en toponimia catalana encara que no guaire en toponimia aragonesa.
Tautiška giesmė
Tautiška giesmė (en aragonés: O himno nacional) ye o títol de l'himno nacional de Lituania. L'himno fue composato por Vincas Kudirka. Estió himno nacional dende 1919 dica 1950 y nuevament dende 1988 dica l'actualidat.
Occitanismos en aragonés
Occitanismos a traviés de la historia
A nivel local ha continuau la entrada d'occitanismos dende la versant norte de los Pireneus, pero en bel caso son locals, restrinchius a una sola parla altoaragonesa.
Avifauna
250px|thumb|right|Rosinyol, zoonimo d'orichen occitán. En aragonés bi ha uns cuantos nombre d'aus d'orichen occitán. Estas denominacions se pueden explicar de diferents trazas: presencia en la poesía trobadoresca, en los bestiarios medievals u entre las aus cinecheticas.
Obchectos d'adorno
250px|thumb|right|Garlandas entre los [[chapitels. En aragonés medieval garlanda podría estar un occitanismo.]]
Oto
Oto estió un lugar que pendeba d'ordens monasticas (Orden d'os Hespitalers de Cherusalem) durant gran parte d'a Edat Meya, dica que con as reformas gubernamentals de Martín I L'Humán se lis desproveyó d'as potestaz que teneban sobre o lugar, deixando-se dende ixe diya baixo o fuero d'infanzonía (que en os documentos amaneix como "d'os mesmos dreitos que Exeya") d'as clasicas institucions aragonesas, fendo que d'ixas envueltas enta adebant las chents d'o lugar tenesen debers nomás enta o rei y se potenciase o poder local d'o sinyor.
Tova calsinosa
Un proceso tipico de formación de tovas calsinosas ye sobre la vechetación que se troba en la superficie l'augua que sale por una surchencia karstica. Las plantas y algas prenen lo dioxido de carbonio disuelto en l'augua pa fer la fotosintesi, lo que fa que lis precipite en la suya superficie lo carbonato calcico en forma de lamas concentricas. Quan los vechetals mueren quedan los foratos correspondients a tallos, brancas, peciolos, ecetra en meyo d'una masa de carbonato calcico, por lo que la roca ye esponchosa y liuchera. La vechetación muerta ye substituyida por atra que tamién se petrificara. D'esta traza se forman grans acumulacions de tovas, las toveras, que creixen indefinidament, y se pueden formar saltos d'augua.
Aplicacions
Las tovas calsinosas se fan servir como material de construcción. En lo Pireneu y Prepireneu se feba servir la tova calsinosa u "piedra tosca" pa fer as chamineras tradicionals. Tamién se feba servir la piedra tosca pa limpiar.
Basarán
Basarán ye un lugar despoblato d'o municipio de Broto, en o cobalto d'a valle d'Otal. No tien carreteras ni vías asfaltatas ta plegar-be, anque se puet arribar con vehiclos enta Bergua y fer a resta d'a puyata caminando. Per a suya ubicación cheografica ye lo lugar mes a l'ueste d'a Comarca de Sobrarbe, anque mes socialment y cheografica heba perteneixito de siempre a la comarca natural d'o Sobrepuerto. Es lugars mes amanatos son Cortiellas y Otín, que ya son d'o municipio de Biescas, en a man biescana d'o Sobrepuerto, d'on tamién se bi puet puyar per pista de tierra.
Alan Rickman
Alan Rickman estió un actor britanico, naixito o 21 de febrero de 1946 en Londres (Anglaterra) y muerto o 14 de chinero de 2016 en Londres, activo en o cine britanico dende meyatos d'os anyos 1980 y con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.
Tierras Altas
Tierras Altas puet estar:
Cronica de Sant Chuan d'a Penya
A Cronica de Sant Chuan d'a Penya u Cronica pinatense ye una cronica historiografica medieval escrita per iniciatiba d'o rei Pero IV d'Aragón que abraca la historia d'o Reino d'Aragón den d'os suyos oríchens condals y d'a posterior Corona enta la muerte d'Alifonso II d'Aragón. S'escribió en a suya primer redacción en latín enta 1342 per o secretario d'o rei, Tomás de Canellas, enamplando uns anteriors anals pinatenses d'os reis aragoneses y navarros.
D'a Cronica, bi n'ha tres versions. A primera ye escrita en latín y ye d'antis de 1359. Se rancó ta escribir-la d'una cronica anterior a la cual Tomás de Canellas enadió la historia posterior a la unión d'Aragón y Catalunya. A obra se constitui como la cronica oficial d'a dinastía reyal. D'ista versión latina, en deriva una en aragonés y una altra en catalán, amas con data entre 1369 y 1372. A versión aragonesa fue publicata en 1876 per Tomás Ximénez d'Embún en una edición critica. En 1961, Antonio Ubieto Arteta editó criticament a versión latina y Amadeu Soberanas, a catalana. Carmen Orcástegui publicó en 1986 una nueva edición critica d'o texto en aragonés.
O texto nos lo han trasmeso en tres manuscritos. Dos se'n troban a la Biblioteca d'o Escorial. O primer (con a signatura L-II.13) ye d'as acabanzas d'o sieglo XIV. En bi ha un altro d'enta 1470 (sign. N-I-13) que bi encorpora adicions de Martín de Larraya d'o sieglo XVI. O zaguer, disponible en edición dichital facsímil, data d'o sieglo XVI y se troba a la Biblioteca Nacional d'Espanya (ms. 2078).
As fuents d'a Cronica de San Chuan d'a Penya se troban en una antiga cronica d'o monesterio homonimo que conteneba cronolochías y afers chenealochicos y li proporciona información de valura sobre es antigos contes aragoneses y os primers reis de Pamplona. T'as calendatas posteriors a la unión dinastica entre Peironella d'Aragón y Remón Berenguer IV se fizon servir a Cronica d'os Estatos Peninsulars (dita tamién Cronica nabarro-aragonesa u Cronica de 1305), y la Gesta Comitum Barchinonensium, amés d'a important obra latina de Rodrigo Ximénez de Rada, De rebus Hispaniae, fuent egualment principal t'a Estoria d'Espanya d'Alifonso X de Castiella.
Manuel Bastos Ansart
Os inicios d'a suya carrera
Estió director de l'Hospital Civico-Militar en Alhucemas
Dende 1913, estió profesor en a Universidat de Madrit, ocupando cuantos cargos destacatos en o sistema hespitalario y universitario espanyol y estando mesmo o establidor d'a Sociedat Espanyola de Cirurchía Ortopedica y Traumatolochía. O rei Alifonso XIII d'Espanya lo nombró medico d'a Casa Reyal.
En 1920, Manuel Bastos Ansart albandonó a carrera militar, en estar ya casato, ta no estar destinato luent de Madrit, a on teneba a suya residencia. Sindembargo, en 1921 tornó a dirichir un centro d'atención ta os feritos en a Sublevación d'o Rif, ista vegara en Malaga (Andalucía).
Mientres a Revolución d'Asturias en 1934, Manuel Bastos Ansart tornó a prener contacto cona s feritas de guerra y con o suyo analís dende a Traumatolochía, y estió alavez cuan aplicó y desembolicó os treballos de Winnet Orr ta tractar as fracturas ubiertas no zarrando-las como se feba dica l'inte (gosando provocar asinas a gangrena) sino mantenendo-las ubiertas. O suyo metodo (conoixito como metodo espanyol de cura oclusiva) consistiba en fer a limpia de toda a ferita, adhibir-ie un desinfectant y inmovilizar a franctura emplegando-ie cheso.
Lagopus muta
A perdiz blanca u gallineta ciega (Lagopus muta (Montin, 1776) ) ye una especie d'au d'a orden d'os Galliformes y familia Phasianidae que mide de 34 a 36 cm de luengo con una coda de 8 cm y una envergadura de 54 a 60 cm y un peso de 440 a 640 g. Ye camuflada estacionalment; os plumas mudan de blancas d'hibierno a pardos de primavera u verano.
Tercón
Toponimia
Este toponimo se interpreta a partir de l'arabe tarqun "collidor d'impuestos". Ye citau a sobén en textos medievals locals por estar en una zona a on lo sinyor de Belchit teneba unas quantas tierras patrimonials.
Tobet
Tobet (Tobed en castellano) ye un municipio de la provincia de Zaragoza, situato en la comarca de la Comunidat de Calatayú. La suya población ye de 250 habitants (2004), en una superficie de 37,93 km² y una densidat de población de 6,59 hab/km².
Historia
Manimemos quan en l'anyo 1156 se creyó lo Reyal Mesón y Comunidat de calonches d'o Santo Sepulcre de Cherusalem en Calatayú estos lugars pasoron a depender de la suya churisdición dica la desamortización de 1837.
Calomart
Cheografía
Ye situato en a Sierra d'Albarracín, a mán d'o río de la Fuent del Berro.
Villabona-Amasa
Villabona-Amasa (Villabona-Amasa en basco y oficialment, Villabona en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia de Guipuzcua y comarca de Tolosaldea.
Gave d'Aspa
Cheografía
left|thumb|310x310px|A gave d'Aspa en pasando por Aulorón. A gave d'Aspa tien una largaria de 58,1 km. Naixe en o cul d'Aspa, a os pietz d'a punta Esper (2643 m), en o costau aragonés d'a muga, a l'uste d'o puerto de Somport. S'une a la gave d'Osal en Aulorón ta formar, ta par d'alavez, la gave d'Aulorón.
Mont-reyal (Teruel)
Toponimia
En textos medievals, latinos u romances, figura como:
Glaciar de ro Espaldador
Historia
As observacions de Ludovic Gaurier fan pensar que o glaciar teneba encara una dinamica de movimiento en prencipiar o sieglo XX, encara que ya no'n tién hue en día. Actualment ye transformau en una chelera, sin movimiento, y a suya superficie gosa estar cada vegada más cubierta de fragmentos rocosos. En 2020, a suya superficie yera de 0,01 km². Se sitúa entre os 3.020 y os 2.950 metros d'altaria.
Pico de l'Acherito
A vegadas dito pico de l'Acherito Occidental en contraposición a o pico de l'Acherito Oriental u penya de l'Ibón (2.138 m).
Club Basket Bilbao Berri
Plantilla 2014/15
{| class="toccolours" style="font-size: 95%; width: 90%; " ! colspan="2" style="background-color: black; color: #ffffff; text-align: center;" | Dominion Bilbao Basket 2014-15 ! Chugadors !! Equipo tecnico {| class="sortable" style="background:transparent; margin:0px; width:100%;" ! Pos. !! # !! Nac. !! Nombre !! Altaria !! Peso !! Procedencia
Cultismos en aragonés
Grupo culto -pt-
A forma normativa ye con conservación d'este grupo, manimenos s'accepta a escritura con vocalización exclusivament en acceutar, acceutable, inacceutable y adautar. D'este modo encara que en bella parla aragonesa meridional se pueda pronunciar conceuto, s'escribirá concepto.
Grupo culto CT+YOD
En aragonés medieval son documentatos parte d'estos cultismos en -iz- cuan derivan de verbos irregulars rematatos en -uir, (por eixemplo destruición en las "Cronicas de los Chudeces de Teruel"). En lo Semontano actualment se fan servir palabras como aición, refaición, prefaición, no relacionatas siempre con verbos rematatos en -ir.
Lista de municipios d'a provincia d'Ávila
A provincia d'Ávila ye una d'as nueu provincias d'Espanya que forman parti d'a comunidat autonoma de Castiella y Leyón. Tien 248 municipios. O municipio de mayor superficie ye tamién o municipio mas poblau, Ávila, que ye la capital provincial. O municipio con menos superficie ye Poyales del Hoyo, con 3,38 km².
Sanlúcar de Barrameda
Sanlúcar de Barrameda ye una ciudat andaluza, situada en a provincia de Cádiz. A suya población yera de 69.507 habitants en 2021, en una superficie de 170,28 km² y una densidat de población de 397,23 hab/km².
La Trilha
La Trilha (La Trilha en occitán, Latrille en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'as Landas, rechión de Nueva Aquitania, districto de Lo Mont y cantón d'Ador-Armanhac.
Lepanto (metro de Roma)
Servicios
A gara apresta os siguients servicios:
Alesanco
A suya población ye de 494 habitants (2008) en una superficie de 17,17 km² con una densidat de población de 28,77 hab/km².
Sukarrieta
Sukarrieta (Sukarrieta en basco y oficialment, Pedernales en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia y territorio historico de Bizcaya y comarca de Busturialdea.
Penya de l'Ibón
A os suyos pietz se troba l'ibón de l'Acherito, por ixo recibe iste nombre.
John Leguizamo
D'entre as suyas cintas, se puet citar Casualties of War (1989, Brian De Palma), Whispers in the Dark (1992, Christopher Crowe), To Wong Foo, Thanks for Everything! Julie Newmar (1995, Beeban Kidron), Spawn (1997, Mark A.Z. Dippé), Moulin Rouge! (2001, Baz Luhrmann), Collateral Damage (2002, Andrew Davis), Assault on Precinct 13 (2005, Jean-Francois Richet), Love in the Time of Cholera (2007, Mike Newell), u Miracle at St. Anna (2008, Spike Lee).
Tronchón
Tronchón ye un municipio aragonés de la provincia de Teruel, situau en la comarca de lo Mayestrato.
Castillejo de Martín Viejo
Castillejo de Martín Viejo ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 282 habitants (2008), en una superficie de 155,67 km² y una densidat de población de 1,81 hab/km².
CEV de Campions d'Europa
A CEV de Campions d'Europa, dita Indesit European Champions League por motivos comercials, ye a más alta d'as categorías de voleibol d'Europa.
Bernués
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 992, recollita en a edición por su chermano Antonio Ubieto Arteta d'o Cartulario de San Juan de la Peña, en Textos Medievales, 6 (Valencia, 1962), y documenta as variants Bernues, Berne, Bernuasse, Bernuassi, Bernos, Bernuas, Bernoscha, Vernuesse y Verne.
Administración
Dica a suya incorporación en 1964 a o termin municipal de Chaca, estió un municipio independient, con as pardinas de Lacarrosa, Lorés y Osán.
Cantón de Gran Baish Armanhac
O cantón de Gran Baish Armanhac (en occitán canton deu Gran Baish Armanhac, en francés canton du Grand-Bas-Armagnac) ye una división administrativa francesa situata en o departamento de Gers y districto de Condòm, en a rechión d'Occitania.
Río Indo
Naixe en o Tibet, a una altaria de bells 5.500 metros sobre o livel d'a mar, y contina o suyo curso a traviés d'as vals prencipals d'a cordelera d'o Himalaya en dirección norueste, ta dimpués trescruzar o Caixmir y chirar bruscament enta o sud travesando tot Pakistán. Dimpués de pasar por a ciudat de Hyderabad, desemboca en un delta a o sudeste de Karachi, a que estió primera capital de Pakistán.
Puerto Real
Puerto Real ye una ciudat andaluza, situada en a provincia de Cádiz. A suya población yera de 41.771 habitants en 2021, en una superficie de 195,96 km² y una densidat de población de 211,64 hab/km².
Renun
Renun (Renun en occitán, Renung en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'as Landas, rechión de Nueva Aquitania, districto de Lo Mont y cantón d'Ador-Armanhac.
ARN d'interferencia menudo
Estructura
thumb|right|200px|Estructura d'una molecula d'siRNA. Os siRNAs tienen una estructura bien definida: una cadena doble d'ARN (dsRNA) de bels 21 nucleotidos con codas libres d'un nucleotido cadaguna en os extrimos 3' («tres prima»).
Collau d'Arralla
Toponimia
L'orichen d'iste toponimo se puet trobar en o basco (h)arri, que significa roca.
Asam
A suya capital ye Dispur.
Republica Democratica d'o Congo
A suya población ye de 71.712.867 habitants (2011), en una superficie de 2.344.858 km², con una densidat de población de 31 hab/km².
Flora y fauna
Situata en un territorio d'orografía diversa, a Republica Democratica d'o Congo poseye una gran variedat de biomas; dende a sabana en as rechions d'o sud, a selva umbrofila d'as rechions montanyosas de l'este, os grans lacos africanos a l'este y a pluvisilva d'o Congo que ye, dimpués d'a Selva Amazonica a mas gran d'o mundo, isto fa d'a Republica Democratica d'o Congo un d'os países con mayor diversidat biolochica d'a planeta.
Idiomas
O lingala estió a luenga oficial de l'exercito baixo a dictadura de Mobutu, pero, dende que l'exercito se rebeló, tamién s'usa o suahili en l'este.
Esporte
A RD d'o Congo partecipa en os Chuegos Olimpicos de Verano ininterrompidament dende 1968, anque encara no ha ganato garra medalla.
Semicultismos en aragonés
Semicultismos de lo luengache notarial
Encara que no exclusivament de lo luengache notarial tamién ye un posible semicultismo la denominación de la institución aragonesa tenencia que se troba més a sobén en los textos que la forma patrimonial teniença u la forma tinença que podría estar un catalanismo.
Tendencias foneticas
En campos lexicos diferents a los relacionaus con la relichión y lo dreito se puede trobar palabras con reduccions de los grupos cultos latinos, y que en la "propuesta ortografica de l'academia de l'aragonés" consideran como semicultismos. D'acuerdo con los grupos consonanticos redueitos tenemos:
Torres d'Albarracín
Mugas
O suyo termin municipal ye rodeyato de tot por Albarrazín; a l'este muga con a part compacta d'o termin d'Albarrazín mientres que en os atros puntos cardinals ye repitiau por una estreita faixa d'o termin d'Albarrazín que lo desepara de Royuela, Calomart, Tramacastiella, Villar d'el Cobo, Noguera d'Albarrazín y Bronchales.
David Cañada
David Cañada Gracia mas conoixito como David Cañada (Zaragoza, 11 de marzo de 1975 - El Ru, Castilló de Sos, 28 de mayo de 2016) estió un ciclista profesional en os equipos ONCE, Mapei, Quick Step-Davitamon, Saunier Duval-Prodir y Fuji-Servetto, dende 1996 dica 2009. Entre las suyas victorias cal destacar la Volta ciclista a Catalunya de 2006.
Sent Anhet
A suya población ye de 190 habitants (2007) en una superficie de 7,80 km², con una densidat de población de 24,36 hab/km².
Casp
Apellitos
En Casp son mas frecuents os apellitos occitans tipicament rematatos en -ac que en atros lugars d'o Baixo Aragón: Albiac, Cirac.
Historia
En o sieglo XV estió seu d'o famoso "Compromís de Casp" por o cual s'imposó a dinastía d'os Trastamara en o reino d'Aragón.
Punta d'Arralla
Toponimia
A vegadas apareixe con l'apelliu de las Foyas, fendo referencia a las Foyas de Santa María, que se troban amán y tamién dan o suyo nombre a o barranco y o Mallo de las Foyas (2.140 m).
Binué
A suya población ye de 8 habitants (2010).
Bilforato
En 2013 a suya población yera de 2.060 habitants en una superficie de 130 km², con una densidat de población de 15,44 habitants/km².
Botaya
Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye en 1049, en o Cartulario de San Juan de la Peña (Textos Medievales, 9, Valencia 1963), y ye citau con os nombres de Botaya, Botaga, Botaia, Uotaia y Votaga.
Río Nícher
Cheografía
O río Nícher naixe amán d'os monts de Loma, en a muga de Sierra Leone y de Guinea. Prene una dirección nord-este, travesando Guinea y o sud de Mali, a on que banya Bamako, Timbuktú y Gao. Entre KéMacina ei Timbuktú s'estendilla por una ampla plana inundata de quasi 40.000 km² en a suya mayor amplaria, que se diz o delta interior, y a on que o suyo cabal se reduce d'un 25% a un 50%, principalment por evaporación. Dimpués se bifurca enta o sudeste, trescruza l'ueste de Nícher, con a suya capital Niamey, dimpués s'endreza enta Nicheria a on s'orienta cada vegata mas dica o sud, dica la suya desembocadura. En Lokoja reculle por a marguin ezquierda las auguas d'o suyo principal afluent, o Bénoué, procedent de Camerún, que duplica o suyo cabal antis de plegar a lo delta maritimo; desemboca en l'Atlantico en Port Harcourt, dimpués d'un viache de 4.184 km.
Alonsotegi
A suya población ye de 2.835 habitants (2009) en una superficie de 16,02 km², con una densidat de población de 176,97 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Alonsótegui se troba situada a 30 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 8 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.
1932
Octubre
right|thumb|250px|O fisico francés Pierre-Gilles de Gennes, Premio Nobel de Fisica, naixito lo [[24 d'octubre de 1932.]]
Marcel Proust
Marcel Proust, naixito d'Auteil (hue un barrio de París, Isla de Francia, Francia) o 10 de chulio de 1871 y muerto en París (Isla de Francia, Francia) o 18 de noviembre de 1922, estió un escritor, novelista y traductor francés, conoixito por serie de novelas À la recherche du temps perdu.
Alcanyicello
Historia
Alcanyicello fue reconquiesto en ixas envuentas d'Alifonso I lo Batallero, qui en aviento de l'anyo 1124 lo donó a los chirmans Fruela y Pelayo pero retenendo pa ell una tercera part.
Amezqueta
A suya población ye de 994 habitants (2010) en una superficie de 20,58 km², con una densidat de población de 48,30 hab/km².
Cheografía
A localidat d'Amezqueta se troba situada a 215 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 37 km d'a ciudat de Sant Sabastián, a capital de Guipuzcua.
Anna Karenina (cinta de 1935)
Anna Karenina ye una cinta de l'anyo 1935 de cine de drama y cine de romance estausunidense dirichida por Clarence Brown seguntes un guión adaptau de S.N. Behrman, Clemence Dane y Salka Viertel (basau en a novela Anna Karenina de Leo Tolstoy) y producida por David O. Selznick ta la productora Metro-Goldwyn-Mayer. Con una dirección de fotografía de William H. Daniels y una banda sonora orichinal de Herbert Stothart, en a cinta partecipan actors como Greta Garbo, Fredric March, Freddie Bartholomew, Maureen O'Sullivan, May Robson, Basil Rathbone, Reginald Owen, Phoebe Foster, Reginald Denny, Joan Marsh, Ethel Griffies, Harry Beresford u Mary Forbes.
Municipio Alto Orinoco
O Municipio Alto Orinoco (Municipio Alto Orinoco en castellano) ye uno d'os 7 municipios d'o Estato Amazonas, Venezuela.
Borcha
Historia
Fue reconquiesta en 1124 y lo suyo primer tenent estió Gastón IV de Biarn. O 9 de chinero de 1366 Pero IV lo Cerimonioso la donó a lo cheneral Beltrán Duglescin con títol de condau.
Municipio Atabapo
O Municipio Atabapo (Municipio Atabapo en castellano) ye uno d'os 7 municipios d'o Estato Amazonas, Venezuela. Tien una superficie de 25.062 km² y a suya población yera de 12.500 habitants en 2006. A suya capital ye San Fernando de Atabapo.
Borcha
Personalidaz naixitas de Borcha
Categoría principal: Naixitos de Borcha.
McDonnell Douglas F-15 Eagle
L'Eagle voló por primera vegada en chulio de 1972 y dentró en servicio en 1976. Se troba entre os cazas modernos mas exitosos, con mas de 100 victorias y garra redota en combate aerio, con a mayoría d'as muertes a mans d'a Fuerza Aeria israelina. L'Eagle s'ha exportau a Israel, Chapón y Arabia Saudita. O F-15 se concibió orichinalment como un avión de superioridat aeria pura. O suyo disenyo incluiba una capacidat secundaria d'ataque a tierra que en gran parti no s'usó. O disenyo d'a aeronau contrimostró estar pro flexible como que pa que un derivau d'ataque pa tot clima, o F- 15E Strike Eagle, una versión amillorada que se desembolicó mas tardi, dentró en servicio en 1989 y s'ha exportau a quantas nacions. A partir de 2017, l'avión se produz en diferents variants.
Xarlata
Xarlata (Jarlata en castellano) ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.
Gallegos de Argañán
Gallegos de Argañán ye un municipio d'a provincia de Salamanca, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. A suya población ye de 349 habitants (2007), en una superficie de 47,14 km² y una densidat de población de 7,40 hab/km².
Tengrianismo
250px|thumb|right O tengrianismo ye a relichión tradicional d'os pueblos turquicos antes que se convertisen a las relichions d'as sociedatz sedentarias a las que invadiban u con las que s'aliaban, principalment a relichión islamica. O tengrianismo prene o nombre por o dios celeste Tengri.
Bells autors relacionan o termin Tengri u Tangara con o chino T'ien, literalment "cielo", y igualment se fa servir pa dicir a lo dios que personifica o cielo. A deidat celeste talment fue introdueita en China por a clase guerrera, feudal y metalurchica que prenió o poder con a dinastía Chou, desplazando o culto d'a Parella Divina neolitica. Tamién quieren relacionar tengri con o sumerio dingir (nombre chenerico pa os dioses) y con o polinesio Tangaroa.
No manca o caracter totemico de bells animals. Muitas tribus hunnas y turquicos teneban a lo lupo u a bellas razas de cans como animals totemicos. O etnonimo d'os nogais significa en mongol "can". En os yacutz yera important o culto a l'onso, que puet estar un herencio d'os pueblos paleosiberians con os que os turquicos estioron en contacto.
Conchita Martínez
Biografía
O 15 d'abril de 2006, Conchita Martínez anunció a suya retirata d'o cercuito profesional. O 12 de chinero de 2007, Conchita fue galardonata con a Medalla a o Merito Esportivo "Ciudat de Zaragoza".
Ascaso
Historia y monumentos
O lugar d'Ascaso yera ya tal en l'anyo 1130, pos asinas amaneixe en os documentos. Dispués, recuentos de fuegos de 1495 dicen que teneba 6 casas funcionando y que yera alavez una sobrecullida (figura de drecho) que dependeba de l'Aínsa (Boltanya en ixes tiempos yera un lugar chicorrón). O lugar no s'asoció con Boltanya dica 1857.
Barranco
Toponimia
250px|thumb|right|Envista frontal de lo [[Barranco d'Arás.]] En la toponimia lo nord-este de la Peninsula Iberica muitos barrancos corresponden a torrents, en especial a las suyas canals de desaugue, por eixemplo los barrancos d'Arás y Ascaso.
Monesterio de Rueda
Orichen y evolución historica
S'eslei un puesto en un tramo navegable aproveitando los recursos d'una ribera fértil y humida, con lumerosas islas (mechanas), y sotos fluvials (choperas, olmeras), una salada en explotación y monts pa paixentar lo bestiar.
En este inte quedaría configurau lo nuclio medieval que huei veyemos y las dependencias complementarias como la zona de conversos, estancias agricolas, antigo palacio de l'abate, etc. Estos espacios se desembolican en lo marco de lo celler y arredol y en lo de la plaza de Sant Per.
Municipio Atures
O Municipio Atures (Municipio Atures en castellano) ye uno d'os 7 municipios d'o Estato Amazonas, Venezuela. Tien una superficie de 7.302 km² y a suya población yera de 62.838 habitants en 2001. A suya capital ye Puerto Ayacucho. Atures ye o municipio con menor superficie y mayor población d'o Estato Amazonas.
Vinclos externos
thumb|right|250px|Tobogan de la Selva en [[Puerto Ayacucho]]
Muladhara
Lo Muladhara se considera la base d'a enerchía d'o cuerpo. Os sistemas yoguicos enfatizan l'importancia d'estabilizar iste chakra. Lo dispertar d'a fuerza Kundalini prencipia aquí.
Lexico de l'aragonés
Altro idioma romance con bella influencia en l'aragonés ye estato lo francés, a sola luenga oficial a l'altro canto d'os Pirineus. Os vocables d'orichen italiano i son plecatos, d'ordinario, per meyo d'un altro idioma, a ormino lo catalán, devez que os portugueses (y os de muitos altros idiomas) son arribatos per meyo d'o espanyol.
L'aragonés conta asinas mesmo con un important numero de mozarabismos y d'arabismos medievals, que conferiban en os tiempos de mes antis un carácter especial a los parlaches baixoaragoneses. O Ethnologue considera que o mozarabe yera prou ligato ta l'aragonés como ta fer un subgrupo en a Romania dito pirinenco-mozarabe. L'arabe ye estato igualment trasmisor de vocables procedens de l'Asia central y meridional, como lo persa u lo sanscrito. Bels bocables d'o hebreu y d'o romanó forchoron una traza especial t'o chudeoaragonés y t'o parlache d'os chitans aragoneses, respectivament.
Turquismos
Los turquismos en aragonés incluyen palabras como café y latón. Han plegau a traviés de cadenas de transmisión que implican a diferents luengas como l'arabe, lo italiano u lo francés. Dos turquismos transmesos por l'arabe son latón y sacre. Ye dificil poder demostrar si la palabra café ha plegau a la Peninsula Iberica a traviés de lo francés u lo italiano.
Eslavismos
250px|thumb|right|[[Pellizos de Martes zibellina, obchecto d'un comercio medieval que a traviés de la Hansa plegaba dica Francia, y dende Francia u atras rutas t'Aragón. En aragonés medieval estos pellizos recibiban la denominación de chibellins.]] Los eslavismos de l'aragonés medieval son palabras transmesas por lo comercio y han plegau a traviés de lo latín medieval, lo francés, u las luengas italianas como lo veneciano.
Italianismos
Por haber-ie un gran component lexico italiano en francés, bel italianismo ha entrau a traviés d'o francés, como por eixemplo canela, que substituyó a l'aragonés medieval caniella.
Río Ubangi
O río Ubangi ye un río africano, afluent d'o río Congo (en ye un d'os suyos afluents prencipals). O suyo naixedero ye en a unión d'os ríos Mbomou y Uele y a suya desembocadura ye en o río Congo, dimpués d'un recorrito d'una longaria de 2.272 km en trescruzando a Republica Centroafricana, a Republica Democratica d'o Congo y a Republica d'o Congo. Ista longaria ye calculata en sumar a o río o recorrito d'o suyo afluent o río Uele; dende a confluencia d'o Uele con o Mbomou, a suya longaria ye nomás de 1.120 km.
O río Ubangi ye navegable en o suyo curso baixo y meyo, dica Bangui, con linias regulars de transporte fluvial dende Brazzaville y Kinshasa, en o río Congo.
Malgurguet
A suya población ye de 91 habitants (2018).
Provincia de Lidje
A provincia de Lidje (francés: Province de Liège, neerlandés: Provincie Luik, alemán: Provinz Lüttich) se sitúa a l'este de Belchica, en a Rechión Valona, y muga con Luxemburgo, Alemanya y os Países Baixos.
Isabel Allende
Isabel Allende Llona (Lima, Perú 2 d'agosto de 1942), ye una escritora y novelista chilena.
Oceano Pacifico
O suyo nombre actual ye obra d'o navegant portugués Fernando de Magallanes.
L'explorador portugués Fernando de Magallanes mientres a suya expedición arredol d'o mundo a lo servicio d'a Corona d'Espanya, nombró a iste oceano pacifico pos mientres a mayoría d'o suyo viache dende o estreito de Magallanes dic'as Filipinas, lo trobó en calma. Sindembargo, o Pacifico no perén fa honor a o suyo nombre, pos a sobén os tifons, os horacans y os tierratremos zumban as islas d'iste oceano y os litorals continentals.
Muskiz
Cheografía
A localidat de Muskiz se troba situada a 10 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 26 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya y d'a suya comarca.
Estadio Couto Pereira
O Estadio Major Antônio Couto Pereira (en portugués: Major Antônio Couto Pereira) anomenato tamién Couto Pereira y Alto da Glória, ye un estadio de fútbol situato en a ciudat de Curitiba en Brasil, a on chuga os suyos partius como local o Coritiba CF d'a Primera división brasilera de fútbol.
Cardau d'a lana
thumb|right|250px|Muller cardando lana entre dos [[cardas.]] O cardau d'a lana ye una fayena que se fa con a lana ya escarmenada pa rematar de desfer-le os nudos y escarpir-la, deixando as fibras d'o pelo bien lisas y como más paralelas millor, pa dimpués poder-las filar.
Aragonesismos en catalán
En valenciano son aragonesismos cabeço, lloma, llapo, gemecar, sisquera, grill, sinse, llanda, carcallada, lolo (en valenciano antigo), y probablement foia, (en caso que no fuese un mozarabismo).
Palanques
Cheografía
Palanques ye situato a 670 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar, a una distancia de 19 km de Moriella, la capital de la suya comarca, 130 km de Castellón de la Plana, la capital de la suya provincia, y 200 km de Valencia, la capital de lo País Valenciano.
Villas de la Ventosa
Villas de la Ventosa ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 356 habitants (2007), en una superficie de 145,42 km² y una densidat de población de 2,45 hab/km².
Interferencia d'ARN
thumb|right|200px|Inoculación d'RNAs d'interferencia en una celula de mamifero. A interferencia d'ARN (a sobén identificada per siglas RNAi, de l'anglés RNA interference) ye un sistema que, a dintro d'as celulas vivas, influye en o control de cuals d'os chens se troban activos y cuals no el son. Dos tipos de moleculas d'ARN son prencipals en o proceso: o microRNA (miRNA) y o RNA d'interferencia menudo (siRNA). As moleculas d'ARN son o produeito directo d'os chens, y los ditos ARNs pueden unir-se a belaltras moleculas d'ARN concretas y, u bien augmentar a suya actividat, u bien fer-la disminuir, p. ex. bloquiando que un ARN mensacher pueda producir a proteína que codifica. A interferencia d'ARN chuega un papel prencipal en adefensa d'as celulas eucariotas contra bels elementos chenicos parasitos, como virus y transposons, pero tamién son importants en a regulación d'a expresión chenica cheneral d'as celulas vivas.
O Fraixinal
Toponimia
Por atra part en l'aragonés residual de Bagüés a palabra faixina ("ripa de faixos") se conserva castellanizada foneticament como frahina, por o que o toponimo podría remontar-se a faixinal, "puesto a on se guardan las faixinas".
Domenico Scarlatti
Domenico Scarlatti, naixito de Nápols (Reino de Nápols, hue Italia) o 26 d'octubre de 1685 y muerto en Madrit (Espanya) o 23 de chulio de 1757, estió un compositor y musico (clavecinista) italiano d'o Barroco, fillo d'o tamién compositor Alessandro Scarlatti, que treballó en a mayor parte d'a suya carrera en Espanya y que ye considerato como uno d'os prencipals representants d'a musica barroca.
Villanueva de Argecilla
Villanueva de Argecilla ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 46 habitants (2007), en una superficie de 5,28 km² y una densidat de población de 8,71 hab/km².
Ibón Bllanco de Lliterola
Ye orichinau por o retacule d'o glaciar de Lliterola. Prene o suyo nombre de que ye un ibón chelau y por tanto a suya superficie ye a sobén blanca y cubierta de nieu.
Aragonesismos en castellano
Aragonesismos muito estendillaus
Os aragonesismos que bi ha en castellano cheneral gosan estar lexicos, encara que bi haiga tamién bel aragonesismo fonetico y mesmo morfolochico. En castellano son prou chenerals cualques aragonesismos como borde, chepa, faja, fajo, pleito u sisallo. Muitos d'os aragonesismos se rechistroron como tals en o sieglo XVIII, pero dimpués en os diccionarios oficials deixoron d'especificar-ne l'orichen. Atros aragonesismos antigos como Cabalgata nunca no han estau consideraus como tals, y mesmo los han considerau italianismos, por una tradicional manca d'estudios que partan d'un buen conoiximiento d'aragonés. A enciclopedia Espasa suchiere que pueden estar aragonesismos palabras como pleito, cuita, jacilla, fuellar, podenco, mostrenco y aljez d'alcuerdo con a fonetica aragonesa; como ya se sabe aljez ye un arabismo derivau d'una palabra latina.
Aragonesismos foneticos
A palabra pleito presenta un grupo -it- que en caso d'haber derivau d'un grupo latino -KT- representaría un aragonesismo fonetico, pus en castellano a evolución d'este grupo latino ye -ch (d'astí que hecho y leche sigan evolucions diferents respecto a "feito" y "leit").
Aragonesismos morfolochicos
Respecto a los aragonesismos morfolochicos comuns en castellano destacan os sufixos -aina y -enco, que una vegada ampraus en castellano han continau estando productivos orichinando palabras propias d'o castellano (tontaina, cincuentaina, locaina, azotaina), sin plegar a estar productivo -aina en o castellano d'America.
Erithacus rubecula
Os papirrois tienen una conducta reproductiva atipica entre as aus, pos ye la fembra qui mira a lo masclo ta criar, metendo-se a rondar per o territorio d'éste (os masclos gosan estar muito territorials) y lo grita ta aparellar-se. Os papirrois son d'as pocas aus capables de criar dos cobatas a la vegata, pos mientres a fembra coba os uegos d'una, o masclo alimenta os pollez de l'anterior. Esto el pueden fer perque os chóvens se revolan a partir d'os 12 u 15 días de naixitos, que ye alto u baixo lo tiempo que lis cuesta a os uevos siguients de salir.
TRAPPIST-1
TRAPPIST-1, tamién clamato 2MASS J23062928-0502285, ye un sistema planetario sito a bells 39 anyos luz d'a Tierra. l'obchecto primario d'iste sistema ye una nana ultrafreda, en a muga entre as nanas royas e as nanas marronas. Ista mena d'estrela ye a-saber-lo mes freda que o Sol.
Italianismos en francés
Las ciudaz-estau y republicas de la Italia de tiempos de lo Renaiximiento yeran prosperas. Bi heba tamién un comercio internacional a mans d'italianos (chenoveses, venecianos, ecetra) que d'estendeba dende la mar de lo Norte dica la mar Negra.
Guerra y vida militar
thumb|250px|[[Mosqueters disparando con mosquetz en una reconstrucción de la Guerra de Trenta Anyos. La palabra francesa mousquet ye l'adaptación de lo italiano moschetto, formau con diminutivo a partir de "mosca".]] Las guerras d'Italia, la importancia de los mercenarios italianos y los libros de tematica militar facioron que la terminolochía italiana de la guerra entrasen en lo francés y atras luengas occidentals:
Arte, pintura y escultura
250px|thumb|right|Garlandas entre los [[chapitels. En francés guirlande podría estar un italianismo.]]